ኣግኣዝያን

ትግራይ (ሓሓንሳዕ ትግረ፣ትግሬ) ዝብል መፀውዒ ማእኸል ኣክሱማዊ ንግስነትን ስልጣነን ንዝነበረ፡ ካብ ቀይሕ ባሕሪ ክሳብ ኣላውሃን ባምቢሎ ምላሽን ንዝተዘርገሐ ግዝኣት፣ህዝብን ቋንቋን ዝውክል ስያመ እዩ [1]። ኣብ ዘቤታዊ ብራናታትን ደጋዊ ሰነዳት ታሪኽ ማእኸላይ ዘመንን ብሔረ ትግራይ (The Tigray Nation)፣ ንግስነት ትግራይ (Kingdom of Tigray) ፣ ልሳነ ትግራይ (The Tigray Language) ዝብሉ ስያመታት እምብዛ ዝውቱራት እዮም።

ድሕሪ ምድኻም ስልጣነ ኣክሱም ብፍላይ ድሕሪ 14 ክ/ዘ ትግራይ ኣብ ትሕቲ ክልተ ንግስነታዊ ምሕደራታት ዝተመቐለት ኰይና፡ እቲ ካብ መረብ ንኣንፈት ሰሜንን ምዕራብን ዝርከብ ንገማግም ሰሜናዊ ምዕራብ ቀይሕ ባሕሪ ዘጣቓለለ ግዝኣት ኣብ ትሕቲ ባሕሪ ነጋሲ፤ እቲ ካብ መረብ ንኣንፈት ደቡብ ክሳብ ኣላውሃን ባምቢሎ ምላሽን ( ላስታን ሰሜንን ዝሓወሰ) ግዝኣት ድማ ኣብ ትሕቲ ትግረ መኰንን ይማሕደር ነበረ። ካብ 1520 ክሳብ 1525 ዓ.ም.ፈ ኣብ ምድረ ሓበሻ ምብፃሕ ዘካየደ፡ ንፖርቹጋላዊ ልኡኽ ቆንሲላ ይመርሕ ዝነበረ ኣባ ፍራንሲስኮ ኣልቫሬዝ ኣብ ዝጽሓፎ መጽሐፍ ከም ዝሕብሮ እቲ ንግስነት ትግራይ ዝብል ስያመ ንክልቲኦም ማለት'ውን ንባሕሪ ነጋስን ትግረ መኮንን ዝውክል ሓበራዊ ስያመ እዩ [2]።

ድሕሪ ናይ 1557 ዓ.ም.ፈ ወራር ቱርኲ ኣካል ንግስነት ትግራይ ዝነበረ ገምጋም ቀይሕ ባሕሪ ኣብ ትሕቲ ፅልዋ ግዝኣተ-ሓፀይ (ሓፀይነት) ቱርኪ ወደቐ። ግዝኣትን ክብርን ባሕሪ ነጋሲ ክንእስ ጀመረ። ካብ ደጊያት ክፍለ-ዋሕድ ጀሚሩ ድማ ክልቲአን ግዝኣታት ትግራይ ብሓደ ራእሲ ወይ ደጊያት ዝመዓርጉ ላዕለዋይ ገዛኢ ክመሓደራ ጀመራ። እቲ ግዝኣት ብመንፅር ዝርግሐ-መሬት ክፅዋዕ እንተሎ ባምቢሎ-ምላሽ፡ በቲ ብሔራዊ ስያመ እቲ ሕዝቢ ክፅዋዕ ከሎ ድማ ንግስነት ትግራይ ይብሃል ነበረ። ከም እሊ ራእሲ ዓንደ-ሃይማኖት፣ ራእሲ ስሑል ሚካኤል፣ራእሲ ወልደ-ስላሴ፣ደጊያት ሱባጋድስ፣ ደጊያት ውቤ፣ ንጉሰ ወልደ-ሚካኤል (ብልምዲ ኣገው ንጉሰ ተባሂሉ ዝፍለጥ) ብክልቲኡ ሸነኽ መረብ ንዝርከብ ግዝኣት ትግራይ ዘመሓደሩ መሳፍንቲ እዮም [3]። ሓፀይ ዮሓንስ እውን ኣብ መጀመርታ ርእሰ-መኳንንተ ትግራይ ተሰምዩ ንምሉእ ትግራይ፡ ፅንሕ ኢሉ ድማ ንምሉእ ምድረ ሓበሻን ክንይኡን ተቖፃፂሩ ንጉሰ-ነገስት ኰይኑ ገዚኡ እዩ። ኣብ ጊዜ ንግስነት ሓፀይ ዮሓንስ ብፍሉይ ኣውሮፓውያን መንግስታት ንምቅርማት ሃገራት ኣፍሪካ ዝጓየያሉ ምስ'ቲ ምንባሩ፡ ዳርጋ ምሉእ ዘመነ-ንግስነቶም ኣብ መከተ ባዕዳውያን ገዛእትን ወረርትን እዮም ኣሕሊፎምዎ። ኣብ ጉንደትን ጉራዕን ኣንጻር ግብጺ፣ኣብ ተድዓሊ (ደጉዓሊ) ኣንፃር ጣልያን ዝተኻየዱ ዕዉት ወተሃደራዊ ወፍርታትን ግጥማትን ነዚ ዘረጋግጹ እዮም።

ይኹን እምበር ድሕሪ ናይ 1889 ዓ.ም.ፈ መስዋእቲ ሓፀይ ዮሓንስ፡ መረብ ምላሽ ኣብ ትሕቲ ባዕዳዊ መግዛእቲ ጣልያን ወዲቓ "ኤርትራ" ዝብል ሓዱሽ ስም ተዋሂቡዋ፡ ብውዕሊ ውጫለ ግዝኣት ጣልያን ኰይና። እቲ ዝተረፈ ክፋል ትግራይ ድማ ኣብ ትሕቲ መግዛእቲ ምኒሊክ ንጉስ ሽዋ ወዲቑ።

= 

[1] Manuel de la langue tigraī: parlée au centre et dans le nord de l'Abyssinie, J. Schreiber, 1887 . Archived 

[2] Narrative of the Portuguese embassy to Abyssinia during the years 1520-1527 (pg. 290, 408) https://archive.org/details/narrativeofportu00alvarich/page/73/mode/1up?q=Tigra