Süýüm

Süỳümleriň görnüşleri boỳunça toparlara bölünişi. 
Süỳümiň süỳünmesi (uzalmasy) we elastikligi. 
Süỳümiň arassalygyny kesgitlemekligi öwrenmek. 
Himiki maddalar (şireligi). 
Süỳümiň ỳetişikligi. 
Süỳümleriň egirmä edỳän täsirine baha bermek.

Esasy maglumatlar:

Süỳümleriň görnüşleri.
Süýüm – bu inçe çeýe, berk we dokma önümlerini taýýarlamaga ýaramly bolan jisimdir. 
Egirme önümçiliginde süýümler öz uzynlygyna görä iki sany uly topara bölünýär:

Gysga ştapel süýümler – uzynlygy 60 mm-den kiçi bolan süýümler (pagta). 
Uzyn ştapel süýümler – uzynlygy 60 mm-den uly bolan süýümler (ýüñ). 
Himiki süýümler hem-de ýüpek galyndylardan alnan süýümler öz kesgitli kesilen uzynlyklaryna baglylykda gysga-ştapelli we uzyn-ştapelli bolup bilerler.

Dünýä boýunça esasy süýümleriñ öndürilişi, million ton (2004-nji ýylda).

Jemi  61,5 

Himiki süýümler 
 33,8 

Şol sanda
 - 

Sintetik
 31,3 

Emeli (sellýulozaly)
 2,5 

Pagta
 26,3 

Ýüñ
 1,2 

Ýüpek
 0,1

Süýümleriń gelip çykyşy boýunça görnüşleri.

Süýümleriñ görnüşi

Tebigy süýümler
 Himiki süýümler

Ösümlik

1. Çigit süýümler
-pagta

2.Baldak süýümler
-zygyr (lýon)
-jut
-rami

3.Ýaprak süýümler
-sizal
 Haýwanlardan alnan

2. Ýüñ süýümler
-goýun
-düýe
-geçi
-lama

2. Mör-möjekleriñ bölüp çykarýan süýümleri
-tut agaç ýüpegi
-dub agaç ýüpegi
 Mineral

1. Metal süýümler

2. Aýna süýümler

3. Asbest süýümler*
 Emeli

1.Sellýuloza esasly süýümler
-wiskoza
-modal süýümler
-asetat

2. Protein (belok) süýümler
-kazein
 Sintetik

1. Poliamid
-naýlon
-kapron

2. Poliester (poliefir)
-terilen
-lawsan

3. Poliakril
-orlon
-dralon
4.Poliuretan
-laýkra (Lycra)
-spandeks
-elastan

Bellik: käbir alymlar asbestiñ süýüm däldigi diýen pikiri öñe sürýärler, çüñki süýüm bu çeýe, berk we dokma önümçilige ýaramly jisim bolmaly. Asbeste bolsa çeýelik häsiýeti mahsuz däldir. Ol añsat döwülip bilýär, şonuñ üçin ondan dokma önümi taýýarlamak kyn. Şu wagt asbestiñ ulanylyşy gadagan edildi sebäbi ol saglyk üçin örän howply.

Süỳümiň süỳnmesi (uzalmasy) we elastikligi. 
Ýüplügiñ uzalmasynyñ 3 sany ýoly bar:

Hemişelik (plastik) uzalma -
 süýündirilenden soñ, süýümler öñki ýagdaýyna gaýtmaýarlar.

Elastik uzalma -
 süýündirilenden soñ, süýümler öñki ýagdaýyna gaýdýarlar.

Üzülme uzalmasy -
 süýümiñ üzülýänçä çenli ýetip bilýän iñ uly uzynlygy, ol öz içinde durnukly hem elastik uzalmalaryñ ikisini hem jemleýär.

Uzalmany başlangyç uzynlykdan % görnüşinde añladýarlar. Elastik uzalma dokma önümler üçin örän wajypdyr, sebäbi elastiklik häsiýeti bolmadyk önüm ulanylyp bilmez. Çüñki uly agram salynanda (mysal üçin tirsek we dyz ýaly ýerlerde) dokma önüm öz durkuny üýtgetmäge, deformirlenmäge, soñ bolsa öñki durkuna gaýtmaga  ukyply bolmalydyr. Önümçilikde işlenende süýünmeklik häsiýeti dokma önümler üçin gerek bolup durýar. Eger ýeterli süýnip bilmeseler, olar ýüklenýän agrama garşy durnukly durup bilmezler. Şonuñ üçin süýümiñ uzalmasy azyndan 1-2 % (aýna süýümleriñki ýaly) we ondan ýokary bolmalydyr.
Ýüñ önümler nah önümlere garañda az ýygyrt bolýarlar, sebäbi ýüñüñ uzalmasy has uly.

Käbir süýümleriñ uzalmasy.

Ýüñ
 25-45 %

Ýüpek
 15-25 %

Pagta
 5-10 %

Zygyr
 2-3 %

Poliester
 30-60 %

Köp dokma önümler üçin artykmaç uly uzalmasy hem gerek däl. Olar egirme kärhanalarda işlenende, esasan çekim işlerden geçenlerinde belli kynçylyklary döredip bilerler. Ýöne sport geýimler hem-de şu wagt moda bolan gowy süýünýän streç önümler üçin uly uzalma gowy häsiýetlidir.
Süýümlere uly süýünme agramlar salynanda, olaryñ berkligine-de uzalmasyna-da ýokary talap bildirilýär.  Şonuň üçin berklik bilen uzalma özara berk baglanşykly. Bu özara gatnaşygyny agram-süýünme diagrammasynda (süýündirme güýjüniñ üýtgemegi bilen uzynlygyñ üýtgemesi) görkezýärler. Her süýüm üçin mahsuz bolan öz agram-süýünme çyzygy bar. Dürli hilli süýümler garyşdyrylanda garyndynyň içine goşulýan süýümleriñ süýünme häsiýetleriniñ meñzeş bolmagyna gaty uly üns bermeli.

Gatylyk.
Süýümleriñ gatylygynyñ aýlanma, togalanma, towlanma ýaly hereketlerde uly ähmiýeti bar. Juda gaty süýüm ýokardaky agzalan hereketlere kynlyk bilen uýgunlaşyar. Meselem: eger süýüm ýüplügiñ içine gowy birikdirilen bolmasa, onuñ uçlary daşyna çykarlar, tüýlüligi artdyrylar, käbir süýümler gaçyp ýiterler. Ýeterli gatylygy bolmadyk süýümleriñ çeýeligi hem gowy bolmaz. Olar deformirlenenden soñ, öñki ýagdaýyna gaýtmaýarlar we olaryñ uzynlygyna garşylygy kiçi bolýar. Köp halatlarda bu ýagdaý nepslere ýagny, süýümleriñ bulaşyp çolaşmagyna, düwünleriñ emele gelmegine getirýär. Süýümleriñ gatylygy süýümleriñ gurluşyna hem-de süýümiñ uzynlygynyñ we süýümiñ inçeliginiñ özara gatnaşygyna bagly. Süýüm näçe gysga bolsa, şonça-da ol gaty bolar. 
Gatylygyñ ölçeg birligi hökmünde şeýle görkeziji ulanylýar:

Inçeligiñ gatnaşygy = Süýümiñ uzynlygy / Süýümiñ diametri
Ýüplük emele gelende süýümler bükdürilmeli bolýar, şonda inçelik gatnaşygy süýümleriñ ahyrda ýüplügiñ kese-kesiginde nirede ýerleşjekdigini kesgitleýär:

inçe we/ýa-da uzyn süýümler merkezde; 
gödek we/ýa-da gysga süýümler ýüplügiñ daşky gatlaklarynda; 
Süýümiñ arassalygy.
Peýdaly süýümlerden daşary çig malyñ düzüminde  dürli görnüşli özge maddalar saklanýar:
Mineral maddalar:

gum; 
çäge; 
tozan; 
daş; 
Ösümlik maddalar:
- ỳapraklaryñ bölejikleri;
- çigitleriñ gabygy;
- baldaklaryñ bölejikleri;

agaç bölejikleri; 
Ýag, ýelim we deri:
Esasan ýüñ we ýüpek ýaly haýwan süýümlerde bolýar.


Süýümleriñ bölekleri:
dargan süýümleriñ bölejikleri (olar iñ soñunda tozana öwürilýär). 
Başga özge maddalar:
- demir bölejikler;
- matanyñ bölekleri;
- gaplaýjy materiallar (köplenç sintetik maddalardan durýarlar).

Egirme kärhanalarda pagtadan çykýan
 dürli özge maddalar.

Pagta çigidiñ bölejikleri.

Darak maşyndan çykýan maýda hapalar.

Özge maddalar önümçilikde uly kynçylyklary döredýärler:

demir bölejikler ýangyna getirip bilýärler, enjamlary zaýalaýarlar (meselem: darak maşynyñ garnituralaryna zeper ýetirýärler); 
matanyñ bölekleri we gaplaýjy materiallar ýüplügiñ içine özge           ýa-da sintetik (polipropilen) süýümleri düşürüp bilýärler. Bu bolsa ýüplügi öz niýetlenen maksadyna laýyk bolmajak ýagdaýyna getirip biler. Ösen ýurtlaryñ egirmeçileriñ öñünde şu gün duran iñ erbet meseleleriñ arasynda özge süýümler bolup durýarlar; 
ösümlik maddalar çekimde kynçylyklary döredýärler, ýüplügiñ üzülmegine, önümiñ daşky üstüniñ hapa görünmegine, darak garnituralaryñ dykylmagyna we ş.m. ýagdaýlara getirip biler; 
mineral maddalar hapanyñ çöplenmegine, maşynlaryñ işçi bölekleriñ iýilmegine we sürtülmegine (bu ýagdaý rotor egirmede has aýdyň bolýar) we ş. m. ýagdaýlara getirip biler;

Süýümiñ içindäki özge (sintetik) süýümler.

Özge maddalar mydamada uly mesele bolup durýardylar, emma soñky ýyllarda bu mesele has ýiti duýulyp başlady. Häzirki zaman ýokary-öndürijilikli işleniş usullar ulanylanda (meselem: öñden-boýama, güýçli pagta arassalama, maşynly ýygym, gödek saklanyş, täze gaplaýjy maddalar) has köp hapa döreýär. Täze egirme usullar bolsa, özge maddalara örän çydamsyzdyr. 
Çig mala baha berlende özge maddalaryñ mukdary hökman hasaba alynýar.
Himiki maddalar (şireligi).
Pagta süýümlerde şireleýän maddalar saklanýar. Olar esasan gowaçanyñ mör-möjekleriñ bölüp çykarýan maddalary. Şireleýji maddalary şeýle tertipleşdirip bolar:

mör-möjekleriñ bölüp çykarýan maddalary; 
bakteriýalaryñ önümleri; 
ösümlik maddalar – nektar, şem, şire we sok; 
çigit ýagy (pagta arassalananda); 
sintetik maddalar – defoliantlar, dökünler, himikatlar, pagta ýygýan maşynlaryñ ýagy;

Şireli pagta.

Köp ýagdaýlarda şireli maddalar gantyñ bir topary bolup durýar: fruktoza, glýukoza, saharoza. Şire maddalar ösümliklerde ýaşaýan mör-möjeklerden ýa-da ösümlikleriñ özünden bölünip çykýar. 
Bu şireleriñ pagtadaky mukdary we goýulygy köp bolsa süýüm ýelmeşip durar. Ýöne önümçilikde şire süýümleriñ ýelmeşip durmagy göni mukdara bagly däl. Pagta saklananda mikroorganizmleriñ fermentleri şire maddalary dargadýarlar. Bu hadysa çyglyk ýokary bolanda has çaltýaşar. Ýöne önümçilik meýdanyñ  özünde howanyñ çyglygy tersine pes derejede saklanmaly.

Süýümiñ ýetişikligi.

Bu pagta süýümler üçin möhüm häsiýetdir. Ýetişiklik görkezijisi pagta süýümiñ diwarlarynyñ galyñlygyna bagly. Süýüm ýetişen diýilip hasaplanýar, haçan-da öl süýümiñ diwarynyñ kese-kesiginiñ 50-80 % tutanda, ýetişmedik haçan-da 30-45 % tutanda we öli haçan-da 25%-den az meýdany tutanda. Doly bişip açylan pagtañ gozasynda hem takmyn          5 % ýetişmedik süýüm bolup biler. Şonuñ üçin pagtada mydama-da ýetişmedik süýümler bolýar, ýöne olaryñ mukdaryny bilmek zerur. Ýetişmedik süýümler ýeterli berk we gaty bolmaýarlar.
Olar şu meselelere getirip bilýärler:

ỳüplügiñ berkligiñ pes bolmagyna; 
nepsleriñ döremegine; 
gysga süýümleriñ köpelmegine; 
üýtgeşik boýalýarlar; 
agyr işlenýär (esasan darak maşynda);

Nepsler.
Neps bu süýümleriñ kiçijik, bulaşyp çolaşan ýeri ýa-da düwünjagazy. Olar esasan pagtada bolýarlar. Nepsleriñ iki görnüşi bolýar: süýümli neps – ol diñe süýümlerden durýar hem-de çigit-gabyk neps – onuñ içinde çigit, gabyk ýa-da ýaprak bölejikler bolýarlar. Iñ köp duş gelýän görnüşi süýümli nepsdir. 
Onuñ düzümine esasan ýetişmedik ýa-da öli süýümler girýärler. Şeýlelikde neps mukdary, ýetişiklik derejesi bilen berk baglanşyklydyr. Ondan başga nepsleriñ mukdary inçelige eksponenta şekilli bagly bolýar. Has inçe süýümleriñ gatylygy gödek süýümleriñkiden pesdir. Şonuñ üçin inçe süýümler nepsi has añsat emele getirýärler.

Nepsiñ mikroskop astynda görnüşleri 
(40 we 1000 esse ulaldylan).


Darak maşynda tapylan nepsler.

Işleniş usullaryñ hem uly täsiri bar. Pagtanyñ düzüminde, meýdanlarda ýetişen wagty hiç neps bolmaýar. Olar pagta maşyn bilen ýygylanda, jinlerde arassalananda döreýärler.
 Has köp mukdarda neps tüýtme-arassalama bölüminde ýüze çykýar. Darak maşyn neps mukdaryny ýeterli derejä peseldýän ilkinji maşyndyr. Darak maşynlarda nepsler aýrylanok-da, esasan gönelip düzelýärler. Neps ýüplügiñ daşynda galyñ ýer bolup durýar, bu önümçilikde kynçylyklary döredýär. Soñ nepsler ýüplügiñ beýleki ýerlerinden tapawutly boýalýar we ahyrky çykýan dokma önümiñ daşynda anyk görünip durýarlar.
Ýüpek önümlerde nepsler ýüpek süýüm uzynlygyna bölünende (fibrillýasion hadysasy) ýüze çykýar. Bölünip bulaşan süýümler soñ, önümiñ üstünde kiçijik nokat ýaly görünýär. Olar boýagy kadalaýyk alyp bilmeýärler we ýüpek matanyñ üstünde nokat görnüşinde çykýp durýarlar.

Süýümleriñ egirmä edýän täsirine baha bermek.
Süýümleriñ görkezijileriniñ ýüplügiñ görkezijilerine edýän täsiri ýagdaýa görä üýtgäp biler. Olaryñ ähmiýeti her aýry egirme usulynda  we ulgamynda aýrydyr. Aşakda adaty we täze egirme usullar üçin süýümleriñ täsirine bahalar berlen.

Berlen görnüşli ýüplük üçin süýümleriñ häsiýetleriniñ ýüplügiñ häsiýetlerine täsir edişi (1-nji orunda iñ möhüm täsir ediji häsiýetler, 5-nji orunda iñ az).

Orny
 Ring egirme
 Rotor egirme
 Open-end friksion egirme
 Howa-jet egirme

1.
 Uzynlyk we düzgünsizlik
 Berklik
 Sürtülme
 Inçelik

2.
 Berklik
 Inçelik
 Berklik
 Uzynlyk we düzgünsizlik

3.
 Inçelik
 Uzynlyk we düzgünsizlik
 Inçelik
 Berklik 

4.

 Arassalyk
 Uzynlyk we düzgünsizlik
 Arassalyk

5.


 Arassalyk
 Sürtülme

Süýüminiñ görnüşini kesgitlemek.

1.Esasy süýümleriñ  görnüşini kesgitlemek.

 2.Ýüpek süýümleriñ kesgitleniş usullary.

1.Esasy süýümleriñ  görnüşini kesgitlemek.

 Süýümleriñ görnüşini kesgitlemegiñ ýollary.

Süýümiñ görnüşi
 Süýümiñ guruldygy madda
 Mikroskop astynda kese kesigiñ şekili
 Ýakylan ýagdaýda häsiýetleri
 Başga tanama aýratynlyklary

Pagta
 Sellýuloza

Böwrek ýa-da noýba şekilli
 Derrew we parlak ýanýar.Ýanyk kagyzyñ ysyny çykarýar. Çal reñkli küli galdyrýar.
 Kükürt (sera) kislotasynda ereýär. Çyg ýagdaýda berkligi has ýokary.

Zygyr
 Sellýuloz

Tertipsiz köpburçluk
 Derrew we parlak ýanýar.Ýanyk kagyzyñ ysyny çykarýar.Çal reñkli küli galdyrýar.
 Kükürt (sera) kislotasynda ereýär.



Ýüñ
 Keratin belok (protein)

Tegelek ýa-da owal
 Ýuwaş-ýuwaşdan gaýnap ýanýar. Ýanan dyrnak ysyny çykarýar.


 Litiý gipohlorid haýwan beloklary eredýär.

Kaustik soda hem ýüñi eredýär.

Ýüpek
 Fibroin belok (protein)

Tegelegräk üçburçluk
 Ýuwaş-ýuwaşdan gaýnap ýanýar. Ýanan dyrnak ysyny çykarýar.


 Litiý gipohlorid haýwan beloklary eredýär.

Kükürt kislota ýüpegi eredýär.

Wiskoza/modal
 Sellýuloza

Islendik şekilli  - filýerañ çykaryjy deşikleriñ kesigine bagly
 Derrew we parlak ýanýar.Ýanyk kagyzyñ ysyny çykarýar. Çal reñkli küli galdyrýar.
 Kükürt kislota sellýulozany eredýär.

Asetat
 Sellýuloza asetati
 Ýananda damýar, ereýär. Uksus ýaly ýakýar.
 Aseton asetati eredýär.

Poliester
 Polietilen tereftalat
 Ýananda damýar, ereýär.


Poliamid
 Polikaprolaktam, AH-duzy
 Ýananda ereýär. Çal reñkli küli galdyrýar.

 Tebigy süýümleriñ gurluşy.

 Esasy dokma süýümleriñ halkara belgilenişi we atlandyrylyşy.

t/b
 Kody
 Iñlisçe
 Germança
 Italýança
 Rusça
 Türkçe
 Türkmençe

1
 WO
 Wool
 Wolle
 Lana
 Хлопок
 Ýün
 Ýüñ

2
 CO
 Cotton
 Baumwolle
 Cotone
 Шерсть
 Pamuk
 Pagta

3
 LI
 Linen
 Flachs /leinen
 Lino
 Лен
 Keten
 Zygyr

4
 CA
 Hemp
 Hanf
 Canapa
 Пеньковолокно / конопля
 Kenevir
 Kenep

5
 JU
 Jute
 Jute
 Jute
 Джут
 Jüt
 Jut

6
 KE
 Kenaf
 Kenaf
 Kenaf
 Кенаф
 Kenaf
 Kenaf

7
 RA
 Ramie
 Ramie
 Ramie
 Рами
 Rami
 Rami

8
 SI
 Sisal
 Sisal
 Sisal
 Сизаль
 Sisal
 Sizal

9
 SE
 Silk
 Seide
 Seta
 Шелк
 İpek
 Ýüpek

10
 VI
 Viscose
 Viskose
 Viskoza
 Вискоза
 Viskoz
 Wiskoza

11
 AC
 Acetate
 Acetat
 Acetato
 Ацетатные
 Asetat
 Asetat

12
 MD
 Modal
 Modal
 Modal
 Модальные
 Modal
 Modal

13
 PR
 Protein
 R.Proteinfaser
 Proteica
 Белковые / протеиновые
 r.protein
 Belokly

14
 ME
 Metal
 Metall
 Metallo
 Металлические
 Metal
 Metal

15
 AS
 Asbest
 Asbestos
 Amianto
 Полипропиленовые
 Asbest
 Asbest

16
 PA
 Nylon
 Polyamid
 Poliammidica
 Полиамидные
 Poliamit
 Poliamid

17
 PL
 Polyester
 Polyester
 Poliestere
 Полиэфирные/полиэстер
 Polyester
 Poliefir/poliester

18
 PU
 Polyurethane
 Polyurethan
 Poliuretanica
 Полиуретановые
 Poliüretan
 Poliuretan

19
 PC
 Acrylic
 Polyacryl
 Acrilica
 Полиакрилонит­рильные
 Poliakril
 Poliakril

20
 PP
 Polypropylene
 Polypropylen
 Polipropilenica
 Полипропиленовые
 Polipropilen
 Polipropilen

21
 PE
 Polyethylene
 Polyäthlen
 Polyetilenica
 Полиэтиленовые
 Polietilen
 Polietilen

22
 EA
 Elastene
 Elasthan
 Elastan
 Эластановые
 Elastan
 Elastan

2.Ýüpek süýümleriñ kesgitleniş usullary.

Hakyky tebigy ýüpegi emeli ýüpekden tapawutlandyrmak gaty kyn diýen pikir giñ ýaýrandyr. Hakykatdan, ýüpegiñ hakyky (tebigy) ýa-da hakyky däldigini bilmek üçin ýönekeý spiçka ýa-da zažigalka ýeterlidir. Çig malyñ düzümi gyzyklandyrýan matasyndan bir-näçe sapagy soguryp almaly we seresaplyk bilen olary ýakyp görmeli. Şol pursat olary ysgamaly – ýakylan ýüpegiñ ýanan ýüñe ýa-da dyrnaga meñzeş ysy bar. Ýüpege tapawutlylykda ýananda wiskoza ýakylan kagyzyñ ysyny çykarýar, poliester (poliefir) bolsa diñe ereýär. Ýanan ýüpegiñ külini edil kömüri ýaly elde mynjyradyp ýazmak bolýar. Islendik mata satýan dükanynda şular ýaly barlagy geçirmäge mümkinçilik berilýär.

 Ýabany ýüpek köplenç tussah ady bilen satylýar. Antheraea mulitt görnüşli ýüpek gurçugy,tut agajyň ýerine dub agaçda ýaşaýar. Ýabany ýüpek dub agaçda ösýän ýabany ýüpek gurçugyñ pilesinden daralyp aýyrylýar.  Şonuñ üçin ol ýüñe ýa-da zygyra has meñzeýär. Dub agaçlaryň ýapraklaryndan ýabany ýüpek gurçugy düzgünsiz we gödek süýümi çykarýar. Bu süýümi agartmak we boýamak agyr. Dubuň ýapragynda tanin maddasy bolan üçin ýabany ýüpegiň goňurrak reňki bar. Ony köplenç şol durşuna tebigy reňkli sapak görnüşinde ulanýarlar, örän seýrek ýagdaýlarda boýaýarlar. Standart ýabany ýüpek sapagy 8 sany pileden edýäler, onuň inçeligi ortaça 32/34 denýe bolýar. Ýabany ýüpek adaty ýüpekden az öwüşgenli, sebäbi onuň ýelimi aýyrylýar. Ýabany ýüpekden edilen matalar has çydamly bolýar, gowy ýuwulýar, olaryň bahasy bolsa boýalan arassa ýüpek mataňkydan has arzan. Ýabany ýüpekden edilen matalaryñ arasynda raja, şantuk, tussah we pongee görnüşleri meşgur.

Tekstil barada turkmence web-site linkler:

Okuw web-site  - http://www4.ncsu.edu/~bovezmu/ 

Pagta barada -  "http://tk.wikipedia.org/wiki/Pagta"

Edebiýatlar - References

W.Klein, Short-staple spinning series 1995 Миловидов Н.Н., Фаминский П.П., Шишкунова Е.Н. Проектирование хлопкопрядильных фабрик. М.: Легкая и пищевая промышленность 1983 Справочник по хлопкопрядению. М.: Легкая индустрия 1987 Власов П.В., Сурнина Н.Ф. Проектирование ткацких фабрик. М.: Легкая индустрия 1983 Бадалов К.И., Жоховский В.В., Осьмин Н.А. Прядение хлопка и других текстильных волокон. Москва 1980. Bülent Gemici. Pamuk iplikçiligi ders kitabı. Bornova/İzmir 1999

 "http://tk.wikipedia.org/wiki/Pagta"