ชงโคฮ่องกง

Bauhinia × blakeana (อ่านว่า โบ-ฮิน-เนีย เบลคี-อา-นา) ซึ่งมักถูกเรียกว่าต้นชงโคฮ่องกง เป็นไม้ยืนต้นในสกุล Bauhinia ที่เกิดจากการผสมข้ามในวงศ์ถั่ว มีใบขนาดใหญ่หนาและดอกสีแดงอมม่วงสดใส ดอกมีกลิ่นหอมคล้ายกล้วยไม้ มีเส้นผ่านศูนย์กลางประมาณ 10 ถึง 15 เซนติเมตร และออกดอกตั้งแต่ช่วงต้นเดือนพฤศจิกายนจนถึงปลายเดือนมีนาคม แม้ว่าปัจจุบันจะมีการเพาะปลูกในหลายพื้นที่ แต่มีถิ่นกำเนิดในฮ่องกงเมื่อปี ค.ศ. 1880 และเชื่อว่าต้นที่ปลูกในปัจจุบันทั้งหมดมีต้นกำเนิดจากตัวอย่างหนึ่งที่ปลูกไว้ในสวนพฤกษศาสตร์ฮ่องกง และแพร่หลายไปทั่วฮ่องกงตั้งแต่ปี ค.ศ. 1914 เป็นต้นมา หลายครั้งผู้คนต้นนี้มักถูกเรียกดอกไม้นี้ว่าว่า “โบฮินเนีย” อย่างไม่เป็นทางการ แม้ว่าโบฮินเนียจะเป็นชื่อสกุลพืชก็ตาม บางครั้งก็ถูกเรียกว่า กล้วยไม้ฮ่องกง (จีน: 香港蘭; คันโตนีสเยล: Hēunggóng làahn) ในฮ่องกงเองมักถูกเรียกตามชื่อภาษาจีนว่า 洋紫荊 (yèuhng jígīng)

ใบชงโคฮ่องกงมีลักษณะเว้าคู่ คล้ายรูปหัวใจ ผีเสื้อ หรือรอยเท้าอูฐ จึงมีชื่อสามัญว่า “ดอกเท้าอูฐ” ใบทั่วไปยาว 7 ถึง 10 เซนติเมตร และกว้าง 10 ถึง 13 เซนติเมตร โดยมีรอยเว้าลึกแบ่งส่วนปลายออกเป็นสองแฉก ในฮ่องกงใบไม้แบบนี้ถูกเรียกว่า “ใบแห่งความฉลาด” (聰明葉; chūngmìhng yihp) และถือเป็นสัญลักษณ์ของปัญญา บางคนใช้ใบนี้ทำที่คั่นหนังสือโดยเชื่อว่าจะนำโชคดีด้านการศึกษา

ต้นนี้ไม่สามารถสืบพันธุ์โดยเพศได้ ซึ่งหมายความว่าโดยทั่วไปจะไม่ติดเมล็ดหรือผล และเป็นลูกผสมระหว่าง Bauhinia variegata และ Bauhinia purpurea การวิจัยในปี ค.ศ. 2008 สามารถระบุได้ว่าพันธุ์แม่คือ Bauhinia purpurea แต่ไม่สามารถแยกแยะพ่อพันธุ์ได้ชัดเจนว่าเป็น Bauhinia variegata var. variegata หรือ Bauhinia variegata var. candida ซึ่งไม่ใช่เรื่องแปลกนักเพราะ B. variegata var. candida เป็นเพียงรูปดอกสีขาวของ B. variegata var. variegata ไม่ได้เป็นชนิดหรืออนุชนิดที่ต่างออกไป งานวิจัยในปี ค.ศ. 2005 เสนอว่า Bauhinia × blakeana มีพันธุกรรมใกล้เคียงกับ B. variegata มากกว่า ขณะที่งานวิจัยในปี ค.ศ. 2008 ชี้ว่ามีความใกล้เคียงกับ B. purpurea มากกว่า ต่อมาในปี พ.ศ. 2568 โครงการพัฒนาจีโนมดอกชงโค (Bauhinia Genome Project) ได้วิเคราะห์จีโนมแบบสมบูรณ์จากปลายโครโมโซมถึงปลายโครโมโซม (telomere-to-telomere reference assembly) และยืนยันอย่างชัดเจนว่า B. purpurea เป็นแม่พันธุ์ และ B. variegata เป็นพ่อพันธุ์ สนับสนุนสมมติฐานที่ว่าชงโคฮ่องกงมีต้นกำเนิดจากการผสมข้ามครั้งเดียวเมื่อไม่นานมานี้ มากกว่าจะเป็นการถ่ายทอดยีนซ้ำหลายครั้ง

การขยายพันธุ์ของพืชชนิดนี้ทำได้โดยการเสียบยอด และเนื่องจากเป็นที่รู้จักกันเฉพาะในการเพาะปลูก จึงสามารถตั้งชื่อเป็นพันธุ์พืชสวนว่า Bauhinia 'Blakeana' ต้นชงโคฮ่องกงโดยทั่วไปเป็นหมัน แต่ก็มีข้อยกเว้นเช่นกัน เช่นพบว่ามีต้นหนึ่งในฮ่องกงที่สามารถสร้างเมล็ดได้ ซึ่งอาจบ่งบอกถึงการกลายพันธุ์หรือวิวัฒนาการ หรืออาจเป็นไปได้ว่าชงโคฮ่องกงไม่สามารถผสมตัวเองได้ (งานวิจัยปี ค.ศ. 2005 ระบุว่าละอองเรณูของ B. × blakeana มีความสามารถในการผสมน้อยกว่าเมื่อเทียบกับพันธุ์พ่อแม่คือ B. purpurea และ B. variegata) อย่างไรก็ตามอาจจะสามารถสร้างเมล็ดได้เมื่อผสมเกสรกับพันธุ์พ่อแม่ หรือพันธุ์ใกล้เคียงอื่น ๆ ของสกุล Bauhinia จำเป็นต้องมีงานวิจัยเพิ่มเติม เช่น การทดลองผสมเกสรแบบควบคุม เพื่อยืนยันความสามารถของ B. × blakeana ในการผสมกลับ (backcross) หรือผสมข้าม (outcross) ว่าสามารถสร้างเมล็ดที่งอกได้หรือไม่

ลอว์เรนส์ แรมสดัน แห่งภาควิชาพฤกษศาสตร์ มหาวิทยาลัยฮ่องกง กำลังทำการค้นคว้าเพื่อหาว่ามีตัวอย่างอื่น ๆ ที่สามารถสร้างเมล็ดได้หรือไม่ หากพบก็จะเป็นประโยชน์ต่อการขยายพันธุ์พืชชนิดนี้เพื่อการปลูกประดับ แต่ก่อนหน้านี้มีรายงานการพบเมล็ดจากต้น B. × blakeana ที่ไม่สามารถงอกได้ การพัฒนาฝักที่ไม่มีเมล็ดเคยถูกสังเกตในต้นไม้สามต้นที่ไทโปและเกาลูนในฮ่องกง ต้นเหล่านี้ปลูกใกล้กับ B. purpurea, B. variegata (ดอกสีขาว) และ B. variegata ในช่วงเวลานั้น (เดือนมีนาคมในฮ่องกง) ทั้ง B. × blakeana และ B. purpurea กำลังออกดอกพร้อมกัน ดังนั้นละอองเรณูของ B. purpurea อาจมีบทบาทในการทำให้เกิดฝักใน B. × blakeana

ประวัติ
	ต้นไม้ชนิดนี้ถูกค้นพบเมื่อประมาณ พ.ศ. 2423 โดยมิชชันนารีคาทอลิกชาวฝรั่งเศสแห่งคณะมิสซังต่างประเทศแห่งปารีส (Paris Foreign Missions, MEP) ใกล้ซากบ้านหลังหนึ่งเหนือชายฝั่งทางตะวันตกของเกาะฮ่องกงใกล้โป๊กฟูหลิน และได้ถูกนำไปขยายพันธุ์ในสวนพฤกษศาสตร์วิกตอเรีย/เซ็นทรัล

	การอธิบายลักษณะทางวิทยาศาสตร์ที่สมบูรณ์ครั้งแรกของต้นไม้ชนิดนี้จัดทำขึ้นโดยสตีเฟน ทรอยต์ ดันน์ (Stephen Troyte Dunn) ผู้ตรวจการกรมพฤกษศาสตร์และป่าไม้ ซึ่งได้จัดให้ดอกไม้ชนิดนี้อยู่ในสกุลโบฮีเนีย ในบทความของเขาเมื่อ พ.ศ. 2451 ดันน์ตั้งชื่อต้นไม้เพื่อเป็นเกียรติแก่ "เซอร์เฮนรี และเลดี้เบลก" โดยเซอร์เฮนรี เบลก เป็นผู้ว่าการอังกฤษประจำฮ่องกง ระหว่าง พ.ศ. 2441 ถึง 2446 โดยทั้งสองได้รับการขอบคุณสำหรับการส่งเสริมสวนพฤกษศาสตร์ฮ่องกง

	คำบรรยายของดันน์อ้างอิงจากต้นไม้ในสวนพฤกษศาสตร์ฮ่องกง ซึ่งได้เพาะมาจากกิ่งตอนที่นำมาจากต้นไม้ที่ปลูกไว้ในสถานีมิชชันฝรั่งเศสที่โป๊กฟูหลิน บริเวณชายฝั่งตะวันตกของเกาะฮ่องกง ซึ่งกิ่งเหล่านี้มีต้นกำเนิดจากต้นหนึ่ง (หรือต้นหลายต้น) ที่ค้นพบใกล้บริเวณดังกล่าว เท่าที่ทราบ กิ่งตอนทั้งหมดจากมิชชันฝรั่งเศสถูกนำมาจากต้นเพียงต้นเดียว ดังนั้นต้นชงโคฮ่องกงทั้งหมดในปัจจุบันจึงน่าจะเป็นโคลนของต้นดั้งเดิม ดร. ลอว์เรนซ์ แรมส์เดน แห่งภาควิชาพฤกษศาสตร์ มหาวิทยาลัยฮ่องกง ประเมินว่าการมีต้นกำเนิดจากโคลนเพียงต้นเดียวนี้อาจทำให้ B. × blakeana มีความอ่อนไหวต่อการถูกทำลายจากโรคระบาด ถึงกระนั้นจนถึงปัจจุบันก็ยังไม่พบโรคร้ายแรงที่สร้างความเสียหายมากนัก

	เพื่อหลีกเลี่ยงความอ่อนไหวของ B. × blakeana ต่อโรคอันเกิดจากการขาดความหลากหลายทางพันธุกรรมจากโคลนของต้นเพียงต้นเดียวตั้งแต่ทศวรรษ 2420 ควรมีความพยายามในการผสมพันธุ์พ่อแม่ของ B. × blakeana ใหม่ กล่าวคือ การผสมระหว่าง B. purpurea และ B. variegata เพื่อสร้างลูกผสมรุ่นใหม่ของ B. × blakeana ขึ้นมา เพิ่มความหลากหลายทางพันธุกรรมให้กับกลุ่มพันธุ์ปัจจุบัน

	เพื่อไขความลึกลับเกี่ยวกับสายพันธุ์พ่อแม่ของชงโคฮ่องกง ได้มีการริเริ่มโครงการจีโนมชงโค (Bauhinia Genome Project) ที่ได้ทุนจากการระดมทุนสาธารณะใน พ.ศ. 2558 และในที่สุดได้ทำการจัดลำดับจีโนมสำเร็จ พร้อมทั้งระบุชนิดของพ่อแม่พันธุ์อย่างชัดเจนใน พ.ศ. 2568

ถูกนำมาใช้เป็นสัญลักษณ์
	ตั้งแต่ พ.ศ. 2540 เป็นต้นมา ดอกชงโคได้ปรากฏอยู่บนตราแผ่นดินของฮ่องกง บนธง และบนเหรียญกษาปณ์ทั่วไปที่ใช้ในเกาะฮ่องกง ชื่อภาษาจีนของมันก็มักถูกย่อเป็น 紫荊/紫荆 (เนื่องจากคำว่า 洋 (yáng) แปลว่า "ต่างชาติ" ในภาษาจีน ซึ่งรัฐบาลสาธารณรัฐประชาชนจีนมองว่าไม่เหมาะสม อย่างไรก็ดี 紫荊/紫荆 เป็นชื่อที่แท้จริงของพืชอีกสกุลหนึ่งคือ Cercis มีการสร้างประติมากรรมดอกชงโคไว้ที่จัตุรัสโกลเดนบอฮีเนียในฮ่องกง แม้ว่าดอกจะมีสีชมพูอมม่วงสด แต่บนธงฮ่องกงถูกแสดงในสีขาว สายการบินฮ่องกงแอร์ไลน์ก็ใช้คำว่า BAUHINIA ซึ่งเป็นชื่อเรียกของดอกชงโค ป็นรหัสเรียก

คลังภาพ

อ้างอิง


หมวดหมู่:สกุลชงโค
หมวดหมู่:ไม้ดอกไม้ประดับ
หมวดหมู่:ฮ่องกง
หมวดหมู่:พืชที่มีฤทธิ์ยับยั้งมะเร็ง