นโยบายตะวันฉาย

นโยบายการปรองดองและความร่วมมือต่อเหนือ (; ) หรือที่เรียกกันทั่วไปว่า นโยบายตะวันฉาย (; ) เป็นแนวทางหนึ่งสำหรับนโยบายการต่างประเทศของเกาหลีใต้ที่มีต่อเกาหลีเหนือ ดำเนินตั้งแต่ ค.ศ. 1998 ถึง 2008 และอีกครั้งใน ค.ศ. 2017 ถึง 2020

 ภูมิหลัง 
นโยบายนี้เกิดขึ้นเป็นส่วนใหญ่ในบริบทช่องว่างทางเศรษฐกิจที่เพิ่มมากขึ้นระหว่างสองเกาหลี โดยที่เกาหลีใต้กำลังสร้างความเข้มแข็งและเผชิญกับความรุ่งเรืองทางเศรษฐกิจซึ่งเริ่มต้นขึ้นภายใต้ประธานาธิบดีพัก จ็อง-ฮีในทศวรรษ 1970 ในขณะที่เกาหลีเหนือกำลังเผชิญกับการถดถอยทางเศรษฐกิจอย่างรุนแรง ส่งผลให้เกิดทุพภิกขภัยในเกาหลีเหนือทศวรรษ 1990 และเผชิญภาวะล้มละลาย นโยบายตะวันฉายมีจุดมุ่งหมายเพื่อบรรเทาช่องว่างของอำนาจทางเศรษฐกิจนี้และฟื้นฟูการติดต่อสื่อสารที่ขาดหายไปตัวระหว่างทั้งสองรัฐ

นอกจากนี้ ภูมิหลังของการตัดสินใจของเกาหลีใต้ที่จะมีปฏิสัมพันธ์กับเกาหลีเหนือผ่านความร่วมมือ แทนที่จะรักษาจุดยืนอนุรักษนิยมดังเช่นในอดีตยังแสดงให้เห็นถึงการเปลี่ยนแปลงทางประวัติศาสตร์ในการเมืองภายในประเทศของเกาหลีใต้ ตามความเห็นของซน กี-ย็อง นักเขียนชาวเกาหลีใต้ นโยบายตะวันฉายเกิดขึ้นในฐานะหลักฐานของการวิวัฒน์ของอัตลักษณ์แห่งชาติเกาหลีใต้นับตั้งแต่สงครามเย็น การสิ้นสุดของสงครามเย็น "นำไปสู่ยุคแห่งความสับสนอย่างที่ไม่เคยปรากฏมาก่อนในเกาหลีใต้ว่าจะนิยามเกาหลีเหนือว่าเป็นมิตรหรือศัตรู"

รัฐบัญญัติตะวันฉายถูกสร้างขึ้นและเริ่มใช้โดยประธานาธิบดีคิม แด-จุงใน ค.ศ. 1998 นโยบายนี้ส่งผลให้เกิดการติดต่อทางการเมืองระหว่างสองรัฐที่มากขึ้นและก่อให้เกิดช่วงเวลาประวัติศาสตร์ในความสัมพันธ์ระหว่างเกาหลี ได้แก่ การประชุมสุดยอดระหว่างเกาหลีสามครั้งในเปียงยาง (มิถุนายน ค.ศ. 2000, ตุลาคม ค.ศ. 2007 และ กันยายน ค.ศ. 2018) และการประชุมสองครั้งในพันมุนจ็อม (เมษายนและพฤษภาคม ค.ศ. 2018) ตลอดจนการร่วมทุนทางธุรกิจที่โดดเด่นหลายแห่ง และการพบปะสั้น ๆ ของสมาชิกในครอบครัว ที่พลัดพรากจากกันโดยสงครามเกาหลี ใน ค.ศ. 2000 คิม แด-จุง ประธานาธิบดีเกาหลีใต้ในขณะนั้น ได้รับรางวัลโนเบลสาขาสันติภาพจากการดำเนินนโยบายตะวันฉายของเขา

ภายหลังการเลือกตั้งของมุน แจ-อินใน ค.ศ. 2017 เกาหลีใต้เริ่มสร้างความปรองดองกับเกาหลีเหนืออีกครั้ง จึงเป็นการฟื้นฟูนโยบายตะวันฉาย ความพยายามของมุน แจ-อินในการปรับปรุงความสัมพันธ์ระหว่างเกาหลีส่งผลให้เกิดการประชุมสุดยอดระหว่างเกาหลีสามครั้งภายในปีเดียว รวมถึงการประชุมสุดยอดสองครั้งที่จัดขึ้นในพันมุนจ็อม (เมษายนและพฤษภาคม ค.ศ. 2018) นับเป็นการประชุมสุดยอดระหว่างเกาหลีครั้งแรกที่จัดขึ้นนอกเปียงยาง และอีกหนึ่งครั้งในเปียงยาง (กันยายน ค.ศ. 2018) เพื่อเป็นการยอมรับในความพยายามของมุนต่อความสัมพันธ์ระหว่างเกาหลีในฐานะประธานาธิบดีคนแรกที่จัดการประชุมสุดยอดหลายครั้งภายในปีเดียว นโยบายตะวันฉายในฉบับของเขาจึงกลายเป็นที่รู้จักในชื่อ "นโยบายเดือนฉาย" (Moonshine Policy)

 นิรุกติศาสตร์ 
นโยบายนี้ยังเป็นที่รู้จักในชื่อ นโยบายปฏิบัติการต่อเหนือ () และ นโยบายโอบกอด ()

คำว่า "นโยบายตะวันฉาย" มีต้นกำเนิดมาจากสุนทรพจน์ของคิม แด-จุงภายหลังการเลือกตั้งของเขา ซึ่งเขาอ้างถึงเรื่องลมเหนือกับพระอาทิตย์ (The North Wind and the Sun) หนึ่งในนิทานอีสป

ในนิทานเรื่องนี้ ลมเหนือและพระอาทิตย์โต้เถียงกันว่าใครแข็งแกร่งกว่ากัน ทั้งคู่ท้าทายกันเพื่อดูว่าใครจะสามารถทำให้นักเดินทางที่เดินผ่านมาถอดเสื้อคลุมออกได้ ลมพยายามใช้พละกำลังทั้งหมดในการคำรามและพัดเสื้อคลุมให้หลุดออกไป แต่ความหนาวเย็นของลมกลับทำให้นักเดินทางยิ่งยึดเสื้อคลุมของตนไว้แน่นขึ้น อย่างไรก็ตาม พระอาทิตย์ให้ผลลัพธ์แตกต่างออกไป รังสีที่แผดเผาของมันทำให้นักเดินทางหลั่งเหงื่อและไม่สามารถเดินต่อไปในความร้อนระอุได้ จึงตัดสินใจถอดเสื้อคลุมออก ดังนั้น ความหมายนี้จึงสามารถตีความได้ว่าการหว่านล้อมมีชัยเหนือกำลัง

ในกรอบของนิทานเรื่องนี้ เกาหลีใต้จำเป็นต้องมีความอบอุ่นต่อเหนือเพื่อให้ฝ่ายหลังรู้สึกมั่นใจเพียงพอที่จะ "ถอดเสื้อคลุมของตนออก" (สร้างสันติภาพและปลดอาวุธ) แทนการใช้ลมรุนแรง (กำลังบังคับและความก้าวร้าวทางทหาร) ซึ่งจะยิ่งทำให้ฝ่ายเหนือยึดติดกับ "เสื้อคลุม" (ชาตินิยมและการโดดเดี่ยวตนเอง) ของตนมากขึ้น ด้วยเหตุนี้ นโยบายตะวันฉายจึงตั้งอยู่บนแนวคิดที่ว่าความเมตตาและร่วมมือซึ่งกันและกันนั้นมีประสิทธิภาพมากกว่าการเรียกร้องและการก้าวร้าว

ภาพรวม
เป้าหมายหลักของนโยบายนี้คือการลดท่าทีแข็งกร้าวของเกาหลีเหนือที่มีต่อเกาหลีใต้โดยการส่งเสริมการมีปฏิสัมพันธ์และการให้ความช่วยเหลือทางเศรษฐกิจ

นโยบายความมั่นคงแห่งชาติมีสามหลักการพื้นฐาน:
ไม่ยอมรับการยั่วยุทางทหารจากฝ่ายเหนือ;
ฝ่ายใต้จะไม่พยายามผนวกดินแดนหรือยึดครองฝ่ายเหนือไม่ว่าในทางใด;
ฝ่ายใต้จะแสวงหาสันติภาพและความเป็นหุ้นส่วนร่วมกันกับฝ่ายเหนืออย่างแข็งขัน

หลักการเหล่านี้มีจุดมุ่งหมายเพื่อส่งสารว่าฝ่ายใต้ไม่ได้ปรารถนาจะกลืนกินฝ่ายเหนือหรือบ่อนทำลายรัฐบาลของฝ่ายเหนือ โดยเป้าหมายคือการอยู่ร่วมกันอย่างสันติมากกว่าการเปลี่ยนระบอบ รัฐบาลคิม แด-จุงตระหนักดีถึงความกลัวที่แพร่กระจายอยู่ภายในเกาหลีเหนือ ซึ่งเกรงว่าอัตลักษณ์ของตนเองในฐานะรัฐจะถูกพรากไปผ่านการรวมชาติโดยการบังคับหรือการมีปฏิสัมพันธ์ใด ๆ กับประชาคมระหว่างประเทศ

เพื่อให้สอดคล้องกับหลักการเหล่านี้ คิมสั่งให้ยกเลิกคำว่า "การรวมชาติ" (reunification) ออกจากศัพท์ที่ใช้บรรยายความสัมพันธ์กับประเทศเพื่อนบ้านทางเหนือเนื่องจากคำดังกล่าวส่งเสริมความคิดที่ว่าฝ่ายใต้แสวงหาการกลืนกินหรือทำลายฝ่ายเหนือ แต่กลับหันไปใช้คำเช่น "ความสัมพันธ์ระหว่างเกาหลี" (inter-Korean relations) หรือ "นโยบายต่อเกาหลีเหนือ" (policy towards North Korea) แทน

รัฐบาลของคิมยังได้กำหนดอีกสองนโยบายหลัก นโยบายแรกคือการแยกการเมืองออกจากเศรษฐกิจ โดยหวังว่าจะช่วยอำนวยความสะดวกในการค้าระหว่างเกาหลีแม้จะมีความท้าทายทางการเมืองใด ๆ เพื่อกระตุ้นเศรษฐกิจของฝ่ายเหนือและส่งผลให้เกิดการเปลี่ยนแปลงนโยบายเศรษฐกิจของฝ่ายเหนือในทางกลับกัน

นโยบายที่สองคือการต่างตอบแทน ในตอนแรกมีการตั้งใจไว้ว่ารัฐทั้งสองจะปฏิบัติต่อกันอย่างเท่าเทียม โดยแต่ละฝ่ายมีการผ่อนปรนและประนีประนอม ภายใต้ปรัชญาที่ว่าต้องมี "การให้และการรับ" จากทั้งสองฝ่าย ข้อวิจารณ์ต่อนโยบายนี้ส่วนใหญ่อาจมีต้นตอจากการที่ฝ่ายใต้ถอยห่างจากหลักการนี้อย่างมากเมื่อเผชิญกับความแข็งกร้าวที่เหนือความคาดหมายจากฝ่ายเหนือ ปัญหาเกิดขึ้นเพียงสองเดือนหลังเข้าสู่ยุคตะวันฉาย เมื่อเกาหลีใต้ร้องขอให้มีการสร้างศูนย์รวมญาติสำหรับครอบครัวที่พลัดพรากเพื่อแลกกับการช่วยเหลือด้านปุ๋ย แต่เกาหลีเหนือประณามการกระทำนี้ว่าเป็นข้อตกลงแลกเปลี่ยนผลประโยชน์และตัดการเจรจา หนึ่งปีต่อมา ฝ่ายใต้ประกาศว่าเป้าหมายจะเป็น "การต่างตอบแทนที่ยืดหยุ่น" โดยยึดตามค่านิยมขงจื๊อ ในฐานะ "พี่ชาย" ของความสัมพันธ์ ฝ่ายใต้จะให้ความช่วยเหลือโดยไม่คาดหวังการตอบแทนในทันทีและโดยไม่ร้องขอรูปแบบการตอบแทนที่เจาะจง ฝ่ายใต้ยังประกาศด้วยว่าจะให้ความช่วยเหลือทางมนุษยธรรมโดยไม่มีความคาดหวังถึงการผ่อนปรนใด ๆ เป็นการตอบแทน

ตรรกะของนโยบายตั้งอยู่บนความเชื่อที่ว่าแม้จะมีการขาดแคลนและภาวะกดดันทางเศรษฐกิจอย่างต่อเนื่อง แต่รัฐบาลของฝ่ายเหนือจะไม่ล่มสลาย แตกสลาย หรือปฏิรูปตนเอง แม้ฝ่ายใต้จะใช้ความกดดันอย่างหนัก มีความเชื่อว่าความตึงเครียดทางทหารสามารถลดลงได้ผ่านกรอบการทำงานทวิภาคีและพหุภาคี สิ่งนี้เน้นย้ำถึงการทำให้ความสัมพันธ์ทางการเมืองและเศรษฐกิจระหว่างสหรัฐกับเกาหลีเหนือ ตลอดจนญี่ปุ่น กลับสู่สภาวะปกติ

นโยบายตะวันฉายมักถูกเปรียบเทียบกับอ็อสท์โพลีทีค (นโยบายมุ่งตะวันออก) ของวิลลี บรันท์ นายกรัฐมนตรีเยอรมนีตะวันตก ซึ่งเป็นนโยบายการต่างประเทศที่สร้างการเปลี่ยนแปลงผ่านการผ่อนคลายความตึงเครียดด้วยความหวังที่จะปรับปรุงความสัมพันธ์กับเยอรมนีตะวันออก สหภาพโซเวียต โปแลนด์ และกลุ่มโซเวียตอื่น ๆ ในช่วงต้นทศวรรษ 1970

รัฐบาลคิม แด-จุง: ค.ศ. 1998–2003
นโยบายตะวันฉายถูกกำหนดขึ้นและนำมาใช้เป็นครั้งแรกภายใต้รัฐบาลของคิม แด-จุง การพัฒนาธุรกิจความร่วมมือระหว่างเหนือ-ใต้ได้เริ่มต้นขึ้น รวมถึงทางรถไฟและเขตท่องเที่ยวภูเขาคึมกัง ที่ซึ่งพลเมืองเกาหลีใต้หลายพันคนยังคงเดินทางไปท่องเที่ยวจนกระทั่ง ค.ศ. 2008 เมื่อเกิดเหตุการณ์ยิงกันและการเดินทางถูกยกเลิกไป แม้ว่าการเจรจาจะเป็นไปอย่างลำบาก แต่ก็มีการจัดงานรวมญาติสำหรับครอบครัวที่พลัดพรากจำนวนสามครั้ง

ค.ศ. 2000 ถือเป็นก้าวย่างสำคัญในความสัมพันธ์ระหว่างสองรัฐ เมื่อคิม แด-จุงและคิม จ็อง-อิลมาพบกันในการประชุมสุดยอดระหว่างเกาหลี ค.ศ. 2000 เป็นครั้งแรกที่ผู้นำของแต่ละเกาหลีได้พบกันนับตั้งแต่สิ้นสุดสงครามกลางเมือง การประชุมจัดขึ้นระหว่างวันที่ 13 ถึง 15 มิถุนายน เมื่อสิ้นสุดการประชุม ทั้งสองเกาหลีร่วมกันรับรองปฏิญญาร่วมเหนือ–ใต้ 15 มิถุนายน โดยในปฏิญญาดังกล่าว ทั้งสองเกาหลีบรรลุความตกลงในห้าประเด็น ได้แก่ การยุติปัญหาการรวมชาติอย่างเป็นอิสระ การส่งเสริมการรวมชาติอย่างสันติ การแก้ไขปัญหาด้านมนุษยธรรม เช่น ประเด็นครอบครัวที่พลัดพราก การสนับสนุนความร่วมมือและการแลกเปลี่ยนทางเศรษฐกิจ และการจัดให้มีการหารือระหว่างเหนือและใต้ อย่างไรก็ตาม ภายหลังการประชุมสุดยอด การเจรจาระหว่างสองรัฐกลับชะงักงัน การวิพากษ์วิจารณ์นโยบายทวีความรุนแรงขึ้น และรัฐมนตรีว่าการกระทรวงการรวมชาติ อิม ดง-ว็อน แพ้คะแนนเสียงไม่ไว้วางใจเมื่อวันที่ 3 กันยายน ค.ศ. 2001 เมื่อเดินทางกลับจากการพบปะกับประธานาธิบดีบุชที่เพิ่งได้รับเลือกตั้งใหม่ในวอชิงตัน คิม แด-จุงบรรยายถึงการพบปะครั้งนั้นว่าน่าอับอายในขณะที่แอบสบถสาปแช่งประธานาธิบดีบุชและแนวทางสายแข็งของเขา การพบปะครั้งนี้ลบล้างโอกาสใด ๆ ที่เกาหลีเหนือจะเดินทางมาเยือนเกาหลีใต้ เมื่อรัฐบาลบุชตราหน้าเกาหลีเหนือว่าเป็นส่วนหนึ่งของ "แกนแห่งความชั่วร้าย" เกาหลีเหนือจึงประกาศถอนตัวจากสนธิสัญญาไม่แพร่ขยายอาวุธนิวเคลียร์ ขับไล่ผู้ตรวจสอบของสหประชาชาติออกไป และเริ่มโครงการนิวเคลียร์ใหม่อีกครั้ง. ใน ค.ศ. 2002 การปะทะกันทางเรือช่วงสั้น ๆ เหนือพื้นที่ประมงที่เป็นข้อพิพาทส่งผลให้ทหารเรือเกาหลีใต้เสียชีวิต 6 นาย ทำให้ความสัมพันธ์เย็นชาลงไปอีก

รัฐบาลโน มู-ฮย็อน: ค.ศ. 2003–2008
ประธานาธิบดีโน มู-ฮย็อนดำเนินนโยบายตามแบบผู้ดำรงตำแหน่งก่อนหน้าเขา และความสัมพันธ์บนคาบสมุทรที่ถูกแบ่งแยกก็อบอุ่นขึ้นบ้างจาก ค.ศ. 2002 ใน ค.ศ. 2003 ประเด็นเรื่องการครอบครองอาวุธนิวเคลียร์ของฝ่ายเหนือปรากฏขึ้นอีกครั้ง โดยทั้งเกาหลีเหนือและสหรัฐต่างกล่าวหากันและกันว่าละเมิดกรอบความตกลง

อย่างไรก็ตาม โนยังคงยึดมั่นในนโยบายนี้และรัฐบาลของเขายังคงจัดส่งความช่วยเหลือด้านมนุษยธรรมให้แก่ฝ่ายเหนือ รัฐบาลทั้งสองยังคงร่วมมือกันในโครงการต่าง ๆ ที่เริ่มต้นขึ้นภายใต้คิม แด-จุงและยังเริ่มโครงการนิคมอุตสาหกรรมแคซ็อง โดยเกาหลีใต้ได้ใช้จ่ายเงินมูลค่าเทียบเท่าจำนวนมากกว่า 324 ล้านดอลลาร์สหรัฐเล็กน้อยเพื่อช่วยเหลือฝ่ายเหนือใน ค.ศ. 2005

ปรากฏว่ามีแนวโน้มการสนับสนุนการรวมชาติเกาหลีในทัศนคติของสาธารณชนระหว่างรัฐบาลของโน แม้จะมีความแตกต่างกันอย่างมีนัยสำคัญระหว่างช่วงวัย กลุ่มการเมือง และภูมิภาคEstripes.com article  แต่พรรครัฐบาลอย่างพรรคอูรี ซึ่งสนับสนุนนโยบายนี้อย่างแข็งขัน กลับประสบความพ่ายแพ้ในการเลือกตั้งและใน ค.ศ. 2008 พรรคก็สูญเสียเสียงข้างมากในรัฐบาลไป รัฐบาลชุดใหม่จึงดำเนินจุดยืนที่รุนแรงกว่าเดิมต่อเกาหลีเหนือ

ทั้งรัฐบาลเกาหลีเหนือและใต้ตกลงจัดการประชุมสุดยอดในเปียงยางเมื่อวันที่ 20 สิงหาคม ค.ศ. 2007 แต่ต่อมาถูกเลื่อนออกไปเป็นวันที่ 2 ถึง 4 ตุลาคม ด้วยวิกฤตการณ์ภายในของเกาหลีเหนือส่วนหนึ่ง โนเดินทางจากโซลไปยังเปียงยางทางบกด้วยรถยนต์ในวันที่ 2 ตุลาคม ต่างจากคิม แด-จุง ผู้ดำรงตำแหน่งก่อนหน้าที่เดินทางไปยังเปียงยางโดยเครื่องบิน โนแวะพักที่พันมุนจ็อมและเดินเท้าข้ามเส้นปักปันเขตทหาร โดยระบุว่าท่าทางของเขาจะเป็นสัญลักษณ์ของการรวมชาติเกาหลีในอนาคต

ข้อวิจารณ์
คัง ช็อล-ฮวัน ผู้แปรพักตร์เกาหลีเหนือและนักข่าวซึ่งเคยถูกจำคุกในเรือนจำเกาหลีเหนือนานเก้าปี อ้างว่าคิม แด-จุงตัดสินใจผิดพลาดในการเสนอความช่วยเหลือแก่เหนือโดยไม่มีเงื่อนไขใด ๆ ในการปรับปรุงสิทธิมนุษยชนเป็นการตอบแทน คังไม่เห็นด้วยกับคำกล่าวที่ว่านโยบายตะวันฉายได้นำไปสู่การตกลงสันติภาพระหว่างเหนือและใต้และตั้งคำถามต่อแนวคิดเรื่องความช่วยเหลือด้านมนุษยธรรมโดยไม่มีเงื่อนไขผูกมัด โดยกล่าวว่า "เป็นเรื่องสำคัญที่ต้องเข้าใจว่าชาวเกาหลีเหนือไม่ได้กำลังอดอยากเพราะขาดแคลนความช่วยเหลือจากเกาหลีใต้หรือสหรัฐ แต่เป็นเพราะพวกเขาถูกพรากเสรีภาพไป การให้ความช่วยเหลือมีแต่จะช่วยต่อลมหายใจให้รัฐบาล และทำให้ความอดอยากยืดเยื้อต่อไป เป็นผลลัพธ์ที่วิปริตอย่างแน่นอน"

นอกจากนี้ นโยบายที่สร้างขึ้นบน "การต่างตอบแทนที่ยืดหยุ่น" มักถูกวิจารณ์ว่าเป็นอุดมคติที่ไม่เหมาะสม ซึ่งย่อมต้องมีอุปสรรคตามความเป็นจริงในความสัมพันธ์ระหว่างเกาหลี แทนที่จะมองว่าเกาหลีเหนือมีความเท่าเทียมกับอำนาจของตนอย่างเต็มที่ เกาหลีใต้กลับดำเนินจุดยืนว่าคู่สัญญาที่แข็งแกร่งกว่าควรรอคอยอย่างอดทนจนกว่าอีกฝ่ายจะได้รับอำนาจเพียงพอ เพื่ออนุญาตให้เกาหลีเหนือสามารถทำการตอบแทนได้เมื่อเวลาผ่านไป มีการตั้งทฤษฎีว่า 'ส่วนต่างของเวลา' (time-differential) ในปฏิสัมพันธ์ระหว่างสองประเทศไม่ได้ช่วยในการฟื้นฟูความเชื่อมั่นและความร่วมมือแต่กลับนำไปสู่ปัญหาเพิ่มเติมในการขาดความโปร่งใสและความล่าช้าในการทำความเข้าใจผลกระทบของนโยบายอย่างถ่องแท้ ซึ่งไม่ได้ให้ประโยชน์แก่คนหมู่มากเท่าที่คาดการณ์ไว้

ผู้วิจารณ์นโยบายตะวันฉายบางรายโต้แย้งว่า แทนที่จะเพิ่มโอกาสในการรวมชาติหรือบ่อนทำลายระบอบในเกาหลีเหนือ นโยบายนี้กลับถูกใช้เพื่อผลประโยชน์ทางการเมืองในการเมืองภายในประเทศของใต้ พวกเขาชี้ให้เห็นถึงสิ่งที่พวกเขากล่าวว่าเป็นการยั่วยุอย่างต่อเนื่องและกิจกรรมอาชญากรรมที่กระทำโดยฝ่ายเหนือ เช่น ยุทธนาวีใน ค.ศ. 2002 ที่ทำให้ลูกเรือเกาหลีใต้เสียชีวิตหลายนาย การปลอมแปลงเงินดอลลาร์สหรัฐ และสิ่งที่พวกเขาเรียกว่าความไม่เต็มใจโดยทั่วไปของฝ่ายเหนือในการตอบแทนท่าทีไมตรีจิตของโซล สิ่งเหล่านี้เป็นหลักฐานว่าฝ่ายเหนือสนใจเพียงการรับเงินและความช่วยเหลือเพื่อค้ำจุนระบอบคอมมิวนิสต์เท่านั้น ผู้วิจารณ์ยังเชื่อว่าในการแลกเปลี่ยนกับการให้ความช่วยเหลือด้านมนุษยธรรม ฝ่ายใต้ควรเรียกร้องให้ฝ่ายเหนือส่งตัวพลเมืองเกาหลีใต้ที่ถูกกักตัวและอัฐิของเชลยศึกจากสงครามเกาหลีกลับคืนมา บางส่วน มองว่านิคมอุตสาหกรรมแคซ็องเป็นเพียงช่องทางสำหรับบริษัทใหญ่ของเกาหลีใต้ในการจ้างแรงงานราคาถูกเท่านั้น

ผู้สังเกตการณ์ที่มีแนวคิดอนุรักษนิยมในเกาหลีใต้จำนวนมากมองว่าความอ่อนแอของพันธมิตรสหรัฐ-เกาหลีใต้มีสาเหตุส่วนใหญ่มาจากนโยบายตะวันฉาย พวกเขากล่าวว่านโยบายนี้ทำให้ฝ่ายใต้หันไปสนับสนุนผลประโยชน์ของฝ่ายเหนือมากกว่าผลประโยชน์ของพันธมิตรอย่างสหรัฐ และทำให้นักการเมืองเกาหลีใต้ปิดปากหรือเซ็นเซอร์คำวิจารณ์ต่อฝ่ายเหนืออย่างไม่สมเหตุสมผลและแม้กระทั่งเพิกเฉยต่อการเสียสละของทหารของตนเองเพื่อเลี่ยงการทำให้ฝ่ายเหนือขุ่นเคือง พวกเขากล่าวว่าสิ่งนี้เป็นอันตรายต่อผลประโยชน์แห่งชาติของฝ่ายใต้ในการเป็นพันธมิตรกับสหรัฐJuly 2004 article from Hankooki Times และสร้างความเสียหายต่อโอกาสในการรวมชาติอย่างราบรื่นและสันติในความเป็นจริง รัฐบาลเกาหลีใต้ถูกวิจารณ์ทั้งในระดับสากลและในประเทศจากการงดออกเสียงซ้ำแล้วซ้ำเล่าในการลงมติของสหประชาชาติที่ประณามประวัติสิทธิมนุษยชนของฝ่ายเหนือHankooki Times, November 2005 article โดยรัฐบาลแก้ต่างสำหรับการงดออกเสียงดังกล่าวโดยอ้างถึงลักษณะพิเศษของความสัมพันธ์ระหว่างเกาหลี

มีการกล่าวหาเรื่องทฤษฎีสมคบคิดเกี่ยวกับแรงจูงใจของเกาหลีใต้สำหรับนโยบายนี้ ผู้แปรพักตร์เกาหลีเหนือรายหนึ่งซึ่งเคยทำงานเกี่ยวกับระบบอาวุธอ้างว่าหน่วยข่าวกรองเกาหลีใต้ต้องการระงับเรื่องราวของเขา เนื่องจากจะทำให้ภาพลักษณ์ของนโยบายดูไม่ดี ตามรายงานของเดอะวอลล์สตรีทเจอร์นัล วุฒิสมาชิกสหรัฐหลายรายเชื่อในเรื่องราวของเขา

ประสิทธิผลของนโยบายตะวันฉายยังคงเป็นที่ถกเถียง แม้แต่ฝ่ายคัดค้านก็เห็นพ้องว่าความช่วยเหลือฉุกเฉินด้านมนุษยธรรมที่จัดหาโดยประชาคมระหว่างประเทศและเกาหลีใต้มีส่วนช่วยในการบรรเทาทุพภิกขภัยครั้งใหญ่ของเกาหลีเหนือในช่วงปลายทศวรรษ 1990 อย่างไรก็ตาม นโยบายความร่วมมือที่ตามมากลับก่อให้เกิดการตีกลับต่อข้อโต้แย้งเรื่องไมตรีจิต โดยระบุว่าความช่วยเหลือทางเศรษฐกิจที่รัฐบาลชี้นำรวมถึงการลงทุนโดยตรงกลับเป็นการช่วยชีวิตหรือแม้แต่ดึงระบอบเกาหลีเหนือที่มีการจัดระเบียบทางทหารระดับสูง (hyper-militarized) ให้กลับมา ซึ่งความล่าช้าเหล่านี้ทำให้การปฏิรูปเศรษฐกิจที่เลี่ยงไม่ได้ต้องหยุดชะงักและส่งผลให้เกิดวิกฤตการณ์นิวเคลียร์ในที่สุด การถกเถียงนี้ได้เข้าสู่จุดตัดสินใจที่สำคัญ การทดสอบระเบิดไฮโดรเจนที่ถูกกล่าวอ้างล่าสุดดูเหมือนจะพิสูจน์ให้เห็นว่าประสิทธิผลและความสามารถในการผลิตผลลัพธ์ที่พึงประสงค์ของนโยบายจูงใจเชิงบวกตามนโยบายตะวันฉายนั้นเป็นเรื่องเท็จ แนวคิดเดิมคือความช่วยเหลือทางเศรษฐกิจของเกาหลีใต้จะประสบความสำเร็จในการหว่านล้อมให้เกาหลีเหนือปฏิรูปและเปิดประเทศหลังยุคคอมมิวนิสต์ ซึ่งหวังว่าจะส่งเสริมสันติภาพระหว่างเกาหลีเหนือและเกาหลีใต้ แม้จะมีความพยายามและเจตนาดีทั้งหมดที่ใส่ลงไปในนโยบายตะวันฉาย แต่นโยบายนี้เองก็เริ่มพังทลายและจบสิ้นลงในไม่ช้า รัฐบาลเกาหลีใต้ยอมรับอย่างเป็นทางการถึงผลกระทบย้อนกลับของแนวทางการจูงใจทั้งในอดีตและปัจจุบัน ในการแถลงต่อรัฐสภา ประธานาธิบดีพัก กึน-ฮเยประกาศว่า "ยุคสมัยที่เรายอมสยบต่อการยั่วยุของฝ่ายเหนือและทุ่มความช่วยเหลือให้ฝ่ายเหนืออย่างไร้เงื่อนไขได้จบสิ้นลงแล้ว" การประเมินค่าใหม่เชิงวิพากษ์นี้นำไปสู่การปิดนิคมอุตสาหกรรมแคซ็องโดยสมบูรณ์ สัญลักษณ์สุดท้ายที่เหลืออยู่ของนโยบายตะวันฉาย อาคารดังกล่าวถูกปิดตัวลงเมื่อวันที่ 11 กุมภาพันธ์ ค.ศ. 2016

อย่างไรก็ตาม อาจเสนอได้ว่านโยบายตะวันฉายมีผลกระทบเชิงบวกบางประการต่อจุดยืนทางทหารและนิวเคลียร์ของเกาหลีเหนือ คิม ซุก-ย็องระบุว่ารัฐบาลเกาหลีเหนือนั้น "ทั้งแข็งแกร่งและอ่อนแอ" และได้รับผลกระทบจาก "ความกดดันจากภายนอกและภายใน" และการตัดสินใจที่จะเสริมสร้างกำลังทหารและนิวเคลียร์หรือไม่นั้นขึ้นอยู่กับความสัมพันธ์กับประเทศอื่น แพทริก แมกอีเชิร์น ผู้เขียนหนังสือ Inside the Red Box: North Korea's Post-Totalitarian Politics เห็นพ้องว่านโยบายของรัฐบาลเกาหลีเหนือไม่ได้ถูกกำหนดโดยอิทธิพลภายนอก โดยตั้งข้อสังเกตว่าเกาหลีเหนือไม่เคยและมีแนวโน้มว่าจะไม่เคยเปลี่ยนพฤติกรรมของตนให้กลายเป็นสันติเนื่องจากความกดดันภายนอก มุมมองที่ว่านโยบายตะวันฉายช่วยลดระดับความตึงเครียดอาจได้รับการสนับสนุนจากความน้อยนิดของการทดสอบขีปนาวุธและนิวเคลียร์ของเกาหลีเหนือในขณะที่นโยบายดังกล่าวยังมีผลบังคับใช้ เกาหลีเหนือทำการทดลองนิวเคลียร์ห้าครั้งและทดสอบขีปนาวุธแปดครั้งในช่วงแปดปีนับตั้งแต่นโยบายสิ้นสุดลงใน ค.ศ. 2008 ในการเปรียบเทียบ มีการทดลองนิวเคลียร์เพียงหนึ่งครั้งและทดสอบขีปนาวุธเพียงสามครั้งก่อน ค.ศ. 2008 อย่างไรก็ตาม การเพิ่มขึ้นนี้อาจเป็นเครื่องบ่งชี้ว่าฝ่ายเหนือได้รับขีดความสามารถทางเทคโนโลยีในการทดลองนิวเคลียร์และทดสอบขีปนาวุธอย่างกว้างขวางในช่วงประมาณ ค.ศ. 2008 (อ้างอิง รายชื่อการทดสอบอาวุธนิวเคลียร์ของเกาหลีเหนือ, รายการการทดสอบขีปนาวุธของเกาหลีเหนือ, ควังมย็องซ็อง-3, ควังมย็องซ็อง-1)

สิ้นสุดนโยบาย: ค.ศ. 2008–2017
เมื่อวันที่ 9 ตุลาคม ค.ศ. 2006 ก่อนการทดสอบนิวเคลียร์และขีปนาวุธ เกาหลีใต้ระงับการส่งความช่วยเหลือไปยังเกาหลีเหนือและประกาศให้กองทัพอยู่ในสถานะเตรียมพร้อมขั้นสูง มีความกังวลอย่างมากเกี่ยวกับวิธีการที่เกาหลีใต้จะสามารถรักษานโยบายความร่วมมือต่อเหนือเอาไว้ได้เมื่อเกิดการกระทำที่ยั่วยุเช่นนั้น อย่างไรก็ตาม รัฐบาลเกาหลีใต้ยืนกรานว่าอย่างน้อยบางแง่มุมของนโยบายตะวันฉาย รวมถึงเขตท่องเที่ยวภูเขาคึมกังและนิคมอุตสาหกรรมแคซ็องจะยังคงดำเนินต่อไป

ทว่าตั้งแต่เดือนมีนาคม ค.ศ. 2008 ประธานาธิบดีคนใหม่ของเกาหลีใต้ อี มย็อง-บัก และพรรคแกรนด์เนชันแนลซึ่งเป็นพรรคฝ่ายอนุรักษนิยมของเขา ใช้จุดยืนที่แตกต่างออกไปต่อเกาหลีเหนือ และรัฐบาลเกาหลีใต้ระบุว่าการขยายความร่วมมือทางเศรษฐกิจใด ๆ ที่นิคมอุตสาหกรรมแคซ็องจะเกิดขึ้นก็ต่อเมื่อฝ่ายเหนือแก้ไขปัญหาความขัดแย้งระหว่างประเทศเรื่องอาวุธนิวเคลียร์เท่านั้น ความสัมพันธ์ได้กลับมาเย็นชากันอีกครั้ง โดยที่เกาหลีเหนือมีการเคลื่อนไหวทางทหาร เช่น การทดสอบขีปนาวุธจากเรือสู่เรือพิสัยสั้นหลายครั้งNBC News article: U.S. says N.K. missile tests "not constructive", March 28, 2008. Retrieved March 28, 2008.

ภายหลังการทดลองนิวเคลียร์ของเกาหลีเหนือใน ค.ศ. 2009 ความสัมพันธ์ระหว่างโซลและเปียงยางก็ตึงเครียดอีกครั้ง ตามความเห็นของช็องมิน คังที่เขียนใน Bulletin of the Atomic Scientists ระบุว่า: "เนื่องจาก 'นโยบายตะวันฉาย' หลัง ค.ศ. 1998 องค์การนอกภาครัฐและสาธารณชนชาวเกาหลีใต้จำนวนมากจึงไม่ได้กังวลเกี่ยวกับการคุกคามของเกาหลีเหนือ โดยเชื่อว่าเปียงยางจะไม่มีวันใช้อาวุธนิวเคลียร์กับพวกเขา"Jungmin Kang The North Korean nuclear test: Seoul goes on the defensive , The Bulletin of the Atomic Scientists, 12 June 2009 การตอบโต้ของเกาหลีใต้ต่อการทดลองนิวเคลียร์ แม้จะถูกบดบังด้วยการถึงแก่อสัญกรรมของอดีตประธานาธิบดีโน มู-ฮย็อนที่เกิดขึ้นไม่นาน แต่ก็รวมถึงการลงนามในข้อริเริ่มด้านความมั่นคงจากการแพร่ขยายอาวุธ (Proliferation Security Initiative) เพื่อป้องกันการขนส่งวัสดุนิวเคลียร์ไปยังเกาหลีเหนือKiho Yi The North Korean nuclear test: The South Korean reaction , The Bulletin of the Atomic Scientists, 5 June 2009

ในเดือนพฤศจิกายน ค.ศ. 2010 กระทรวงการรวมชาติเกาหลีใต้ประกาศอย่างเป็นทางการว่านโยบายตะวันฉายเป็นความล้มเหลว จึงเป็นการทำให้นโยบายนี้สิ้นสุดลงอย่างเป็นทางการSouth Korea Formally Declares End to Sunshine Policy, Voice of America, 18 November 2010South Korea dumps Sunshine Policy with North, opts to go solo, International Business Times, 19 November 2010

การกลับสู่นโยบาย: ค.ศ. 2017–2020
มุน แจ-อินได้รับเลือกตั้งเป็นประธานาธิบดีเกาหลีใต้ใน ค.ศ. 2017 โดยให้คำมั่นว่าจะนำเกาหลีใต้กลับไปสู่นโยบายตะวันฉาย ใน ค.ศ. 2018 ถึง 2019 มีการเร่งตัวอย่างรวดเร็วของการเจรจาระหว่างทั้งสองประเทศเพื่อแสวงหาการเจรจาระหว่างเกาหลี การปลดอาวุธนิวเคลียร์และการลดกำลังทหาร และการรวมชาติบนคาบสมุทรในท้ายที่สุด

เมื่อวันที่ 27 เมษายน ค.ศ. 2018 การประชุมสุดยอดครั้งแรกจากทั้งหมดสามครั้งระหว่างมุนและคิมเกิดขึ้นในฝั่งเกาหลีใต้ของพื้นที่ความมั่นคงร่วม (Joint Security Area) ภายในบ้านสันติภาพ (Peace House) การประชุมสุดยอดสิ้นสุดลงด้วยการที่ทั้งสองประเทศให้คำมั่นว่าจะดำเนินการไปสู่การปลดอาวุธนิวเคลียร์อย่างสมบูรณ์บนคาบสมุทรเกาหลี พวกเขายังประกาศเจตนารมณ์ที่จะประกาศการสิ้นสุดสงครามเกาหลีอย่างเป็นทางการภายในหนึ่งปี มีการลงนามในปฏิญญาพันมุนจ็อมโดยผู้นำของทั้งสองประเทศ ซึ่งกำหนดเป้าหมายของการเจรจาระหว่างเกาหลีและการเจรจาสันติภาพ ทั้งสองประเทศเรียกร้องให้ยุติกิจกรรมทางทหารที่มีมาอย่างยาวนานในบริเวณชายแดนเกาหลีและการรวมชาติบนคาบสมุทรในท้ายที่สุด นอกจากนี้ ผู้นำทั้งสองยังตกลงที่จะทำงานร่วมกันเพื่อเชื่อมต่อและพัฒนาทางรถไฟให้ทันสมัย

มุนและคิมพบกันเป็นครั้งที่สองเมื่อวันที่ 26 พฤษภาคม ครั้งนี้จัดขึ้นที่ฝั่งเกาหลีเหนือของพื้นที่ความมั่นคงร่วม ณ ศาลารวมชาติ การประชุมครั้งนี้ไม่มีการประกาศต่อสื่อมวลชนล่วงหน้า แต่มุ่งเน้นไปที่การหารือเกี่ยวกับการประชุมสุดยอดที่กำลังจะมาถึงของคิมกับดอนัลด์ ทรัมป์ ประธานาธิบดีสหรัฐ การประชุมสุดยอดครั้งนี้ยังส่งผลให้เกิดความตกลงในการเปิดสำนักงานประสานงานร่วมในแคซ็องอีกครั้งที่เกาหลีใต้สั่งปิดไปเมื่อเดือนกุมภาพันธ์ ค.ศ. 2016 ภายหลังการทดลองนิวเคลียร์ของเกาหลีเหนือ สำนักงานดังกล่าวเปิดดำเนินการตั้งแต่เดือนกันยายน ค.ศ. 2018 ถึงมิถุนายน ค.ศ. 2020 และเป็นสถานที่จัดการเจรจาระหว่างเกาหลีหลายครั้ง จนกระทั่งอาคารถูกทำลายโดยเกาหลีเหนือท่ามกลางความตึงเครียดที่เพิ่มสูงขึ้น

ตั้งแต่วันที่ 18 ถึง 21 กันยายน คณะผู้แทนจากทั้งสองประเทศพบกันที่เปียงยาง ประเทศเกาหลีเหนือ สำหรับการประชุมสุดยอดครั้งที่สามและครั้งสุดท้ายระหว่างมุนและคิม การประชุมสุดยอดส่งผลให้เกิดความตกลงในหลายด้าน รวมถึงการรื้อถอนทุ่นระเบิดและป้อมยามตามพื้นที่ของพื้นที่ความมั่นคงร่วม เกาหลีเหนือตกลงจะรื้อถอนนิคมนิวเคลียร์ของตนต่อหน้าผู้เชี่ยวชาญระดับนานาชาติหากสหรัฐดำเนินการในลักษณะที่สอดคล้องกัน แม้สิ่งนี้จะไม่เคยเกิดขึ้น มุนกลายเป็นผู้นำเกาหลีใต้คนแรกที่กล่าวสุนทรพจน์ต่อสาธารณะในเกาหลีเหนือ

เกาหลีใต้ประกาศว่าจะไม่จัดการซ้อมรบประจำปีร่วมกับสหรั ในเดือนกันยายน ค.ศ. 2018 และจะยุติการฝึกซ้อมของตนเองในทะเลเหลือง เพื่อไม่ให้เป็นการยั่วยุเกาหลีเหนือและเพื่อสานต่อการเจรจาอย่างสันติ เมื่อวันที่ 1 กรกฎาคม ค.ศ. 2018 เกาหลีใต้และเกาหลีเหนือกลับมาสื่อสารทางวิทยุระหว่างเรือต่อเรืออีกครั้ง ซึ่งสามารถป้องกันการปะทะโดยอุบัติเหตุระหว่างเรือรบเกาหลีใต้และเกาหลีเหนือบริเวณแนวจำกัดตอนเหนือ (NLL) ในทะเลตะวันตก (ทะเลเหลือง) เมื่อวันที่ 17 กรกฎาคม ค.ศ. 2018 เกาหลีใต้และเกาหลีเหนือฟื้นฟูสายสื่อสารทางทหารในฝั่งตะวันตกของคาบสมุทรอย่างสมบูรณ์

การแลกเปลี่ยนทางวัฒนธรรมยังเป็นส่วนสำคัญของการทำให้ความสัมพันธ์กลับสู่ปกติ ในการเตรียมการสำหรับโอลิมปิกฤดูหนาว 2018 ซึ่งจัดขึ้นในเกาหลีใต้ คิม จ็อง-อึน ผู้นำเกาหลีเหนือ เสนอให้ส่งคณะผู้แทนนักกีฬาและเจ้าหน้าที่ไปร่วมงาน ในพิธีเปิด เกาหลีเหนือและเกาหลีใต้ได้เดินขบวนร่วมกันภายใต้ธงรวมเกาหลี ในการแข่งขัน ทั้งสองประเทศส่งทีมฮอกกี้น้ำแข็งหญิงรวมทีมกัน นอกเหนือจากคณะผู้แทนด้านกีฬา เกาหลีเหนือยังส่งคณะผู้แทนทางการเมืองระดับสูงอย่างที่ไม่เคยปรากฏมาก่อน คณะผู้แทนนี้มีคิม ยอ-จ็อง น้องสาวของคิม จ็อง-อึน และประธานคิม ย็อง-นัม เป็นผู้นำ และรวมถึงนักแสดงดนตรีอย่างวงดุริยางค์ซัมจีย็อน การมาถึงงานแข่งขันของคิม ยอ-จ็องถือเป็นครั้งแรกนับตั้งแต่สงครามเกาหลีที่สมาชิกของราชวงศ์คิมผู้ปกครองประเทศเข้าสู่ดินแดนเกาหลีใต้ คณะผู้แทนได้ส่งคำเชิญให้ประธานาธิบดีมุนไปเยือนเกาหลีเหนือ เมื่อวันที่ 1 เมษายน ค.ศ. 2018 ดาราเคป็อปของเกาหลีใต้แสดงคอนเสิร์ตในเปียงยางในชื่อ "Spring is Coming" ซึ่งมีคิม จ็อง-อึนและภรรยาเข้าร่วมรับชมด้วย ในเดือนพฤษภาคม ค.ศ. 2018 เกาหลีเหนือปรับเขตเวลาของตนให้ตรงกับเกาหลีใต้ ในขณะที่เกาหลีใต้เริ่มถอดลำโพงโฆษณาชวนเชื่อออกจากพื้นที่ชายแดนตามปฏิญญาพันมุนจ็อม

เพื่อเป็นการยอมรับในความพยายามของประธานาธิบดีมุน แจ-อินในการเริ่มต้นการปฏิสัมพันธ์กับเกาหลีเหนืออีกครั้งและความร่วมมือกับวอชิงตัน การกลับสู่นโยบายตะวันฉายของมุนในบางครั้งจึงถูกเรียกว่า "นโยบายเดือนฉาย" หรือ "มุนไชน์" (Moonshine Policy) ในขณะที่มุนได้รับการยกย่องในความพยายามแสวงหาสันติภาพสำหรับคาบสมุทร แต่ความเป็นศัตรูทางทหารที่เพิ่มขึ้นจากเกาหลีใต้และสหรัฐทำให้ความสัมพันธ์ระหว่างเกาหลีแย่ลงตั้งแต่ ค.ศ. 2019 การปลดอาวุธนิวเคลียร์ของเกาหลีเหนือยังมีความคืบหน้าเพียงเล็กน้อยตั้งแต่ ค.ศ. 2019 ในขณะที่การทดสอบอาวุธเพิ่มมากขึ้น

อย่างไรก็ตาม ภายใน ค.ศ. 2020 การเจรจาเกือบจะหยุดชะงักลงโดยไม่มีความคืบหน้าเรื่องการปลดอาวุธนิวเคลียร์ โดยที่ทั้งทรัมป์และคิมต่างมุ่งเน้นไปที่ประเด็นในประเทศ กระทรวงการต่างประเทศเกาหลีเหนือวิจารณ์รัฐบาลทรัมป์ในปีนั้นสำหรับ "คำสัญญาที่ว่างเปล่า" และดำเนินการขั้นต่อไปด้วยการทำลายอาคารสำนักงานประสานงานร่วมสูงสี่ชั้นที่ใช้ร่วมกับเกาหลีใต้เมื่อวันที่ 17 มิถุนายน

 กลุ่มสนับสนุน 
 พรรคการเมือง 
 พรรคประชาธิปไตยเกาหลี
 "กลุ่มฝักฝ่ายการมีส่วนร่วม" () ของพรรคยุติธรรม
 พรรคมินแซ็ง
 พรรคประชาธิปไตยประชาชน
 พรรคก้าวหน้า

 อื่น ๆ 
 ฮุนไดอาซัน
 สมาพันธ์สหภาพแรงงานเกาหลี
 สหภาพครูและบุคลากรทางการศึกษาเกาหลี
 มินบย็อน

 ดูเพิ่ม 
การรวมชาติเกาหลี
ความสัมพันธ์เกาหลีเหนือ–เกาหลีใต้
องค์การพัฒนาพลังงานคาบสมุทรเกาหลี
นโยบายมุ่งเหนือ

 หมายเหตุ 

 อ้างอิง 

 อ่านเพิ่ม 
Kang, David C, "They Think They're Normal: Enduring Questions and New Research on North Korea," International Security, Vol. 36, No. 3, Winter 2011/12, pp. 142–171.
Oberdorfer, Don. The Two Koreas : A Contemporary History. Addison-Wesley, 1997, 472 pages, 
Levin, Norman D. "Shape of Korea's Future: South Korean attitudes toward unification and long-term security issues." RAND, 1999, 48 pages, 

 แหล่งข้อมูลอื่น 
Sunshine Policy in a Nutshell , a publication of the Federation of American Scientists.
Sunshine Policy warms old rivals, The Guardian, 10 June 2000
The Bush Administration and the Korean Peninsula: Interview with Dr. Suh Sang-mook, Stanford Journal of East Asian Affairs, Spring 2001, Volume 1.
Terrorism Eclipses The Sunshine Policy: Inter-Korean Relations and the United States, Asia Society, March 2002
The Cost of Sunshine, Time, 3 February 2003
Excerpt from Rand Corporation monograph
Despite U.S. Attempts, N. Korea Anything but Isolated, Washington Post, 12 May 2005
No sunshine yet over North Korea, Asia Times, 13 May 2005
South Korea Formally Declares End to Sunshine Policy, Voice of America, 18 November 2010

หมวดหมู่:ความสัมพันธ์เกาหลีเหนือ–เกาหลีใต้
หมวดหมู่:การรวมชาติเกาหลี
หมวดหมู่:ประเทศเกาหลีเหนือในปี พ.ศ. 2541
หมวดหมู่:ประเทศเกาหลีใต้ในปี พ.ศ. 2541
หมวดหมู่:ความสัมพันธ์ระหว่างประเทศในปี พ.ศ. 2541
หมวดหมู่:หลักการนโยบายการต่างประเทศ
หมวดหมู่:ประวัติศาสตร์การทูต
หมวดหมู่:คิม แด-จุง
หมวดหมู่:เสรีนิยมในเกาหลีใต้
หมวดหมู่:สันติภาพในทวีปเอเชีย