ไตรภูมิโลกวินิจฉยกถา

ไตรภูมิโลกวินิจฉยกถา หรือ ไตรภูมิโลกวินิจฉัย เป็นวรรณกรรมทางศาสนาพุทธในสมัยพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช มีหลายชื่อ เช่น เตภูมิกถา ไตรภูมิกถา  บ้าง แต่ที่นิยมเรียกกันส่วนใหญ่ว่า ไตรภูมิฉบับหลวง  

ปรากฏเป็น 2 สำนวน สำนวนที่ 1 มีมูลเหตุการแต่งมาจากเมื่อ พ.ศ. 2326  พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราชโปรดให้พระราชาคณะและราชบัณฑิตเรียบเรียงความรู้เกี่ยวกับโลกตามแนวพระพุทธศาสนาขึ้น เมื่อเรียบเรียงเสร็จทรงชำระตรวจทานและทรงพระราชนิพนธ์คำอธิบายเพิ่ม ต่อมาทรงไม่พอพระราชหฤทัยในสำนวนที่ไม่เสมอกันและขาดที่มา พ.ศ. 2345 จึงโปรดให้พระยาธรรมปรีชา (แก้ว) เรียบเรียงขึ้นใหม่จากสำนวนที่ 1 โดยเพิ่มเนื้อความในปริเฉทที่ 5 ในเรื่องของมนุษย์ มีการยกตัวอย่างชาดกและคัมภีร์ในพระพุทธศาสนาเพิ่มเติมอย่างมากมาย อย่างไรก็ดีไตรภูมิโลกวินิจฉยกถาไม่ได้อ้างถึงไตรภูมิพระร่วงของพระมหาธรรมราชาที่ 1 (พระยาลิไท) 

วิธีนำเสนอในสำนวนที่ 2 เปิดเรื่องด้วยการกำเนิดโลกและวิวัฒนาการของโลกแล้วจึงเป็นเรื่องภพภูมิต่าง ๆ มีเนื้อหาว่าทั้งทางโลกและทางธรรม ในทางโลกนั้นมีความรู้ต่าง ๆ ทั้งภูมิศาสตร์ ประวัติศาสตร์ ธรณีวิทยา อุทกวิทยา สัตววิทยา พฤกษศาสตร์ เกษตรกรรม สถาปัตยกรรม ศิลปะ และโดยเฉพาะความรู้ทางด้านวิทยาศาสตร์ที่สามารถพิสูจน์ได้ด้วยหลักวิทยาศาสตร์ในปัจจุบัน ในทางธรรมนั้นก็ประมวลหลักธรรมต่าง ๆ ไว้เป็นจำนวนมาก ตั้งแต่ขั้นพื้นฐานระดับศีลธรรม ไปจนถึงขั้นโลกุตรธรรมอันเป็นหลักธรรมสูงสุดทางพระพุทธศาสนาคือ ทำให้ผู้ปฏิบัติตามสามารถดับทุกข์ได้อย่างเด็ดขาด

ไตรภูมิฉบับหลวงนี้ จาร (เขียน) ด้วยอักษรขอม ภาษาบาลี และภาษาไทย เส้นอักษรเป็นเส้นจาร ฉบับล่องชาดจำนวน 60 ผูก ปริวัตรเป็นตัวอักษรไทยลงในกระดาษ A4 ได้ 1,114 หน้า

ต่อมากองวรรณคดีและประวัติศาสตร์ กรมศิลปากร ได้มอบหมายให้นายพิทูร มลิวัลย์ แปล เรียบเรียง ตรวจสอบชำระไตรภูมิโลกวินิจฉัยจากต้นฉบับหนังสือใบลาน และเมื่อ พ.ศ. 2520 ได้จัดพิมพ์ ไตรภูมิโลกวินิจฉัย ออกเผยแพร่ แบ่งออกเป็น 3 เล่ม

 อ้างอิง 

หมวดหมู่:คัมภีร์ของศาสนาพุทธเถรวาท