ሓምድ እድሪስ ዓዋተ - ምዕራፍ 2

ምዕራፍ 2

 ሓምድ ዲብ ዐስከርየት ጥልያን 

ምዕራፍ 2
ሓምድ ዲብ ሰስክርየት ጥልያን

ሓምድ ዲብ ሰነት 1935 ዲብ ጥልያን ተዐስከረ። ዲብ አሰመረ -
ዲፖዚቶ እግል መደት ሰሰ ወሬሕ፡ ምሰል በርሄ ተሰፈማርያም ወድ ዐድ
ኮሬማርየ- ሐበለ ወብዕዳም ተዐለመ። ሓምድ ምን በዲሩ አምር ናይ
Ach AN OA AM: GL HLF AGA ds AN Ads ONT
ዐስከሪ እግሉ ቀሊል ዐለ። ዲብ ዕሰክርየት አደብ ዐስከሪ (እንድባጥ)
AM እግል ለአትምም ዐለት አግሉ። ዲብ መንበረት ዐስከርየት UE
ምሸክለት ኢሳደፈቱ። ተድሪብ ክምሰል አትመመ ዲብ ባንደ-ካቫሎ
(ካቫሊየሪ) ዲብ ከቲበት ሚኖሸፊ-27 ትወዝዐ።

ባንዳ-ካቫሎ ሰብ አፍራስ ቶም። ከወኒ ወመናዱቅ ጻውራም ቶም።
ክልኢቱ ለጽዋር ቤት ዲበ ለኣቲ ህሌት አግሉ። ብጣን ሸንከት ተሐተ
ዲብ ኮር ናይለ ፈረስ ለህንጦጥል። ዲብ ጋድም ዶል ልሄሮ ለመንዱቅ
ምን ቤቱ እንዴ ፈግረ እንዴ ሐጠጥክ ትጸብጡ። ሐቀ አሊ ለፈረሰ
ልትገርጠዋ ወምሰለ ሰዐይ ህይ ለለክፍ ሰለሕ ህለ። ለሰብ አፍሩስ
ዲበ ሐርብ እት ልትደግሖ ለአቱ። ዲብ አድብር ምን አፍራሰ አንዴ
ትከረው መናዱቆም እንዴ ተዐንደቀ፡ ከወኒሆም ለአአትፋግሮ። ህቶም
ልትሓረቦ እት ህለው ዲብለ መጽዕን ሌጠ ለልትጸዐኖ ጃሌ (ሰለሕ
ለአለቦም) ህለው።

እት ዮም ሰለስ ኦክቶበር 1935፡ ጥልያን ድድ አቶብየ ወራር ሐቆለ
ዐለነት፡ እሰልፍ መረብ ክምሰል ትዐደው፡ ናይ ከረ ሓምድ ከቲበት አብ
ሓምድ ALA IPT

ምን ኬን ዐዲ-ነብሪ ኢድ፡፣ ዲብ ሖርመት ቋፊ እት ሐርብ አቱት። እለ
ከቲበት እግል ሳምን ታመት አእብ ምቈርበት አቶብዩን ክርድን እት
ህሌት፡ ናይ ሞት ወሐዮት ሐርብ ክቡድ ገብአ። ምን ክልኢቱ ለጀህት
አዳም ትደለፈ። አእብ 12 ከቲበት ለትከወነ ዎሮት ዲቪዚይኔ (ክፈል-
ዴሸ) ምን አስመረ እት ረድእ እንዴ መጽአ መንገአት ምንዲ ኢፈቱሕ
ኣቶብዩን እቈ ዛይደት ወረክበው ዐለው።

ለሞተ ክምሰል ሞተ ወለደሐነ ክምሰል ተርፈ፡ ሓምድ ከደን
ለለኣአምር በጹሕ ፈዳብ ሰበት ዐለ ገበይ መርሐዮም። አሰልፍ አሰክ
ዐድወ ለሄረረት ከቲበት ከረ ሓምድ ዐለት። ምሰለ ከቲበት ውላድ
ሞዳይ (ፎርማቶሪ) ሰበት ዐለው አንዴ አመንጌት አእሰልፍ ዲብ ዐድወ
ከምማም ገብአት። ለሐርብ ቀሊል ዐለ። ATS ሰብተ ለጋብህዮም ዴሸ
ይዐለ።



እግል ሰብ ርትበት ዐሰከር ጥልያን ትትህየብ ለዐለት መዳልየት

16
ሓምድ ዲብ ዐሰከርየት ጥልያን

እተ ወቀት ለህይ፡ ውላድ ጥልያን ወቀይ ሓምድ ሰበት ዐጅበዮም፡
ሰሜቱ አእብ ፍንቱይ ክምሰል ትትናቀሸ ወደወ። እ461110 ]3ን1 ርገጋክፍ፲፲8
ሙንጣዝ (መሰኡል 10 ነፈር) ለትብል ቪመት ህበዉ። እግል ፈራሰት
ሌጠ ለተአሸር፡ ደህብ ለትመሰል ለተአንጨዋሬፊሕ (-0፲098 ጸላም ክብት
ሰርገዉ። ሙንጣዝ እተ ወቅት ለህይ ዎሮት ኮከብ ቀይሕ ($1!5]18)
ልትሰርቕ ዐለ።

ዴሸ ጥልያን ሄራሩ ዲብ ለአተላሌ ዐድ-ረመጽ እንዴ ኢበጽሕ፡ ዲብ
አርማጭሆ፡ ሓምድ እግል ውላድ ዴሹ አክልኣይ ሰቡል ክምሰል ቱ እብ
ዐመል ለአስበተት ጋሪት ትከለቀት። ምቈሴርበት አቶብየ ማይ ለብዲቡ
አካናት እንዴ ጸበጥከ እግል አባይከ ጋብሆት ክምሰል ዐገል ሐርብ
ልትነፍዖ አቡ ዐለው። ሰበት እሊ፡ መራት አንገረብ እንዴ ከርደነው
ሸብ አበለወ። ሸንከተ ኩሰኩስሰ ለቤለ እት ቀትሎ ህይ፡ ገበይ ከልአዎም።

ዲብለ ሐርብ ምን ዐሰከር ጥልያን ብዝሓም ወድቀው። ማይ እግል
ልስተው ምን ቤለው አብ ጥለግ ትቀለው፣ ምን ትገሰው ህይ ጽምእ
ቀሌቶም። AT EIR PH OAT At AVE ሓምድ ለቱለል እንዴ
ACh እግል ልከህሉ ኢቀድረ። ራድኢት ATS PRAT AP TNAT
አሰክ ትትባለሕ፡ ላሊ እት ጽልመት ዲብ ልትለበሰ ምዕጥን እንዴ ወርደ
ብራጀሹቸታት ማይ እንዴ መልአ እግል ውላድ መጅሙዐቱ ለአሰትዮም
OA::!

1. ACY ተሰፈማርያም፡ መቃበለት ምሰል ኬትባይ፡ |7 ዩልዮ 1991 - ኮፊማርየ ባካት ኣንቶሬ። በርሄ
ዲብ ጥልያን እንዴ ተዐሰከረ፡ ዲበድድ አቶብየ ለልትጋየስ ለዐለ ወራር፡ ህቱ ወሓምድ ዐዋቲ ውላድ
መሰሬዕ ዐለው። አሰክ ንንደር ዲብ ሐንቲ ጥልያን ተአቱ፡ እንዴ ኢልትፈናተው መጦር አሰሕድ
ተሓረበው።

 ሸፍ ዐድ-ረመጽ 

እንዴ አባደረት ልሐልፈት ሐቱ ከቲበት ሌጠ ዐለት። እለ ከቲበት
እለ ደሐን ህሌኮ ዲብ ትብል እንዴ ኢትደሌ ዲብ ዐዲ-ረመጽ እት
ህግት ኣቱት። ምፍጋር ለኣቡ ወምእታይ፣ ክርድንት ዲብ እንተ እግል
ትትሓረብ ደረበት። ምሰል አባይ ለትትመጣወር ቅድረት ሰበት ይዐለት
እግለ፡ እንዴ ሸገት (በትከት) እግል ትፍገር ኢቀድረት። ራድኢት እንዴ
ትደንገረት ምነ፡ እብ ጽምእ ወሰፍረ አርበደ ገብአት።

AZM ሸርፍ እብ ዋጅብ በጽሑ ይዐለ። ማይ ልግበአ ወነብረ ምን
ጥያረት አእብ ዘለት ልትከሬ እቶም ሰበት ዐለ፡ ምኖም እንዴ ትሸንከ
ዲብለ ድዶም ልትከሬሪሬ ዐለ። አእብ ሰፍረ ወጽምእ አረይ ሰበት ገብኣው
LN FPA AOA ሸንራይ ወሸዒር እንዴ ነሰኣው ዲብ ቴንዳቶም ሐቀ
ኣተዉ አእብ ጥራዩ በልዕዉ ዐለው። ሰሮም ገሌ እግል መጽዕን አእንዴ
ቤለው ምሰሎም ናስሰኣሙ ልዐለው ጭንግዕ እግል ልብልዖ አንበተው።
ገሌሆም ህይ ቀጥፍ እንዴ ሸምጠው እት አካን ሙነት ወሲቶ ትነፍዐው
እቡ።

እት ድንንበ፡ ከቲበት ሚኖቭፊ-27 እንዴ ረድአት ኣድሐነቶም።
ሓምድ ለመርሖም ዐሳክር እብ ዎርሮት እንክር እንዴ ናይለ ከርዶን
እንዴ በትከው፡ ሰለሕ ኣባይ እንዴ ሰለበው፡ አግለ ከቲበት ምን ብቀት
አድሐነወ። ሓምድ ምን ሐዲሰ ሰሜት ረክበ። ክምሰል ብዕዳም
ምቈረበት ፍራስ (10961 እ4ር፲1(0) ለትትበህል መዳልየት ሐርብ እንዴ
ትሰርገ ቡሉቕባሸ ትሸየመ።፡

 ሓምድ ወመልህያሙ 

ሓምድ ሴዕ መሳኒት ዐለው ANG: እሉም መሳኒት ውላድ ሐቱ
ውሕደት እት ገብእ፡ ክምሰል ሐው አድሕድ ሰምዖ፣ መሰኡሉም ህይ
ሓምድ ዐለ። ህቶም ለሐሹሙ ወሰምዕዉ ወህቱመ ክምሰል አርወሐቱ
ልርእዮም፡ መርክሮም ወአእግል ሰኔቶም ከድም። "ሓምድ ህግየ ብዝሕት
ምንመ ኢፈቱ፡ ክለን ከሊማቱ ለሑዳት መዕነት በን። አምበል ሰኔት
እኪት ኢትፈግር ምኑ፡" ልብል ዎሮት ምን መልህያሙ ለዐለ ባላምበራሰ
በርሄ ተሰፈማርያም።

ሓምድ ለመሳኒቱ ግሩሸ ክምሰል ለኣትፋግሮ እንዴ ወደ ኖሱ ጸብጡ
እግሎሉም። ሰወ፡ ዐረጊ፡ ነቢት ሐዋ ሐዘው፥፡ ምናም ዎርት እንዴ ለአከ
ለኣአመጽእ አግሉም። ምን መዐስከር ATS ኢፈግር' ዲብ ቴንደት እንዴ
ገብአው እብ ቅያሰ ሰቱ ወልተልህው ለኣአመሱ። ሓምድ ምን ኬርሙጥ
ኢልሐልፍ፣ ኢሰቱ ወኢዘኔ።’

መሳኒቱ እንዴ ሰክረው ግሩ፫ም ዲብ ሱግ እግል ልሸቶቱ ፈቱ
ይዐለ። ግሩ፫ም እት ዐመል እግል ለኣውዑሉ ቀሰቦም ወገበይ ለሐብሮም
ነብረ። ምን እሊ ወኬን እግል አደኒቶም ወአንሶም ለገብእ ግሩሸ ለኣክብ
እግሎሉም ዐለ። አሚን ማል እንዴ ገብአ ግሩሸ ከሬ እግሎሉም ወራቅቦም።
ለእግሉ ለህይቦም ሑዳይ ምን አትቃዳይ ለለሐልፍ ይዐለ። AIA. VE
ክሉም መሳኒቱ ክምሰል መሰኡል ሌጠ እንዴ ኢገብአ ክምሰል ሑሆም
ዐቢ ልርእዉ ወለሐሹሙ ነብረው።

ሓምድ መሰኡሉም እት እንቱ፡ ክምሰል መሰኡል ልትገነሕ ይዐለ።
ኖናሱ ዋርድየት ፈግር፡ እግለ FON ወአግለ ሐመ ለዓርፍ። ቡን፡ ሻሂ
ወብርክተ ደለ አግለ ህበዉ እንዴ ነሰአ ‘አልሐምድልለ'’ ልብል ዐለ።
ሓምድ ግሁፍ ኢኮን። ክል-ዶል መልህይለ ሰልጠት ለአለቦም ዐስከር ቱ።
ምሰል ዐሰከር እንድኢኮን ዲብ መሰኡሊን ኢልትላሴ። "አነ ሙንጣዝ
አነ፣ አነ ቡሉቕባሸ አነ፡" እንዴ ኢልብል ክምሰል አዳሙ እንጌረ ሰንክት
ወብርክተ ቃምድ።

3. ክምሰልሁ
19
ሓምድ እድሪስ ዓዋተ

VE አእብ ነብረ ለልትሃጌ ኢፈቲ። AN መግህፍ ወነብረ ለልትሃጌቴ
ነፈር ዶል ሰሜዕ ሰኒ ልትዐጀብ DAA ANA TNA PP: AT ANA
ሸሬሕ ባላምበራስ። እንዴ አትለ ህዩ፥

“እግል እናሰ ለለኣወድቅ እናሰ ናቅሰ ምኒነ ሚ ህለ" እት ልብል
ልትሃጌ። “ዐስከሪ እግል ልሰፍሬ ወልጽመእ ዲብ ዐለም AVA IC
ቱ። ዮም ባይታም ምን ትትመየው ፈረጅር እግል ትትጸብሐ ቱ
ማሚ፣ እግልሚ ተአትማሮ፣" ልብለነ ኤማን እግል ሰህበነ ዶል ለሐዜ።
ለነብረ እተ ወቅት ለህይ መዐለባት ዐለ። ምሰሉ በሰል፡ ዜት፡ ዋከት
Ob A ገሌ ለአዳም ብዞሕ ወሰሩ ህይ ሑድ ነሰእ። ዲብ ነብረ እት
ንትሐራገም ዶል ልርኤነ፡ ሓምድ መረ ልትፈከር ወአከይ ግንሐት
ገንሐነ። “እናሰ እት ከደን ሻሂ እንዴ ሰተ ገይሰ። ዲብ ዐድ ክምሰል
አቲከ ህይ ሰኒ ብለዕ ወሰኒ ልበሰ። ዐሰከሪ ላቱ ክምሰል ጅነ እብ ከብዱ
እግል ልትሃጌ አለቡ። አሊ መዋዲት ሐምቃም ቱ." ልብል ዐለ።'



4, ክምሰልሁ

20
ሓምድ ዲብ ዐሰስከርየት ጥልያን

ዶር ሓምድ እት ሸፍ ኣሞረ-ገደል

ከቲበት ሚናቭፊራ-27 ለዐበ መታክል ዲብ ገዳም ሳደፈየ። ኣሞሪረ-ገደል
ለልትበህል ምድር እግል ትህጀም ክምሰል ትበገሰት፡ ምቈጨርበት አቶብየ
እንዴ ከርደነወ ገበይ እበ ትፈግር ከልኣወ። ምድር ምን አፍ ፫መት
እንዴ ጨበ ዲቦም ኩሰ-ኩሰ ተሐገለት። ማይ ወነብረ ተሐገለ። ምን ክሉ
ለአከ ህይ ለምድር እሳት ሰበት ትቀርሐት እቱ ዲብ ሃይሞት Tot:
ምሕቈርበት አቶብየ AN APT AIM አእብ ዕጨይ ወለ ሰዐር ለትመልአ
ምድር እሳት ቀረሐው እቱ። ለከቲበት እግል መደት ሰለሰ አምዕል ወሰለሰ
ላሊ እብ እሳት ወጥለግ ትቀሌት። ክልኦት ሕርያን ዐለ አእግለ። ዲብ TCA
ወዲብ ትሰሜ አብ እሳት እግል ትንደድ AM UR: ኤማን እንዴ ወጌዴከ
ምነ ከርዶን ፈጊር። ለከቲበት ትእቤ ወትፍቱ ሕርያነ ለሓር አግል ልግበአ
ላዝም ቲ። ለፈግረ እግል ልደሐን ወለተርፈ አግል ሊሙት አብ ምግብለ
ሃይሞት እንዴ ሰጥረት AINA ትፍገር ሰተተት። ምን አሊ ወኬን ብዕድ
በሰር ይዐለ።

ሓምድ አግል መልህያሙ "ጥለግ ኢትልከፎ፡ አእብ አሰዩጥኩም ዲብ
ትትሓረቦ ንፍገር፡" እንዴ ቤለዮም ሰይፉሩ ሐርጠ። አብ እንክር ድማኑ
ወድገለቡ ለዐለ ዕጨይ (ዐርቀይ) እንዴ ባትክ ወገበይ እንዴ ፈቱሕ
እግሉም እንዴ መርሐዮም ትበገሴ፡ እግል ልትለዩ ለቀድር አሰሩ ፈግረ።
እብ ፍክረት ሓምድ ህይ ተዐወተው።

መሰኡልነ ግብጣን በኪ ለልትበህል ዐለ። ዲብ ሐርብ ሰከቦ ቅነ፭፡
ሕለፎ፡ ልከር፣ 'ኣቱራ-ርኮ' ልብለነ እት ህለ፣ ሓምድ ህይ፡ "ክእነ ኢቲበል፣
ለአፍሩሰ ልጃሙ ልትፈተሕ እግልከ፣ ክምሰል ምራድነ እግል ንገምብዩ
ቱ። ክምሰል አክላብ ንዕየ እግል ንጠልቂ ቱ። እዘም ምኒነ ሌጠ፣ ሰከዩ
ቅነ=ጾ ክብ በሉ፣ ኢቲበል። እሎም ዕድዋነ አእብ አሰዩፍ ለትሰረረተ እብ
ሰለሕ እግል ንትዐወት ዲቦም ይእንቀድር፡” ቤለዩ። አግልነ እት መሬሕ
A? ቤሌነ ከትበገሰ። አብ ሰይፍ አሰግደት አዳም እት ለአትናፍር
እንዴ መርሑነ እተ ሐርብ አተ። ዴሸ ራአሲ አየሌቱ ልትሓረበነ AON:
እብ ወቀይ ሓምድ ምነ ለትፈረርነ 178 ሰብ አፍራሰ፡ 78 ነፈር ጥለግ

21
ሓምድ እድሪስ ዓዋተ



ሓምድ እድሪስ ዐዋቱ ዐሰከሪ ጥልያን እት እንቱ

At ቀሌነ ሰከት እንዴ በተክነ ሰበት ተዐዴነ እግል ንድሐን ቀደርነ።
100 AMMA ህይ እተ ሐርብ ሞተው። መልህያምነ አብ ጥለግ ወእሳት
ቀማዲ እንዴ ገብአው አተ አካነቶም ትጀደለፈው። እተ ወቅት ለህይ
ሓምድመ ንኢሸ ተ እንድኢኮን ትደረሐ። ዲብ ንንደር እንዴ ትሰፈፈ
ክምሰል አቅበለ ዲብ ካራኒኔሪ ትቀየረደ።’

5. ክምሰልሁ

22
ሓምድ ዲብ ዐሰከርየት ጥልያን

ድግረ ብድረ አፍሩሰ

ምነ ክሉ ለክፈል ዴሸ (12 ከቲበት) እብ አፍሩሰ ለልትጃገሮ
መትባድረት ልትሐረው። አሉም አንፋር እሉም አፍሩሶም እት ረቨሖዶ፡፣
OALC AM At መውንዎም እንዴ ለኣሰምና፡ እግል ዴ፫ም እንዴ
ወከለው ልትባደር፡፡

እት ባካት ዒድ መሰቀል ቱ። ዲብ ገዳም፣ ዳንግለ ዲብለ ትትበህል
አካን፡ ጅድግረ አፍሩሰ ገብአ። ምን ክል ከቲበት 50 ነፈር ለገብኦ ሕሩያም
ON አፍሩሰ ተዓረው። ለድግረ ዲብ PN ጥያራት እግል ልግበአ
ትሰተተ። መአይዲን ናይ ክሉ ለዴቭሸ ጨጢጭ አት ልብሉ ትደምዐው።
ትዳለው ክምሰል ትበህለ መትጃግረት ዎሮት ከዲብ አካናቱ በጥረ።



23
ሓምድ እድሪስ ዓዋተ

ለመትጃግረት አብ ሰምጥ ሴር እንዴ ገብአው ትጸበረው። ምን ሸራጥ
እግል ኢልፍገር ሐብል ትሰደደ እግሎሉም። ለመትጃግረት ውልዋል
እግል ኢልእዘዮም ሐነግሉም እበ ምን ንልፋት ለትሸቀ ጠዋጊ ገልበበዉ።
ዕንታቶም ለትሰረረተ ሐንገሎሉም ላተ ኢልትርኤ።

ለድግረ ኖናሶም ውላድ ጥልያን መርሕዎ። እግለ ጻብጣሙ ለዐለው
ሐብል እንዴ ጠለቀዉ እት ምድር ዶል ከረዉ፡ ‘እአሻቫንቱ"”- ትበገሰ
ለትብል ክርን ነቅመት። መትጃግረት ዎሮት ከክምሰል ቅድረቱ ዲብ
PEP AYU AGNES PEC LP ANN AATCC ANE Aran:
መአይደት አብ እንክርም  መትጃግረት አግል ለአትናይቶ ሆ! ሆ!
ልብሉ ዐለው።’"

ቲብለ ብድረ ለዎርት እገለ ካልእ ለዐርዩ። ዎርት ተርፍ፣ ዎርት
ለሐልፍ፣ ድግረ ሰኒ ሐፍነ። ውላድ ሐቱ ውሕደት - ሓምድ ወሰለሰ ጸሩ
ለለዐርዮም ተሐገለ። እሉም መታሊት እግል ክሎም ለመትጃግረት እንዴ
ሐልፈው ክባባይ ገብአው። ህቶም ኖሶም ምን አድሕድ ለአልሐምቀ
ይዐለው። ሓምድ፡ በርሄ ተሰፈማርያም ወሳልም ክሉሊ ናይ ባርንቶ
ሰልሲቶም አክልሕድ አተው። ሰልሲቶም ውላድ ሐቱ ከቲበት - ፍራሰ
ናይለ ብድረ እንዴ ገብአው ብሪሞ (ሳልፋያም) ፈግረው። ለብዕዳም
ክሉም ፋልሶ (ግምሸ) ገብአው።’

ዲብለ ድግረ ለመትባድረት ውልዋል እንዴ ከብህዮም ዕንታቶም
ነቤዕ ሰበት ዐለ፡ ለድግረ ክምሰል ተመ ሰሮም እበር ትዘበጠው። ሐሊብ፡
ATL POI: ALC? ONIX TOM AMPs At OPT AVL AN
ፈድል ናይለ ዕዉታም ከቲበት ሚናኖናብፊ-27 በድረት እንዴ ትበህለት
ናይ ወሬሕ ዕርፍ ተህየበየ። ፍንጣሰ ምሉእ ምን ነቢት እንዴ ተህየበየ
ወሬሕ እብ ግዲዱ ብ ሰተይ ትጠለቀት።

6. ክምሰልሁ
7. ክምሰልሁ

24
ሓምድ ዲብ ዐሰከርየት ጥልያን

ሓምድ አክል ዐሰር

ሓምድ ብ ዕሰክርየት ጥልያን እብ ክሉ ቴለሉ ፈዳብ ሰበት ዐለ፡
እብ ዐሰከር ወመሰኡሊን ከብቱ ሰኔት ዐለት አእግሉ። ህቱ ለኢልትሓበር
ዲበ ወራት ይዐለት። ዲብ ሓለት አእድትማዕየት ምሰል ክሉ ሑቡር፣ ዲብ
ርያደት ተሐመደ፡ ዲብ ሐርብ ትሸየመ ወመዳልየት ትሰርገ፡ ጀሜዕ ናይ
እሊ ክሉ ሓምድ አክል ዐሰር ትበህለ።

AN ወዴናህ ፈራሰት አነ ወህቱ ክል-ም.ሂነ አክል ዐሰር ትበህልነ።
ኣቤ፡ '10-ረመፈር አክል ዎሮት ሓምድ ወአክል ዎሮት በርሄ ኢገብኦ’
ትበህለ። አነ ወሓምድ አክልሕድ ዐልነ። ሓምድ መርሐነ፣ ምሰልነ
ለገይሶ ህዩ እሙራም አንፋር ዐለው። አፍሩሰ ዲብ ነአትባድር እት
ሐርብ ነአቱ፣ ለምድር አፍሩሰ እግል ልሰቈ እቱ ለኢቀድር ሐቀ
ገብአ፡ እግለ አፍሩሰ ለጸብጦ እግልነ አንፋር ዐለው። አግሉም እንዴ
ህብናሁ እብ እገርነ ንትጠለቅ።

... ገድም እተ ወቅት ለህይ ዐብዱ ዓቀ፡ መሓሪ ዓቀ፡ ተሰፈንኪኤል
ለልትበህሉ ሹምባሻቫት ዐለው። "“ምን አሎም -- ክልኦት -- ዎሮት
ህብኩነ ምን ገብእ 10 ነፈር ነህይበኩም፡" እት ልብሎ ደመንደት
ኣተው። ለናይነ መሰኡል ማዶጀር ደሲቦ ልትበህል ዐለ። ህቱ፡ “እለ
ምን ገብእ ክል-ምንኩም ዐሰር ነፈር ለኣምጽእ፡" ቤለዮም። At
ደንጎበ ምነ ምስል ለዐልነ መታሊት አርበዕ ተረፍነ። አሎም ለተረፍነ፡
Ar ሓምድ፡፣ ሳልም ክሉሊ ወበርአንፊ ለልትበህል ወድ አቁርደት
ዐልነ። ለብዕናዳም ሐምስ - ርእሶም ተሰፈጋብር፡ ተሰፈንኪኤል (በዐል
ዐድ-ተኽላይ)፡ ገብሬእየሱሰ (ወድ-ዐድ ሸሓይ)፡ ገራሬዝጊሄር ወዎሮት
ወድ-ጣዕረቪ ዲብለ ሐርብ ሞተው።

ለሰለሰ ሹምባሸ ክል-ምኖም ከዐሰር ነፈር፣ እብ ዓመት ሰላሰ ነፈር
እንዴ ጸብጠው መጽአው። ሕናመ እንዴ ትላከዉነ መጽአነ። ክሎም
ክምሰል ትጅምዐው ማዶመር፡ “ገድም አሎም አግል ልቀይሩኩም
ማጽኣም ህሌኩም.፡”" ቤለዮም። እትሊ ወቅት አሊ ርእሶም ለልትበህል
ወድ-እምባዴርሆ፡ ተሰፈንኪኤል ለልትበህል ወድ-ዐድ ተኽላይ፡
“ሐውነ ዐሰር ፈራሰት ምንመ ወዱ፡ ሕነ ዐሰር ነፈር ዲብ አካን ዎሮት

25
ሓምድ እድሪስ ዓዋተ



በረምበራሰ በርሄ ተሰፈማርያም

ነፈር በደለዎም እግል ንትበህል ላተ ሰሜትነ ወተእሪክነ ጀግለቦት
ቱ። ሰበት እሊ፡ ዲብ ዐድነ ብለሱነ እንድኢኮን አለ ላቱ ይእንወድየ
እት ልብሎ አጽበረው። ምናተ፡ ለምሰል ዐልነ መሳኒት እተ ዶልነ
ትፈናቱቴነ። እግል ሓምድ ምኒነ እንዴ ፈንተው ዲብ ከቲበት ካራቢኔሬ
ሓለፈዉ። AIA UEP ሐርብ ከፈከ ምኑ እንዴ ቤለዉኒ አሰክ ንንደር
ትቀየርኮ። ምሰል ጀራል ናዚ ለልትበህል መሰኡል ዓም ፈረሰ እንዴ
ትጸዐንኮ እገየሰ ዐልኮ። መደት ሐቱ፥ እብ ጥያረት ምሰሉ ዲብ
አሰመረ መጽአኮ። አነ ወሓምድ ገድም ትራየምነ። ሓምድ አክል
ዐሰር ትውሕድ ዲቡ። እዴ አቡዩ! ሓምድ ምን ዐሰር ወለዐል ቱ።
ምናም ህቱ አብ በይኑ ልትሐሪ። ሓምድ አብ አማን ፋርሰ ቱ።
ከብዱ ኢትመልእ ወኢትሸርብ፣ ደለ AN At ACTA Ee Arr
ወሰር ምሰል ሐቀለ ወዴነ እት እንበኬ ትፋናቱነ።

26
ሓምድ ዲብ ዐሰከርየት ጥልያን

ሓምድ ዐዋቲ ምንይዩ ለዐቤ ዐለ። ህቱ ዲብ ብዞሕ እንክራት
ልትሐረክ ሰበት OA ሰያሰት ወአምር ብዞሕ ዐለ እግሉ። ህቱ ወድ-
ከደን ሰበት ቲ፡፥ እግል ክሉ መታክል፡ መሳድድ ወለውቀት ለአምር
ነብረ። ሓምድ ዐቢ ቱ። እሎም ኮሮነ ቡሉቅባሻት AIA ልትሰወር
ወአግል ልርአው ወልሰምዖ ጥልያን ጋይሳም ዐለው። ሓምድመ
PAI? ILA Oz

8. ክምሰልሁ
27
ሓምድ እድሪስ ዓዋተ

ሓምድ ሓብ ዋጥልያን

ጥልያን ለጌሰው ዐሳክር ዐለው አማን ተ። APR Pare OA
ለትብል ሐብሪሬ ህሌት። ዲብ ውሕደት ካራቤኔሩ ሮያሌ፡ በዐል ዎሮት
ሸሪጥ ሙንጣዝ ለዐለ እናስ ዐቢ ቢንዓምራይ ሕሴን መሐመድ ዑሰማን
LM ANP

ሓምድ ለቀሰበዩ እንዴ አለቡ ግራነ እብ ምራዱ ተዐሰከረ። ድድ
አቶብየ እተ ገብአ ሕሩባት ምሰል ዐልነ። ወምሰል ኢጣልየ ግስነ።
ሓምድ ዲብ ሐርብ ሐር ኢልብል ልክፋ ታክር ቱ። ለእለ ለክፈ ዲብ
ረአሰ ትትከሬ። ዲበ እለ ሐዘ አካን ዘብጥ። አክሉ ለለክፍ ፋርሰ
ይዐለ። እት ሰነት 1937 ኢጣልየ ለግሰነ እቱ ወክድ ህቱ ምሰልነ
ዐለ። ዐሊ ሙንጣዝ ዐለ። አሰክ 250 እንገብአ ዐልነ። ( መልክ)
ጥልያን እንዴ ዐዝሜነ ግሰነ።  ለካራቢኔሪ አምጽእዎም አንዴ ቤለ
አማውር ህበ። ምን ክሉ አካናት ከሐምሰ ነስአው። ዲብ ሐርብ እንዴ
ኢገብእ እግል ለአርኡነ እግል ለአሰውሩነ BAO A ODA GAN
ሙሶሊኒ ልትበህል ዐለ። ርመ፡ ናፖሊ ወመዳይን ብዕድ አእብ ዕንታትነ
ርኤናሁ። ለበዝሐነ ዲብ ካራቢኔሪ ለዐልነ ሕነ። እብ መርከብ ግስነ።
እብ ከናል ABA ATS ሐለፍነ ኢጣልየ አቱቴነ። ግንራሪብ ባጹዕ
ጌዳን አለቡ። ሰልፍ TTA. AGT ምኑ ሮመ ነድአውነ። ዲብ ሐምሰ
መዲነት አዶረውነ። ለዶል ለሰህ ጥልያን ዶል ከአእብ እንክር ዎሮት
AN LOC ሳውሩነ። አንሶምመ ምን ገብአ ገበይ ከልኣነ ዐለየ። ኬን
1ጋ5 አምዕል ከም ጸንሐነ AN PRA AN መርከብ ባሕቈዕ አቅበልነ።
ምኑ ኩልነ ዲብ ውሕዳትነ አብ መካይን አብጽሐውነ።’"

AN ዶል ለህ እግል ሓምድ ሐው ወውላድ አቡሁ ሑ አቡሁ፡
ATNA AN አደኒት፡ እግል ዋልዴኖም "ሓምድ አየ ጌሰ፣" እንዴ
ቤለው ዶል ልትሰአኦሉም ‘"አሰመሪረ፣ ኬን ጥልያን ጌሰ” እት ልብሉ በልሶ
እግሉም ዐለው። አእምበልሁመ አየ ትገይስ ክም ህሌት እንዴ ኢደሉ፡
| ጥያረት ምለዐሉም ሐቀ ሐልፈት ሑክም ለነሰአት እለ ጥያረት እላተ
9. „.ሕሴን መሐመድ ዑሰማን መቃበለት ምስል ኬትባይ 28ፈብራይር 1990 ወድ ሸሪፈይ ሱዳን፡

28
ሓምድ ዲብ ዐሰከርየት ጥልያን

ልቡሉም ሰበት ዐለው፡ ለአደኒት - ለጥያረት አሰክ ትትሐብዖም አሰረ
ዲብ ገብኦ ወልትሳረር፡:

ዎሮትብናሌ፡ ዎርትብናሌ ትትፈተት ዲብ ዐሰተር
ገሌ ሓምድ ሚደሴሌኪ ህቢነ ከበር

ዎ ሓምድ፡ መንበ ክልነ

ምን ጥያረት ኢትፈርህ

ፋርሰ ወድዐድነ

ትሰፈለልናከ ሻንን

እንዴ ትከሬ እትነ

እት ልብሎ ለሐሉ ዐለው።'"

ክእነ እት ልብሎ ምነ ለሐሉ ለዐለው ዎርት ሐሰን ከራር ቱ። ህቱ፡
ሓምድ ምን ጥልያን ከም አቅበለ፡ እበ እሉ ረአ ለዳገመዩ እግሎም
እንዴ ፈቀደ ህይ "ሓምድ ክእነ ልብለነ ዐለ”" ልብል፡-

ምን አለ ክም ግሰነ፡ እግል እሉም ካራቢኔሪ ካቫለሪያን ለገብአነ፡
ዲብ ዎሮት መዐሰከር ዐቢ ኣተውነ። አምዕል ሐቲ ዱባዋጥ፡ ፈጅር
ሙሶሊኒ እግል ልምጽኡክም ቱ፡ ቤለውነ። ፈጅራተ፡ ካቫሌርያ ክሎም
ዲብ አፍሩሰ AT -ትጸዐነው ክሉ ዴሸ ጸሊም እንዴ ትሰርዐ
እብ ድማን ወድገለብ ከም በጥረ፡ ሙሶሊኒ እት መኪነት ክሰትት
መጽኢነ። ለዶል ለህ ናይ ሰላሕ ሰላም( ተሕየት) ከም ገብአት፡
ሰለስ አርባዕ ሰደፍ መናዱቅ ትሳበረ። መልህያምነ አብ ሒለት ሰበት
ዘብጠው። ሐሬ ዓርፎ አንዴ ትበልነ አማውር ከም ተህየብነ፡ ዲበ
አካን ጅምዓም ለዐለው ጽዓዲ አሊ ዴሸ ጸሊም ምን አየ መጽአ እት
ልብሉ ልትፈከሮ አትነ ዐለው። - አዋልዶምመ ገበይ ከልኣነ ዐለየ።
ሚ ጅንስ መክሉቅቶም ልብላነ . ገንሓነ ከለቨክሉም ላቱ አዳም
መሰል ልብለ። ጸላይም ርእያት ሰበት ኢኮን ትፈከረየ። ምን ቅሩብ
እንዴ መጽኢያነ ቀርበትነ አብ ምንዲል መሰስሓህ፡ ኢትቀንጽ ከም
ረአያህ ኢለምነ እብ ሐዲሰ እብ ጥፍአተን መሰሓህዘረ።''

10. „ሐሰን ከራር ዐዋቲ መቃበለት ምሰል ኬትባይ ()| ፈብራይር 1990 ወድልሕሴው ሱዳን፡
11. „ሐሰን ከራር ዐዋቴ 51990

29
ሓምድ እድሪሰስ ዓዋተ

ሓምድ ቀቄዴማይ መትፋላል ዋጥልያን

ሓምድ አስክ ሰነት 1940 ዲብ አቁርደት ለትወዝዐ እተ ሰነት ዲብ
ቤገምድር ዐለ። አቁርደትመ ብዞሕ ኢጸንሐ እተ፤ ከሰለ እንዴ ትቀየረ
መራቅባይ አምን ገብአ። ጥልያን ከሰለ ምን ዮም አርበዕ ዩልዮ 1940
አስክ 19 ዩናይር 1941 እግል መደት ሰሰ ወሬሕ አሰተዐመረተ።

እንግሊዝ ቅብላት ጥልያን ሐርብ ዐለነት። ምን ሱዳን እንዴ ትበገሰት
ምን ከሰለ ጅወ አርትርየ ከም አቱት፥ አቁርደት ዲብ ሐቲ ፈብራይር
194] - ከም ጸብጠተ፡ ሓምድ ዎሮት አልቢኒ (ሚሰከቶ ኖቫንታ ኡና)
AL ጠልገት ለቡ መንዱቅ ነሰአ። አሰክ ህደምደሚ ደዋይሕ ጋሸ
እንዴ ጌሰ፡ ምስል ጥልያን ለዐለት አግሉ ዕላቀት በትከ። ለበት ምነ
ትትበህል ቀቢለት ብዳውየት ( ሕዳረብ) ፋጥነ ለትትበህል ህደ ወዲብ
ሐርስ ገብአ። ለዶል ለህ አቡሁ እግል ልሰደዩ ዶል ከልኡክ ነድእ ዲቡ
ዐለ። ሕስሩ አንዴ ኢወዴ አመት መናበረቱ ወደ። ዲበ መደት ለህ
ዐዱ ምን ተኸላምበ አንዴ ግውህዐዘው ዲብ ብያኩንዲ ሰቱት አርድ
እርትርየ ነብሮ ዐለው።

ፈተ ሺመት ናዩተ እግል አድሪስ አቡሁ አግል ሓምድ፡ ዲብ
ብያኩንዲ ጥልያን ዶል መጽኦ “መርሐበ፡ እግል ሰብ ሐ መርሐበ፡ አሰክ
ዐዳገ ለለሐልፎ መርሐበ፡ አግል ክሉ መርሐበ" እት ልብል መትከብታይ
ጋሸ ሰበት ዐለ፡ ዲብ ባካቱ ለዐለው ኩናመ ልግብኦ ወናረ እብ ምራዶም
ህቱ እግል ለኣትመቃርሖም ሰልጠቱ ህበው ከቘኽለ ባካት DAH?

ሒለት አንዴ ወሰከ አብ መዋዲቱ ወብሰሩ ብዞሕ ከብቱ ረክበ፡
ትፈተ ወተሐሸመ። አለ ቪመት አለ እብ ሕኩመት ጥልያን ሱድቅት
አግሉ ሰበት ዐለት፡ ከም ባንደ ምስል ዕሰራ ወሐምሰ ብዕዳም ወጨፎ
ለልትበህል መንዱቅ ተህየበ። አመት ሐርሱ ወንዋዩ ዲብ ወዳ፡ ምን
አቶብየ ለመጽኦ ሸፈቲት FN IW: FE AIA ATM ሓዩት
ለልትነዐው ዲብ ጋብህ፡ ዓጅ እግል ለኣዝቡ ለመጽኦ ትቛቫር ዲብ

12. .ሹክ እምበል ናይ ዲንመ አግል ሹም ድጌቕ ትትበህል።
30
ሓምድ ዲብ ዐሰከርየት ጥልያን

ልትዳገን፡ ምን ረዩጾም እንዴ መጽአት ዲበ ባካት ለትሐድር ሐ ወእንሰ
ራቅብ ዐለ። ምን እምሐጀር አሰክ ሰቶነ ገድም ክለ ሴቲት።

At መደት ለሰህ ሸዐብለ ባካት ለበዝሕ ምኑ ዲብ ሐርሰ ወርዕዮ፣ ገሌ
ሑዳይ ህይ፡ እብ መቅደረት ሕድት ዲብ ደራዲን ወተሻጃረት ሸቂ ዐለ።

ላመ ምድር ርዝቅ መዐር፡ ሐሊብ፡ እክል፡ ለልትጫቀፍ ምኑ ዐለ።
ሓዩት፡ ሐረምዝ፡ አወንን፡ በሸኢ፡ ዘራፋት፡ ነላት፡ ወደምቢ ( ብዕራይ
ከደን) ወብዕድ ኣው ከደን እብ ብዝቈ ለቡ ድባዕ ዐለ። ምናተ፡ ምስል
እሊ ክሉ አክያራት ወርዝቅ፡ መሰከብ ሸፈቲት ገብአ። አርድ ዘማቱ፡
ACP: አክልለ ምድር ጸብሐ ምን ሐርብ ለኢልዓርፍ ደም ለፈቱ አርድ
ቱ እት ልብሉ ልትሃገው ሰብኡ።

31

ከረርም:ስያሰት
ከረርም:ታሪክ ሐያት
ከረርም:ተእሪክ እርትርየ
ከረርም:ሓምድ እድሪስ ዓዋተ