Ýaponiýa

, resmi ady  — Gündogar Aziýada ada döwleti. Ol Ýuwaş okeanda, Ýapon deňziniň, Hytaýyň, KHDR-nyň we Günorta Koreýanyň we Russiýanyň gündogarynda ýerleşýär. Demirgazykda Ohot deňzinden başlap, tä günortada Gündogar Hytaý deňzine we Taýwana çenli territoriýany eýeleýär.

Gysgaça
Paýtagty: Tokio

Meýdany: 377,944 km²

Ilaty: 127.960.000 adam (2011 ý.)

Gimn: Kimigayo

Resmi dili: Ýapon

Hökümet baştutanlary: Naruhito (Imperator), Şigeru Ishiba (premýer-ministr)

Pul birligi: Ýen

Iň belent nokady: Fujiýama wulkany (3776 m)

Agalyk ediji dini: şintoizm we buddizm

Umumy maglumat 
“Ýaponiýa” ýaponça 日本 ýa-da Nihon – “Günüň dogýan ýurdy”). Gündogar Aziýanyň kenar sebitleriniň golaýynda, Ýuwaş okeanyň adalarynda ýerleşen döwlet. Ýaponiýanyň territoriýasynyň düzüminde demirgazyk-gündogardan günorta-günbatara 3500 km diýen ýaly uzalyp gidýän 6852 ada bar. Esasy adalary – Hokkaýdo, Honşu, Şikoku we Kýuşu. Bu 4 ada ýurduň 97% tutýar. Ýaponiýa gündogarda we günortada Ýuwaş okean, günbatarda Hytaý hem-de Ýapon deňizleri, demirgazykda Ohot deňzi ýanaşýar. Meýdany 372,2 müň kw.km. Ilaty 127,9 mln-dan gowrak adam (2011). Ilatynyň sany boýunça dünýäde 10-njy orny eýeleýär. Paýtagty – Tokio şäheri. Ýaponiýanyň territoriýasy administratiw taýdan 47 prefektura bölünýär.

Jemi içerki önümiň möçberi boýunça dünýäde 3-nji orny eýeleýär. Ýaponiýa BMG-niň, G8-iň, G20-iň agzasydyr. Ýaponiýa konstitusion monarhiýa döwleti bolmak bilen, Akihito ýurduň imperatorydyr.

Döwlet gurluşy. 
Ýaponiýa – konstitusion monarhiýa. Häzirki konstitusiýasy 1947-nji ýylyň 3-nji maýynda güýje girýär. Konstitusiýa laýyklykda Ýaponiýanyň nesilden-nesle geçýän imperatory “döwletiň we halkyň bitewiliginiň simwoly” hasaplanylýar. Ol parlamentiň görkezmegi boýunça premýer-ministri, hökümetiň görkezmegi boýunça Ýokary suduň başlygyny we agzalaryny belleýär. Kanun çykaryjy ýokary organy – parlament, ol 2 palatadan — Wekiller palatasyndan (4 ýyllyk saýlanylýar) we Maslahatçylar palatsyndan (6 ýyllyk saýlanylyp, her 3 ýyldan ýarysy täzelenýär) ybarat.

20 ýaşyna ýeten raýatlaryň hemmesine saýlaw hukugy berilýär. Ýerine ýetiriji häkimiýetiň ýokary organy – hökümet (Ministrler kabineti). Onuň düzümini (20 ministr) premýer-ministr formirleýär.

Ýaponiýanyň sud sistemasyna baş kazy we kazylaryň 14-sinden ybarat Ýokary sud baştutanlyk edýär. Ýokary sud konstitusion suduň funksiýalaryny hem ýerine ýetirýär. Apellýasion sudlaryň 8-si, esasy ýerli sudlaryň 49-sy hem-de olaryň bölümleriniň 232-si we başga sudlary bar.

Ilaty
Ýaponiýa bir milletli ýurt bolup, ilatynyň 98.5%-inden gowragy ýaponlardyr. Ýurduň gadymy ilatlary aýnlar we ýamatolar. Resmi dili – ýapon dili. Ýaponiýa ilatynyň sany (2011 ýylda 127 mln-dan gowrak adam) boýunça dünýäde 10-nji orny eýeleýär. Ilatynyň ortaça gürlügi 1 kw. km-de 337,1 adam (2010). Esasy şäherleri – Tokio, Osaka, Ýokohama, Nagoýa.

Taryhy
III asyrda Ýamato diýen uly taýpa birleşigi döreýär. Şu birleşigiň esasynda, synpy jemgyýetiň formirleniş prosesinde ýapon döwleti emele gelýär. Feodalçylyk gatnaşyklarynyň ösmegi bilen bir hatarda gul eýeçilik gurluşy döreýär. VII asyryň ortalarynda – XII asyryň ahyrynda Ýaponiýa irki feodalizmi, XII asyryň ahyrynda – XVI asyrda ösen feodalizmi başdan geçirýär. Ýaponiýada kapitalistik manufaktura XVIII asyryň ahyrlarynda – XIX asyryň I ýarymynda ýüze çykýar.

1900-nji ýylda Ýaponiýa beýleki döwletler bilen bilelikde Hytaýda bolan antiimperialistik gozgalaňy basyp ýatyrmaga gatnaşýar. Manjuriýanyň we Koreýanyň üstünde Ýaponiýa rus-ýapon urşuny (1904-1905) turuzýar. 1910-njy ýylyň awgustynda Koreýa anneksirlenýär we ýapon koloniýasyna öwrülýär.

Ýaponiýanyň dolandyryjy toparlary Sowet Russiýasynyň hoşniýetli goňşuçylyk gatnaşyklaryny ýola goýmak hakyndaky ähli tekliplerini ret edýär, ABŞ, Beýik Britaniýa, Fransiýa bilen dil düwşüp, Sowet respublikasynyň garşysyna ýaragly interwensiýa ýoluna düşýär. Ýapon goşunlary 1918-nji ýylyň 5-nji aprelinde Wladiwostoga düşürilýär. Olar Sowet Primorýesini okkupirleýärler we Sibire çozýarlar. Mundan-da başga,

ýapon hökümeti Koreýany we Hytaýy koloniýalaşdyrmak işini dowam etdirýär. Halk köpçüligi Sowet Russiýasynda interwensiýany bes etmegi talap edýär. Ýaponiýanyň agressiw daşary syýasaty reaksiýanyň ýurduň içinde hüjüme geçmegi bilen utgaşýar.
1931-nji ýylyň 18-nji sentýabrynda Ýaponiýa Hytaýyň demirgazyk-gündogar welaýatlaryny basyp alýar, we bu ýerde Mançgon-Gon  döwletini döredýär.

Manjuriýany okkupirlemegi we Hytaýdan bölüp aýyrmagy II jahan urşuna tarap ädilen ädim bolýar. 1937-nji ýylyň iýulynda Ýaponiýa bütin Hytaýy basyp almak üçin urşa başlaýar. 1938-nji ýylda Ýaponiýa Hytaýyň ykdysady taýdan has ösen ähli gündogar bölegini okkupirlemegi tamamlaýar. Ýaponiýa sowet we mongol araçäklerinde prowokasiýalar edýär, emma güýçli gaýtawullara sezewar bolýar (uruşlar Hasan kölüniň, 1938, Halhin-Gol derýasynyň ýanynda, 1939 we başga ýerlerde geçýär).

1940-njy ýylyň sentýabrynda Ýaponiýa Hindi-Hytaýyň demirgazyk bölegini okkupirleýär. 1941-nji ýylyň 7-nji dekabryndan 8-ine geçilen gije ýapon harby-howa we harby-deňiz güýçleri uruş yglan etmezden (8-nji dekabrda yglan edilýär) amerikan flotunyň Pýorl-Harbor, Guam, Manila we Gonkong (Gawaý adalary) bazalaryna hüjüm edýär. 1942-nji ýylyň ortalaryna Ýaponiýa Filippinleri, Hindi-Hytaýy, Taýlandy, Birmany, Malaýýany we Indoneziýany okkupirleýär. Basylyp alnan ýerlerde kolonial düzgün girizilýär. 1941-1945 ýyllaryň Beýik Watançylyk urşy ýyllarynda Ýaponiýa Germaniýa kömek berýär. Sowet hökümeti 1945-nji ýylyň 8-nji awgustynda SSSR-iň 1945-nji ýylyň 9-njy awgustyndan başlap Ýaponiýa bilen uruş etjekdigini yglan edýär we ABŞ, Beýik Britaniýa, Hytaý (1945-nji ýylyň 26-njy iýulyndan) hökümetleriniň 1945-nji ýyldaky Potsdam deklarasiýasyna goşulýar. Bu deklarasiýa Ýaponiýanyň gürrüňsiz boýun egmegini talap edýärdi. Sowet goşunlary Ýaponiýanyň Kwantun goşunyny derbi-dagyn edýär.

Manjuriýany, Demirgazyk Koreýany, Günorta Sahalini we Kuril adalaryny azat edýär. 1945-nji ýylyn 2-nji sentýabrynda Ýaponiýa gürrünsiz boýun egmek hakyndaky akta gol çekýär. ABŞ atom bombasyny ilkinji gezek synag edipdi. 1945-nji ýylyň awgustynda ABŞ-da iki sany atom bombasy bardy. Şolaryň biri 1945-nji ýylyň 6-njy awgustynda Hiroşima, beýlekisi 9-njy awgustda Nagasaki şäherleriniň üstüne taşlanyldy. Iki şäherden tas ýarym mln. parahat ilat öldürildi ýa-da maýyp edildi. Şäherleriň ikisi-de weýran edildi. Ýaponiýanyň uruşda ýeňiljekdigi görnüp duran ýagdaýynda, SSSR-iň Ýaponiýa garşy urşa goşuljak wagty atom bombasyny ulanmak harby zerurlyk däldi.

“Sowuk uruş” syýasatynyň başlanmagy Ýaponiýanyň ykdysady taýdan galkynmagyna itergi berdi. ABŞ Ýaponiýany özüniň esasy garşydaşy SSSR-e garşy ulanmak isleýärdi. Ýaponiýanyň bolsa özüniň demirgazyk goňşusyndan asgyndygy görnüp durdy. Onuň goşuny dargadylypdy. Üstesine-de, ykdysadyýeti gözgyny haldady. Edil Almaniýa babatda bolşy ýaly, ABŞ özüniň Ýaponiýa bolan gatnaşygyny üýtgetdi: ol onuň duşmanyndan SSSR-e garşy göreşinde esasy daýanjyna öwrüldi.

 Ykdysadyýeti 
Bazar ykdysadyýetine geçmek bilen ýurduň ykdysadyýeti örän çalt depginde ösýär (II Jahan urşundan soňra). Jemi milli önüminiň möçberi boýunça dünýäde (ABŞ we Hytaýdan soň) 3-nji orny eýeleýär. Awtomobil gurluşygy boýunça dünýäde 2-nji orny eýeleýär.. Pul birligi – ýen.

Bilim
Bilim ulgamy 1947-nji ýylyň “Bilim barada esasy kanunyna” laýyklykda gurulýar. 6 ýaşdan 15 ýaşa çenli bolan çagalar üçin hökmany okuwy 9 ýyllyk. Başlangyç mekdebi 6 ýyllyk (6 ýaşdan 12 ýaşa çenli), onuň bazasynda 3 ýyllyk uly orta mekdebi bar. Kiçi orta mekdepden uly orta mekdebe geçmek giriş synaglary we test boýunça barlamak esasynda amala aşyrylýar, okuwy pully.
Ilkinji uniwersitetleri 1868-nji ýylyň rewolýusiýasyndan soň açylýar. II Jahan urşundan soň uniwersitetleri modernirlendi, okuwyň möhleti 4 ýyla çenli (medisinada 6 ýyl) gysgaldyldy. Uly döwlet uniwersitetleri: Tokio (1877), Kýoto (1897) uniwersitetleri, Osakadaky uniwersitet (1931), Sap-porodaky Hokkaýdo (1876), Sendaýdaky Tohoku (1907) uniwersitetleri, hususy uniwersitetlerinden Nihon uniwersiteti (1889) we başgalar.

Edebiýaty
Ýaponiýada gadym zamanda (VII asyryň ortalaryna çenli) aýdym-goşgy döredijiligi we mitologiýa giňden ýaýrapdyr. Ýapon dilinde ýazylan ilkinji ýadygärligi – “Kojiki” ýyl ýazgysy 712-nji ýylda düzülýär. Onda mifler, ertekiler, taryhy rowaýatlar, aýdymlar ýerleşdirilipdir. 759-njy ýylda ilkinji ýapon poetik antologiýasy “Manýosýu” peýda bolýar. IX asyryn ortalarynda birnäçe nowellalardan ybarat. “Taketori-monogatari» powesti ýüze çykýar. Murasaki Sekibuwyň (978 ?—1016) X asyryn ahyrynda – XI asyryň başlarynda döreden “Genji – monogatari” eseri Ýaponiýanyň klassiki edebiýatynyň naýbaşy bolýar. Ösen feodalizm döwrüniň (XII-XVI asyrlar) edebiýatynyň harby-feodal günki epopeýasynyň ýüze çykmagy, dramaturgiýanyň we renga poeziýasynyň gülläp ösmegi, şäher edebiýatynyň peýda bolmagy häsiýetlidir. Hünärmenler, söwdagärler poeziýa ussatlygy boýunça ýaryşlar gurapdyr we ýaryşda üstün çykanlaryň eserler
ýygyndysy düzülipdir. Giçki feodalizm döwrüniň (XVII asyr – XIX asyryň 60-njy ýyllary) edebiýatynda demokratik meýiller agdyklyk edýär. XVIII-XIX asyrlaryň sepgidinde proza žanry täzeden pajarlap ösýär.
XIX asyryň 30-40-njy ýyllarynda sentimental roman ýazmak giň ýaýraýar. II jahan urşunda (1939-1945) ýapon militarizmi derbi-dagyn edilenden soň, Ýaponiýa edebiýatynyň ösüşinde täze etap başlanýar. Bu döwre tradision, demokratik we sengoha («uruşdan soňky topar») akymlarynyň çylşyrymly özara täsirli häsiýetlidir.  60-70-nji ýyllarda ylmy fantastiki we detektiw romanlar ýazmak has rowaçlanýar. Ýaponiýada Nobel baýragynyna mynasyp bolan iki ýazyjy bar – Ýasunari Kabawata (1968) we Kenzaburo Oýe (1993).

Salgylanma
Ýaponiýa