Türkmenistan VII-X asyrlarda

Mowzuk :   Türkmenistan  VII-X  asyrlarda

Meýilnamasy:

1.	Türkmenistanda  ykdysady--jemgi§et¡ilik gurlu¦. T¥rk  hanlygy.

2.	Araplary£  Merkezi  Azi§a  arala¦magy.

3.	Horasan  Tahyrylar zamanynda.  Samanylar d¤wleti.

4.	Oguzlar.

Maksady:

Beéik Saparmyrat Türkmenbaøynyû Mukaddes Ruhnamasynda oguzlar barada beriléÿn maglumatlar we tþrkmenleriû oguzlardan gelip ÷ykyøy bilen talyplary giûden tanyødyrmak.VII--X  asyrlarda  T¥rkmenistany£  ara¡ÿginde  §erle¦§ÿn halklary£  sosial--ykdysady §agda§yny g¤rkezmek  we onu£ esasynda t¥rkmen  halkyny£ kemala  gelmegini  talyplara d¥¦¥ndurmek; oguzlary£ ata--watany baradaky problema talyplary£ ¥ns¥ni ¡ekmek.

Wezipesi:

T¥rkmenistana  araplary£ arala¦magy, t¥rkmen halkyny£ etnos  h¤km¥nde  kemala  gelmegi  barada d¥¦¥nje  bermek; metbugatda ¡ap  edil§ÿn taryhymyz  barada makalalara, tele - we  radio -  geple¦iklere talyplary£  ¥ns¥ni ¡ekmek,  taryhy  material  bilen i¦lemek ba¦arnygyny  ¤sdþrmek.

VI asyry£  ortasynda  Alta§y£, Gazagystany£  we  Merkezi  Azi§any£  d¥rli ta§palary  birle¦§ÿrler  we T¥rk hanlygyny  d¤red§ÿrler. Bu hanlygy£  d¥z¥mine giren  ta§palary£ gaty¦maklarynyn  netijesinde, §akyn geple¦ik dillerinden olary£   hemmesi  ¥¡in  umumy "t¥rki"  dili  d¤rÿpdir. Alymlary£  a§dy¦y  bo§un¡a  (Bartold, A.Ỳakubowski§,  Tolstow) t¥rk  s¤zi dürli ta§apalary£  sy§asy  birle¦igini a£lad§ar. Hyta§lylar bu ta§palary "tuku" di§ip atlandyrypdyrlar. So£  bu s¤zden "t¥rk" s¤zi  emele gel§ÿr we "g¥§¡li, berk" di§en manylary  a£lad§ar. Ỳ¤ne  bu s¤z¥£ gelip ¡yky¦y barada gutarnykly  pikir §ok.

T¥rk  halkyny£  bir  b¤legi  ekeran¡ylyk  bilen, ba¦galary  maldar¡ylyk  bilen me¦gulllanypdyrlar. Ondan  ba¦ga-da olary£  arasynda senet¡ilik  hem   bar  eken. Demirden, k¥m¥¦den   hojalyga  gerekli  zatlary §asapdyrlar. Alta§  sebitlerindÿki  t¥rkler  altyny, mis  magdanlaryny i¦lÿpdirler  we  ¦a§--sepler,  §araglar,  gap--ga¡lar  §asapdyrlar.

Asmana--ta£ra  sejde  etmek, sadaka  bermek  dÿp  bolupdyr. Asman   ruhuna ¡okunyp, ony  huda§  di§ip  atlandyrypdyrlar. Õlen adamy£ hyzmatkÿrlerini, gowy  g¤r§ÿn  a§allaryny, atyny  ¤ld¥rip bile  ja§lapdyrlar.

T¥rklerde a§allara uly   hormat  go§ulypdyr.

555--nji  §ylda türkler Arala  ¡enli §etipdirler. Wolga bo§laryndaky ta§palary    ¤zlerine bo§un egdiripdirler.  565-nji  §ylda  eftalitlere  berk  zarba  rpdyrlar.  Eftalitler Owganistana, Hindistana ga¡§arlar.  Hetijede,  Hyta§dan  Wolga  ¡enli aralykda, Orta  Aziany  hem  ¤z i¡ine  al§an T¥rk  hanlygy d¤rÿpdir.  Ol  barada  Bartold §az§ar: "VI     asyry£  ortalarynda  türkler  i£ g¥§¡li  d¤wlet  d¤redipdirler." E§ran ¦asy  Hosrow Anu¦irwan    VI asyrda  E§ran  bilen T¥rk  hanlygyny£  sebitlerinde  bi¦en  kerpi¡den Hyta§  diwaryna  me£ze¦   diwar saldyrypdyr.  K¥m¥¦  dere di§en e§ran  ¦ÿherini£  §akynynda ¦ol  diwar  ¦u  g¥ne  ¡enli saklanypdyr.

582--603 §yllarda t¥rk  jemgiýetinde sy§asy  krizis  we ¤zara  uru¦lar ba¦lan§ar. Olary£   netijesinde T¥rk  hanlygy  g¥ndogarky (Merkezi Azi§a) we  g¥nbatarky (Orta  Azi§a) b¤lege  b¤l¥n§ÿr. G¥nbatar  T¥rk  hanlygy Kaspi  de£zinden Demirgazyk  Hindistana ¡enli  aralygy  ¤z  i¡ine  al§ar.

VI  asyry£   ortalarynda G¥nbatar  T¥rk   hanlygy Hytay£  tÿsirine  d¥¦§ÿr.  Kaspi  de£zini£  g¥ndogar   kenarynda gadymy   Dehistan (Ma¦ad--Misserian) oazisinde §a¦an  wela§atlar  ¤zba¦dak  bol§arlrar.

Eftalitler  d¤wleti  §ykylandan  so£ T¥rkmenistany£  g¥norta--g¥nbatar  etraplary  -Etrek sebitleri   türk  hanlygyny£  d¥z¥mine giripdir.

Ỳokary  hÿkimiéet--§a¦ulular  maslahaty   (gurulta§) tarapyndan  sa§lanan kagany£  (hany£) elinde  bolupdyr. I£  §okary  dolandyryjy gurama-  hÿkim— han (kagan)  bolupdyr.

T¥rk  hanlygy   VI  asyry£  ahyrlarynda--VII asyry£  ba¦larynda  g¥llÿp ¤s§ÿr, s¤wda ¤s§ÿr,  her  15  g¥nden bazar gurapdyrlar. Hanlar  hyta§ gyzlara  ¤§lenipdir.

VII asyrda  Arabystanda  Arap d¤wleti--halyfaty  d¤rÿpdir.     VII  asyry£  30--40 -nji §yllarynda araplar  Sasany d¤wltine ¡oz§arlar.  Geraty e§ele§ÿrler. VII  asyry£  50-nji  §llarynda bolsa araplar  Orta  Azi§a  we T¥rkmenistany£  g¥norta  ra§onlarynda  pe§da  bolyarlrar.  651-nji  §lda  Horasany  eyele§ÿrler. Nusa§  we Ariwert (Kaka etrabynda)  bolsa araplara  gar¦ylyk g¤rkezme§ÿrler. Gan d¤k¥¦me netijesiz boljakdygyna d¥¦¥n§ÿrler.  Nusa§  araplara 300 m¥n dirhem   pul t¤lemeli bol§ar, Abiwert-400 m¥£ drahma. Merw-de  uru¦syz  tabyn  bol§arlar we  pul,  galla t¤le§ÿr. Pul  tapyp bilmÿn,  Merw hÿkimi salgydy  adam g¤rn¥¦inde  t¤le§ÿr. (gullar). Ilat  ¤z §a¦a§y¦ ja§laryny  arap go¦unlaryna  bermÿge  nejbur bolupdyrlar. Merw  hÿkimi Mahu§ÿni£  ¥st¥ne  bu i¦ler §¥klenipdir.

Arap basybalyjylary – bular kim? Bu dýwþrde olar tire – taépa býlþnip, gonup – gý÷þp éýren taépalar. Arap halyfaty dýrÿnden bÿri demirgazyk we gþnorta éaøaéan araplaryû arasynda agzalalyk dowam edip geléÿrdi.  (Омейядlar--Аббасидlar).

Eéranyû demirgazyk -  gþndogarynda ýz hýkþmdarlygyny berkitmek þ÷in araplar Dehistany eéelemÿge gýz dikipdirler. (Dehistanyû ilaty garøylyk gýrkezéÿr) 
716 éylda Kaspi deûizden Amyderéa ÷enli oturymly ekeran÷ylyk éerleri араplar tararyndan doly eéelenéÿr. Syr deréa bilen Amy deréanyû arasyndaky éerleri araplar  Мавераннахr diéip atlandyréarlar.  (Кутейб  ибн Мустапаnyû  Хорезмe éýrþøi barada). 

Omeéatlara garøy sýweølerine Merwiû ilatyda gatnaøéar   Merw oazisinde  suw   desgalary,  pagta, §¥pek  matalary k¤p  bolupdyr, §¤ne  azyk  harytlaryny£  zapasy  bolmandyr.  733--nji §ylda Merwde    gurak¡ylyk  bolanda  bir  sany  ¡¤regi£  bahasy  dirheme   barabar  bolupdyr.  Bu a¡lyk  gozgala£y£  turmagyna tÿsir  ed§ÿr.

Ỳesirlige  d¥¦en  halklary£ ba§  gatlaklary  birnÿ¡e hukuklaryny  §itir§ÿrler.  Şonu£ ¥¡in  olar Ome§§adlara gar¦y  bol§arlar. Bu  gar¦ylygy£  esasynda  abbasidler  parti§asy d¤re§ÿr.Abbasidlere  ba¦tutanlyk  eden Abbasy£  ¡owlugy Muhammed  ibn Aly. 746--747 0nji  §llarda Horasana  Abi Muslim  atly adam   iberil§ÿr.  Ỳa¦lygynda --gul  (mamluk).  Abi Muslimy da§hanlar  olary£  hatarynda  hem m¥lkdarlar  we   gullar  golda§arlar.

Ome§§adlar  dinasti§asy  749-nji  §lda  §yky                                                                                                                                                                                                                                                               al Biruninyû beréÿ maglumatlary boéun÷a Mukannanyû gozgalaûy b.e.      771--772  é.é. baølanéar. ( beéleki ÷eømelere gýrÿ - 776 é). Mukanna  Abu--Muslimi£   i¦ini  dowam ed§ÿn adam  h¤km¥nde hasaplanyl§ar. 776 §ylda Buhara  sebitlerinde  Nar¦ah   obasynda Mukannany£  "ak  ge§imliler"  di§ilip  atlandyryl§an n¤kerleri  bilen araplary£  arasynda  uly ¡akny¦yk  bol§ar.→ 700  adam gyryl§ar (Mukannanyn  go¦unyndan)  783  §ylda  Ka¦kader§a  sebitlerinde  bolan ¡akny¦ykda Mukannany£   tarapdarlary  araplardan  §e£il§ÿrler.  Mukanna ¤z--¤z¥ni  ¤ld¥r§ÿr. Éeûilmegiû sebÿbi: iri mþlkdarlar dýnþklik edéÿr, éarag éetmez÷iliginiû bolmagy.

Bolup  ge¡en  k¤p  sanly  uru¦lara garamazdan, T¥rkmenistany£  orta  asyr ilaty  arap  halklary  bilen k¤p  asyrlary£  dowamynda  ykdtsady, s¤wda we  medeni gatna¦ykda  bolupdyrlar Merw  813-nji  §yldan  ba¦lap  6 §yly£  dowamynda  arap halyfatyny£  pa§tagty roluny  §erine  §etir§ÿr; Musulman  G¥ndogary£  ylmy  Merkezi  bolar. (Omar  Ha§§am,  Abdylkerim as Samany d¥n§ÿ m¤¡berinde tanal§arlar). Merwde  birnÿ¡e  kitaphanalar d¤redilipdir.

Islam  dini  §a§ra§ar.  Medreseler-- mekdepler a¡ylar.→ dini  we d¥n§ewi  bilim berilipdir.  Halyf  al--Mamun  832-nji  §ylda  Bagdatda  "Bilimler  ¤§¥ni" d¤red§ÿr.

IХ   asyry£ ba¦larynda Bagdat  halyfatynyn  kuwwaty  ;pese d¥¦¥p ba¦la§ar (araplara gar¦ylyk §erli  ilat  tarapyndan, han-  begler   bilen  garama§ak ilaty£   arasynda gar¦ylyklar-- sebÿp).

Arap  halyfaty  Horasany  elden gidirmejek bolup  jan ed§ÿr (sebÿp: k¤p salgyt--girdeji ber§ÿr--38  million  dirheme  barabar).
812-nji  §ylda halyf  Horasanyn h¤k¥mdary  edip  Tahyr  ibn  Huse§ni belle§ÿr. (Tahyr Mamuna (halyf) k¤mek ed§ÿr).  Horasanda  Taryh ibn Huse§n  gara¦syzlyk  sy§asatyny  §¤red§ÿr.  Metjitlerde  juma  namazynda halyfy£  adyny  tutmaga (hutba) gadagan  ed§ÿr. Ỳ¤ne  tiz  wagtda  Tahyr aradan ¡yk§ar,  tagta  onu£  ogly Abdallah (828-844) ¡yk§ar. Ol hakyfata  gara¦syzlyk syasaryny  alyp   bar§ar.  Salgytlardan gel§ÿn harajady£  hasabyna  go¦uny, ruhanylary, emeldarlary  saklapdyr, Suwdan §erlikli  pe§dalanmagy£  d¥zg¥nlerini    kesgitlÿpdir  we  "Kÿrizler  hakynda  kitap"  di§ip atlandyr§ar.  Kerwen  §ollary   abadanla¦dyryl§ar,  kerwen  sara§lary  gur§ar: Dehistan ( Gyzyl- etrek  etraby) Paraw (Gyzylarbat etraby), Kufen (Kaka  etraby),  Da§ahatyn (Dÿnew  etraby).

Zoroastrizm   dinine u§§an §olba¦¡ylary£  arasynda  yslam  dinini  kabul  edenleri£  sany k¤ple§ÿr. Ol  bolsa  bu  adamalary geljekki  ykballarynda  uly  rol   o§napdyr.	873-nji  §ylda  Saffarylary£  zarbasy netijesinde Tahyrylar  dinasti§asy syn§ar.

818 -nji  §yldan ba¦lap  Mawerannahy£  d¥rli  wela§atlarynda  Asamaniler  h¤k¥mdarlyk  ed§ÿrler. → Tahyrylara  tabyblykda  bolupdyrlar.  Tahyrylar  d¤wletini£  synmagy Samanyleri£  ¤zba¦dak  bolmagyna  ¦ert  d¤red§ÿr.

D¤wleti Isma§yl  ibn  Ahmet (874--907)  esaslandyr§ar. Pa§tagty--Buhara.Horasan, Kýneþrgen÷, Mawerannahr  Samaniler  d¤wltini£  d¥z¥minde  bolupdyr.

Hojalygyû m¤h¥m  pudagy -- suwarymly  ekeran¡ylyk. Etrek  der§asynyn  a¦ak  akymlary (Dehistan), Murgap  j¥lgeleri (doluna), Horezm--ekeran¡ylygy£  ¤sen  §erleri: Kanallary£  gapdalyndan  gatlalar gurlupdyr. Suwary¦  desgasy d¤wlet  g¤zeg¡iliiginde  bolupdyr.  "Diwan  suw "  wezipesi  bolupdyr.

Arpa, nugda§, ¦aly, k¥nji; kÿ¦ir,  sogan,  garpyz,  gawun,  alma,  armyt  §aly  ekinler ekilipdir.  Pagta ekilipdir,  dokma¡ylyk ¤s¥pdir.  Horasanda  ¤nd¥rilan  matalara  Merw  matalary  di§ipdirler.

Isma§yly£ (892--907) d¤wri  Samaniler d¤wleti£  ¤sen  wagty di§ip hasaplapdyrlar.  Merkezle¦dirilen d¤wlet  d¤re§ÿr. Şÿher  hÿkimi d¤redil§ÿr--rais. S¤wda--satuwa  g¤zeg¡ilik edil§ÿr.

Dini--yslam. Medreselere  we  metjitlere  §er  b¤lu£ip  berilipdir. Arap  dili -- yslam  we din  dili h¤km¥nde, d¤wlet  we edebi  dil h¤km¥nde  pars  dili ulanypdyr.	 asyry£  ba¦larynda  Samani d¤wleti  pese d¥¦¥p  ba¦la§ar.
Oguzlar  Merkezi Azi§a  we Orta G¥ndogara  §a§ran t¥rki halklary£  i£ so£ky  uly  tolkuny. Oguzlar  Merkezi  Azi§any£  ¥mm¥lmez  sÿhralyklarynda §a¦an gadymy t¥rkleri£ bir  kabylasy bolmaly.  Syrder§any£  a¦ak  akymlaryndaky  Zent  ¦ÿheri-- olary£  pa§tagtyna  ¤wr¥lipdir. Oguz han --  4  ogly, 24  agtygy (G¥n, A§, Ỳyldyz, G¤k,  Dag,  De£iz hanlar), 24  agtygyny£  her  biri ta§pa birle¦mesine  gir§ÿn 24  urugy£ ba¦tutany  bolupdyrlar.  Ady; ga§a, ba§at, §azyr, ow¦ar,  dodurga, ba§andyr, garkyn,  ¡owdur, salyr,e§mir, igdir  we -- agzy§oluk.

Oguzlar  t¥rkmenler. (Mahmyt Ka¦garly  asyr, Re¦id--ed--dun   asyr, Salyrbaba VI  asyr, Abdulgazy   XVII asyr). Oguzlar  s¤we¦e   girenlerinde ta§palary  iki ganata b¤l¥pdirler. ("I¡oguz--Da¦oguz" §aly b¤lege b¤l¥nipdirler).

Hojalyk  barada anyk  maglumatlar §ok.  Ibn  Fadlana g¤rÿ maldarylyk  bilen me¦gullanypdyrlar.  Õz  aristokrati§asy hem bolupdyr. Oguzlar  hojalygy  (Tolstow S.P.) k¤p pugakly    oturymly  we  §arym oturymly  "maldar¡ylyk-- ekeran¡ylyk-- balyk¡ylyk" pudakly  bolupdyr.

Jemgi§et¡ilik gurlu¦y : kagan,  han, §abgy,  §ylhal, ¦ihne tutullary  bolupdyr. (Plano Karpini, Marko Polo--maglumat).