เจ้าจอมลม้าย ในรัชกาลที่ 5

เจ้าจอมลม้าย ในรัชกาลที่ 5 (สกุลเดิม อหะหมัดจุฬา; ถึงแก่อนิจกรรม พ.ศ. 2459) เป็นธิดาของพระยาจุฬาราชมนตรี (สิน) กับคุณหญิงแพ จุฬาราชมนตรี ต่อมาได้เข้ารับราชการฝ่ายในเป็นบาทบริจาริกาในพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ถือเป็นหนึ่งในสี่บาทบริจาริกามุสลิมในราชสำนักสยาม

 ประวัติ 
 ครอบครัวและชีวิตตอนต้น 
เจ้าจอมลม้าย ในรัชกาลที่ 5 เป็นธิดาของพระยาจุฬาราชมนตรี (สิน) กับคุณหญิงแพ จุฬาราชมนตรี ครอบครัวของเจ้าจอมลม้ายสืบเชื้อสายจากเฉกอะหมัด ชาวมุสลิมชีอะฮ์จากเปอร์เซียมาแต่ยุคกรุงเก่า เรียกกันว่า แขกเจ้าเซ็น ท่านมีพี่ชายร่วมบิดามารดา คือ พระยาจุฬาราชมนตรี (สัน อหะหมัดจุฬา) และมีน้องชายต่างมารดา คือ พระจุฬาราชมนตรี (เกษม อหะหมัดจุฬา) บิดาและพี่ชายของท่าน เรียกท่านว่า แม่กลาง ส่วนเครือญาติท่านอื่น ๆ จะเรียกว่าท่านว่า คุณในวัง

พระยาจุฬาราชมนตรี (สิน) บิดาของท่าน มีย่า คือ คุณหญิงนก เป็นพระประยูรญาติฝ่ายพระชนนีของพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว และมารดา คือ กลิ่น เป็นลูกพี่ลูกน้องกับสมเด็จพระเทพศิรินทราบรมราชินี ทำให้พระยาจุฬาราชมนตรี (สิน) ที่มีความสามารถด้านการศาล มีความสนิทสนมใกล้ชิดกับพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวเป็นอันมาก

 รับราชการฝ่ายใน 
จากความสัมพันธ์ที่สนิทแนบแน่นระหว่างพระยาจุฬาราชมนตรี (สิน) ที่มีต่อพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ท่านจึงได้ถวายธิดาที่เกิดแต่คุณหญิงแพ คือ เจ้าจอมลม้าย เป็นบาทบริจาริกาในพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าด้วย เบื้องต้น เจ้าจอมลม้ายเข้าไปอยู่ในสำนักสมเด็จพระศรีพัชรินทราบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง หรือเรียกโดยสามัญว่า สำนักสมเด็จที่บน แต่ไม่ปรากฏปีว่าท่านขึ้นถวายตัวเมื่อใด

หลังเจ้าจอมลม้ายรับราชการเป็นบาทบริจาริกาในพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวเองยังมีพระเมตตารับพิธีเจ้าเซ็นไว้ในพระบรมราชูปถัมภ์ แสดงถึงความสนิทสนมระหว่างราชสำนักสยามกับชาวมุสลิมชีอะฮ์เป็นอันมาก ดังปรากฏในเอกสารของอรอนงค์ อหะหมัดจุฬา (2529) ความว่า

"...เมื่อพระองค์ [พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว] เสด็จมาในพิธีโมหะหร่ำของเรานั้น พระองค์ทรงฉลองพระองค์สีดำ และให้พระบรมราชินี ตลอดจนพระเจ้าลูกเธอ และพระบรมวงศานุวงศ์ ข้าราชการที่ตามเสด็จ ก็ให้แต่งตัวสีดำทั้งหมด มีปีหนึ่งเล่าว่า ท่านเสด็จมาในพิธีโมหะหร่ำ เสด็จลงเรือที่ท่าราชวรดิษฐ์ (สมัยก่อนเรียกว่าท่าแพ) แล้วเสด็จมาขึ้นที่โป๊ะหน้ากุฎี ขณะนั้นท่านเจ้าคุณจุฬา (สิน) ลงมารับเสด็จที่โป๊ะหน้ากุฎี พอเสด็จขึ้นจากเรือพระที่นั่งก็ทรงรับสั่งกับท่านเจ้าคุณว่า 'จุฬา วันนี้พาลูกสาวมาด้วยคงดีใจมากนะ' เจ้าคุณท่านก็อมยิ้ม และกราบทูลว่า 'พ่ะย่ะค่ะ' ลูกสาวคนนี้ก็คือคุณจอมลม้าย เพราะตามธรรมดา คุณจอมลม้ายจะไม่ได้เข้าออกนอกพระราชวังได้เสมอ แม้แต่ในพิธีโมหะหร่ำท่านได้แต่ร้อยดอกไม้สดสายเมาลีกับเชิงระหั่นปั้นหย่าพระองค์ใหญ่ออกมาให้ทุกวันเท่านั้น ดอกไม้สดนี้ทำที่ตำหนักสมเด็จพระพันปีหลวง ซึ่งคนในวังและราษฎรสมัยนั้นเรียกว่า 'ตำหนักที่บน' การเสด็จปีนั้นเสด็จในวัน 11 ค่ำ ตอนกลางคืน เพื่อจะทอดพระเนตรโต้ระบัตและมีการลุยไฟถวายด้วย เลยเป็นที่โกลาหลกันพิลึก ต้องนำโต้ระบัตไปตั้งไว้ข้างกำแพงกุฎีก่อน เพราะเกรงว่าเปลวไฟจะกระเด็นไปถูกโต้ระบัตเข้า ต้องมะต่ำจนไฟโทรมมากแล้วจึงนำโต้ระบัตมาตั้งตามเดิม เมื่อเสร็จพิธีแล้ว พระเจ้าอยู่หัวก็เสด็จกลับพร้อมทั้งคุณจอมลม้ายก็ต้องตามเสด็จด้วย แต่นั้นมาจึงเป็นที่กล่าวขวัญในบรรดาสามัญชนว่า 'ในหลวงทรงเป็นแขกเจ้าเซ็นองค์หนึ่ง'..."

 ถึงแก่อนิจกรรม
เจ้าจอมลม้าย ในรัชกาลที่ 5 ถึงแก่อนิจกรรมเมื่อ พ.ศ. 2459 ศพถูกฝังในสุสานมัสยิดต้นสน เช่นเดียวกับเจ้าจอมหงส์ ในรัชกาลที่ 1 และเจ้าจอมจีบ ในรัชกาลที่ 2 ซึ่งเป็นบาทบริจาริกามุสลิมชีอะฮ์ในราชสำนักสยามเช่นกัน ไม้นีซ่านปักหลุมศพของท่านมีเลขห้าแบบไทย คือ ๕ ปรากฏอยู่ สื่อถึงการเป็นบาทบริจาริกาในพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 5

 ลำดับสาแหรก 

 อ้างอิง 

หมวดหมู่:พระภรรยาในรัชกาลที่ 5
หมวดหมู่:เจ้าจอม
หมวดหมู่:มุสลิมชาวไทย
หมวดหมู่:ชาวไทยเชื้อสายเปอร์เซีย
หมวดหมู่:ชาวไทยเชื้อสายมอญ
หมวดหมู่:ชาวไทยเชื้อสายมลายู
หมวดหมู่:บุคคลจากเขตบางกอกใหญ่
หมวดหมู่:สกุลอหะหมัดจุฬา