ዩክሬን

ዩክሬን (፣ )፣ ኣብ ምብራቕ ኤውሮጳ እትርከብ ልኡላዊት ሃገር እያ። ርእሰ ከተማኣ ኪየቭ እያ። ወግዓዊ ቋንቋ ዩክሬን ቋንቋ ዩክሬንኛ እዩ ዓብላሊ ሃይማኖት ከኣ ኦርቶዶክስ ክርስትና እዩ።

መሬታት ናይ ዘመናዊት ዩክሬን ፈለማ ምብራቓውያን ስላቭ ዝነብሩሉ ኮይኖም፡ ርእሰ ከተማ ኪየቭ ድማ ኣብ 5ይ ክፍለ ዘመን ተመስሪታ። ኣብ ማእከላይ ዘመን ኪየቭ ሓንቲ ካብተን ኣዝየን ውቁባትን ብልጽግትን ከተማታት ኤውሮጳን ማእከል ሓንቲ ካብ ሰሜናዊ ምብራቕ ክሳብ ደቡባዊ ምብራቕ ኤውሮጳ እትዝርጋሕ ሓያል ሃገርን እያ ነይራ። ኣብ መፋርቕ መበል 12 ክፍለ ዘመን ብሰንኪ ሓድሕዳዊ ውግኣት እታ ሃገር ክትበታተን ጀሚራ። ብሰንኪ ወራር ዘላቒ ኤስያውያን ብ1240 እታ ሃገር ተታሒዛ ኪየቭ ድማ ዓንያ።

ኣብ መበል 14 ክፍለ ዘመን፡ ኪየቭ ብዓባይ ዱኪ ሊትዋንያ ካብ ዘላቒት ሓራ ወጸት። ሊትዋንያውያን መሰል ህዝብታት ዩክሬንን ቤላሩስያን የኽብሩ ነይሮም (ቋንቋታት ዩክሬንን ቤላሩስያን ክሳብ ሕጂ 84% ተመሳሳሊ እዮም) ብፍላይ ድማ ኣብ ስርዓት ሕጊ ባእታታት ባህሎም ኣብ ምቕባል ንጡፋት ነይሮም። ማዕረ ማዕሪኡ ድማ መንግስቲ ሙስኮ (መጻኢ ሩስያ) ተቐልቂላ፤ ድሕሪ ምፍራስ እቲ ዘላቒ ወርቃዊ ጭፍራ፡ ጽልዋ ሩስያ ናብ ምዕራብ ክዝርጋሕ ጀመረ።

ኣብ መበል 15 ክፍለ ዘመን ዶባት ዓባይ ዱኪ ሊትዋንያ ንምሕላው፡ ኮዛክ ኣብ ዩክሬን ተቐልቂሎም፡ ኣብ ታሪኽ እታ ሃገር እቲ ዝዓበየ ትርጉም ዘለዎን ዝነውሐን ዝሃብተመን እዋን ዘመልክት እዩ። ሳላ ኮዛክ እዩ ዘመናዊ ህዝቢ ዩክሬን ተቐልቂሉ። ኣብ መበል 16 ክፍለ ዘመን ሊትዋንያ ምስ ፖላንድ ተጠርኒፋ ሓንቲ ሃገር ብምቛም ንህዝቢ ዩክሬን ብፖላንዳውያን ጭቆና ኣስዒባ። ከም ውጽኢቱ ድማ ብ1648 ብሃገራዊ ጅግና ቦህዳን ክመልኒትስኪ ዝምራሕ ኮዛክስ ዩክሬን ዓቢ ናዕቢ ኣካይዶም፡ ክሳብ 1652 ድማ ፍልይቲ ሃገር ዩክሬን መስረቱ። ብሰንኪ ክሕደት ናይቶም ዩክሬናውያን ምስኦም ምሕዝነት ዝነበሮም ክሪሚያውያን ታታራት፡ ዩክሬን ኣብ 1654 ምስ ሩስያ ግዝያዊ ወተሃደራዊ ምሕዝነት ክትገብር ተገዲዳ፡ ሩስያ ድማ ብቐጻሊ ትጥሕሶ ነይራ። ሩስያ ኣብ ልዕሊ ቋንቋ ዩክሬን እገዳ ኣንቢራ፣ ብ1775 ድማ ኮዛክ ምሉእ ብምሉእ ተጸንቱ ሓረስቶት ዩክሬን ድማ ናብ ባሮት ተቐየሩ። ኣብ ግዝኣት ሩስያ ዝነበረ ባርነት ብ1861 ጥራይ እዩ ተሰሪዙ።

ብ1917 ንሃጸያዊ ግዝኣት ሩስያ ዘዕነወ ሰውራ ኣጋጠመ። ኣብ ቀዳማይ ውግእ ዓለም ብዙሓት ግዝኣታት ፈሪሰን እየን። ቅድሚ ሕጂ ብሩስያ ዝተሳዕሩ ህዝብታት ነብሶም ሓራ ክወጹን መንግስታቶም ዳግማይ ክሃንጹን ጀመሩ። ብ1917 ርእሰ-ምሕደራ ህዝባዊት ሪፓብሊክ ዩክሬን ተላዒሉ፡ ኣብ ጥሪ 1918 ድማ ብሰንኪ ኣብ ሩስያ ብሌኒን ዝምራሕ ዕልዋ መንግስቲ ዩክሬን ኣብ ድሕረ ባይታ ወተሃደራዊ ወራር ሶቭየት ናጽነታ ኣዊጃ። ከም ውጽኢት ተኸታታሊ ፍጻመታት፡ ዩክሬን ብ1920 ብሶቭየት ሩስያ ተሓዊሳ፡ ኣብ 1922 ድማ ናይ መወዳእታ ጁባታት ተቓውሞ ተዓፊና፡ ሶቭየት ሕብረት ክትፍጠር ኣኽኢላ። ኣብ 1932-1933 መንግስቲ ሶቭየት ኣብ ልዕሊ ህዝቢ ዩክሬን ምጽናት ዓሌት ፈጺሙ፣ ሰብ ዝፈጠሮ ጃምላዊ ጥሜት። ኣብ 1937-1938 ኣብ ሶቭየት ሕብረት ኣብ ዝነበረ ዓመታት ጃምላዊ ፖለቲካዊ ዓፈናታት ምሉእ ምሁራት ዩክሬን ዓንዮም። ካብ 1939 ክሳብ 1945 ዩክሬን ኣብ እዋን ካልኣይ ውግእ ዓለም ተሳቒያ: ቀዳማይ: ሶቭየት ሕብረትን ናዚ ጀርመንን ብሓባር ንፖላንድ መጥቃዕቲ ፈጺመን: ንገለ ምዕራባውያን ግዝኣታት ዩክሬን ሓዊሱ። ካብ 1941 ክሳብ 1944 ዩክሬን ምሉእ ብምሉእ ናዚ መግዛእቲን ናዚ ናዚን ኣጋጢምዋ። ኣብ 1960-1980ታት መንግስቲ ሶቭየት ተቓወምቲ ኣወጊዱ። ካብ 1985 ክሳብ 1991 ኣብ እዋን ዲሞክራስያዊ ጽገናታት ሶቭየት ሕብረት ፈሪሳ ዩክሬን ናጽነታ ኣዊጃ። 

ቀዳማይ ሰውራ ኣብ 2004 እዩ ኣጋጢሙ። እቲ ካልኣይ ሰውራ ኣብ 2014 ዘጋጠመ ኮይኑ፡ ንስርዓት ደጋፊ ሩስያ ዝኾነ ፕረዚደንት ቪክቶር ያኑኮቪች ኣውዲቑ። ኣብ 2014 ሩስያ ኣንጻር ዩክሬን ኲናት ጀሚራ፡ ካብ ለካቲት-መጋቢት ሓውሲ ደሴት ክሪሚያ ሒዛ፡ ኣብ ሚያዝያ ድማ ኣብ ምብራቓዊ ዩክሬን ኲናት ጀሚራ፡ ኣብ 2022 ናብ ምሉእ ወራር ተሰጋጊራ Human Rights Violations in the Occupied Parts of Ukraine’s Donbas since 2014 Ukrainians in Kherson Region Face Brutal Reality of Russian Occupation Ukraine: Rebel Forces Detain, Torture Civilians Arbitrary detention, torture and ill-treatment in the context of armed conflict in eastern Ukraine, 2014-2021 Human Rights Violations in the Occupied Parts of Ukraine’s Donbas since 2014 Situation at the Ukrainian-Russian border and in the ATO zone Strengthening Disaster Risk Reduction and Recovery in Ukraine Justice in the East of Ukraine During the Ongoing Armed Conflict European Parliament declares Russia to be a state sponsor of terrorism  Death at the Station: Russian Cluster Munition Attack in Kramatorsk Russian drone strike on passenger train in Ukraine's Kharkiv region kills 5: prosecutors Ukraine: UN condemns latest deadly attack targeting civilians in Kyiv Russian strikes on Kyiv kill and injure scores of people in homes across the city, UN Human Rights monitors say Ukraine: Russia has once again deliberately targeted residential areas and healthcare infrastructures This Systematic Cycle of Attacks on the Energy Infrastructure Must End [EN/RU/UK] Odesa: UNESCO strongly condemns repeated attacks against cultural heritage, including World Heritage UN representatives inspect buildings destroyed by Russian attack in Odessa Ukraine: New strikes disrupt basic services for millions Deadly attack in Zaporizhzia highlights risk to civilians from “glide bombs”, say UN Human Rights monitors UN provides urgent support after ‘massive’ Russian attack across Ukraine Russian authorities committed crimes against humanity targeting civilian population through drone attacks as well as war crimes of forcible transfer and deportation of civiliansRussian authorities committed crimes against humanity targeting civilian population through drone attacks as well as war crimes of forcible transfer and deportation of civilians UN report: Russia targets civilians in systematic bid to depopulate Ukraine Russian Forces Deliberately Attack UN Aid Convoy Путин наградил заключенного медалью «За отвагу» за выполнение «секретного задания» Putin awarded war criminals with medals Putin honors brigade accused of war crimes in Bucha።

 መወከሲታት