วัดเกาะ (จังหวัดเพชรบุรี)

วัดเกาะ เป็นวัดราษฎร์สังกัดคณะสงฆ์ฝ่ายมหานิกาย ตั้งอยู่ในตำบลท่าราบ อำเภอเมืองเพชรบุรี จังหวัดเพชรบุรี  แต่เดิมวัดนี้ตั้งอยู่บนบริเวณที่มีสายน้ำล้อมรอบทั้งวัด คือ ทิศตะวันตกจรดแม่น้ำเพชรบุรี และมีสายน้ำแยกจากแม่น้ำเพชรบุรี 2 สาย คือทางด้านทิศเหนือของวัดไหลไปทางตะวันออก อีกสายคือทางทิศใต้ที่ไหลไปบรรจบกับสายน้ำทางทิศเหนือ จนเป็นที่มาของชื่อ วัดเกาะ ไม่มีประวัติการสร้างที่ชัดเจน แต่มีการระบุปีบนภาพจิตรกรรมในพระอุโบสถระบุว่าเขียนไว้ ปี พ.ศ. 2277 ในสมัยสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวบรมโกศ

 ศิลปกรรม 
 พระอุโบสถ 
พระอุโบสถ เป็นอาคารทรงไทยประเพณี มีลักษณะเป็นอาคารแบบศิลปะอยุธยาตอนปลาย ฐานโค้งคล้ายท้องสำเภา ตัวอาคารมีมุขโถงหน้า-หลัง มีเสารับมุข ด้านละ 2 ต้น เป็นเสาย่อมุมไม้สิบสอง บัวหัวเสาประดับเป็นบัวจงกล มีคันทวยรองรับชายคาที่เสามุขทั้งหน้า-หลัง คล้ายคันทวยวัดหน้าพระเมรุราชิการาม โดยคันทวยเป็นงานไม้แกะสลักประดับกระจก ผนังด้านข้างไม่มีการเจาะช่องหน้าต่าง โดยมีการทำเสาอิงคั่นเป็นห้องไว้ หัวเสาอิงทำเป็นปูนปั้นรูปบัวจงกล ซุ้มประตูทำเป็นทรงบรรพแถง ซ้อน 2 ชั้นประกอบด้วยเสาเล็กซ้อนเสาใหญ่ โคนเสาทำเป็นฐานสิงห์ บัวหัวเสาทำเป็นบัวจงกลในซุ้มบันแถลงทำเป็นรูปปูนปั้นเทพเจ้าในศาสนาฮินดูโดยซุ้มประตูฝั่งหน้า ด้านซ้ายทำเป็นรูปนกยูงรำแพนหาง ด้านขวาเป็นรูปพระอาทิตย์ทรงราชสีห์ ซุ้มประตูฝั่งหลัง ทำเป็นรูปพระนารายณ์ทรงครุฑทั้งด้านซ้ายและด้านขวาวัชรีย์ วัชรสินธุ์, สัดส่วนสัมพันธ์งดงาม ในงานออกแบบสถาปัตยกรรมไทย (สายสกุลช่างอยุธยา), (กรุงเทพ: สำนักพิมพ์แห่งจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย, 2551), 83-84. หลังคาพระอุโบสถทำเป็นชั้นซ้อน 2 ซ้อน มีตับหลังคาที่หลังคาชั้นบน 3 ตับ และมีตับหลังคาที่มุข 2 ตับ กระเบื้องหลังคามุงกระเบื้องกาบู และฉาบปูนทับกระเบื้องไว้อีกชั้นหนึ่ง กระเบื้องเชิงชายมีลวดลายต่างกันเพราะการบูรณะได้ทำเชิงชายขึ้นใหม่ใส่ไว้แทนของเก่าที่ชำรุดไป หน้าบันหลังคาเป็นแบบไทยประเพณีมีการประดับเครื่องลำยอง ประกอบไปด้วย ช่อฟ้า ใบระกา หางหงส์ นาคสะดุ้ง หน้าบันเป็นลวดลายปูนปั้น ด้านหน้าเป็นรูปนารายณ์ทรงครุฑยุดนาค ล้อมด้วยเทวดา 2 องค์ และลายกระหนก ด้านหลังเป็นรูปเทพนมล้อมด้วยเทวดา 2 องค์และลายกระหนก ด้านล่างเป็นรูปราหูอมจันทร์ เพดานมุขทั้งด้านหน้าและหลังประดับไม้สลักลายดาวล้อมเดือน ที่มุมทั้งสี่ประดับลายไก่ฟ้ามุมละ 1 ตัว เสมาพระอุโบสถเป็นเสมาหินทรายแดงแกะสลักบนฐานปัทม์เปนเสมาแบบคู่ รูปแบบการวางใบเสมาเป็นการวางบนฐานที่ตำแหน่งทิศตั้งฉากกับแนวแกรพระอุโบสถ ส่วนเสมาด้านแทยงก็ตั้งใบเสมาหันหน้าแทยงเฉียงเขาหาพระอุโบสถด้วยวัชรีย์ วัชรสินธุ์, สัดส่วนสัมพันธ์งดงาม ในงานออกแบบสถาปัตยกรรมไทย (สายสกุลช่างอยุธยา), (กรุงเทพ: สำนักพิมพ์แห่งจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย, 2551), 85. พระประธานในอุโบสถเป็นพระพุทธรูปปูนปั้น ปางสมาธิ ลงรักปิดทอง ด้านข้างพระประธานมีพระสาวกยืนพนมมีออยู่ข้างละ 1 องค์ ฐานพระประธานเป็นไม้แกะหลักลายบัวขาสิงห์ 

 จิตรกรรมในพระอุโบสถ 
จิตรกรรมในพระอุโบสถ มีการระบุปีที่เขียนไว้คือ ปี พ.ศ.2277 ซึ่งตรงกับสมัยอยุธยา รัชสมัยสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวบรมโกศ ถือเป็นงานจิตรกรรมไทยสมัยอยุธยาที่ยังคงมีความสมบูรณ์มากที่สุดแห่งหนึ่งในไทย และเนื่องจากพระอุโบสถไม่มีการเจาะช่องหน้าต่าง ทำให้การเขียนจิตรกรรมสามารถเขียนได้ยาวต่อเนื่อง โดยจิตรกรรมในพระอุโบสถวัดเกาะมีการเขียนบนผนังทั้ง 4 ด้าน โดยแต่ละด้านมีเรื่องราวต่างกัน ดังนี้

ผนังด้านทิศตะวันออก หรือผนังหน้าพระประธาน เป็นภาพจักรวาลตามคติโบราณหรือไตรภูมิ คือ ภาพเขาพระสุเมรุ และเขาสัตตบรรพต มีวิมานอยู่บนยอดเขาทั้ง 7 ยอด บนยอดเขาพระสุเมรุมีวิมานของพระอินทร์ คือสวรรค์ชั้น ดาวดึงส์ ในภาพมีพระพุทธเจ้ากำลังประทับโปรดพระอินทร์ และพระพรหม ด้านขวาเป็นเจดีย์จุฬามณี ด้านซ้ายเป็นต้นปาริชาต เบื้องล่างมีช้างเอราวัณ ถัดขึ้นไปเป็นสวรรค์ชั้นต่าง ๆ นอกจากวิมานที่อยู่บนยอดเขาสัตตบรรพตแล้ว ยังมีวิมารต่าง ๆ ล่องลอยอยู่ นอกจากนี้มีภาพดาวนักษัตรดารดาษอยู่ทั่วไป ช่วงล่างมีภาพพระอาทิตย์ พระจันทร์ และพระราหู ภาพช่วงล่างต่อจากนี้ลบเลือนหมด

ผนังด้านทิศตะวันตก หรือผนังหลังพระประธาน เป็นภาพพุทธประวัติตอนมารผจญแต่พระพุทธรูปเขียนเป็นปางสมาธิ ตอนเหนือประตูทั้งสองด้านเป็นภาพพระบาทที่หาดทรายแม่น้ำนัมมทานที ตรงมุมอาคารระหว่างกรอบประตูกับมุมทั้งสองด้าน เป็นภาพเทพชุมนุม ซึ่งเขียนเรียงเป็นแถว ลงมาในแนวดิ่ง

ผนังด้านทิศใต้ เขียนเรื่องพระพุทธประวัติตอนสำคัญ ซึ่งเกิดขึ้น ณ สถานที่สำคัญ 8 แห่ง เรียกว่า “อัฏฐมหาสถาน” เขียนเป็นภาพเจดีย์และฉัตรสลับกันไป โดยเจดีย์เขียนโดยรวมเป็นลักษณะเจดีย์ทรงเครื่องที่นิยมสร้างในสมัยอยุธยาตอนปลาย แต่แต่ละองค์มีลวดลายแตกต่างกัน ภาพพระพุทธประวัติเขียนไว้ใต้ฉัตร มีภาพปางประสูติ ปางตรัสรู้ ปฐมเทศนา ปางปาลิไลยก์ ปางทรมานช้างธนปาลหัตถี ปางแสดงยมกปาฏิหารย์ ภาพพระพุทธองค์แสดงฤทธิ์ปราบเดียรถีย์ ด้านบนสุดของผนังที่เป็นช่องว่างระหว่างยอดฉัตรและยอดเจดีย์เขียนเป็นภาพนักสิทธิ์ วิทยาธร และคนธรรพ์ อยู่ในท่าเหาะและพนมมือ นุ่งห่ม และครองผ้าอย่างฤาษี แต่ใบหน้าและรูปร่างส่วนใหญ่จะ เป็นชาวต่างประเทศ ทั้งตะวันออกและตะวันตก 

ผนังด้านทิศเหนือ เป็นภาพแสดงสถานที่สำคัญที่พระพุทธเจ้าเสด็จประทับหลัง ตรัสรู้แล้ว 7 แห่ง เรียกว่า “สัตตมหาสถาน” เขียนเป็นภาพเจดีย์สลับกับฉัตรเช่นเดียวกันกับผนังทิศใต้ มีภาพประทับที่อนิมิสเจดีย์ ที่ประทับพุทธจงกรมเจดีย์ ที่ประทับในเรือนแก้ว ที่ประทับใต้ต้นไม้ไทร ภาพเทวดา 2 องค์ ที่ประทับ ณ สระมุจจลินทร์ ที่ประทับใต้ต้นราชายตนพฤกษ์ ด้านบนสุดของผนังเขียนเป็นภาพนักสิทธิ์ วิทยาธร และคนธรรพ์ เช่นเดียวกัน ตอนใต้สุด ของภาพมีสภาพลบเลือนมาก เป็นภาพมารแบกเรียงอยู่เป็นแถว และกำลังแบกฐานเจดีย์อยู่ 

โดยใต้ภาพของจิตรกรรมแต่ละผนังและแต่ละช่องช่องยังมีตัวเขียนอธิบายภาพจิตรกรรมด้วย โดยลักษณะลายเส้นของจิตรกรรมในพระอุโบสถวัดเกาะนี้ยังแสดงลักษณะเฉพาะของงานจิตรกรรมสกุลช่างเพชรบุรี คือ การใช้ลายเส้นที่เขียนอย่างอิสระ การใช้สีแดง ดำ บนพื้นสีขาว และเนื้อหาโดยรวมยังแตกต่างจากการเขียนงานจิตรกรรมตามแบบแผนประเพณีดั้งเดิมด้วยศักดิ์ชัย สายสิงห์, ประวัติศาสตร์ศิลปะในประเทศไทย, (พิมพ์ครั้งที่ 2, กรุงเทพฯ: สำนักพิมพ์เมืองโบราณ, 2566), 671-672.

 พระวิหาร 
พระวิหารตั้งอยู่ทางทิศเหนือของอุโบสถ เป็นอาคารทรงไทยประเพณีก่ออิฐถือปูน มีลักษณะคล้ายกับพระอุโบสถแต่มีลักษณะเรียบง่ายกว่า ลักษณะของฐานเป็นฐานปัทม์ทำลักษณะอ่อนโค้งคล้ายท้องสำเภา แต่มีความโค้งมากกว่าฐานพระอุโบสถ มีมุขโถงหน้า-หลัง มีเสาย่อมุมไม้สิบสองรองรับมุขทั้งด้านหน้า-ด้านหลัง หัวเสาประดับเป็นบัวจงกล ที่มุขด้านหลังมีเจดีย์ขนาดเล็กทรงแปดเหลี่ยมตั้งอยู่ 1 องค์ มีประตูทางเข้าเฉพาะด้านหน้าเพียงประตูเดียว ผนังด้านหลังปิดทึบ ผนังด้านข้างเจาะช่องหน้าต่างด้านละ 1 บาน หลังคาซ้อน 2 ซ้อน มีตับหลังคา 2 ตับ มุงกระเบื้องหลังคาด้วยกระเบื้องดินเผาสี่เหลี่ยมผืนผ้าปลายแหลม หน้าบันประดับเครื่องลำยองประกอบด้วย ช่อฟ้า ใบระกา หางหงส์ นาคสะดุ้ง หน้าบันเป็นไม้แกะสลักปิดทองประดับกระจก ด้านหน้าทำเป็นรูปยักษ์ถือกระบองด้านล่าง มีรูปพระอาทิตย์และพระจันทร์อยู่ตรงกลาง ด้านบนเป็นรูปเทวดาในซุ้มวิมาน หน้าบันด้านหลังทำเป็นรูปกวางอยู่ตรงกลางล้อมรอบด้วยลายพระหนก ภายในพระวิหารประดิษฐานพระประธานสลักจากหินทรายแดงพอกปูนปั้นลงรักปิดทอง ปางมารวิชัย ด้านหน้ามีพระสาวกยืนประคองอัญชลีอยู่ข้างละ 1 องค์ และ มีพระพุทธรูปอื่น ๆ อีกจำนวนหนึ่ง

 เจดีย์ประธาน 
เจดีย์ประธานตั้งอยู่ด้านหน้าระหว่างอุโบสถกับวิหารทางทิศตะวันออก ซึ่งต่างจากวัดในสมัยอื่นๆ ในสมัยอยุธยาที่มักสร้างเจดีย์ประธานขนาดใหญ่ไว้ด้านหลังพระอุโบสถและพระวิหาร เป็นเจดีย์ทรงระฆังแบบอยุธยาขนาดใหญ่ มีการปั้นปูนปั้นประดับบนตัวองค์เจดีย์บางครั้งจึงเรียกว่าเจดีย์ทรงระฆังทรงเครื่อง มีลักษณะคล้ายกับพระศิราสนเจดีย์ และพระศิรจุมภฏเจดีย์ เจดีย์ประธานวัดราชสิทธารามราชวรวิหาร ชั้นล่างของเจดีย์ประธานมีบันไดทางขึ้นสู่ชั้นประทักษิณทางด้านหน้า พนักชั้นประทักษิณเป็นลูกกรงทรงแจกันจีน ฐานทรงกลม มีชั้นลูกแก้ว 3 ชั้นเรียกว่า ชั้นมาลัยเถา ซึ่งเป็นเอกลักษณ์ของเจดีย์ทรงระฆังแบบอยุธยา บัวปากระฆังทำกลีบบัวอย่างประณีต มีเกสรบัวและลายหน้ากระดานถัดขึ้นไป ประดับด้วยกระจังปฏิญาณ องค์ระฆังทรงกลมประดับด้วยปูนปั้นลายพวงอุบะ บัลลังก์ทรงเหลี่ยมย่อมุมไม้สิบสอง เสาหานประดับด้วยซุ้มเรือนธาตุ ถัดขึ้นไปเป็นบันแถลง ปล้องไฉน และฉัตร เจดีย์ประธานองค์ปัจจุบันนี้เดิมเป็นเจดีย์ขนาดย่อมบรรจุพระบรมธาตุไว้ภายใน มีการซ่อมและบูรณะในปี พ.ศ. 2468 โดยท่านพระครูเทพโรปมคุณ (หลุย สุวณโณ) เจ้าอาวาสได้สร้างครอบองค์เดิมไว้

 ศาลาการเปรียญ 
ศาลาการเปรียญตั้งอยู่ทางด้านหลังพระอุโบสถและพระวิหาร เป็นเรือนโถงทรงไทยสร้างด้วยไม้ มีศาลาโถงบริเวณด้านสกัดตั้งขนาบติดต่อกันทั้งสองด้าน หน้า-หลัง มีจารึกกล่าวถึงการสร้างศาลาการเปรียญที่เหนือประตูทางเข้าด้านตะวันตกระบุ ชื่อ “เจ้าอธิการโฉม” เป็นผู้สร้าง เมื่อปีชวด พ.ศ.2431 ภายในศาลาการเปรียญเป็นเรือนโล่ง มีพระพุทธรูปตั้งบนฐานบัวกลุ่ม ที่คอสองและฝ้าปีกนกแผ่นแรกมีภาพจิตรกรรมสีฝุ่นเขียนบนไม้ เรื่องพระปฐมสมโพธิกถา เวสสันดรชาดก ภาพป่าเขาชีวิตสัตว์ในป่า รวม 20 ห้องภาพ เพดานประดับลายดาวล้อมเดือน เป็นไม้จำหลัก พื้นเพดานทาสีแดง ตรงมุมทั้ง 4 ประดับไม้ จำหลักลายไก่ฟ้า ชื่อ คาน และเสา ปรุลายทองล่องชาด ลายหน้ากระดาน และพุ่มข้าวบิณฑ์ ฝ้าปีกนกเป็นพื้น แดงปรุลายทองลายพุตตานใบเทศ ชื่อที่ถัดลงมาปรุลายทองลายสังวาลดอกไม้ และสังวาลหน้าเกียรติมุข ภายในศาลาการเปรียญมีโบราณวัตถุหลายอย่างได้แก่ ธรรมาสน์เทศน์ ทรงบุษบก เป็นไม้จำหลักปิดทองประดับกระจกสี ลายจำหลักไม้รูป 12 นักษัตร และเทพต่าง ๆ รวมทั้งลายกระจังงดงาม ธรรมาสน์นี้สร้างเมื่อ พ.ศ. 2465 พระประธานในศาลาการเปรียญ  เป็นพระพุทธรูปปูนปั้น ปางมารวิชัย สร้างขึ้นภายหลังที่สร้างศาลาการเปรียญแล้ว

อ้างอิง

เกาะ
หมวดหมู่:โบราณสถานในจังหวัดเพชรบุรี