ታሪኽ ዐቦት ሂጋ ትግረ

ተኣሪክ ዐቦት ሂገ (ህግየ)ትግሬ

( ተርጀሞት እት ትግሬ ለአተላሌ ሀላ ) 

ቅዱም ጥባዐት/ሕትመት/1863-1913)

 እት ሰነት 1863:   ላናይ መኣንበት እሙር ሽቅል እብ ሰበት ሂገ ትግሬ ለዐለ ዞዖታት/ቀላት፣ትነሸረ/ትወዘዐ/ትፋንጠረ እብ፣ )ዎርነር ሙዚንጀር   እት ፍራንስ(ፋራንሳይ)።
 እት 1868:     እብ እንግሊዚ- ክ-ብት ቃላት ትግሬ (ቃሙስ )እት ሎንዶን ተሐተመ/ትጠበዐ።ወ ሐቆሁ እት ሎንዶን ለትፋነተው ናይ ቀዋዕድ ኣክትበት እብ ትግሬ-ዓረቢ፣እንግሊዝ ወ ጀርመን ተሐተመ/ትጠበዐ።
 እት 1889:ለናይ መኣንበት ክታብ፣እብ ከጥ ግዕዝ ላትክተበ ክታብ፣ፊዴል ቀርእ ወ ወቅርኣን እብ ክልኦት ቀሽ፣ ቀሽ ዳዊት ኣማንኤል ወ ቀሽ ተወልዴ መድሕን ገብሬ መድሕን ትሐተመ(ትጠበዕ)
 ሐቆሁ እት ሰነት 1957 ክታብ ዓግዐዞት/ኣግአዞት ቀርእ ወ ቅርኣን እብ መምህር ሙሰ ኣሮን ትሐተመ(ትጠበዐ)።
 እት 1910-1913: ጀርመኒ ፕሮቬሴር ኢኖ ሊትማን , ምስል ኤረትሪ ነፋዕ ዑትማን/ዑስማን, ኣክትበት እብ ትግሬ፣እንግሊዚ፣ወ ጀርመኒ ናይ717 ሕላዬት ለከምክም ክታብ ጠብዐው/ሐትመው/ወዘዐው።

ሂገ ትግሬ ዲብ ተዐሊም  (1871-1957) 

 እት ሰነት 1871:    ስዌጻውያን/ሽዌዳናውያን ናይ መኣንበት ቤት  ምህሮ/መድረሰት እብ ሂገ ትግሬ ኣንበተው  እት ዓይለት ባክ ማይ ውዑይ።ታብዕ ምስዮናውያን ውለድ ሽዌደን  ዐለት።
 እት ሰነት  1877:  ዓይለት ቤት ምህሮ ምስዮን ኣስክ እም ክሉ ገዐዘት ወ ቤት ምህሮ/መድረሰት ቦርዲን ትሰሜት/ትበሀለት።
 ወንጌል ወ ተዓሊም፣ ምስዮናውያን ኣክትበት ናይ ተዓሊም    እብ ትግሬ፣ተርጀመት ለከምክም ወንጌል ማሪቆስ፣ዕሉም፣ጂኦግራፊ ወ ናይ ሕሳብ  ኣክትበት ኣትደለው።
 እት ሰነት 1913:ክልኦት ክታብ ድግም  ክልኤ ማንሳዕ፤ክታብ ቅዱስ፣ፍትሕ ማሓሪ፣ዓዶታት ወ ዓዶታት(ለመድ) ለከምክም ኣክትበት ተሐተመው(ትጠበዐው)።
 ምን ዝሕረት መምህረት ወ ሓይሳም ውለድ ዐድ  እት ሐንቴ እደረት ቀሽ ካርል ጉስታቭ ሩዴን ወድ ሽዌደን ምስዮን ገለብ።

1,እት ወቅት ዐጻሬብ/መታክል ወ ግድለ(ንዳል) (1940 ናት-1991)

ምን 1913 ዐቦት ሂገ ትግሬ ወ ሐቆሁ ኣስክ ደንጎበ 1960 ናት፣ሰኒ ዐቤት ወ እብ ክተበት ወ ቅራአት ገጽ ለዐል ክብ ቤለት።

2,ወ እት ሰነት 1960 ናት እብ ሂገ ትግሬ ልጠለቅ ለዐለ ሬድዮ ሰኒ ማስያም ዲብ ዐቦትለ ትግሬ፣ዓባይ ተረት /ፍገሪት አርአ ትተልሀ ወ ሰኒ ኣድመዐ ኣስክ 1991።

ወእት ክሉ መደይን ወ በር  ኤረትረ  ክም ልትፈሀም ወ ልሰመዕ ገብአ። ወ እብ ክተበት ወ ቅርአት፣ ለተ ምን ደንጎበ 60ናት ሐወነ ወ እንዴ ልድዕፍ መጽአ።

3,ወ ምን ሰነት 1977-1979  ጀብሀት ተሐሪር ምን ሐዲስ ሂገ ትግሬ እግል  አድረሶት/ተዐሊም) እብ ድግማን ኣትፋዛዐየ ወ ምን 40 ክታብ ወለዐል  ለገብእ ኣክትበት ሐትመው(ጠበዐው) እብ ሂገ ትግሬ።


ሂገ ትግሬ እት ወቅት ግድለ (ንዳል) እግል ሕርዬት (1977-1980)

1,1977-1984: እብ ዐመት 79 ኣክትበት እግል  ደረሰ፣መምህራን(መደርሲን) ወ እግ ል ተዓሊም  ኣብጸሐት ላገብእ ኣክትበት እብ ጀብሀት ተሓሪር  ተሐተመ(ትጠበዐ)።

2,እት ሰነት 1979:  እዛዐት ክርን ርሒብ ገቢል ኤረትረ እብ ሂገ ትግሬ ፣እብ ጀብሀት ተሓሪር።ኣንበተት፣

3,እት ሰነት 1980: ጀብሀት ተሓሪር እዘዐት ሬድዮ ትግሬ   ኣንበተት እት ሆሚብ መላኪን ኣዋክር ኢወደኒ። 

ሂጋ ትግሬ እት ኣምር ክቱ ብ (1980ናት-1990ናት)

እት ሰነት 1980ናት፣ በሀለት እት ወቅት ግድለ እግል ሕርዬት "ብሂል/ፍናን ክምሰል "ሓጥር ፍዘ ዐዱ" ወ " ምን ኣርድነ ተወዝ ይእንብል" ወክ እንክር ኢእንብል "ቀፍ እት ኣርድነ" ለልብል ክቱብ ዐለ። 

 እት ሰነት 1994: ዐሊ ዐቤ መሐመድ ኣትራየሞቶ ገባዮም ላልብል ናይ መኣንበት ክታብ  ኖቤል እብ ትግሬ ሐትመ/ጠበዐ። 
 እት ፍንጌ 1994-2007:  እብ ቱሉሉይ ወራታት ኣምር ክቱብ ወ ክም ኖቬልስ ወ ምስሎሊባት(ኣሽዓር) ለከምክም ወራታት ትዳለ።ክምሰል ናይ ዐሊ ዐቤ ኑታብሊሊሺሩን ሸፍ ወ ክምሰል ናይ መሐመድ ዐሊኣብራሂም ቅሰት እመኒኒ እት   ሰነት 2007።

ሐቆ ሕርዬት ምን 1991 ቀጽ ቀደም

 እት ሰነት 1995:እዛዐት ሬድዮ ባነ,ስታት ናይ ተዓሊም እብ ሂገ ትግሬ ኣንበተ።
 እት ሰነት 2000:  ለናይ መኣንበት እዛዐት ቴሌቪጅን እብ ትግሬ ኣንበተት።
 እት ሰነት 2005:  ክ-ብት ቀላት ህግየ ትግሬ እብ መምህር ሙሰ ኣሮን ትዳለ።
 እት ሰነት 2008: ህድግ እብ ሰበት ተቅዪም ኣምር ክቱብ  ህግየ ትግሬ ተመ ወ እብ ላሔሰት ፍገሪት እግል ዐቦት ህግየ ትግሬ ከለሰ።

እብ ወወቅቱ ልትሐተም/ልጠበዕ ለዐለ ጀራይድ(1996-2008)

 እት ሰነት 1996:    ወርሓዊትጀሪደት ገለድ ሕትመት ኣንበተት ላኪን  ሐቆሁ ምን ክልኤ ሰነት ትትሐተም ገብአት ወእት ኣክር በጥረት።
 እት ሰነት 2006: ታክያት, ለትትበሀል መጀለት እግል ክልኦት ወሪሕተሐተመት/ጠበዐት ወ ለኪን ህተመ እሉ ለመሰል መተክል ሰደፈየ።
 እት ሰነት 2008:  ጀሪደትሐደስ ኤረትርየ ኣንበተት ወ እብ ስሩዕ እት ክል ሳምን እብ ንዛም ተአተለሌ ሀሌት።   

Diaspora Contributions

 ምን ሰነት 1988 ቀጽ ቀደም  ኤረትሪን እት ስዌጽየ(ሽወደን)ለነብሮ መሐበር ሀረሰው ወ እብ ህግየ ትግሬ ደርስ ቅዌት ኣብደዮት አድረሰው ወ እዛዐት ሬድዮ እብ ህግየ ትግሬ ኣሰሰው ወ እግል ህግየ ትግሬ እተ ዐደ  እት ኤረትርየ ዐቦት  እግል ተርኤ ደገፍ ሀበው።
 ጃምዐት:  ሂጋ ትግሬ ዲብ ጃምዓት ካርጅ ትደረሰት ዎ እት 2008 እት ኢጣልያ ወርሻት ትነዘማባ ከዐላ።

እት ደንጎበ ናይ (1990-2000)ለገብአ  ጀርቤታት

 እት ሰነት 1995:   ክታብ 'ድግም ክልኤ-መንስዕ' ዲብ ዓረቢ ትተርጀማ።
 እት ሰነት 2007: ኣድገማት ናይ ሸዐብ  ትግሬ፣እብ 
 ወዘረት ተዓሊም እት እንግሊሽ ትተርጀመ። 
 ምን 2002 ኣስክ  2007: ለትፈናተው ታኣሪካይ ወራታት, ናይ ኣለምሰገድ ተስፋይ፣ኣይንፈላሌ ላከምክም   እት ትግሬ ትተርጀመ።