ስርዓተ ምክልኻል ሕማም

ስርዓተ ምክልኻል ንሓደ ፍጡር ካብ ሕማማት ዝከላኸል መርበብ ባዮሎጂካዊ ስርዓታት ’ ዩ። ካብ ቫይረሳት ክሳብ ጽግዕተኛታት መትሎታት ከምኡ ’ ውን ንዋህዮታት መንሽሮን ከም ዕንጨይቲ ዝኣመሰሉ ነገራትን ብምፍላጥን ምላሽ ብምሃብን ካብቲ ናይቲ ፍጡር ጥዑይ ቲሹ ይፈልዮም ። ብዙሓት ዓይነታት ክልተ ዓበይቲ ንኡሳን ስርዓታት ስርዓተ ምክልኻል ኣለዎም። እቲ ተፈጥሮኣዊ ስርዓተ ምክልኻል ንሰፊሕ ጉጅለታት ኩነታትን ምልዕዓላትን ኣቐዲሙ ዝተዋቕረ ምላሽ ይህብ። እቲ ተዓጻጻፊ ስርዓተ ምክልኻል ንነፍሲ ወከፍ ምልዕዓል ቅድሚ ሕጂ ዘጋጠሞ ሞለኪዩላት ምልላይ ብምምሃር ዝምጥን ምላሽ ይህብ። ክልቲኦም ስርሖም ንምፍጻም ሞለኪዩላትን ዋህዮታትን ይጥቀሙ።

ዳርጋ ኩሎም ህይወታውያን ገለ ዓይነት ስርዓተ ምክልኻል ኣለዎም። ባክተርያ ብመልክዕ ኢንዛይማት ካብ ቫይረስ ረኽሲ ዝከላኸል መባእታዊ ስርዓተ ምክልኻል ኣለዎም። ካልኦት መሰረታዊ ናይ ምክልኻል ኣገባባት ኣብ ጥንታውያን ኣትክልትን እንስሳታትን ዝማዕበሉ ኮይኖም ኣብ ዘመናውያን ዘርኦም ይርከቡ። እዞም ኣገባባት ’ ዚኣቶም ፡ ፋጎሳይቶሲስ ፡ ዲፈንሲን ዝበሃሉ ጸረ - ረኽሲ ፔፕታይድስን ስርዓተ መመላእታን ይርከብዎም። ደቂ ዓንዲ ሕቖ ዘለዎም እንስሳታት ፣ እንተላይ ንደቂ ሰባት ዝያዳ ዝተራቐቐ ናይ ምክልኻል ኣገባባት ኣለዎም፣ እዚ ድማ ንረኽሲ ዘስዕቡ ባእታታት ብዝበለጸ ንምልላይ ናይ ምትዕጽጻፍ ክእለት ሓዊሱ እዩ። ተዓጻጻፊ (ወይ ዝተረኽበ) ሕማም ምክልኻል ንቐጻሊ ምስቲ ተመሳሳሊ ረኽሲ ዘስዕብ ርክባት ናብ ዝለዓለ ምላሽ ዝመርሕ ናይ ሕማም ምክልኻል ዝኽሪ ይፈጥር። እዚ መስርሕ ዝተረኽበ ናይ ምክልኻል ዓቕሚ መሰረት ክታበት ’ ዩ።

ምዝንባዕ ስርዓተ ምክልኻል ሕማም ኣውቶኢሙን ሕማማት ፣ ነድሪ ሕማማትን መንሽሮን ከስዕብ ይኽእል። ሕጽረት ሕማም ምክልኻል ዝፍጠር ስርዓተ ምክልኻል ካብ ንቡር ንላዕሊ ንጡፍ ምስ ዝኸውን ኮይኑ፡ ውጽኢቱ ድማ ተደጋጋምን ንህይወት ኣብ ሓደጋ ዘእቱን ረኽስታት የስዕብ። ኣብ ደቂ ሰባት፡ ሕጽረት ምክልኻል ሕማም ውጽኢት ናይ ሓደ ጀነቲካዊ ሕማም ከም ከቢድ ውሁድ ሕጽረት ሕማም ምክልኻል ፡ ከም ኤችኣይቪ / ኤይድስ ዝኣመሰሉ ዝተረኽበ ኩነታት፡ ወይ ምጥቃም ምክልኻል ሕማም ዝዓብስ መድሃኒት ክኸውን ይኽእል። ኣውቶኢሙኒቲ ዝመጽእ ልዕሊ ዓቐን ንጡፍ ስርዓተ ምክልኻል ንንቡር ቲሹታት ከም ባዕዳውያን ህይወታውያን ጌሩ ብምጥቃዕ እዩ። ልሙዳት ኣውቶኢሙን ሕማማት ሃሺሞቶስ ታይሮይድ ፣ ረውማቶይድ ኣርትራይተስ ፣ ሽኮርያ ሜሊተስ ዓይነት 1 ፣ ከምኡውን ስርዓታዊ ሉፐስ ኤሪተማቶሰስ ይርከብዎም። ኢምዩኖሎጂ ንመጽናዕቲ ኩሉ መዳያት ስርዓተ ምክልኻል ዝሽፍን እዩ።

 ታሪኽ ኢምዩኖሎጂ 

ኢምዩኖሎጂ ንኣቃውማን ስራሕን ስርዓተ ምክልኻል ሕማም ዘጽንዕ ጨንፈር ሳይንስ እዩ። እዚ ኣርእስቲ ካብቲ ኣብ ቀዳሞት ሕክምናዊ መጽናዕቲ ጠንቅታት ምክልኻል ሕማም ዝመጽእ እዩ። እቲ ቀዳማይ ምጥቃስ ሕማም ምክልኻል ኣብ እዋን ለበዳ ኣብ ኣቴንስ ኣብ 430 ቅድሚ ልደተ ክርስቶስ እዩ። እቲ ሓኪም ቱሲዲደስ ፡ ካብ ዝሓለፈ ሕማም ዝሓወዩ ሰባት ንኻልኣይ ግዜ ከይሓመሙ ነቲ ዝሓመመ ሰብ ክቆጻጸርዎ ከም ዝኽእሉ ኣስተብሂሉ። Retief FP, Cilliers L (tháng 1 năm 1998). "The epidemic of Athens, 430-426 BC" (Đại dịch ở Athens, 430-426 trước CN). South African Medical Journal = Suid-Afrikaanse Tydskrif Vir Geneeskunde. 88 (1): 50–3. PMID 9539938 ናብ ክፍለ ዘመን 18, ፒየር-ሉዊስ ሞረው ደ ማውፐርቱስ ብመርዚ ዕንቅርቢት ፈተነታት ብምግባር ገለ ኣኽላባትን ራታታትን ካብዚ መርዚ ነጻ ምዃኖም ተዓዚቡ።  እዚን ካልእ ብዛዕባ ሕማም ምክልኻል ዝተገብረ ትዕዝብትን ብሉዊስ ፓስተር ኣብ እዋን ክታበት ተጠቒሙ ክልሰ -ሓሳብ ማይክሮባያል ጀርም ሕማም ኣቕሪቡ ።  ክልሰ-ሓሳብ ፓስተር ምስ ከም ክልሰ-ሓሳብ ሚያዝማ ዝኣመሰሉ እዋናዊ ክልሰ-ሓሳባት ሕማም ብቐጥታ ዝጻረር እዩ ነይሩ - እዚ ክልሰ-ሓሳብ ሕማም ብ"ጸሊም ኣየር" ከም ዝመጽእ ዝገልጽ እዩ። ብሮበርት ኮች (ብ1905 ሽልማት ኖቤል ዝተሸለመ) ብዝቐረበ መርትዖታት ብ1891 ጥራይ እዩ ንኣሽቱ ፍጥረታት ጠንቂ ተላባዒ ሕማማት ምዃኖም ዝተረጋገጸ . The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1905 (Giải Nobel cho Tâm lý học và dược học 1905) Nobelprize.org Truy cập 8 tháng 1 năm 2009. ቫይረሳት ብ1901 ረኽሲ ዘስዕቡ ባእታታት ሰብ ምዃኖም እውን ተለልዮም እዮም፣ ዋልተር ሪድ ቫይረስ ብጫ ሰዓል ምስ ረኸበ . Major Walter Reed, Medical Corps, U.S. Army (Tập đoạn dược, quân đội Mỹ) Walter Reed Army Medical Center. Truy cập 8 tháng 1 năm 2007.

ኢምዩኖሎጂ ኣብ መወዳእታ እቲ ክፍለ ዘመን ዓቢ ምዕባለ ኣርእዩ 19 እዚ ድማ ብሰንኪ ቅልጡፍ ምዕባለ ኣብ መጽናዕትታት ሕማም ምክልኻል ሕማም ሑሞራልን ሕማም ምክልኻል ዋህዮታትን ዝመጽእ ’ ዩ። Metchnikoff, Elie; Dịch bởi F.G. Binnie. (1905). Immunity in Infective Diseases (Miễn dịch bệnh truyền nhiễm) (Full Text Version: Google Books). Cambridge University Press. LCCN 68025143 ብፍላይ ኣገዳሲ ዝኾነ ስራሕ ፖል ኤርሊክ ፣ ንሱ ንፍሉይነት ናይ ኣንቲጀን-ጸረ-ኣካል ምላሽ ንምግላጽ ሞለኪዩላዊ ጎናዊ ሰንሰለታዊ ክልሰ- ሓሳብ ሓሳብ ኣቕረበ፤ ኣብ ምርዳእ ናይ ዋዛ ሕማም ምክልኻል ዝገበሮ ኣበርክቶ ምስቲ ብዋህዮ ዝመሓላለፍ ሕማም ምክልኻል ዝድግፍ ኤሊ ሜችኒኮፍ ብሓባር ብ1908 ብሽልማት ኖቤል ኣፍልጦ ረኺቡ። The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1908 (Giải Nobel cho Sinh lý học và dược học năm 1908) Nobelprize.org Truy cập 8 tháng 1 năm 2007

 ተፈጥሮኣዊ ሕማም ምክልኻል 

ንኣሽቱ ፍጥረታት ወይ መርዛማት ነገራት፡ ድሕሪ ዕዉት ወራር፡ ምስ ዋህዮታትን ኣገባባትን ናይቲ ተፈጥሮኣዊ ስርዓተ ምክልኻል ክገጥሙ ክግደዱ እዮም። እቲ ተፈጥሮኣዊ ምላሽ መብዛሕትኡ ግዜ ዝጅምር ማይክሮብስ ብኣለልይነት ተቐበልቲ ክለለዩ ከለዉ እዩ ፣ እዚኦም ኣብ ጉጅለታት ማይክሮባያል ዝተሓብኡ ባእታታት የለልዩ Medzhitov R (tháng 10 năm 2007). "Recognition of microorganisms and activation of the immune response" (Nhận diện vi sinh vật và kích hoạt đáp ứng miễn dịch). Nature. 449 (7164): 819–26. ወይ ኣብ ካልእ ኩነታት ዋህዮታት መጉዳእቲ፣ ዕንወት ወይ ጸቕጢ ናይ ኣላርም ምልክታት ምስ ዝልእኽ፣ መብዛሕትኦም (ግን ኩሎም ኣይኮኑን) ዝፍለጡ ብተመሳሳሊ ረኽሲ ዘስዕቡ ባእታታት ዘለልዩ ተቐበልቲ። Matzinger P (tháng 4 năm 2002). "The danger model: a renewed sense of self" (Mô hình nguy hiểm: cảm nhận mới của chính cơ thể) (PDF).Science. 296 (5566): 301–5. Bibcode:2002Sci...296..301M.doi:10.1126/science.1071059. PMID 11951032. The innate immune system is nonspecific, ማለት ንኹሎም ረኽሲ ዘስዕቡ ባእታታት ብተመሳሳሊ መንገዲ ምላሽ ይህብ። Alberts B, Johnson A, Lewis J, Raff M, Roberts K, Walters P (2002). Molecular Biology of the Cell (Sinh học phân tử của tế bào) (Tái bản lần 4). New York and London: Garland Science. ISBN 978-0-8153-3218-3. እዚ ስርዓት እዚ ንነዊሕ እዋን ንረኽሲ ዘስዕቡ ባእታታት ምክልኻል እውን ኣይፈጥርን እዩ። እቲ ተፈጥሮኣዊ ስርዓተ ምክልኻል ኣብ መብዛሕትኦም ህይወታውያን ቀንዲ ስርዓተ ምክልኻል ተቐባሊ እዩ። Litman GW, Cannon JP, Dishaw LJ (tháng 11 năm 2005). "Reconstructing immune phylogeny: new perspectives"(Góc nhìn mới, tái cấu trúc và tiến hóa của miễn dịch). Nature Reviews. Immunology. 5 (11): 866–79. doi:10.1038/nri1712. PMC 3683834 . PMID 16261174.

 ናይ ገጽ መከላኸሊታት 
ሓያሎ መሰናኽላት ንህይወታውያን ካብ ረኽሲ ይከላኸሉ ፣ መካኒካዊ፣ ኬሚካላውን ስነ-ህይወታውን መሰናኽላት ሓዊስካ። እቲ ብሰም ዝተሸፈነ መብዛሕትኡ ቆጽሊ፡ እቲ ኤክሶስኬልቶን ጣንጡ ፡ ቅርፊትን ደጋዊ ሽፋንን እንቋቑሖ፡ ወይ ቆርበት ኣብነታት ናይ መካኒካዊ መከላኸሊታት ኮይኖም፡ ቀዳማይ መስመር መከላኸሊ ኣንጻር ረኽሲ ይጋጠሙ። Alberts B, Johnson A, Lewis J, Raff M, Roberts K, Walters P (2002). Molecular Biology of the Cell (Sinh học phân tử của tế bào) (Tái bản lần 4). New York and London: Garland Science. ISBN 978-0-8153-3218-3. ይኹን እምበር፡ ህይወታውያን ምሉእ ብምሉእ ካብ ከባቢኦም ክሽፈኑን ክግለሉን ስለዘይክእሉ፡ ንዝተቓልዐ ክፋላት ኣካላቶም (ከም ሳንቡእ ፡ መዓንጣን ትራክት ስጋን) ንምክልኻል ዝሰርሕ ካልእ ስርዓታት እውን ኣለዎም። ኣብ ሳንቡእ ፡ ሰዓልን ምሕንጣጥን ረኽሲ ዘስዕቡ ባእታታትን ካልኦት ቁጥዐታትን ካብ ስርዓተ ምስትንፋስ የወግድ። ንብዓትን ምፍሳስ ሽንቲን እውን ንረኽሲ ዘስዕቡ ባእታታት ዝደፍኡ ኣገባባት ክኾኑ እንከለዉ፡ ብትቦታት ስርዓተ ምስትንፋስን ምሕቃቕ መግቢን ዝፍኖ ምውቃጥ ድማ ንደቀቕቲ ፍጥረታት "መጻወድያ" ንምእታውን ንኸይኣትዉ ንምክልኻልን ይሕግዝ። Boyton RJ, Openshaw PJ (2002). "Pulmonary defences to acute respiratory infection" (Bảo vệ phổi đối với nhiễm trùng hô hấp cấp). British Medical Bulletin. 61 (1): 1–12. doi:10.1093/bmb/61.1.1.PMID 11997295.

እቲ ኬሚካላዊ መከላኸሊ ካብ ረኽሲ እውን ይከላኸል። ቆርበትን ስርዓተ ምስትንፋስን ከም β ፔፕታይድ ዝኣመሰሉ ጸረ - ባክተርያ ንጥረ ነገራት ይፍንዉ ። Agerberth B, Gudmundsson GH (2006). "Host antimicrobial defence peptides in human disease"(Peptide kháng khuẩn bảo vệ ở các bệnh ở người). Current Topics in Microbiology and Immunology. Current Topics in Microbiology and Immunology. 306: 67–90. doi:10.1007/3-540-29916-5_3.ISBN 978-3-540-29915-8. PMID 16909918 ኣብ ምራቕ ፣ ንብዓትን ጸባ ጡብን ከም ላይሶዛይምን ፎስፎላይፐዝ ኤ2 ን ዝኣመሰሉ ኢንዛይማት ’ ውን ጸረ - ባክተርያ እዮም። Moreau JM, Girgis DO, Hume EB, Dajcs JJ, Austin MS, O'Callaghan RJ (tháng 9 năm 2001). "Phospholipase A(2) in rabbit tears: a host defense against Staphylococcus aureus".(Phospholipase A (2) trong nước mắt của thỏ: sự phòng vệ vật chủ đối với tụ cầu khuẩn màu vàng) Investigative Ophthalmology & Visual Science. 42(10): 2347–54. PMID 11527949 Hankiewicz J, Swierczek E (tháng 12 năm 1974). "Lysozyme in human body fluids" (Lysozyme trong dịch cơ thể).Clinica Chimica Acta; International Journal of Clinical Chemistry. 57 (3): 205–9.doi:10.1016/0009-8981(74)90398-2. PMID 4434640 ምውቃጥ ርሕሚ እውን ምስ ወርሓዊ ጽግያት ኬሚካላዊ መከላኸሊ እዩ, ምኽንያቱ እቲ ቁሩብ ኣሲዳዊ ምውቃጥ ንደቀቕቲ ፍጥረታት ንምድራት ይሕግዝ። እዚ ከምዚ ኢሉ እንከሎ ፡ ዘርኢ ወዲ ተባዕታይ ንረኽሲ ዘስዕቡ ባእታታት ንምቕታል ዲፈሲንን ዚንጎን ዝሓዘ እዩ። Fair WR, Couch J, Wehner N (tháng 2 năm 1976). "Prostatic antibacterial factor. Identity and significance" (Yếu tố kháng khuẩn tuyến tiền liệt: nhận diện và vai trò). Urology. 7 (2): 169–77. doi:10.1016/0090-4295(76)90305-8.PMID 54972 Yenugu S, Hamil KG, Birse CE, Ruben SM, French FS, Hall SH (tháng 6 năm 2003)."Antibacterial properties of the sperm-binding proteins and peptides of human epididymis 2 (HE2) family; salt sensitivity, structural dependence and their interaction with outer and cytoplasmic membranes of Escherichia coli".(Tính chất kháng khuẩn của các protein gắn kết tinh trùng và các họ peptide của mào tinh hoàn (HE2); độ nhạy của muối, sự phụ thuộc cấu trúc và sự tương tác của chúng với các màng ngoài và tế bào chất của Escherichia coli)  The Biochemical Journal. 372 (Pt 2): 473–83. doi:10.1042/BJ20030225 ኣብ ከብዲ ፡ ኣሲድ ከስዐን ፕሮቲዝን ከም ሓያል ኬሚካላዊ መንደቕ ኮይኖም ረኽሲ ዘስዕቡ ባእታታት ንኸይኣትዉ ይሕግዙ።

ኣብ ስጋዊ ርክብን መዓንጣን ፡ ኮመንሳል ባክተርያ ምስ ረኽሲ ዘስዕቡ ባክተርያ ንመግቢን መጽለልን ብምውድዳር፡ ኣብ ገለ ኣጋጣሚታት ድማ ኣብ ከባብያዊ ኩነታቶም ብዝፍጠር ለውጢ፡ ከም ፒኤች ወይ ነጻ ሓጺን Gorbach SL (tháng 2 năm 1990). "Lactic acid bacteria and human health" (Vi khuẩn lactic và sức khỏe con người). Annals of Medicine. 22 (1): 37–41. doi:10.3109/07853899009147239. PMID 2109988 ውጽኢት ናይቲ ሲምብዮቲክ (ወይ commensal ) ኣብ መንጎ እዞም ፕሮባዮቲክስን ስርዓተ ምክልኻልን ዘሎ ርክብ፡ ረኽሲ ዘስዕቡ ባእታታት እኹል ብዝሒ ናብ ሕማም (ብሰንኪ ሓያል ውድድር) ክጽገሙ እዮም። ይኹን እምበር መብዛሕትኦም ጸረ-ነፍሳት ንፋንጋስ ከይጸለዉ ንባክተርያ ብፍሉይ ስለዘይዓለሙ ፡ ብኣፍ ዝውሰዱ ጸረ-ነፍሳት ካብ መጠን ንላዕሊ ዕብየት ፋንጋስ ከስዕቡን ከም ካንዲዳ ርሕሚ ( ብሰንኪ ፋንጋስ ርሕሚ) ዝኣመሰሉ ኩነታት ከስዕቡ ይኽእሉ። Hill LV, Embil JA (tháng 2 năm 1986). "Vaginitis: current microbiologic and clinical concepts" (Viêm âm đạo: các khái niệm vi sinh và lâm sàng hiện tại). CMAJ. 134 (4): 321–31. PMC 1490817 . PMID 3510698 ምውሳኽ ፕሮባዮቲክ ማይክሮኦርጋኒዝም፣ ከም ጽሩይ ዓይነታት ናይቲ ፕሮባዮቲክ ላክቶባሲለስ ልሙድ ኣብ ዘይፓስተራይዝድ ጣፍ ዝርከብ፣ ኣብ መንጎ ማይክሮባያላዊ ህዝቢ ኣብ ረኽሲ መዓንጣ ኣብ ህጻናት ጥዑይ ሚዛን ንምምላስ ከም ዝሕግዝ መርትዖታት ኣሎ ከምኡ’ውን ኣብ ባክተርያዊ መዓንጣ ምርምር ዘተባብዕ መባእታዊ መረዳእታታት እዮም ። ሕማም መዓንጣ ፣ ረኽሲ ሻምብቆ ሽንቲን ድሕሪ መጥባሕቲ ዝፍጠር ረኽስን . Reid G, Bruce AW (tháng 8 năm 2003). "Urogenital infections in women: can probiotics help?" (Đường sinh dục nhiễm trùng ở phụ nữ: probiodic có thể giúp đỡ?). Postgraduate Medical Journal. 79 (934): 428–32.doi:10.1136/pmj.79.934.428. PMC 1742800 . PMID 1295495 Salminen SJ, Gueimonde M, Isolauri E (tháng 5 năm 2005). "Probiotics that modify disease risk".(Probiodic thay đổi nguy cơ bệnh) The Journal of Nutrition. 135 (5): 1294–8. PMID 15867327 Reid G, Jass J, Sebulsky MT, McCormick JK (tháng 10 năm 2003). "Potential uses of probiotics in clinical practice".(Cơ hội sử dụng probiodic trên thực tế lâm sàng) Clinical Microbiology Reviews. 16 (4): 658–72.doi:10.1128/CMR.16.4.658-672.2003. PMC 207122 . PMID 14557292

 ምቅፃል 

ነድሪ ሓደ ካብቶም ናይ መጀመርታ ምላሽ ስርዓተ ምክልኻል ንረኽሲ እዩ። Kawai T, Akira S (Feb 2006). "Innate immune recognition of viral infection" (Miễn dịch bẩm sinh nhận diện nhiễm virus).Nature Immunology. 7 (2): 131–7. doi:10.1038/ni1303. PMID 16424890 ልሙዳት ምልክታት ነድሪ ምቕያሕ፡ ሕበጥ፡ ሙቐትን ቃንዛን ኮይኖም፡ እዚ ድማ ናብቲ ቲሹ ብዝውስኽ ዋሕዚ ደም ዝመጽእ እዩ። ነድሪ ብኢኮሳኖይድ ምልክት ዝህቡ ሞለኪዩላትን ንኣሽቱ ሳይቶኪን ፕሮቲናትን ዝግለጽ ኮይኑ፡ ብዝተጎድኡ ወይ ዝተለኽፉ ዋህዮታት ዝፍኖ እዩ። ኢኮሳኖይድስ ንነድሪ ዝፈጥሩ ሰዓልን ምግፋሕ ሰራውር ደምን ዘስዕቡ ፕሮስታግላንዲን ከምኡ’ውን ንገለ ጻዕዳ ዋህዮታት ደም ዝስሕቡ ሉኮትሪነስ ( leukocytes ) የጠቓልሉ። Miller SB (Aug 2006). "Prostaglandins in health and disease: an overview" (Tổng quan prostaglandin trong sức khỏe và bệnh tật).Seminars in Arthritis and Rheumatism. 36 (1): 37–49.doi:10.1016/j.semarthrit.2006.03.005. PMID 16887467 Ogawa Y, Calhoun WJ (Oct 2006). "The role of leukotrienes in airway inflammation" (Vai trò của bạch cầu trong viêm khí quản). The Journal of Allergy and Clinical Immunology. 118 (4): 789–98; quiz 799–800. doi:10.1016/j.jaci.2006.08.009. PMID 17030228 ልሙዳት ሳይቶካይናት ፡ ኢንተርሉኪን ፡ ኣብ መንጎ ጻዕዳ ዋህዮታት ደም ንዝግበር ርክብ ሓላፍነት ዝስከሙ፤ ኬሞካይን ንኬሞታክሲስ የደንፍዑ ; ከምኡ’ውን ኢንተርፈሮን ጸረ-ቫይረስ ጽልዋታት ኣለዎ፣ ከም ምጥፋእ ምትእኽኻብ ፕሮቲን ኣብ ተቐበልቲ ዋህዮታት። Le Y, Zhou Y, Iribarren P, Wang J (Apr 2004). "Chemokines and chemokine receptors: their manifold roles in homeostasis and disease" ("Chemokine và thụ thể chemokine: vai trò đa dạng của chúng trong cân bằng nội môi và bệnh) (PDF). Cellular & Molecular Immunology. 1 (2): 95–104. PMID 16212895. ረቛሒታት ዕብየትን ሳይቶቶክሲክ ረቛሒታትን እውን ክለቐቑ ይኽእሉ እዮም። እዞም ሳይቶካይንን ካልኦት ኬሚካላትን ንዋህዮታት ምክልኻል ሕማም ናብቲ ረኽሲ ዝተለኽፈሉ ቦታ ንምንቅስቓስ ይሕግዙን ከምኡ’ውን እቶም ረኽሲ ዘስዕቡ ባእታታት ምስተወገዱ ዝተበላሸዉ ቲሹታት ምሕዋይ የስፋሕፍሑን። Martin P, Leibovich SJ (Nov 2005). "Inflammatory cells during wound repair: the good, the bad and the ugly" (Tế bào viêm trong khi vết thương hồi phục: lợi, hại và xấu xa). Trends in Cell Biology. 15 (11): 599–607.doi:10.1016/j.tcb.2005.09.002. PMID 16202600.

 ስርዓት መመላእታ 

እቲ መመላእታ ስርዓት ከም ባዮኬሚካላዊ "ካስኬድ" ክውሰድ ይከኣል፡ እዚ ድማ ንገጽ ባዕዳውያን ዋህዮታት የጥቅዕ። እዚ ስርዓት ልዕሊ 20 ዝተፈላለዩ ፕሮቲናት ዝሓቖፈ ኮይኑ "መመላእታ" ዝብል ስም ዝመጸ ድማ ካብቲ ብጸረ-ኣካላት ንዝፍጠር ምጥፋእ ረኽሲ ዘስዕቡ ባእታታት "ናይ ምምልላእ" ዓቕሙ ዝመጸ እዩ። መመላእታ እቲ ቀንዲ ሑሞራል (ኣብ ደም ዝዘውር) ባእታ ናይቲ ተፈጥሮኣዊ ምላሽ ምክልኻል ሕማም እዩ። Rus H, Cudrici C, Niculescu F (2005). "The role of the complement system in innate immunity" (Vai trò bổ thể trong hệ miễn dịch bẩm sinh). Immunologic Research. 33 (2): 103–12. doi:10.1385/IR:33:2:103. PMID 16234578 Degn SE, Thiel S (August 2013). "Humoral pattern recognition and the complement system" (Nhận diện thể dịch và hệ thống bổ thể). Scandinavian Journal of Immunology. 78 (2): 181–93. doi:10.1111/sji.12070. PMID 23672641 እቲ ስርዓተ መመላእታ ኣብ ብዙሓት ዓይነታት እንስሳታት ይርከብ፣ መጥበውቲ ዘይኮኑ ዓይነታት ከም ተኽልታት ፣ ዓሳታትን ገለ ዓንዲ ሕቖ ዘይብሎም እንስሳታትን ይርከብዎም። Janeway CA, Jr. (2005). Immunobiology (Sinh học miễn dịch) (6th ed.). Garland Science. ISBN 0-443-07310-4.

ኣብ ደቂ ሰባት፡ እቲ መመላእታ ምላሽ፡ መመላእታ ምስቶም ብፍሉይ ምስ ባዕዳውያን ንኣሽቱ ፍጥረታት ዝራኸቡ ጸረ-ኣካላት ብምትእስሳር ወይ ድማ ኣብ ገጽ እቲ ረኽሲ ምስ ዝርከቡ ጭራታት ካርቦሃይድሬት መመላእታ ብምትእስሳር እዩ ዝጅምር። እዚ ናይ ምልላይ ምልክት ቅልጡፍ ናይ ቅትለት ምላሽ የበግስ።   Liszewski MK, Farries TC, Lublin DM, Rooney IA, Atkinson JP (1996). "Control of the complement system" (Sự điều khiển của hệ thống bổ thể). Advances in Immunology. Advances in Immunology. 61: 201–83. doi:10.1016/S0065-2776(08)60868-8. ISBN 978-0-12-022461-6. PMID 883449 እቲ ቅልጡፍ ምላሽ ደረጃ ውጽኢት ናይቲ ብሰንኪ ምጅማር ተኸታታሊ ምብትታን መስርዕ መመላእታ ፕሮቲናት ዝፍጠር ምልክት ምዕባይ እዩ፣ እዚ ድማ ብፕሮቲየዝ እውን ይፍለጥ። እቲ ቀዳማይ መመላእታ ምስቲ ባክተርያ ምስ ተተሓሓዘ፡ ንጥፈታቱ ፕሮቲዝ ይንቀሳቐስ፡ እዚ ድማ ብግዲኡ ንፕሮቲየዝ ናይቶም ስዒቦም ዝመጹ መመላእታታት የነቓቕሖ፡ ወዘተ። እዚ ድማ ነቲ ናይ መጀመርታ ምልክት ብዝተቖጻጸረ ኣወንታዊ ግብረ መልሲ ዘዕብዮ ካስኬድ ይፈጥር። Sim RB, Tsiftsoglou SA (Feb 2004). "Proteases of the complement system" (Thủy phân Protein trong hệ thống bổ thể) (PDF). Biochemical Society Transactions. 32 (Pt 1): 21–7. doi:10.1042/BST0320021. PMID 14748705. እዚ መስርሕ እዚ ኣብ መወዳእታ ንዋህዮታት ምክልኻል ሕማም ዝስሕብ ሰንሰለታት ፔፕታይድ ይፈጥር፣ ምትሕልላፍ ሰራውር ደም ይውስኽን ንረኽሲ ዘስዕቡ ባእታታት ኦፕሶናይዝ ብምግባርን ንጥፍኣት ምልክት ይገብሩ። እቲ መመላእታ ካስኬድ ንባዕዳውያን ዋህዮታት ’ ውን ንሽፋን ፕላዝማኦም ብምዝራግ ብቐጥታ ክቐትሎም ይኽእል ’ ዩ። Rus H, Cudrici C, Niculescu F (2005). "The role of the complement system in innate immunity" (Vai trò bổ thể trong hệ miễn dịch bẩm sinh). Immunologic Research. 33 (2): 103–12. doi:10.1385/IR:33:2:103. PMID 16234578

 ዋህዮ መከላኸሊ 
ሉኮሳይት (ጻዕዳ ዋህዮታት ደም) ከም ነጻ ሓደ ዋህዮ ዘለዎም ህይወታውያን ኮይኖም ዝሰርሑ ኮይኖም ውጽኢታውያን ሓገዝቲ ናይቲ ተፈጥሮኣዊ ስርዓተ ምክልኻል እዮም። Alberts B, Johnson A, Lewis J, Raff M, Roberts K, Walters P (2002). Molecular Biology of the Cell (Sinh học phân tử của tế bào) (Tái bản lần 4). New York and London: Garland Science. ISBN 978-0-8153-3218-3. ተፈጥሮኣዊ ሉኮሳይት ፋጎሳይቲክ ዋህዮታት ( ማክሮፋጅ ፣ ኒውትሮፊልን ፖሊዴንድሪቲክ ዋህዮታትን ሓዊሱ)፣ ተፈጥሮኣዊ ሊምፎሳይት ፣ ማስት ዋህዮታት ፣ ኢዮሲኖፊልስ ፣ ባሶፊልስን ተፈጥሮኣዊ ቀተልቲ ዋህዮታትን የጠቓልል። እዞም ዋህዮታት እዚኦም ንዓበይቲ ረኽሲ ዘስዕቡ ባእታታት ኣብ ርክብ ብምጥቃዕ፡ ወይ ድማ ብፋጎሳይቶሲስን ድሕሪኡ ንኣሽቱ ፍጥረታት ብምቕታልን ረኽሲ ዘስዕቡ ባእታታት ኣለልዮም የወግዱ። ተፈጥሮኣዊ ዋህዮታት ኣብ ምምዕባል ኣካላት ሊምፎይድን ምንቅስቓስ ናይቲ ተዓጻጻፊ ስርዓተ ምክልኻልን እውን ኣገደስቲ መንጎኛታት እዮም May RC, Machesky LM (Mar 2001). "Phagocytosis and the actin cytoskeleton".(Thực bào và sợi actin của bộ khung xương TB) Journal of Cell Science. 114 (Pt 6): 1061–77. PMID 11228151 ። Withers DR (June 2016). "Innate lymphoid cell regulation of adaptive immunity".(Điều chỉnh tế bào lympho bẩm sinh trong miễn dịch thu được) Immunology. 149: 123–30. doi:10.1111/imm.12639. PMC 5011676 . PMID 27341319

ፋጎሳይቶሲስ ኣገዳሲ መዳይ ናይ ዋህዮኣዊ ተፈጥሮኣዊ ሕማም ምክልኻል ኮይኑ ብፋጎሳይት ዝበሃሉ ዋህዮታት ዝፍጸም ’ ዩ። እዞም ዋህዮታት እዚኦም ፋጎሳይታይዝ ወይ ብቐሊል መንገዲ ረኽሲ ዘስዕቡ ባእታታት ወይ ንጥረ ነገራት "ክውሕጡ" እዮም። ዋህዮታት ፋጎሳይቲክ ንቡር ኮይኑ ረኽሲ ዘስዕቡ ባእታታት እናደለዩ ኣብ ኣካላት ይቆጻጸሩ፣ እንተኾነ ግን ብሳይቶካይን ናብ ፍሉይ ቦታታት ክጽውዑ ይኽእሉ . Alberts B, Johnson A, Lewis J, Raff M, Roberts K, Walters P (2002). Molecular Biology of the Cell (Sinh học phân tử của tế bào) (Tái bản lần 4). New York and London: Garland Science. ISBN 978-0-8153-3218-3. ሓደ ረኽሲ ብፋጎሳይቲክ ዋህዮ "ምስተዋሓጠ" ኣብ ፋጎሶም ዝበሃል ውሽጣዊ ዋህዮኣዊ ቬሲክል ይዕጾ፣ ድሕሪኡ ምስ ካልእ ላይሶዞም ዝበሃል ቬሲክል ተሓዋዊሱ ፋጎላይሶዞም ይፈጥር። ድሕሪኡ እቲ ረኽሲ ብተግባር ናይ ምሕቃቕ መግቢ ኢንዛይማት ወይ ድሕሪ ምፍንጃር ምስትንፋስ ጎዳእቲ ነጻ ራዲካላት ናብ ፋጎላይሶዞም ይጠፍእ ። Ryter A (1985). "Relationship between ultrastructure and specific functions of macrophages"(Mối quan hệ giữa siêu cấu trúc và chức năng đặc thù của đại thực bào) Comparative Immunology, Microbiology and Infectious Diseases. 8 (2): 119–33. doi:10.1016/0147-9571(85)90039-6. PMID 391034 Langermans JA, Hazenbos WL, van Furth R (Sep 1994). "Antimicrobial functions of mononuclear phagocytes".(Chức năng kháng khuẩn của Tb thực bào đơn nhân) Journal of Immunological Methods. 174 (1–2): 185–94. doi:10.1016/0022-1759(94)90021-3. PMID 8083520 ፋጎሳይቶሲስ ከም መሳርሒ ምእካብ መኣዛታት ("ምብላዕ") ኮይኑ ዝማዕበለ ኮይኑ፡ እዚ ተራ እዚ ግን ኣብ ፋጎሳይቲክ ዋህዮታት ተሰፊሑ ከም መከላኸሊ መካኒዝም ረኽሲ ዘስዕቡ ባእታታት ይውሕጥ። ፋጎሳይቶሲስ ነቲ ዝጸንሐ መልክዕ ምክልኻል ተቐባሊ ክውክል ይኽእል እዩ፣ ከመይሲ ፋጎሳይቲክ ዋህዮታት ኣብ ክልቲኦም ዓንዲ ሕቖ ዘለዎምን ዘይዓንዲ ሕቖ ዘለዎምን ተረኺቦም እዮም . Salzet M, Tasiemski A, Cooper E (2006). "Innate immunity in lophotrochozoans: the annelids" (Miễn dịch bẩm sinh ở con lophotrochozoas: họ Hoàn tiết) Current Pharmaceutical Design. 12 (24): 3043–50. doi:10.2174/138161206777947551. PMID 16918433

ኒውትሮፊላትን ማክሮፋጅን ፋጎሳይቲክ ዋህዮታት ኮይኖም ኣብ መላእ ኣካላትና እናተጓዕዙ ንወረርቲ ረኽሲ ዘስዕቡ ባእታታት ይሃድኑ። Zen K, Parkos CA (thang 10 2003). "Leukocyte-epithelial interactions".(Tương tác bạch cầu biểu mô) Current Opinion in Cell Biology. 15 (5): 557–64. doi:10.1016/S0955-0674(03)00103-0. PMID 14519390 ኒውትሮፊል ኣብ ደም ልሙድ ኮይኑ እቲ ዝበዝሐ መልክዕ ፋጎሳይቲክ ዋህዮታት ኮይኑ፡ ንቡር ካብ 50% ክሳብ 60% ካብ ጠቕላላ ጻዕዳ ዋህዮታት ደም ኣብቲ ዝዘውር ፈሳሲ ይሕዝ። tvrtinová V, Jakubovský J, Hulín I (1995). Inflammation and Fever from Pathophysiology: Principles of Disease. (Viêm và Sốt trong Sinh lý bệnh học: Nguyên tắc của bệnh) Computing Centre, Slovak Academy of Sciences: Academic Electronic Press. ISBN 80-967366-1-2. Archived from the original on ngày 11 tháng 7 năm 2001. Truy cập ngày 1 tháng 1 năm 2007. ኣብ እዋን ሕዱር ምዕራፍ ነድሪ, ብፍላይ ብሰንኪ ረኽሲ ባክተርያ ፡ ኒውትሮፊላት ብኬሞታክሲስ ብዝበሃል መስርሕ ናብቲ ነድሪ ዝፍጸመሉ ቦታ ክስደዱ እዮም፡ መብዛሕትኡ ግዜ ድማ ኣብቲ "ትርኢት" ረኽሲ ዝበጽሑ ቀዳሞት ዋህዮታት እዮም። ማክሮፋጅስ ኣብ ቲሹታት ዝነብሩን ዝተፈላለዩ ንጥረ ነገራት ዘፍርዩን ኮይኖም ኢንዛይማት, መመላእታን ሳይቶካይንን ሓዊሱ ከም "መጽረዪ ጎሓፍ" ኮይኖም ዘይሰርሑ ዋህዮታትን ካልኦት ቁርጽራጽ ዋህዮታትን ንምእላይ ክሰርሕ ይኽእል እዩ። እቲ ተዓጻጻፊ ስርዓተ ምክልኻል ሕማም። Rua R, McGavern DB (tháng 9 năm 2015). "Elucidation of monocyte/macrophage dynamics and function by intravital imaging" (Xác định động lực bạch cầu đơn nhân/đại thực bào và chức năng trong đời sống) (. Journal of Leukocyte Biology. 98 (3): 319–32. doi:10.1189/jlb.4RI0115-006RR. PMC 4763596 . PMID 26162402

ደንድሪቲክ ዋህዮታት (ወይ ደንድሪቲክ ዋህዮታት ፣ ደንድሪቲክ ዋህዮታት ) መብዛሕትኡ ግዜ ንደጋዊ ከባቢ ዝቃልዑ ፋጎሳይቲክ ዋህዮታት እዮም፤ ስለዚ ብቐንዱ ኣብ ቆርበት ፡ ኣፍንጫ ፡ ሳንቡእ ፡ ከብድን መዓንጣን ይርከቡ ። Guermonprez P, Valladeau J, Zitvogel L, Théry C, Amigorena S (2002). "Antigen presentation and T cell stimulation by dendritic cells". (Trình diện kháng nguyên và kích thích tế bào T ở TB nhiều nhánh) Annual Review of Immunology. 20 (1): 621–67. doi:10.1146/annurev.immunol.20.100301.064828. PMID 11861614 እዞም ዋህዮታት እዚኦም ምስ ፖሊዴንድሮሳይት ነርቭታት ብዘለዎም ተመሳሳልነት እዮም ተሰይሞም፣ ምኽንያቱ ክልቲኦም ብዙሓት "ስፓይክስ" ኣለዎም፣ ኣብዚ ዘለዉ ፖሊዴንድራይት ግን ብርግጽ ምስ ስርዓተ ነርቭ ምትእስሳር የብሎምን። ፖሊዴንድሪቲክ ዋህዮታት ኣብ መንጎ ቲሹታት ኣካላትን ተፈጥሮኣውን ተዓጻጻፊ ስርዓተ ምክልኻል ሕማምን ከም መተሓላለፊ ኮይኖም የገልግሉ፣ ምኽንያቱ ንዋህዮታት ቲ ፣ ሓደ ካብቶም ቀንዲ ዓይነታት ዋህዮታት ናይቲ ዝተረኽበ ትርጉም ዘለዎም ኣንቲጀናት ኣለዎም።

ማስት ሴላት ወይ ሃይፐርትሮፊክ ዋህዮታት ኣብ መተሓላለፊ ቲሹን ምውኮዛን ይርከቡ ፣ ነቲ ናይ ነድሪ ምላሽ ድማ ይቆጻጸርዎ።    Krishnaswamy G, Ajitawi O, Chi DS (2006). "The human mast cell: an overview" (Tổng quan về dưỡng bào ở người). Methods in Molecular Biology. 315: 13–34. PMID 1611014 6 መብዛሕትኡ ግዜ ምስ ኣለርጂን ኣናፊላክሲስን ዝተኣሳሰሩ እዮም። tvrtinová V, Jakubovský J, Hulín I (1995). Inflammation and Fever from Pathophysiology: Principles of Disease. (Viêm và Sốt trong Sinh lý bệnh học: Nguyên tắc của bệnh) Computing Centre, Slovak Academy of Sciences: Academic Electronic Press. ISBN 80-967366-1-2. Archived from the original on ngày 11 tháng 7 năm 2001. Truy cập ngày 1 tháng 1 năm 2007. ባሶፊልን ኢዮሲኖፊልን ምስ ኒውትሮፊል ዝተኣሳሰሩ እዮም። ኣብ ምክልኻል ጽግዕተኛታት ዝሳተፉ ኬሚካላዊ መንጐኛታት ይፍንዉን ኣብ ከም ኣዝማ ዝኣመሰለ ኣለርጂክ ተራ ይጻወቱን .  ተፈጥሮኣዊ ቀተልቲ ዋህዮታት ንዋህዮታት ሕበጥ ወይ ብቫይረስ ዝተለኽፉ ዋህዮታት ዘጥቅዑን ዘጥፍኡን ጻዕዳ ዋህዮታት ደም እዮም። Middleton D, Curran M, Maxwell L (tháng 8 năm 2002). "Natural killer cells and their receptors" (TB giết tự nhiên và thụ thể của chúng). Transplant Immunology. 10 (2–3): 147–64. doi:10.1016/S0966-3274(02)00062-X. PMID 12216946.

 ተፈጥሮኣዊ ቀተልቲ ዋህዮታት 

ተፈጥሮኣዊ ቀተልቲ ዋህዮታት ፡ ኤን.ኬ ዋህዮታት እውን ተባሂሎም ዝጽውዑ፡ ኣብ ተፈጥሮኣዊ ስርዓተ ምክልኻል ሕማም ዝርከቡ ሊምፎሳይት እዮም። ዋህዮታት ኤን.ኬ ንወረርቲ ባክተርያ ብቐጥታ ኣይጥቅዑን እዮም። Gabrielli S, Ortolani C, Del Zotto G, Luchetti F, Canonico B, Buccella F, Artico M, Papa S, Zamai L (2016). "The Memories of NK Cells: Innate-Adaptive Immune Intrinsic Crosstalk".(Trí nhớ của TB NK: Bản chất giao thoa miễn dịch bẩm sinh-thu được) Journal of Immunology Research. 2016: 1376595. doi:10.1155/2016/1376595.  ኣብ ክንድኡስ፡ ዋህዮታት ኤን.ኬ.፡ ከም ዋህዮታት ሕበጥ ወይ ብቫይረስ ዝተለኽፉ ዋህዮታት ዝኣመሰሉ "ዝተበላሸዉ" ተቐበልቲ ዋህዮታት የጥፍኡ። ( missing self ). እዚ ቃል እዚ MHC I ( major histocompatibility complex ) ዝበሃሉ ኣዝዮም ውሑዳት ናይ ዋህዮ ገጽ ምልክታት (ተቐበልቲ) ዘለዎም ዋህዮታት ይገልጽ - እዚ ኩነታት እዚ እቲ ተቐባሊ ዋህዮ ብቫይረስ ምስተለኽፈ ክለዓል ይኽእል። Janeway CA, Jr. (2005). Immunobiology (Sinh học miễn dịch) (6th ed.). Garland Science. ISBN 0-443-07310-4. እዚ ዋህዮ እዚ "ተፈጥሮኣዊ ቀታሊ" ተባሂሉ ዝጽዋዕ፡ "ርእሶም ዝቐትሉ" ዋህዮታት ንምቕታል ናይ መጀመርታ ምንቅስቓስ ስለዘየድልዮ እዩ። ንነዊሕ ዓመታት፡ ዋህዮታት ኤን.ኬ.፡ ንዋህዮታት ሕበጥን መንሽሮን ብኸመይ ከም ዘለልይዎም ንጹር ኣይነበረን። ሕጂ ኣብ ልዕሊ እዞም ዋህዮታት ዘሎ "መሸፈኒ" MHC ከም ዝቕየርን እቶም ዋህዮታት NK ብ"ነብስኻ ምጥፋእ" ኣፍልጦ ከም ዝንቀሳቐሱን ተፈሊጡ ኣሎ። ንቡር ዋህዮታት ኣካላት ብዘይተበላሸወ MHC ኣንቲጀን ስለ ዝገልጹ ብዋህዮታት ኤን.ኬ. እዞም MHC ኣንቲጀናት ብቀተልቲ ዋህዮታት ኢሙኖግሎቡሊን ተቐበልቲ ( KIR ) ይፍለጡ፣ እዚኦም ድማ ዋህዮታት NK ጥዑያት ዋህዮታት ከይቀትሉ ይዓግቱ። Rajalingam R (2012). "Overview of the killer cell immunoglobulin-like receptor system" (Tổng quan về hệ KIR). Methods in Molecular Biology. Methods in Molecular Biology™. 882: 391–414. doi:10.1007/978-1-61779-842-9_23. ISBN 978-1-61779-841-2. PMID 22665247.    

 ተወሳኺ ርአ 

 ሕማም ምክልኻል
 ኢምዩኖሎጂ
 ፊዚዮሎጂ ወዲ ሰብ
 ክታበት