ታሪክ ትግረይት እት ክቱብ ወከበር

thumb
 ታሪክ ትግረይት እት ክቱብ ወከበር 

ህግየ እግል ትጠወር ወምን
ግም ዲብ ግም ዲብ ትትወረስ
እግል ትንበር፡ ናቅሰተ ዲብ
ተአምም ወጭዊታ ዲብ ተአረቴዕ
ወተዐግል እግል ቲጊስ ገአት
ምንገብእ እግል ትትከተብ በ።
ክቱብ ለበ ሂጋ ህዬ ክምሰለ ቅርድ
ትሩድ ወሕጡጥ ለበ ዕጨት እግል
ልትወሰፍ ቀድር።
ህግያነ ትግረይትመ ሐቴ ምነ
ታሪክ ቅዱም ለበን ሀገጊ ዐድናታ።
ትግረይት ምን ዘመን ቅዱም እግል
ትትከተብ ክምሰል አምበተት ታሪክ
ለሓኬ። እሊ ምን ሰነት 1860ታት
ወሐር ለትከተበ አክትበት
ትግረይት ሰኒ ሑድ ምንማቱ
ለእተ ወቀት ለሀይ ለዐለት ህግያነ
አው ከሊማትነእግል ነሕንፍል
አተቅደሬነ። እሊ ምን ምእት
አክትበት ለኢበዜሕ አክተበተ ህዬ
ምን ልውሕድመ እት ከርሱ ለህለ
ታሪክ ትግረይት ለሸሬሕ፡ ገሌ ምን
ዝሕረት አው ክብት ትግረይት
ለከምክም ምኒነ እንዴ ሐልፈ ዲብለ
መጽእ ታርፌነ ለለሐልፍ፡ እግል
ብሑስ ወአምር ለነፌዕ ወህግያነ
ለረዝቅ አክትበት እብለትፈናተው
ወላድ ዐድ ወጋነ ለትከተበ
ዝሕረት ሂጋነ ሰበትቱ፡ ሕናመ
ምነ ህለዩ ዝያደት እግል ንረዝቁ፡
ጋመቱ ዲብ ነአተምም ወጭዊቱ
ዲብ ነዐግል ገበይ ራትዐት እግል
ነአጽብጡ፡ መስኡልየት እንረፌዕ።
እብ አሳስለ ምን ዮም 11 አስክ
12 ናይ ወሬሕ 8 ሰነት 2007
ዲብ አስመረ እት ቃዐት ሀገር፡
እብ ወዛረት አዕላም እንዴ ትነዘመ
ለገብአ መሕበር ጎማት ትግረይት
ዕግል እብ አሳስለ አርፍዔናተ
መስኡልየት፡ እብ ክሱስ ትግረይት
እብ ዓመት ምንመ ኢገብእ፡ እብ
ሰበትለ ዲብ ዔማት አክባር ለሳድፍ
መሐገዝ ወመሐምረግ ከሊማት
ትግረይት ሐድ ቅድረትነ እግል
ነዐግል ወግልትነ እግል ንወስክ
እንዴ እምቤቱ ምነ ሐልፈ ክብት
ትግረይት ዲብ ነሐንፍል ወምን
ኖስነ ለመጽእ ከሊማት ዲብ ነአሬ
ወንሰአል ለእዳሌናሁ መርጀዕ
ገብእ ለእምቤሉ ምነ እብ ክለ
እግል ነዐሬ ለይእንቀድር ፋይሐት
ሂጋነ ሑዳይ እግል ንጅቀፍ ምን
እምቤቱ።
ከእንዴ አትሌነ ትግረይት ምን
ምዶል እግል ትትከተብ አሰብዴት?
ወምን ምዶልተ እት ዔማት
አክባር እንዴ አቴት ዲብ ረዋዲ
ወትልፍዝዮናት እግል ተአክብር
ወተሐብር ለአምበተት? እግል
እሎም ሰኣላት ለበልስ ጽበጥ እንዴ
ተለ እግል ልትቀደም እግልኩምቱ።
1. ትግረይት እት ክቱብ
ክምሰለ እት መእተዮ ለትበሀለ፡
ትግረይት ምን ሰነት 1863 ወሐር
እግል ትትከተብ አምበተት። እሊ
ዲብለ ሐልፈ ስኒን እብ ወላድ
ዐድ ወጋነ ለትከተበ ክቱብ አው
አክትበት ትግረይት ለለአምር ሰኒ
ሑድ አው ክሉ ረአሱ ይህለ እግል
ልትበሀል ቅድር። ሂጋ ህዬ ለሐልፈ
ክቱበ ኢትወረሰ ወምን ታርፌ እት
ታርፌ ይሐልፈ ምንገብእ፡ ክመ
ረአስ ሃርእ ቅራር ለተሀንጦጥል
ሓጀት እግል ትትወሰሰፍ ትቀድር።
ትግረይት ሐቴ ምን ሀገጊ
ሴም እት ገብእ ወለት ግእዝ
ክምሰልተ ልትሀደግ። እብ ሕሩፍ
ግእዝ ህዬ ትትከተብ። ላመ ቀደም
እለ ለትከተበ አክትበት ትግረይት
እብሊ ሕሩፍ እሊ ለትከተባቱ። ምን
እሊ ሐድ ምእት ለገብእ አክትበት
ትግረይት አስክለ መተንስየት ክርን
ገቢል አው ምተቅብለት ትልፍዝዮን
ኤርትርየ ለኣመረው ሀለ ምንገብእ
ሰኒ ሑድ እት ረአስ ግብአቱ፡ ምን
ክልኦት ክታብ ለይልሕዶ እብ
ገበይ ክርን ገቢል ዲብ በራምጅ
ገሌ ምኖም ዲብ እዝን መተንስየት
ለበጽሐው ምን ለሀሉ ለእብ ነፈዕ
ወድ ዕትማን ኤርትርያይ ወኢኖ
ሊትማን ጀርመኒያይ ለትከተበው
አክተበት አድጋማት ወሐይለት
ሌጣቶም።
ገሌ እብ ክሱስ ወጽበጥ እሊ
አክትበተ እሊ ርኤነ ምንገብእ፡
1. ለሳልፋይ እብ ክሱስ
ትግረይት ለትከተበ ክታብ እት
ሰነት 1863 እት ገብእ፡ ሐቆሁመ
ዲብ ሰነት 1865 ብዕድ ክታብ
ትከተበ። እሎም አክትበት እሎም
እብ ፈርንሳይት ለትከተበው እት
ገብኦ፡ ዲብ በርኔ ለትትበሀል አካን
ጠበዐው። ኬትባዮም ማንዚንገር
ዌርኔር ለልትበሀል ወድ ፈረንሳቱ።
እብ ሂጋ ፈረንሰ ለትከተበ ምንማቱ
እብ ክሱስ ሂጋ ትግሬ ለሓኬ።
እሊ ክታብ እሊ ክቱብ እቡ ለህለ
ሕሩፍ ላቲን ሰበት ቱ እብ ቀሊል
እግል ትፍሀሙ ስዱድቱ። ገሌ
ምነ ዲብ እሊ ክታብ እሊ ለህለ
አክራን ሳልፋይ ወራብዓይ ሐርፍ
ትግረይት ጠቢዐት ክርንተ ለአክድ።
እት ሕሩፍ ላኪን መሻክል ሕሩፍ
“ሐ” ወ “ሀ” ህለ ክምሰል ግእዝ
ወአምሐርኛ ሰበት ልትነፈዖ እቡ
እት ቅራአት ወጸዔነ።
ምናታ የም ለአለቡ ባዲ
ወለትረሰዐ ከሊማት ትግረይት
ሰበት ብዲቡ ክምሰል ዔማት
ወዝሕረት ሂጋ ትግረይት እግል
ልትዐለብ ቀድር። እብሊ ህዬ እግለ
እብ ሰበት ትግረይት ለእንወድዩ
በሐስ ክምሰል መርጀዕ ነፈዐነ።
መሰለን ገሌ ምነ ዲብ እሊ
ካታብ እሊ ለረከብናሁ ከሊማት
ቆት፡ ሕል፡ ሀሌ፡ ሀሪሽ፡ መርፌ
ወለመስሉ ነሀድግ። እት phonotics ወ phonolojy ሕሩፍ
ትግረይት ለቀይሮ መንቅመት
ወእብ ፍንቲት ተርጅሞ ለዐለው
ወላድ ዐድ ልግበኦ ወኖሱ
ለኬትባይ እት ገሌ ለህጀት ሌጠ
ለአተንክብ መስል። ህታማ እት
እንተ ናይ ብዕድ ለህጃት ኢሓበረ
እግል ኒበል ይእንቀድር። እግል
“ጸ” ወ “ዘ” ለኢነጥቅ ከሊማትመ
እባሀን ቃርባት ዐለየ። እብ ዓመት
ሳሕል፡ ማርያ መንሰዕ ወ ሰምሀር
ለሸምል ላህጃት ህለ እቱ።
2. ለካልኣይ እብ ክሱስ
ትግረይት ለትከተበ ቃሙስ
ኢንግሊዝ ትግረይት ቱ። እሊ
ክታብ እሊ ኦሮ ምነ ገዳይም እብ
ሰበት ከሊማት ትግረይት ለትከተበ
አክትበት እትገብእ፡ እት ሰነት
1868 እብ ( Beurmann,Moritz Von) ትዳለ ወዲብ ለንደን
ጠበዐ።
3. አምበል እሊመ እት
ለሰነት በህለት ሰነት 1868 እብ
ሀገጊ፡ ትግረይት፡ ዐረቢ፡ እንግሊዚ
ወጀርመን ለትከተበ ክታብ ቀዋዕድ
ትግረይት ህለ። እሊ ክታብ እሊ
ዲብለ ወቅት ለሀይ መትሃግየት
ትግሬ ልትነፈዖ እቡ ለዐለው ህለ።
እግል መሰል ምነ ገዲም
ከሊማት ትግረይት ረኤነ ምንገብእ
እብ ክሱስ ከሊማት ወ ሓባር ክእነ
ክቱብ ህለ፡-
ሕኔት ርሒብ ፋይሕ
“ ሰርሰዐሮ አክደር
“አስፈር ሐመልሚል ልብሎ
ዐለው።
ናይ አትባዘሖት
ልባስ = አልባስ
ኒብ = አይናብ አው አንያብ
ሰገን = ሰገኖ አው አስጉን።