ባጽዕ

thumb
thumb
thumb
thumb
thumb
በሐር ቀየሕ ክም መንገአት
መትራካብ ፍንጌ በሐር
ምግባይት ወምሒጥ ህንድ
ለህለ ማያይ ገሮብ ተ፣
ስሜት እለ በሐር ምን ዐላል
በሐር (Trichodesmium
erythraeum) ለትነሰአት ተ፣
ባጽዕ ምን 14ይ ክፈል
ዘበን ወሐር እት ግንራሪብ
በሐር ቀየሕ ክም መዲነት
ለተአሰሰት፡ ለትፈናተው
ውላድ ካርጅ ምስል ምድር
ሐበሸ (ምድር ኤረትርየ፡
አቶብየ ወጅቡቲ) ክም
ምሕላፍ ወምዕራፍ ልትነፍዖ
እበ ለዐለው ሚነት ተ፣
እት ሰነት 1872፡ ረአስ
ምድር ምስል ጥዋሎት
ለልአስር 250 ምትር
መትወቃል ወ850 ምትር
ሪም ለቡ ኩብሪ በነ ዲበ፣
እሰልፍ ለትአሰሰ ክፋል
ባጽዕ፡ ረአስ ምድር እት
ገብእ፡ ዝያድ 1000 ሰነት
ለወደ መባኒ እንረክብ እቱ፣
እት ዘበን ቅዱም ረአስ
ምድር ሌጠ ለዐለት ባጽዕ፡
ዮመቴ ዐዳገ፡ ኩትምየ፡
አማተሬ፡ ሕጥምሎ ወእምኩሉ
ሕይብት እንረክበ፣
ባጽዕ አካናት ታሪክ ብዙሕ
ብእተ፣ ምን በዲረ ወራታት
ትጃረት ብዙሕ ገብእ እተ፣
ቀደም 800 ሰነት ለትበነ
ጃምዕ ሻፍዒ ወጃምዕ
ሼኽ ሐ’ማሊ ምነ ጀላል
ወሕሽመት ውቅል ለልሀዩበ
መባኒ ወኣሳር ቀዲም ቶም፣
ለገዲመት ባጽዕ (ረአስ-
ምድር)፡ እትሊ ወክድ ጎነ
መብዝሑ መባኒሀ ድሙር
ትርእዩ፣ ሰበብ ናይ እለ
ደማር እለ ህዬ፡ እት ሰነት
1921 ለሳደፈ አንቀጥቀጢን
ለደመረዩ ወሐቆሁመ እት ሰነት
1990 እበ ገብአ እተ ሐርብ
ተሕሪር ለትዘበጠ መባኒ ቱ፣

ምን ዘበን አትራክ ወሐር፡
ባጽዕ እግል ትፍየሕ
ወትጠወር አንበተት፣ ምናተ
ባጽዕ፡ ሉለት
በሐር ቀየሕ
እት ለሐፍነ ግንራሪብ በሐር
ሰበት ትትረከብ፡ ብርካን
ምን ገብእ ወአንቀጥቀጢን
ምን ረብሸት የአትዐረፈየ፣
ምስል ኩለ እለ ሐፋነት
ጸሓይ ለኢበለ፡ ገዲም
መባኒ ዘበን ትርክ ዮመቴ
ምነ ባጽዕ ለትትፈረግ እቡ
ዐላይም ብንያን ጥዉር ቱ፣
ቀደም 140 ሰነት ለገብእ
ለትበ’ነ ቀስር ሕኩመት፡ እት
ሰነት 1990 ዲብ ሐርብ
ዐመልየት “ፈንቅል” ወተሕሪር
ባጽዕ እንዴ ትዘብጠ ድሙር
እት እንቱ አስክ እለ ታሪክ
እግል ልድእግም በጥር ሀለ፣
ገሌ ምነ እት ባካት ባጽዕ ለሀለ
አካናት ዐጃይቦታት ሐዳረት
ቀዳሚት፡ ክም ዐብዱር፡
ዐዱሊስ፡ ሕርጊጎ፡ ጀዚረት
ደህላክ ወብዕድ አማክን
እግል ንሳሜ እንቀድር፣

ባጽዕ ወድዋራተ፡ ምስለ
ካልቅ ለሀበያተ ግርመት
ጠቢዐት፡ ለሰክ’ነ ነብረ
አዳም መ፡ ምን ለትፈናተ
ከፈፍል እዲነ መጽአ ሰበት
ዐለ፡ ዎሮትከ እብ ሐዳረቱ፡
ተጠውሩ ወፍጥሩ ለአትየ ሰበት
ዐለ፡ ኩሉ አዜ ልትሐንፈል
ለሀለ ኣሳር ምን ዐጃይቦታት
ተጠውር ኣደሚ ምሉእ ቱ፣
ዮመቴ ሚነት ጋብአት
ለህሌት ረአስ ምድር ዲበ
ለህሌት ሚነት፡ ዝያደት ሰክል
ሚነት ጥውር ለጸብጠት፡ እት
ሰነት 1841 እት ገብእ፡ እተ
መደት ለሀለ ለመጽአው
መሀንድሲን ውላድ ፈረንሰ
ፈረት ወጋሊኔር ቶም እሊ
ናይ አዜ ሸክለ ለአጽበጠወ፣
ባጽዕ አዜ ህዬ ሚ
ትመስል ህሌት?
ባጽዕ ሐቆ ሕርየት ለዲብ
ክል ምድር ዐለዮ ሽቱታም
ለዐለው ስካነ እት ለአትቃብሎ፡
እግል ሰከን ለገብእ ምድር እት
ልትሀየቦም፡ ወለናይ በዲር
ድበኖም እት ለዐምሮ፡ እግለ
መዲነት ዝያደት አፍየሐወ
ወለናይ በዲር ጀላለ ወሐረከተ
ክም ተአቀብል ወደወ፣
አዜ ስካን ባጽዕ ዝያድ 40
አልፍ ባጽሓም ህለው፣ እብ
ትጃረት፡ ጀለቦት ዓሰ ወሐርስ
ለልትናበሮ እት ገብኦ፡
ለበዝሐው ምኖም ትግሬ ቶም፣ ዐፋር፡ ሳሆ ፡ትግርኛ
ወረሻይዳመ ህለው ዲበ፣

ምነ ባጽዕ ለአምጸአቱ
ተጠውራት ሕርየት ገሌ ምን
እንረኤ፡ እት ሚነት ለገብአ
አፍየሖት ወአትሳናይ፡
ለእብ “ቀጣን ገበይ ስጋደት”
ልትአመር ኩብሪ ረአስ-
ምድር-ጥዋሎት፡ ሰኒ እንዴ
ትሸቀ፡ ለልትደሬ ወለአቅሎሌ
መካይን ለልትገናቤ እቡ፡
“ርሒብ ሻርዕ” እቱ ብዱል ሀለ፣
እት ኹትሙየ ለትበነ
መባኒ ኮርየ፡ እት ባካት
መውገፍ አተቡሳት ልትበኔ
ለሀለ መባኒ ሐዲስ፡ እድንያይ
መከረይ ጥያራት ባጽዕ፡
ሸዋሬዕ ቅጥራን፡ ሆቴላት
ዐባዪ፡ ናይ ጅላብ ጄታት፡
ተጠውር ወአትሳናይ እት
መስነዕ ጬወት ሳሊና፡
ብንየት መስነዕ እስመንቲ፡
መአሰሰት ከህረበት ሕርጊጎ፡
ኩልየት ርዝቅ በሐር ወብዕድ
የም ለአለቡ ተጠውራት፡
ምነ ሕርየት እቅትሳድ
ለወልደቱ ሄራር ዐማር ቱ፣
ባጽዕ ሉለት (ጀውሀረት)
በሐር ቀየሕ ለትትበሀል
እቡ ሰበብ ህዬ፡ ደለ ኬደወ
መስተዕምረት እብ ግርመተ
ለኢሰልበቶም ኢዐለው፣
ዑስማንዪን (አትራክ)፡
ምስርዪን፡ ኢጣልዪን፡
ብሪጣንዪን ወእቶብዪን
መስተዕምረት ህዬ፡ ምነ
ኣሳሮም ለሐድገው ዲበ
እት ገብኦ፡ እግል መስለሐት
ረሖም እንዴ ቤለው፡
ኖሰ ለፈርደቱ ዲቦም
እስትራተጅያይ ተጠውራት
ዋድያም እታ ቶም፣ ገሌሆም
ህዬ፡ ለበጽሐቱ ተጠውር
ግረ እግል ልብለሶ ሑድ
ውጡናም ኢኮን፣ መሰለን፡
ብሪጣንዪን ወእሱብዪን
ብዙሕ ምን ጠጠውራት
ባጽዕ አስክ ድወል ብዕድ
ለነጅለው ወአዝበው ቶም፣
እሊ ተጠውር ባጽዕ ቅዱም
ለረአው ኢጣልዪን፡ እግል
ባጽዕ ምን ሰነት 1890-1899
ዓሲመት ኤረትርየ እንዴ
ገብአት እግል ትክደም
ለሐረወ መዲነት ተ፣ ሐቆ
ሰነት 1900 ቱ ህዬ ዓሲመት
ኤረትርየ ምን ባጽዕ አስመረ
ለትቀየረት፣ ወእብሊ ባጽዕ
ኩለ ለሐልፈ አምኣት ስኒን፡
መጦርለ እት ብዕድ ከፈፍል
ዐለም ለአሳድር ለዐለ መዳይን
አሮበ ወኣስየ ድኢኮን፡ ምነን
ሐር ሕርግርግት ኢትአ’መር፣
“ፈንቅል፡ መንገአት ሰእየት!”
እግል ሕርየት ወዐማር!

ባጽዕ ምን አስመራ 112 ኪሎ ሜተር ራይመት ትትረከብ ባጽዕ እት አቅሊም ቅብለት ቅብለት ቀየሕ በሐር   

ፍቱያም አውኪር፡
ባጼዕ ዔማት ታሪክ ሌጠ
ኢኮን። ዕልም-ማ ምን
ባጽዕ ወድዋራተ ክምሰል
ትበገሰ ታሪክ ለሓኬ።
አወላይት መጥብዐት ዲብ
ኤረትርየ እት እምክሉ
ትነደቀት። እት ሰነት
1866 ሚስዮንዪን ውላድ
ስዊድን ዲብ እምክሉ
እግለ ሸዐብ እብ ትግርኛ
ወአምሐርኛ ለአድሩሱ
ዐለው። ለሸዐብ ላኪን
መትሃግያይ ትግራይት
ሰበት ዐለ እግል ልፍሀሞም
ኢቀድረ። ሐቆ እሊ
እብ ትግራይት እግል
ለአድሩሱ ሰተተው።
ምስለ ሚስዮንዪን ለዐለው
ዳውድ አማኑኤል
ወተወልዴ መድህን ገብሬ
መድህን ለልትበሀሎ
ኤረትርዪን ዳርሳም እንዴ
ትመራመረው ትግራይት
እብ ሕሩፍ ግእዝ እግል
ልክቶበ አንበተው። እት
ሰነት 1888 እግል ደረሰ
ክታብ አግአዞት ወቅርኣን
እብ ትግራይት አዳለው።
ሐቆሁ ህዬ እት ሰነት
1889 ወንጌል ማርቆ
ስ(ክታብ ቅዱስ) እብ
ትግራይት ተርጀመው።
እባሆም ህዬ ወራታት
ምህሮ ወአክትበት
ትግራይት አተላለው።
thumb

ከ'ባጽዕ ዔማት ዕልም፡
ደያነት አምር ወታሪክ
ክምሰል ዐለት ተአክድ
እግልነ።
መሕሙድ መሐመድ
እድሪስ ካድማይ
መተልትላይ ቱ። እግል
ንዋይ። ጠቢዐት።
ድመል። ወጠን። ወብዕድ
ለሐሌ። መደት ሐቴ ዲብ
አጣል ወንዋይ ብዕድ
እንዴ ትደመለ እግል ሐ
ሐለ። ፍቱያም አውኪር
ዐራዶ እግል ሐ ትትበሀል
እት ህሌት ቶናይ። ሶደር
ወለመስሉ ህዬ እግል
አጣል ልትበሀል።


አስክ እለ
ለትረከበ ወሳይቅ
ታሪክ ክምሰለ
ለሐብሩ ዲን
እስላም እብ ገበይ
ባጽዕ (መስጅድ
አልስሓበ) ክም
አተ ወአማደደ
ል ት ሸ ረ ሕ ።
እብ ተውሳክ
መ ስ ጅ ድ
አልስሓበ ክም
አሳስ እሕትራም
አድሕድ እት
ፍንጌ አድያን
ዐድነ በሀለት እስላም ወክስታን
ክምቱመ ልትሸረሕ። እለ ቅድስት
አካን እለ እበ ህለ እግለ ሰዋልፍ
ዲን ወታሪክያይ አትሐዘዮተ ምን
ለትፈናተ ድወል ክም ከረ ሶማል፡
ሶዳን፡ ጅቡቲ፡ ትርክ፡ ህንዲ፡
ምስር ወሞሮኮ ለመጸው ቤጽሐት
(ስያሕዪን) እግል ረአየተ ሸፍጎ።

እምበል እሊመ መዲነት ባጽዕ
እብ ለትፈናተው እት ዘበን
ቅዱም ለትበነው እተ መሳጅድ
ለልትረከብ እተ መዲነት ተ።
ገሌ ምኖም አስክ እለ እት ረአስ
ምድር እለ መዲነት እንዴ ሸነው
ቴለለ ለሐልፈ ታሪክ ዳግሞ ምነ
ህለው መሳጅድ ወአቅብር ቶም።
ምነ አቅብር እግል ንስሜ ዶል
ንሐዜ እት 12ይ ክፈል ዘበን ሐቆ
መትወላድ ነብየላህ ዒሰ ዐለይሂ
ወሰላም ለትብነ መስጅድ ሻፍዒን
ዎሮት ምነ ቀዳምያም እት አፍሪቀ
ለትበነው መሳጅድ ቱ፡ እት 16
ክፈል ዘበን ሐቆ መትወላድ
ነብየላህ ዒሰ ለትበነ መስጅድ
ሐማል አንሳሪ ምነ እብ ሰልፍ
ለልትሰመው ቶም። መስጅድ
ሐነፊ፡ መቅበረት ሼክ ደርቡሽ ሼክ
ስዒድ፡ ሼክ ዐብደልቃድር (ግራር)
ክፈል እሊ ሜራስ እሊ ቱ።

እሊ መባኒ እሊ እት ዮም
14 ኦክቶበር ሰነት 1921 እበ
ሳደፈ እርዕዳይ ምድር ድቁብ
ድሩር ምንመ ዐለ፡ እተ ወክድ
ለሀይ ለዐለው መስተዐምረት
ጥልያን እበ ነስአወ መባደራት
ሰኔት ለቅድምት ገበይ ወአግደ
ሀንደሰት ብነእ ናይለ ኣሳር ክም
ሰኔ ወልትሐፈዝ ወዴው።

እት መዲነት ባጽዕ ምን
ድዋራት ደሀለክ ለመጸ ኮራል
(Limestone) እብ ለትፈናተ
ሸክል ወሀንደሰት ብነእ ለትበነ
መባኒ ግሩም ልትረከብ እተ።
መስተዐምረት ትርክ እት
ኤረትርየ ብዞሕ ምንመ ወደው፡
ለሐደት ብንየት ትሕትየት ብነእ
ክም ሰርገለው ልትአመር። እበ
ለኢትጸረበ ኮራል ለትበነ አብያት
ሑድ እት ድዋራት እም-
ክሉ ለትሸቀ ናይ ማይ ባስካት
ወናይ መዳፈዐት ሰዋትር እግል
ታርፌታት ዘበን ትርክ እት
ኤረትርየ ለሸርሕ ቱ።
መስተዕምረት ምስር (1865-
1885) እት ኤረትርየ ለጸንሐው
ወክድ ምስለ ብዕዳም ልትርኤ
እት ህለ ሑድ ምንማቱ፡ እት
መዲነት ባጽዕ እተ ዘበን ለሀይ
እብ ምስርዪን ለትበኔት ብንየት
ትሕትየ አብያት ብዝሕት ተ።

እንዴ ተአከረ እብ ጥልያን
ግራሁ ህዬ እብ ሀጸይ ሀይሌስላሴ
ክም መክተብ ሕኩመት እንዴ
ገብአ ከድም ለዐለ መብነእ እት
ሰነት 1872-75 እብ ወኪል
ምስርዪን ዌርኔር ሙዚንጄር
ለትበናቱ። እት ወክድ እስትዕማር
ምስር እት መዲነት ባጽዕ (እብ
ፍንቱይ እት ጥዋሎት ወረአስ
ምድር) ምሽክለት ማይ ሲቶ
ዐባይ ሰበት ዐለት፡ እለ ምሽክለት
እለ እግል ባልሖት ምን እም-
ክሉ እንዴ ትበገሰ እግል ጥዋሎት
ወረአስ ምድር ለልትሰቴ ማይ
ለልሀይብ 13,000 ምትር ሪም
ለቡ ከጥ ማይ እግል ልትመደድ
ትሳደቀ እቱ። እግል እሊ
በርናምጅ እሊ እግል ዐወቶት
ህዬ ምን ዐዳገ አስክ ጥዋሎት
850 ምትር ክምሰልሁመ ምን
ጥዋሎት አስክ ረአስ ምድር
250 ምትር ለትትመደድ ገበይ
እት ሰነት 1873 እግል ትትበኔ
አንበተት።

እብ ብዕድ እንክር እዳረት
መስተዐምረት ጥልያን እት
መዲነት ባጽዕ ለወደየ ብንየት
ትሕትየት እት ክልኤ መርሐለት
እንዴ ፈናቴከ እግል ትርአዩ
ትቀድር። እተ አወለይት
መርሐለት ምን ሰነት1923-
1935 እብ ሰበብለ እት ሰነት
1884 ወእት ዮም 14 ኦጎስት
ሰነት 1921 ለሳደፈ አንቀጥቀጢን
ክምሰልሁመ እት ሰነት 1888
ለሳደፈት ብቆት ነድ ድሙር
ለዐለ መባኒ ለዐለት እግሉ
ሀንደሰት ትርክ ወምስር እንዴ
ተለው እብ ድግማን ክም ሰኔ
ወዴት። እተ 2ይት መርሐለት
በሀለት ምን ሰነት 1935-1941
ለዐለ ወክድ እት ገብእ፡ ለበዝሐ
ዘበናይ መባኒ እት ጥዋሎት እግል
ልሸቄ ምንመ ቀድረ እት ረአስ
ምድርመ ፈናድቅ፡ መጣዕም፡
ሲነማት፡ መርከዝ ሐንበሶት፡
መራክዝ ፋግዖት፡ መካትብ
ወአብያት ሰከን ትበነ።
እትለ ካልአይት መርሐለት
ለበዝሐ ለትበነ አብያት ሰከን እት
ጥዋሎት እግል ልግበእ ለቀሰበ
ሰበብ፡ እት ረአስ ምድር ለዐለው
ስካን ሰበት በዝሐው፡ እግል
ኢጣልዪን ስካን ባጽዕ ምን እሊ
ምጅተመዕ እሊ እንዴ ፈንቴከ
ለሔሰ ክዳማት እግል ሂበቶም
ለአመመ ዐለ። እት ክልኢቱ
መራሕል ኮራል (Limestone)
ለአግደ እት ብነእ ለትነፈዐው
እቡ መሻቀዪታት እት ገብእ፡
እተ ካልአይት መርሐለት ህዬ
ክም እበን ጦብ ወአስመንቲ
ለመስል ሓጃት ክም ትነፈዐው
ልትአመር።
ተሚም ካልኣይ ሐርብ
እዲነ እንዴ ትጻበጠ ዐስከርየት
እዳረት እንግሊዝ እተ መዲነት
ለዐለት ብንየት ትሕትየት
ሸሪካት ወዶር ዐቢ ለዐለ እግለ
እት እቅትሳድ እንዴ ፈንጠረ
እት ለትፈናተየ ድወል እት
ለአዘብዩ ሰበት ትረአ፡ እት
ባጽዕ አዝመት እቅትሳድ እግል
ትትርኤ አንበተት። እተ ወክድ
ለሀይ ክም ክሉ ክፋላት ሸዐብ
ኤረትርየ እብ መሻክል እቅትሳድ
ወሐገሌብ ሽቅል ለትደምዐ ሸዐብ
ባጽዕ እት ኢሰካበት ሕበር እግል
ልእቴ ትቀሰበ። ክም ክፈል
ናይ እለ ስያሰት እለ ህዬ እት
ዐብደልቃድር ለትትበሀል አካን
ለዐለት ሸሪከት አስመንቲ እት
ሶዳን ትዘቤ እት ህሌት፡ እት
ሕጥምሎ ለዐለ መጣር ጥያረት
ንኡሽ፡ ኣላት ናይ መክዘን ጃዝ
ክምሰልሁመ እት ናኹራ ለዐለ
እግል ተዐዲን በትሮል ሸቄ ለዐለ
ኣላት ትደመረ።
ምስሉ ለትጻበጠ እት ወክድ
እስትዕማር አቶብየ እት ታሪክ
መዲነት ባጽዕ ዎሮት ምነ አከ
መራሕል መስተዐምረት ቱ።
ንዛም ሀይሌስላሴ ናይ ሸዐብ
ተአዪድ እግል ልርከብ ወእግል
አትባዳይ እት 1950ታት ገሌ
ምን ብንየት ትሕትየትለ መዲነት
አብያት ክስታን ወመሳግድ እት
ብንየት እግል ልሽቄ አንበተ።
ክም መሰል ናይ እሊ ለትበነ
መባኒ ረአስ ምድር ለልትረከብ
መስግድ ሐነፊን፡ እት ጥዋሎት
ለትትረከብ ቤት ክስታን ቅድስቲ
ማርያም እግል ልትሰሜ ቀድር።
እምበል እሊመ መዲነት ባጽዕ
ወጀዛይር ደሀላክ እተ ድድ
ሰውረት ኤረትርየ ገብእ ለዐለ
ፊራሮታት እት ወክድ ደርጊ
ክም አግደ መርከዝ እንዴ
ተሐረየ እግል ልክደመ ክም
አንበተየ ልትሸረሕ። እብ አሳስ
እሊ እት ሰነት 1977 እተሓድ
ሶቬት ክም ክፋለ ንዛም ለሀይቡ
ለዐለ ዐደድ ለአለበ ሰዳይት
እት ጀዚረት ደሀለክ ወመዲነት
ባጽዕ ዐባዪ መዐሳክር ዴሽ ክም
ትበነ ልትአመር። ምስል ንዳል
ሸዐብ ኤረትርየ እንዴ ትጻበጠ፡
እግል ሐረሮት እለ መዲነት ምን
መስተዐምረት እግል ፈርቀቆተ

ለገብአ ዐመልየት ሐርብ ሳሊነ
ሰነት 1977 ወዐመልየት ፈንቅል
ሰነት 1990 እት ታሪክ እለ
መዲነት ለህለ እግለን አሀምየት
ሰኒ ወአማን ትርድት ተ። እሊ
ህዬ ክፈለ ታጅር ወምህም ታሪክ
እለ መዲነት ቱ።
እት ደንጎበ መዲነት ባጽዕ
እበ ህለ እተ ቅዱም ወታሪካይ
አካናት ኣሳር፡ እስትራቲጅያይ
ክፋል ሜራስ ሐዳረት እስላም እት መዲነት ባጽዕ
አሀምየተ፡ እበ ትመልኩ
ለኢከስሐ ብዝሔ መክሉቃት
አግዳም በሐር ስሕባይ ቤጽሐት፡
ዒን እተይ ወዐቦት ክም ገብእ
ኢለአትሸክክ፡ ሰበት እሊ እለ እብ
ሉል በሐር ቀየሕ ለትብል ክናየት
ለትትአመር እት ከርሰ ለህለ ናይ
ሰዋልፍ ወ ጠቢዐት ሜራስ እብ
ዋጅብ እግል ንሐንፍሉ ንዕቀቡ
ወንወስቁ ወጅበነ።

ከረርም:ኣሳር ወ ስያሐት
ከረርም:መደይን እርትርየ