คณะทูตมงติญี

ในพ.ศ. 2398 พระจักรพรรดินโปเลียนที่ 3 (Napoleon III) แห่งจักรวรรดิฝรั่งเศสที่สอง (Second French Empire) แต่งตั้งให้นายชาร์ลส์ เดอ มงติญี (Charles de Montigny)Henri Cordier. La politique coloniale de la France au début du second empire (Indo-Chine, 1852-1858). Brill; พ.ศ. 2454. เป็นราชทูตผู้แทนพระองค์ของพระจักรพรรดิฝรั่งเศส เดินทางเข้ามาทำสัญญาทางการค้ากับไทยสมัยกรุงรัตนโกสินทร์ และเวียดนามสมัยราชวงศ์เหงียน มงติญีเดินทางถึงไทยในเดือนแปดเจ้าพระยาทิพากรวงศ์ (ขำ บุนนาค), พระราชพงศาวดาร กรุงรัตนโกสินทร์ รัชชกาลที่ ๔. พิมพ์เป็นที่ระลึก ในงานพระราชทานเพลิงศพ คุณหญิงธรรมสารเนติ (อบ บุนนาค); วันที่ ๑๗ กุมภาพันธ์ พ.ศ. ๒๔๗๗ ณวัดประยูรวงศาวาส; พิมพ์ที่โรงพิมพ์พระจันทร์ ท่าพระจันทร์ พระนคร (กรกฎาคม) พ.ศ. 2399 ตรงกับรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว มงติญีตกลงทำสนธิสัญญาฝรั่งเศส–สยาม พ.ศ. 2399 หรือสนธิสัญญามงติญีกับไทยได้สำเร็จ จากนั้นมงติญีจึงเดินทางไปที่กัมพูชา ในรัชสมัยของสมเด็จพระหริรักษ์รามาอิศราธิบดี หรือ นักองค์ด้วง มงติญีพยายามเจรจาทำสัญญากับกัมพูชาแต่ไม่สำเร็จBun Srun Theam. CAMBODIA IN THE MID-NINETEENTH CENTURY:A QUEST FOR SURVIVAL, 1840-1863. ในระหว่างที่มงติญีอยู่ที่กัมพูชานั้น ได้ส่งเรือรบฝรั่งเศสออกไปทำการเจรจากับราชสำนักเวียดนาม ในรัชสมัยของพระจักรพรรดิตึดึ๊ก ซึ่งเวียดนามในขณะนั้นมีนโยบายต่อต้านชาวตะวันตกอย่างรุนแรง นำไปสู่การที่เรือรบฝรั่งเศสยิงปืนใหญ่ถล่มใส่เมืองท่าดานังของเวียดนาม ในเดือนกันยายน พ.ศ. 2399Bruce M. Lockhart. Imperial Diplomacy: the French Montigny Mission of 1856–57. Journal of the Royal Asiatic Society. การเดินทางของมงติญีเข้ามาเจริญสัมพันธไมตรีกับสามอาณาจักร ได้แก่ ไทย กัมพูชา และเวียดนาม ในพ.ศ. 2399 นี้ เป็นจุดเริ่มต้นของบทบาทและการแผ่ขยายอำนาจของฝรั่งเศส เข้าสู่ภูมิภาคอินโดจีน และเป็นการจุดชนวนความขัดแย้งในภูมิภาค ได้แก่ 1. ความขัดแย้งระหว่างฝรั่งเศสและเวียดนาม นำไปสู่การที่ฝรั่งเศสนำกองกำลังทหารเข้ายึดครองเวียดนามภาคใต้ หรือ โคชินจีน (Cochinchina) ได้สำเร็จ และ 2. ความขัดแย้งระหว่างฝรั่งเศสและไทย ในกรณีเรื่องของกัมพูชา

เมื่อสิ้นสุดสงครามอานามสยามยุทธ สมเด็จพระหริรักษ์รามาฯนักองค์ด้วงกษัตริย์กัมพูชา ขึ้นครองราชสมบัติโดยที่กัมพูชาเป็นประเทศราชต้องส่งบรรณาการให้แก่ทั้งไทยและเวียดนาม นักองค์ด้วงกษัตริย์กัมพูชาจึงมีนโยบายที่จะขอความคุ้มครองชาติมหาอำนาจตะวันตก ให้เข้ามาช่วยปกป้องกัมพูชาให้พ้นจากอิทธิพลของทั้งไทยและเวียดนาม ในพ.ศ. 2396 สมเด็จพระหริรักษ์รามาฯจึงส่งผู้แทนคุมเครื่องบรรณาการไปมอบให้แก่กงสุลฝรั่งเศสที่สิงคโปร์ ขอให้กงสุลฝรั่งเศสที่สิงคโปร์นำของมีค่าไปมอบให้แก่รัฐบาลฝรั่งเศส เป็นความพยายามของกัมพูชาที่จะสานสัมพันธ์กับฝรั่งเศส โดยที่ฝ่ายไทยยังไม่ทราบว่ากัมพูชาได้พยายามติดต่อกับฝรั่งเศสเป็นทางลับ แต่สุดท้ายไม่สำเร็จของบรรณาการกัมพูชาไปไม่ถึงรัฐบาลฝรั่งเศส ต่อมาในปีพ.ศ. 2397 รัฐบาลอังกฤษแต่งตั้งให้เซอร์จอห์นโบว์ริง (Sir John Bowring) เป็นผู้แทนอังกฤษเข้ามาตกลงสนธิสัญญาโบว์ริงกับไทย ในเดือนห้า (เมษายน) พ.ศ. 2398 ฝ่ายฝรั่งเศสเมื่อทราบว่าฝ่ายอังกฤษได้ส่งผู้แทนมาทำสัญญากับไทย จึงแต่งตั้งให้อัลฟ็องซ์ เดอ บูร์บูลง (Alphonse de Bourboulon) เป็นผู้แทนฝรั่งเศสเข้ามาทำสัญญากับไทยบ้าง เพื่อไม่ให้ฝรั่งเศสด้อยกว่าอังกฤษ แต่สุดท้ายเมื่อนายบูร์บูลงไม่สามารถเดินทางมาที่ไทยได้ มงติญีจึงรับอาสาเป็นผู้แทนฝรั่งเศสเข้ามาเจรจาทำสัญญากับไทย พระจักรพรรดินโปเลียนแห่งฝรั่งเศสจึงทรงแต่งตั้งให้นายมงติญีเป็นราชทูตเข้ามาเจรจาทำสัญญากับไทย และเพื่อเข้ามาห้ามปราบเวียดนามไม่ให้กระทำการทารุณประหัดประหารบาทหลวงคาทอลิกฝรั่งเศสในเวียดนาม

มงติญีเดินทางถึงสิงคโปร์ในเดือนพฤษภาคม พ.ศ. 2399 ที่สิงคโปร์มงติญีได้รับมอบหมายภารกิจเพิ่มเติมคือ นอกจากจะต้องห้ามไม่ให้ราชสำนักเวียดนามลงโทษบาทหลวงฝรั่งเศสแล้ว มงติญียังจะต้องทำการเจรจาสัญญาการค้ากับเวียดนามอีกด้วย และกงสุลฝรั่งเศสที่สิงคโปร์ยังมอบหมายให้มงติญีเดินทางไปที่กัมพูชา เพื่อชี้แจงว่าเหตุใดเครื่องบรรณาการของกัมพูชาจึงไปไม่ถึงฝรั่งเศส มงติญีมาถึงที่ไทยในเดือนแปด (กรกฎาคม) พ.ศ. 2399 ด้วยเรือมาร์โซ (Marceau) เรือกาตีนา (Catinat) และเรือกาปรีซืส (Capricieuse) ฝ่ายรัฐบาลไทยทำการต้อนรับมงติญีอย่างสมเกียรติ เทียบเท่าพิธีต้อนรับทูตโบว์ริง มงติญีได้เข้าเฝ้าออกใหญ่ที่พระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท ถวายเครื่องบรรณาการ จากนั้นมงติญีจึงเจรจาทำสัญญากับผู้แทนพระองค์ฝ่ายไทยห้าคน ในระหว่างที่มงติญีอยู่ที่กรุงเทพนั้น มงติญีได้เข้าเฝ้าทูลถามพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ในเรื่องเกี่ยวกับการเดินทางไปยังกัมพูชา และขอพระราชทานล่ามภาษาเขมรไปด้วย เป็นเหตุให้รัฐบาลฝ่ายไทยล่วงรู้ว่า ฝ่ายกัมพูชาได้ลักลอบติดต่อกับฝรั่งเศสไปก่อนหน้านี้ และมงติญีได้ส่งนายเลอลิเยอร์ (Le Lieur) นำเรือกาตีนาออกไปที่เวียดนามก่อน มงติญีลงนามปิดตรา"สนธิสัญญามงติญี" ที่พระราชวังเดิม เมื่อเก้าขึ้นสิบสี่ค่ำ ปีมะโรงอัฐศก จุลศักราช 1218 ตรงกับวันที่ 15 สิงหาคม ค.ศ. 1856 

เรือกาตีนาเดินทางถึงเมืองดานังในเดือนกันยายน พ.ศ. 2399 เลอลิเยอร์ได้ส่งบาทหลวงชาร์ลส์ ฟ็องเตน (Charles Fontaine) ออกไปเจรจานำหนังสือจดหมายไมตรีออกไปมอบให้แก่ทางทางเมืองดานัง แต่ฝ่ายเวียดนามเมืองดานังไม่รับหนังสือของฝรั่งเศส เลอลิเยอร์จึงนำเรือกาตีนาเข้าแม่น้ำหอมถึงเมืองเว้ ในวันที่ 19 กันยายน พ.ศ. 2399 ให้บาทหลวงฟ็องเตนนำหนังสือออกไปมอบให้แก่ทางเมืองเว้ แต่ทว่านายด่านขุนนางเวียดนามเมืองเว้ไม่ออกมารับ บาทหลวงฟ็องเตนจึงวางหนังสือไว้บนพื้นดินที่ริมแม่น้ำ แล้วเลอลิเยอร์นำเรือกาตีนากลับออกมาที่เมืองดานัง ยื่นคำขาดให้แก่เวียดนามให้ตอบรับจดหมายไมตรี แต่ฝ่ายเวียดนามยังไม่ตอบรับ เลอลิเยอร์เห็นว่าฝ่ายเวียดนามกระทำหยามเกียรติฝรั่งเศส ไม่ยอมรับหนังสือไมตรี เลอลิเยอร์จึงนำเรือกาตีนาเปิดฉากระดมยิงใส่ป้อมปราการเมืองดานังของเวียดนาม ในวันที่ 26 กันยายน เลอลิเยอร์นำนาวิกโยธินฝรั่งเศสยกพลขึ้นบกเข้าโจมตีป้อมเมืองดานัง ฝ่ายเวียดนามที่ดานังได้รับความเสียหายทหารบาดเจ็บล้มตายจำนวนมาก จากนั้นพระเจ้าตือดึกจึงให้จัดการป้องกันทั้งที่ทางเมืองดานังและเมืองเว้ รวมทั้งแต่งตั้งให้ด่าวจี๊ (Đào Trí, 陶致)大南寔錄正編第四紀 卷之十五 翼宗英皇帝寔錄 เป็นผู้นำในการต่อสู้และเจรจากับฝรั่งเศส

เมื่อทำสัญญากับไทยเรียบร้อยแล้ว มงติญีจึงเดินทางโดยเรือกาปรีซืสต่อไปยังกัมพูชาในเดือนกันยายนพ.ศ. 2399 ฝ่ายไทยจึงดำเนินการเพื่อขัดขวางไม่ให้กัมพูชาสามารถทำสัญญาและสานสัมพันธ์กับฝรั่งเศสได้สำเร็จโดยที่ไม่ผ่านไทย ซึ่งฝ่ายไทยได้ส่งข้าหลวงสามคนลงเรือกลไฟกาปรีซืสไปกับมงติญีด้วย โดยที่มงติญีไม่ทราบ เมื่อถึงเมืองกำปอดในเดือนตุลาคม พ.ศ. 2399 ข้าหลวงฝ่ายไทยสามคนนั้น ได้ออกคำสั่งให้แก่ขุนนางกัมพูชาว่า ห้ามมิให้กัมพูชารับไมตรีฝรั่งเศส บาทหลวงฌ็อง-โคลด มิช (Jean-Claude Miche) ประมุขสังฆมณฑลกัมพูชา (Apostolic Vicar of Cambodia) ได้เตือนให้มงติญีรู้ตัวว่า ฝ่ายไทยได้ส่งข้าหลวงมาในเรือด้วยโดยที่มงติญีไม่ทราบ มงติญีจึงมีความโกรธเคืองเกิดทุ่มเถียงกับข้าหลวงไทย และมงติญีได้ขับไล่ข้าหลวงไทยทั้งสามคนนั้นไปเสีย จากนั้นมงติญีจึงได้ส่งให้นายโกลิแยร์ (Collier) คุมเรือกาปรีซืสออกไปที่เวียดนามก่อน 

มงติญีต้องการให้สมเด็จพระหริรักษ์รามาฯกษัตริย์กัมพูชา เสด็จจากเมืองอุดงมาลงนามทำสัญญากัมมงติญีที่กำปอด แต่กษัตริย์กัมพูชากลับเชื้อเชิญให้มงติญีเดินทางจากเมืองกำปอดไปที่เมืองอุดง มงติญีไม่ต้องการเดินทางเข้าไปที่เมืองอุดง เนื่องจากเส้นทางทุรกันดาร และมงติญีไม่ต้องการอยู่ที่กัมพูชานานมากนักเนื่องจากต้องรีบเดินทางไปเวียดนาม นักองค์ด้วงกษัตริย์กัมพูชาจึงส่งเสนาบดีออกมาพบกับมงติญีที่เมืองกำปอด แต่ทว่าเสนาบดีกัมพูชาไม่มีอำนาจเต็มในการทำสัญญา มงติญีซึ่งไม่มีความรู้และความเข้าใจเกี่ยวกับประวัติศาสตร์ในภูมิภาคนี้ และไม่ทราบว่ากัมพูชาต้องการขอให้ฝรั่งเศสเข้ามาปกป้องกัมพูชาจากไทยและเวียดนาม มงติญีจึงร่างสัญญาให้ผู้แทนนำไปให้นักองค์ด้วงลงนาม ซึ่งเนื้อความมีแต่เพียงเรื่องการค้าและศาสนาคริสต์ ไม่มีเรื่องที่ฝรั่งเศสจะเข้ามาคุ้มครองกัมพูชาแต่ประการใด มงติญีเดินทางออกจากกำปอดไปพร้อมกับบาทหลวงมิช ในปลายเดือนตุลาคม มงติญีได้มอบหมายให้บาทหลวงเอสเทรสต์ (Hestrest) นำร่างสัญญาไปให้นักองค์ด้วงกษัตริย์กัมพูชาลงนามที่เมืองอุดง ปรากฏว่าฝ่ายไทยได้ส่งขุนนางเมืองพระตะบองเข้าควบคุมกำกับนักองค์ด้วง ในขณะที่นักองค์ด้วงกำลังรับร่างสัญญาจากบาทหลวงเอสเทรสต์ นักองค์ด้วงจึงตัดสินใจปฏิเสธไม่รับร่างสัญญาของมงติญี เนื่องจากไม่มีเนื้อหาที่ฝรั่งเศสจะช่วยคุ้มครองกัมพูชา และด้วยว่าฝ่ายไทยได้ทราบเรื่องที่กัมพูชาพยายามติดต่อกับฝรั่งเศสเสียแล้ว สุดท้ายฝ่ายไทยจึงให้นักองค์ด้วงมีสาส์นตอบพระจักรพรรดิฝรั่งเศส ขอให้ฝรั่งเศสทวงดินแดนเขมรกรอมในเวียดนามภาคใต้ รวมทั้งเกาะตรัลหรือเกาะฟูโกว๊ก คืนให้แก่กัมพูชา ฝ่ายไทยจึงสามารถป้องกันไม่ให้กัมพูชาทำสัญญากับฝรั่งเศสโดยที่ไม่ผ่านไทยได้สำเร็จ

นายโกลิแยร์คุมเรือกาปรีซืสถึงเมืองดานังในปลายเดือนตุลาคม พ.ศ. 2399 สมทบกับเรือกาตีนาของเลอลิเยอร์ ฝ่ายโกลิแยร์และเลอลิเยอร์ถามหาคำตอบจากราชสำนักเวียดนามอีกครั้ง ฝ่ายเวียดนามยืนยันคำตอบเดิมว่าไม่รับไมตรีของฝรั่งเศส ในเดือนตุลาคมนั้นเอง เกิดสงครามฝิ่นครั้งที่สอง (Second Opium War) เป็นเหตุให้ทั้งนายโกลิแยร์และนายเลอลิเยอร์ จำต้องนำเรือกาปรีซืสและกาตีนาออกจากดานังไปช่วยอังกฤษสู้รบกับจีนราชวงศ์ชิง ฝ่ายเวียดนามพระเจ้าตือดึกเข้าใจว่าฝ่ายฝรั่งเศสยอมจำนนออกไปจากเวียดนามแต่โดยดี ด้วยอิทธิพลของลมมรสุมตะวันออกเฉียงเหนือที่มีกำลังแรง ทำให้มงติญีจำต้องนำเรือมาร์โซออกจากกัมพูชาเลี่ยงมรสุมออกไปทางเกาะบอร์เนียว อ้อมไปทางฟิลิปปินส์เมืองมะนิลา แล้วจึงกลับมาถึงเมืองดานัง มงติญีและบาทหลวงมิชเดินทางถึงเมืองดานังในวันที่ 23 มกราคม พ.ศ. 2400 ซึ่งมงติญีได้ข่มขู่แก่ทางเวียดนามว่า หากราชสำนักเวียดนามไม่ยอมเจรจาทำสัญญาจะนำเรือรบเข้าโจมตีเมืองเว้ พระเจ้าตือดึกจึงให้ด่าวจี๊เป็นผู้แทนมาเจรจากับมงติญี แต่สุดท้ายการเจรจาไม่ประสบผล เนื่องจากทั้งฝ่ายฝรั่งเศสและฝ่ายเวียดนามต่างไม่ยอมต่อกัน ฝ่ายเวียดนามไม่ยอมรับสนธิสัญญาไม่เสมอภาค (Unequal treaty) เหมือนอย่างที่ฝรั่งเศสได้ตกลงกับไทยก่อนหน้านี้ สุดท้ายเมื่อการเจรจาไม่เป็นผล มงติญีจึงจำต้องออกจากเวียดนามไปในที่สุด

 ประวัติความสัมพันธ์ระหว่างฝรั่งเศสกับไทยและเวียดนาม 

 การก่อตั้งคณะมิสซังฝรั่งเศส 
แต่เดิมชุมชนชาวคริสตังในไทยนับตั้งแต่สมัยกรุงศรีอยุธยาประกอบด้วยชาวโปรตุเกส ลูกครึ่งชาวไทย-โปรตุเกสEdward Van Roy. Siamese Melting Pot. ISEAS Yusof Ishak Institute, พ.ศ. 2561. ซึ่งคริสตจักรในไทยนี้อยู่ภายใต้ความดูแลของบาทหลวงชาวโปรตุเกสคณะดอมินิกันและคณะฟรังซิสกันAntton Egiguren Iraola. True Confucians, Bold Christians: Korean Missionary Experience. A Model for the Third Millennium. Brill, พ.ศ. 2550. เนื่องด้วยพระสันตะปาปาที่กรุงโรมนั้นไม่มีอำนาจทางการเมือง จึงต้องอาศัยสเปนและโปรตุเกสในการเผยแผ่ศาสนาคริสต์ตามที่ต่างๆในโลก พระสันตะปาปามอบอภิสิทธิ์ให้สเปนและโปรตุเกสเป็นผู้รับผิดชอบจัดการปกครองดูแลบาทหลวงคริสตจักร และดูแลเรื่องการส่งมิชชันนารีเข้าเผยแผ่ศาสนาคริสต์ในภูมิภาคของตน เรียกว่า ระบบปาดรูอาดู (Padroado)Catherine Jami, Luis Saraiva. The Jesuits, the Padroado and East Asian Science (1552-1773). World Scientific Publishing Company, พ.ศ. 2551. ซึ่งในภูมิภาคเอเชียตะวันออกเฉียงใต้เช่นไทยนั้น บาทหลวงโปรตุเกสเพียงแต่อยู่รักษาศาสนาให้แก่ชาวโปรตุเกสเท่านั้น ไม่ได้มีความพยายามที่จะเผยแพร่สอนศาสนาให้แก่ชาวพื้นเมือง เนื่องจากโปรตุเกสนั้นให้ความสำคัญด้านการค้ามากกว่าศาสนา พระสันตะปาปาทรงเห็นว่าหากให้โปรตุเกสผูกขาดการสอนศาสนาในภูมิภาคเอเชีย การเผยแผ่ศาสนาคริสต์ในเอเชียจะไม่ประสบความสำเร็จเท่าที่ควร พระสันตะปาปาจึงมีนโยบายดึงกิจการการเผยแผ่ศาสนาให้เข้ามาอยู่ในอำนาจของพระสันตะปาปาโดยตรง เริ่มจากการก่อตั้งสำนักการเผยแผ่ศาสนา (Congregation for the Propagation of Faith หรือ Propaganda Fide) ในพ.ศ. 2165 ขึ้นแก่พระสันตะปาปาโดยตรง ดูแลเรื่องการเผยแผ่ศาสนาคริสต์

จุดเริ่มต้นของการสอนศาสนาคริสต์ในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ภาคพื้นทวีป เริ่มขึ้นที่เวียดนาม ซึ่งในขณะนั้นเวียดนามจักรพรรดิราชวงศ์เล (Lê, 黎) ที่ราชธานีเมืองทังล็อง (Thăng Long, 昇龍 ฮานอยในปัจจุบัน เอกสารไทยเรียกเมืองตังเกี๋ย) หรือดงกิญ (Đông Kinh, 東京) เป็นเพียงหุ่นเชิดของเจ้าญวนเหนือตระกูลจิ่ญ (Trịnh, 鄭) ซึ่งมีอำนาจอยู่ในเวียดนาภาคเหนือ และยังมีเจ้าญวนใต้ตระกูลเหงวียน (Nguyễn, 阮) มีอำนาจอยู่ในเวียดนามภาคกลาง (ขณะนั้นเวียดนามภาคใต้เป็นส่วนของกัมพูชา) บาทหลวงคณะเยซูอิตชาวโปรตุเกสจากมาเก๊า เริ่มเข้ามาทำการสอนศาสนาในเวียดนามภาคกลางของตระกูลเหงวียน ในพ.ศ. 2158 ที่เมืองดานังและเมืองฮอยอัน แต่ทว่าการสอนศาสนาคริสต์ในเวียดนามนั้น ประสบปัญหาเฉกเช่นเดียวกับที่จีนคือ คำสอนของศาสนาคริสต์ขัดแย้งกับลัทธิขงจื๊อAnh Q. Tran. Gods, Heroes, and Ancestors; An Interreligious Encounter in Eighteenth-century Vietnam : Errors of the Three Religions. Oxford University Press; พ.ศ. 2561. ซึ่งให้ความสำคัญแก่การไหว้บรรพบุรุษ ในขณะที่ศาสนาคริสต์ห้ามมิให้กราบไหว้บูชาพระเจ้าอื่นใด เวียดนามเรียกศาสนาคริสต์ว่าฮวาลังเด่า (Hoa Lang đạo, 花郎道 "ศาสนาของฮอลันดา") มิชชันนารีสอนให้ชาวเวียดนามทำลายป้ายวิญญาณและศาลบูชาบรรพบุรุษ ซึ่งการละเว้นการไหว้บรรพบุรุษนั้น ตามกฎหมายราชวงศ์เลถือเป็นความผิดมหันต์ต้องได้รับโทษประหารชีวิต เจ้าญวนใต้ตระกูลเหงวียนจึงออกคำสั่งให้ทำลายโบสถ์คริสต์และขับไล่บาทหลวงออกไปหลายครั้ง ในพ.ศ. 2172 และพ.ศ. 2188 ห้ามมิให้ชาวเวียดนามเข้ารีตเป็นคริสเตียน
อาแล็กซ็องดร์ เดอ โรดส์ (Alexandre de Rhodes) บาทหลวงชาวฝรั่งเศสจากคณะเยซูอิตจากมาเก๊า เดินทางเข้าสอนศาสนาที่เวียดนามภาคเหนือของตระกูลจิ่ญในพ.ศ. 2170 แต่ถูกขับไล่ออกในพ.ศ. 2173 อีกสิบปีต่อมา อาแล็กซ็องดร์เดอโรดส์เดินทางเข้ามาสอนศาสนาในเวียดนามภาคกลางของตระกูลเหงวียน ในช่วงเวลาห้าปีระหว่าง พ.ศ. 2173 ถึง พ.ศ. 2178 บาทหลวงเดอโรดส์เดินทางเข้ามาที่เวียดนามภาคกลางแล้วถูกเจ้าตระกูลเหงวียนขับออกไป จำนวนทั้งสิ้นสี่ครั้ง ครั้งสุดท้ายในพ.ศ. 2178 เจ้าตระกูลเหงวียนได้ตัดสินโทษประหารชีวิตบาทหลวงเดอโรดส์แต่ให้อภัยโทษให้เนรเทศออกไปแทน เจ้าตระกูลจิ่ญในเวียดนามภาคเหนือออกคำสั่งห้ามนับถือศาสนาคริสต์และให้ขับไล่บาทหลวงในพ.ศ. 2192 และพ.ศ. 2201 เริ่มมีชาวเวียดนามคริสเตียนเข้ารีตถูกประหารชีวิต ถึงแม้ว่าเจ้าเวียดนามจะทำการปราบปรามศาสนาคริสต์ แต่กลับมีจำนวนชาวเวียดนามคริสเตียนอยู่เป็นจำนวนหลายหมื่นคน บาทหลวงคณะเยซูอิตกล่าวอ้างว่า มีชาวคริสตังในเวียดนามภาคเหนือถึง 80,000 คน และในเวียดนามภาคกลาง 20,000 คน บาทหลวงเดอโรดส์เห็นว่า หากจะประดิษฐานศาสนาคริสต์ได้อย่างมั่นคงในภูมิภาคเอเชีย จะต้องมีมิชชันนารีมาช่วยงานจำนวนมากขึ้น และจะต้องสอนฝึกหัดให้ชาวเอเชียพื้นเมืองเป็นบาทหลวงสอนศาสนา บาทหลวงเดอโรดส์จึงเสนอเรื่องนี้ต่อพระสันตะปาปาอินโนเซ็นต์ที่สิบ (Innocent X) แต่ทว่าพระสันตะปาปาถูกโปรตุเกสกดดันFrancoise Fauconnet-Buzelin. Pierre Lambert de la Motte; The Unknown Father of the Modern Missions: First Vicar Apostolic of Cochinchina, 1624-1679. ATF Press, พ.ศ. 2567. ว่าพระสันตะปาปาแต่ก่อนนั้นได้ให้อภิสิทธิ์แก่โปรตุเกสในการเผยแผ่ศาสนาคริสต์ในเอเชีย

เมื่อเสนอต่อกรุงโรมแล้วไม่เป็นผล บาทหลวงเดอโรดส์จึงหันไปเสนอโครงการต่อราชสำนักฝรั่งเศส ในรัชสมัยพระเจ้าหลุยส์ที่สิบสี่ (Louis XIV) ซึ่งทั้งพระเจ้าหลุยส์ ชนชั้นนำและคณะบาทหลวงฝรั่งเศสต่างให้ความสนใจต่อแผนการของบาทหลวงเดอโรดส์ ที่จะส่งบาทหลวงฝรั่งเศสไปทำการเผยแพร่ศาสนาในเอเชีย นำไปสู่การก่อตั้งคณะมิสซังต่างประเทศแห่งกรุงปารีส (ฝรั่งเศส: Société des Missions Etrangères de Paris, MEP) ขึ้นในพ.ศ. 2201 มีสำนักงานอยู่ที่กรุงปารีส บาทหลวงเดอโรดส์ได้เกณฑ์ฆราวาสสอนศาสนาสองคนจากฝรั่งเศส ได้แก่ ฟร็องซัว ปัลลู (François Pallu) และปิแยร์ ล็องแบร์ เดอลาโมต (Pierre Lambert de la Motte) ซึ่งปีต่อมาในพ.ศ. 2202 พระสันตะปาปาอเล็กซานเดอร์ที่เจ็ด (Alexander VII) แต่งตั้งให้บาทหลวงปัลลูเป็นผู้แทนพระสันตะปาปาเขตเวียดนามภาคเหนือ (Apostolic Vicar of Tonkin)François PALLU https://irfa.paris/en/missionnaire/0012-pallu-francois/ และให้บาทหลวงเดอลาโมตเป็นผู้แทนเขตเวียดนามภาคกลาง (Apostolic Vicar of Cochin)Pierre LAMBERT de LA MOTTE https://irfa.paris/en/missionnaire/0001-lambert-de-la-motte-pierre/ บาทหลวงล็องแบร์ เดอลาโมต เดินทางออกจากฝรั่งเศสในพ.ศ. 2203 มาถึงที่กรุงศรีอยุธยาในพ.ศ. 2205 เพื่อเตรียมตัวเดินทางไปที่เวียดนาม แต่ทว่าบรรดาบาทหลวงเยซูอิตในเวียดนามได้ส่งข่าวบอกแก่บาทหลวงเดอลาโมตว่า ขณะนี้ในเวียดนามนามกลางสถานการณ์ไม่สู้ดีด้วยเจ้าเหงวียนกำลังจะปราบปรามชาวคริสเตียน บาทหลวงเดอลาโมตจึงตัดสินใจพำนักอยู่ที่กรุงศรีอยุธยาก่อน บาทหลวงปัลลูเดินทางออกจากฝรั่งเศสในพ.ศ. 2205 ถึงที่กรุงศรีอยุธยาในพ.ศ. 2207 มาพร้อมกับบาทหลวงหลุยส์ ลาโน (Louis Laneau) มาอยู่กับบาทหลวงเดอลาโมต

 จัดตั้งคณะมิสซังฝรั่งเศสที่ไทยและเวียดนาม 
การจัดตั้งคณะมิสซังฝรั่งเศสเพื่อให้บาทหลวงฝรั่งเศสเดินทางเข้ามาสอนศาสนาคริสต์ในภูมิภาคเอเชีย เปิดโอกาสให้ฝรั่งเศสแผ่ขยายอำนาจทางการเมืองและการค้าเข้ามาในภูมิภาค ในพ.ศ. 2207 มีการจัดตั้งบริษัทอินเดียตะวันออกของฝรั่งเศส (ฝรั่งเศส: Compagnie des Indes Orientales, CIO) เพื่อให้พ่อค้าฝรั่งเศสเข้ามาทำการค้าในภูมิภาคเอเชีย ที่กรุงศรีอยุธยา บาทหลวงปัลลู ประมุขสังฆมณฑลเวียดนามเหนือ และบาทหลวงเดอลาโมต ประมุขสังฆมณฑลเวียดนามกลาง พำนักอยู่ที่บางปลาเห็ด ฝั่งตรงข้ามคูเมืองทางทิศตะวันตกเฉียงใต้ ซึ่งเป็นชุมชนชาวญวนในกรุงศรีอยุธยา ยังไม่สามารถเดินทางไปสอนศาสนาที่เวียดนามได้ เนื่องจากเจ้าเวียดนามทั้งเหนือและใต้มีนโยบายต่อต้านและปราบปรามศาสนาคริสต์ และบาทหลวงโปรตุเกสเดิมในไทยและเวียดนาม ต่อต้านและไม่ยอมรับอำนาจของบาทหลวงฝรั่งเศส ซึ่งได้รับแต่งตั้งโดยตรงจากพระสันตะปาปากรุงโรม ในพ.ศ. 2208 สมเด็จพระนารายณ์ฯพระราชทานที่ดินบางปลาเห็ดให้บาทหลวงปัลลูและบาทหลวงเดอลาโมต บาทหลวงปัลลูและเดอลาโมตจึงสร้างสามเณราลัยนักบุญยอแซฟ (Seminary of Saint Joseph ปัจจุบันคือ โบสถ์เซ็นต์ยอเซฟอยุธยา) ขึ้นที่บางปลาเห็ด เป็นโรงเรียนฝึกสอนให้ชาวพื้นเมืองเป็นบาทหลวงสอนศาสนา ตามเป้าหมายของคณะมิสซังฝรั่งเศส เพื่อประดิษฐานศาสนาคริสต์อย่างมั่นคงด้วยการให้ชาวพื้นเมืองเป็นบาทหลวง ซึ่งสามเณราลัยนักบุญยอแซฟที่อยุธยานี้ต่อมากลายเป็นฐานการปฏิบัติงานของคณะมิสซังฝรั่งเศสในการส่งบาทหลวงไปสอนศาสนาที่เวียดนาม

บาทหลวงเดอลาโมตเห็นว่าอาณาจักรสยามเป็นอาณาจักรที่มีขันติธรรมต่อศาสนาคริสต์ บาทหลวงสามารถสร้างโบสถ์ประกอบพิธีทางศาสนาได้โดยไม่ถูกลงโทษ รวมทั้งสมเด็จพระนารายณ์ฯมีพระราชดำริว่าฝรั่งเศสเป็นชาติตะวันตกชาติใหม่ที่เข้ามาในไทย จึงมีพระราชประสงค์ที่จะสานสัมพันธไมตรีกับฝรั่งเศส เพื่อคานอำนาจกับฮอลันดาซึ่งกำลังเรืองอำนาจทางการค้าอยู่ในภูมิภาค บาทหลวงเดอลาโมตรายงานกลับไปยังราชสำนักฝรั่งเศสว่า พระเจ้ากรุงสยามทรงสนพระทัยศาสนาคริสต์Stefan Halikowski Smith. Creolization and Diaspora in the Portuguese Indies: The Social World of Ayutthaya, 1640-1720. Brill, พ.ศ. 2554. และอาจจะทรงเปลี่ยนมาเข้ารีตนับถือศาสนาคริสต์ ในพ.ศ. 2208 บาทหลวงปัลลูเดินทางจากอยุธยากลับไปที่กรุงโรม เพื่อขอให้พระสันตะปาปามีวินิจฉัยเรื่องการที่บาทหลวงโปรตุเกสไม่ยอมรับอำนาจของประมุขสังฆมณฑล ปีต่อมา พ.ศ. 2209 บาทหลวงเดอลาโมตส่งบาทหลวงฝรั่งเศสออกไปสอนศาสนาที่เวียดนามเหนือและกัมพูชา;

 บาทหลวงฟร็องซัว เดย์ดีแยร์ (François Deydier) เดินทางไปสอนศาสนาที่เวียดนามภาคเหนือ อยู่ที่เมืองโฟ้เหี้ยน (Phố Hiến, 庯憲 จังหวัดฮึงเอียนในปัจจุบัน) จากเมืองฮานอยออกมาทางปากแม่น้ำแดง
 บาทหลวงหลุยส์ เชิฟเรย (Louis Chevreuil) เดินทางไปสอนศาสนาที่กัมพูชา พำนักอยู่ที่เมืองนครวัด ใกล้กับนครวัด
ในพ.ศ. 2212 บาทหลวงเดอลาโมตเดินทางจากอยุธยาออกไปเยี่ยมเยียนขณะมิสซังและชาวคริสเตียนในเวียดนาม พาบาทหลวงฌัคส์เดอบรูฌส์ (Jacques de Bourges) ไปส่งถึงที่เมืองโฟ้เหี้ยนในเวียดนามเหนือ ในพ.ศ. 2213 ให้อยู่ช่วยบาทหลวงเดย์ดีแยร์ สอนศาสนาในเวียดนามภาคเหนือ และต่อมาบาทหลวงเดอลาโมตจึงเดินทางถึงเวียดนามกลางในพ.ศ. 2214 ส่งให้บาทหลวงกีโยม มาโอต์ (Guillaume Mahot) อยู่ที่เมืองฮอยอันคอยสอนศาสนาในเวียดนามกลาง แล้วบาทหลวงเดอลาโมตจึงกลับกรุงศรีอยุธยา

ในพ.ศ. 2212 พระสันตะปาปาคลีเมนต์ที่เก้า (Clement IX) ให้จัดตั้งเขตสังฆมณฑลสยาม (Apostolic vicariate of Siam)Adrien Launay. Histoire de la mission de Siam 1662-1811. พ.ศ. 2463. ให้เขตมิสซังสยามอยู่ภายใต้อำนาจของคณะมิสซังฝรั่งเศสแต่ผู้เดียว และมอบหมายให้บาทหลวงปัลลูนำสาสน์จากพระสันตะปาปาเข้ามาถวายพระเจ้ากรุงสยาม นอกจากงานด้านศาสนาแล้ว บาทหลวงปัลลูยังดำเนินงานการเมืองด้วย ในพ.ศ. 2213 บาทหลวงปัลลูขอพระราชทานให้พระเจ้าหลุยส์ที่สิบสี่แห่งฝรั่งเศส มีพระราชสาสน์ถึงพระเจ้ากรุงสยามและถึงพระจักรพรรดิเวียดนามด้วย  ในปีพ.ศ. 2213 เช่นกัน มานูเอล ดี ออลีไวรา อารากวา (Manuel de Oliveira Aragua) เป็นกัปตันลูกครึ่งชาวเขมร-โปรตุเกสในกัมพูชา จับกุมตัวบาทหลวงหลุยส์เชิฟเรยในกัมพูชา ในข้อหาเดินทางมาเอเชียโดยไม่ได้รับอนุญาตจากโปรตุเกส ส่งให้เมืองมาเก๊าซึ่งส่งให้ศาลศาสนาโปรตุเกสที่เมืองกัวทำการไต่สวน พระสันตะปาปาคลีเมนต์ออกประกาศประนามการกระทำของโปรตุเกสที่จับตัวบาทหลวงเชิฟเรย บาทหลวงเชิฟเรยจึงได้รับการปล่อยตัวกลับอยุธยาในพ.ศ. 2215 บาทหลวงปัลลูเดินทางกลับถึงอยุธยาในพ.ศ. 2216 บาทหลวงปัลลูและบาทหลวงเดอลาโมตได้เข้าเฝ้าฯในเดือนตุลาคม ถวายราชสาสน์จากกษัตริย์ฝรั่งเศสและพระสันตะปาปาแด่สมเด็จพระนารายณ์ฯ พระสันตะปาปาคลีเมนต์แต่งตั้งให้บาทหลวงหลุยส์ลาโนเป็นประมุขเขตมิสซังสยาม (Apostolic Vicar of Siam) เป็นคนแรก ในพ.ศ. 2217 บาทหลวงลาโนส่งบาทหลวงปิแยร์ ลังกลัว (Pierre Langlois) ไปสอนศาสนาที่พิษณุโลก

ในพ.ศ. 2217 บาทหลวงปัลลูเดินทางด้วยเรือของบริษัทอินเดียตะวันออกฝรั่งเศส เดินทางจากอยุธยานำของมีค่าไปถวายพระจักรพรรดิเวียดนามที่เมืองทังล็อง (ฮานอย) แต่ทว่าระหว่างถูกฮอลันดาโจมตีและเรือไปอับปางลงที่เมืองมะนิลาที่ฟิลิปปินส์ ทางการสเปนจับกุมบาทหลวงปัลลู ในข้อหาเดินทางมาเอเชียโดยไม่ได้รับอนุญาต ส่งตัวไปไต่สวนที่เมืองมาดริด ฝ่ายเจ้าญวนใต้เหงียนฟุกต่าน (Nguyễn Phúc Tần, 阮福瀕) ถึงแม้ว่าจะเคยปราบปรามชาวคริสเตียนและขับไล่บาทหลวงโปรตุเกสก่อนหน้านี้ เห็นว่าฝรั่งเศสเป็นชาติตะวันตกชาติใหม่ที่เข้ามา จึงมีแผนการในการสานสัมพันธ์กับฝรั่งเศสเพื่อประโยชน์ทางการค้า เหงียนฟุกต่านให้การต้อนรับบาทหลวงมาโอต์เป็นอย่างดี และเหงียนฟุกต่านมีสาสน์เข้ามาถวายสมเด็จพระนารายณ์ฯ ขอพระราชทานให้บาทหลวงเดอลาโมตออกไปอยู่ที่เมืองเว้Dirk Van der Cruysse. Siam & the West, 1500-1700. Silkworm Books, พ.ศ. 2545. สมเด็จพระนารายณ์ฯทรงปฏิเสธไม่โปรดฯพระราชทานให้ เนื่องจากมีพระราชดำริว่าบาทหลวงเดอลาโมตเป็นบุคคลสำคัญในการที่ไทยจะสานสัมพันธ์กับฝรั่งเศส เหงียนฟุกต่านจึงส่งให้บาทหลวงมาโอต์ลงเรือเข้ามาที่อยุธยา เชิญให้บาทหลวงเดอลาโมตไปเมืองเว้ บาทหลวงเดอลาโมตเดินทางถึงเมือเว้ ในพ.ศ. 2219 เหงียนฟุกต่านให้การต้อนรับบาทหลวงเดอลาโมตเป็นอย่างดี แต่สุดท้ายบาทหลวงเดอลาโมตเดินทางกลับมาที่อยุธยา

ทั้งพระเจ้าหลุยส์แห่งฝรั่งเศสและพระสันตะปาปาอินโนเซนต์ต่างช่วยเหลือให้บาทหลวงปัลลูได้รับการปล่อยตัวจากสเปนที่มาดริดในพ.ศ. 2220 บาทหลวงเดอลาโมตถึงแก่กรรมที่กรุงศรีอยุธยา ในพ.ศ. 2221 แล้วพระสันตะปาปาอินโนเซนต์ที่สิบเอ็ด (Innocent XI) จึงจัดการปกครองสังฆมณฑลในเวียดนามขึ้นใหม่;

 ให้บาทหลวงกีโยมมาโอต์ (Guillaume Mahot) ขึ้นเป็นประมุขมิสซังเขตเวียดนามกลางคนต่อมาต่อจากบาทหลวงเดอลาโมต ให้สอนศาสนาอยู่ที่เวียดนามกลาง
 ให้แบ่งเขตเวียดนามเหนือ ซึ่งมีชาวเวียดนามคริสเตียนอยู่เป็นจำนวนมาก ออกเป็นสองส่วน ได้แก่;
 ให้บาทหลวงฌัคส์เดอบรูฌส์ (Jacques de Bourges) เป็นประมุขมิสซังเขตตังเกี๋ยตะวันตก (Apostolic Vicar of Western Tonkin) สอนศาสนาอยู่ที่เมืองโฟ้เหี้ยน (Phố Hiến)
 ให้บาทหลวงฟร็องซัวเดย์ดีแยร์ (François Deydier) เป็นประมุขมิสซังเขตตังเกี๋ยตะวันออก (Apostolic Vicar of Eastern Tonkin) สอนศาสนาอยู่ที่เมืองแก๋สัต (Kẻ Sặt)

 ความสัมพันธ์ไทยฝรั่งเศสรัชสมัยสมเด็จพระนารายณ์ฯ 
ในพ.ศ. 2211 บริษัทอินเดียตะวันออกของฝรั่งเศสตั้งสถานีการค้าที่เมืองสุรัต (Surat) ในอินเดีย เป็นจุดเริ่มต้นของอาณานิคมอินเดียของฝรั่งเศส (French India) ต่อมาในพ.ศ. 2223 นายฟร็องซัว บารง (François Baron) หัวหน้าสถานีการค้าของฝรั่งเศสที่เมืองสุรัต ส่งผู้แทนของบริษัทฝรั่งเศสเข้ามาสานสัมพันธ์ทางการค้ากับไทยและเวียดนาม;

 อังเดร บูโร-เดอล็องด์ (André Boureau-Deslandes) ผู้แทนของพ่อค้าบริษัทอินเดียฝรั่งเศส เดินทางด้วยเรือโวตูร์ (Vautour) เข้ามาเจริญสัมพันธไมตรีที่กรุงศรีอยุธยา มีการติอต่อสัมพันธ์ทางการทูตครั้งแรกในประวัติศาสตร์ ระหว่างไทยและฝรั่งเศส สมเด็จพระนารายณ์ฯพระราชทานพระบรมราชานุญาตให้บริษัทฝรั่งเศสเข้ามาตั้งสถานีการค้าที่อยุธยา
 พ่อค้าฝรั่งเศสชื่อชาแปล็ง (Chapelain)Alain Forest. Les missionnaires français au Tonkin et au Siam XVIIe-XVIIIe siècles. Editions L'Harmattan, พ.ศ. 2541. เดินทางด้วยเรือต็องแก็ง (Tonkin) ไปเจริญสัมพันธไมตรีกับราชสำนักเวียดนามสมัยพระจักรพรรดิเลฮีตง (Lê Hy Tông, 黎熙宗) ที่เมืองทังล็อง (ฮานอย หรือเมืองตังเกี๋ย) เจ้าญวนเหนือจิ่ญตัก (Trịnh Tạc, 鄭柞) อนุญาตให้บริษัทฝรั่งเศสเข้ามาตั้งสถานีการค้าที่เมืองโฟ้เหี้ยน

ฝ่ายฝรั่งเศสซื้อสินค้าจากเมืองตังเกี๋ยจำนวนมาก ขนบรรทุกใส่เรือโซเลลโดเรียง (Soleil d'Orient) จากตังเกี๋ยมาที่กรุงศรีอยุธยา สมเด็จพระนารายณ์ฯทรงมีพระราชประสงค์ที่จะเจริญสัมพันธไมตรีกับฝรั่งเศส จึงโปรดฯให้ออกญาพิพัฒน์โกษาMichael Smithies. Siamese Mandarins on the Grand Tour, 1688-1690. Journal of Siam Society, พ.ศ. 2531.เป็นราชทูต นำราชสาสน์เดินทางไปกับเรือโซเลลโดเรียง เพื่อนำราชสาสน์ไปถวายแด่พระเจ้าหลุยส์ที่สิบสี่แห่งฝรั่งเศส เรือโซเลลโดเรียงออกจากกรุงศรีอยุธยาในปีพ.ศ. 2224 แต่ทว่าเรือโซเลลโดเรียงได้ล่มอับปางลงที่ใกล้กับเกาะมาดากัสการ์ ลูกเรือรวมทั้งคณะทูตไทยสูญหายทั้งหมด คาดว่าเสียชีวิต สินค้าที่ฝรั่งเศสซื้อมาจากเมืองตังเกี๋ยก็จมน้ำสูญหายเช่นกัน

หลังจากที่ได้รับการปล่อยตัวจากเมืองมาดริดแล้ว บาทหลวงฟร็องซัวปัลลูได้รับแต่งตั้งจากพระสันตะปาปาอินโนเซนต์ ให้เป็นประมุฆเขตสังฆมณฑลฝูเจี้ยน (Apostolic Vicar of Fujian) มีหน้าที่ไปสอนศาสนาที่จีนราชวงศ์ชิง บาทหลวงปัลลูเดินทางถึงอยุธยาด้วยเรือแซ็งฌอแซฟ (Saint-Joseph) ในพ.ศ. 2224 จากนั้นเรือแซ็งฌอแซฟจึงนำบาทหลวงฟร็องซัว เลอแฟฟร์ (François Lefebvre) เป็นทูตฝรั่งเศสจากอยุธยาเดินทางไปที่เมืองตังเกี๋ยในพ.ศ. 2225 ขอให้เวียดนามให้เสรีแก่มิชชันนารีฝรั่งเศสในการเผยแผ่ศาสนาคริสต์เหมือนอย่างที่ไทย แต่ฝ่ายราชสำนักเวียดนามเมืองตังเกี๋ยไม่ตอบรับ บาทหลวงปัลลูเดินทางออกจากกรุงศรีอยุธยาในพ.ศ. 2226 ถึงที่เมืองจางโจวในพ.ศ. 2227 แต่ทว่าบาทหลวงปัลลูได้ล่มป่วยถึงแก่กรรมที่ฝูเจี้ยนนั้นเองในปีเดียวกัน พ่อค้าชาแปล็งเป็นหัวหน้าสถานีการค้าที่เมืองโฟ้เหี้ยนที่ตังเกี๋ยอยู่จนเสียชีวิตในพ.ศ. 2229 จากนั้นฝรั่งเศสและเวียดนามจึงยังไม่มีสัมพันธ์ทางการทูตและการค้าต่อกันอีก ถึงแม้ว่าความสัมพันธ์ระหว่างฝรั่งเศสกับเวียดนามจะไม่ได้รับการสานต่อ แต่ความสัมพันธ์ระหว่างฝรั่งเศสกับไทยในรัชสมัยสมเด็จพระนารายณ์ฯนั้นเจริญรุดหน้าอย่างมาก
เมื่อเจ้าพระยาโกษาธิบดี (เหล็ก) ถึงแก่กรรมในพ.ศ. 2226 ออกญาวิไชเยนทร์ คอนสแตนติน ฟอลคอน (Constatine Phaulkon) เรืองอำนาจขึ้นเสมือนว่าเป็นอัครเสนาบดีของไทย ในพ.ศ. 2227 สมเด็จพระนารายณ์ฯทรงแต่งคณะทูตไทยออกไปฝรั่งเศสอีกเป็นครั้งที่สอง นำโดยขุนพิไชยวาณิชย์และขุนพิชิตไมตรี โดยบาทหลวงเบนิญ วาเชต์ (Bénigne Vachet) เป็นผู้นำคณะทูตไทยไปฝรั่งเศส คณะทูตไทยได้เข้าเฝ้าพระเจ้าหลุยส์ที่สิบสี่ที่พระราชวังแวร์ซายส์ บาทหลวงวาเชต์ทูลต่อพระเจ้าหลุยส์ฯว่า ฝรั่งเศสควรส่งทูตไปที่สยามเพื่อชักจูงให้พระเจ้ากรุงสยามเปลี่ยนมานับถือศาสนาคริสต์คาทอลิกDonald Frederick Lach, Edwin J. Van Kley. Asia in the Making of Europe เล่มที่ 3. University of Chicago Press, พ.ศ. 2508. พระเจ้าหลุยส์ฯจึงทรงส่งอาแล็กซ็องดร์ อัศวินแห่งโชมงต์ หรือ เชอวาเลียร์ เดอ โชมงต์ (Chevalier de Chaumont) เป็นราชทูตฝรั่งเศส ในพ.ศ. 2228 เดินทางด้วยเรือวีโซ (Oiseau) มาที่อยุธยา มาพร้อมกับคณะนักบวชเยซูอิตชาวฝรั่งเศส นำไปสู่การทำสนธิสัญญาฝรั่งเศส–สยาม พ.ศ. 2228 ลงนามปิดตราที่เมืองละโว้ โดยมีเดอโชมงต์เป็นผู้แทนฝ่ายฝรั่งเศส และออกญาวิไชเยนทร์ฟอลคอนเป็นผู้แทนฝ่ายไทย เนื้อความสนธิสัญญาให้บาทหลวงฝรั่งเศสสามารถสอนศาสนาคริสต์ได้อย่างเสรีในไทย ให้บริษัทอินเดียตะวันออกของฝรั่งเศสได้รับงดเว้นภาษีสินค้าขาเข้าและขาออก (แต่ยังต้องค้าขายผ่านพระคลังสินค้า) ให้บริษัทฝรั่งเศสเป็นผู้ผูกขาดการส่งออกดีบุกจากถลาง (ภูเก็ต) และให้ฝรั่งเศสสามารถเข้าครอบครองเมืองสงขลาได้ ออกญาวิไชเยนทร์ฟอลคอนสมคบคิดกับบาทหลวงเยซูอิต กี ตาชาร์ (Guy Tachard) วางแผนให้ฝรั่งเศสเข้ามายึดครองอาณาจักรสยามPhaulkon-Tachard conspiracy https://www.britannica.com/event/Phaulkon-Tachard-conspiracy

คณะบาทหลวงฝรั่งเศสได้นำชาวเวียดนามเข้ามาเรียนศาสนาที่สามเณราลัยนักบุญยอแซฟอยุธยาจำนวนมาก เพื่อฝึกหัดชาวเวียดนามให้เป็นมิชชันนารีสอนศาสนา และด้วยการส่งเสริมของพระสันตะปาปากรุงโรม ทำให้คณะบาทหลวงฝรั่งเศส หรือ MEP สามารถเข้ามามีบทบาทในการสอนศาสนาในไทยและเวียดนาม แทนที่คณะบาทหลวงเดิม เช่น คณะดอมินิกัน คณะฟรังซิสกัน และคณะเยซูอิต ซึ่งส่วนใหญ่เป็นชาวโปรตุเกส ยังคงมีบาทหลวงโปรตุเกสหลงเหลืออยู่ในไทยและเวียดนาม ซึ่งไม่ยอมรับอำนาจของบาทหลวงฝรั่งเศส ทำให้เกิดความขัดแย้งระหว่างบาทหลวงฝรั่งเศสและบาทหลวงโปรตุเกสในเวียดนาม พระสันตะปาปาอินโนเซนต์จึงมีดำริว่า หากให้คณะบาทหลวงฝรั่งเศสผูกขาดการสอนศาสนาในเอเชีย จะเกิดความขัดแย้งระหว่างมิชชันนารีคณะต่างๆไม่รู้จบสิ้น พระสันตะปาปาจึงลดบทบาทของคณะบาทหลวงฝรั่งเศส เมื่อบาทหลวงฟร็องซัวเดย์ดีแยร์ ประมุขเขตตังเกี๋ยตะวันออก ถึงแก่กรรมในพ.ศ. 2226 พระสันตะปาปาจึงมอบเขตมิสซังตังเกี๋ยตะวันตกให้แก่บาทหลวงสเปนคณะดอมินิกันจากฟิลิปปินส์ และในปีต่อมา พ.ศ. 2227 บาทหลวงกีโยมมาโอต์ประมุขเขตเวียดนามกลางถึงแก่กรรม จากนั้นในพ.ศ. 2230 พระสันตะปาปาอินโนเซนต์แต่งตั้งให้บาทหลวงฟร็องซัว เปเรซ (François Perez) เป็นบาทหลวงชาวพื้นเมือง บิดาเป็นชาวฟิลิปปินส์ มารดาเป็นชาวไทยSeminary of the Holy Angels

https://www.ayutthaya-history.com/seminary-of-the-holy-angels.html ซึ่งได้จบการศึกษาด้านศาสนาคริสต์มาจากสามเณราลัยนักบุญยอแซฟอยุธยา และไม่สังกัดคณะบาทหลวงใดๆ ให้เป็นประมุขสังฆมณฑลเวียดนามกลางคนใหม่
ในพ.ศ. 2229 สมเด็จพระนารายณ์ฯทรงส่งคณะทูตไทยนำโดยออกพระวิสูตรสุนทร (โกษาปาน) เป็นคณะทูตไทยไปฝรั่งเศสชุดที่สาม พร้อมกับบาทหลวงกีตาชาร์ ออกไปกับทูตเดอโชมงต์เดินทางกลับฝรั่งเศส บาทหลวงตาชาร์เสนอแผนการของฟอลคอนต่อราชสำนักฝรั่งเศส ทำให้ราชสำนักฝรั่งเศสจึงมีแผนการที่จะเข้ายึดครองอาณาจักรสยาม พระเจ้าหลุยส์ฯทรงส่งคณะทูตฝรั่งเศสมาไทยชุดที่สองนำโดยซิมง เดอ ลาลูแบร์ (Simon de la Loubère) พร้อมทั้งนายพลเดฟาร์จ (Desfarges) เป็นผู้นำกองกำลังทหารของฝรั่งเศส นำทหารฝรั่งเศสจำนวน 636 คน มาเข้าประจำการที่เมืองบางกอกและเมืองมะริด คณะทูตลาลูแบร์เดินทางถึงอยุธยาในพ.ศ. 2230 สนธิสัญญาฝรั่งเศส–สยาม พ.ศ. 2230 มีลาลูแบร์เป็นผู้แทนฝรั่งเศสและออกญาพระเสด็จฯว่าที่พระคลังเป็นผู้แทนฝ่ายไทย สนธิสัญญาพ.ศ. 2230 นี้ มีข้อสัญญาคล้ายคลึงกับสัญญาพ.ศ. 2228 แต่มีเพิ่มเติมคือ พ่อค้าฝรั่งเศสสามารถพำนักและตั้งสถานีการค้าได้ทุกแห่งในไทย ฝ่ายฝรั่งเศสจะตั้งผู้แทนเข้ามาปกครองคนในบังคับของฝรั่งเศสในไทย คือนายเวเรต์ (Véret) เป็นหัวหน้าสถานีการค้าของฝรั่งเศสที่อยุธยา นายพลเดฟาร์จได้นำกองกำลังฝรั่งเศสเข้าประจำการที่ป้อมบางกอกและเมืองมะริด

 การปฏิวัติสยาม พ.ศ. 2231 

เมื่อฝรั่งเศสเข้ามามีอิทธิพลในไทยอย่างมากเช่นนี้ ออกพระเพทราชาจึงเคลื่อนไหวต่อต้านอิทธิพลของฝรั่งเศส โดยเฉพาะประเด็นที่ฝรั่งเศสนำกองกำลังเข้ามาประจำการที่บางกอกและมะริด ซึ่งพระเพทราชาว่าเป็นการคุกคามต่ออาณาจักรอยุธยา พระเพทราชาว่าออกญาวิไชเยนทร์ฟอลคอนสมคบคิดกับฝรั่งเศสเข้ามายึดครองอาณาจักรสยามและทำลายพระพุทธศาสนาเสีย ในเดือนมกราคม พ.ศ. 2231 สมเด็จพระนารายณ์ฯมีพระราชโองการให้บาทหลวงกีตาชาร์เป็นผู้แทนพระองค์นำพระราชสาสน์ไปถวายแด่พระสันตะปาปาและพระเจ้ากรุงฝรั่งเศสMichael Smithies. Siamese Mandarins on the Grand Tour, 1688-1690. Journal of Siam Society, พ.ศ. 2531. แต่ทว่าอีกสองเดือนต่อมา ในเดือนมีนาคม พ.ศ. 2231 สมเด็จพระนารายณ์ฯทรงพระประชวร ทั้งฟอลคอนและพระเพทราชาต่างเตรียมการยึดอำนาจ แต่ทว่าฟอลคอนไม่ได้รับการสนับสนุนจากนายพลเดฟาร์จที่ป้อมบางกอก ทำให้ฝ่ายพระเพทราชาสามารถทำการยึดอำนาจเข้ายึดพระราชวังเมืองละโว้ได้สำเร็จ พระเพทราชาให้ประหารชีวิตออกญาวิไชเยนทร์ฟอลคอนในเดือนพฤษภาคม ต่อมาในเดือนมิถุนายนพระเพทราชาส่งกำลังเข้าล้อมโจมตีป้อมบางกอกของเดฟาร์จ สมเด็จพระนารายณ์ฯเสด็จสวรรคตในเดือนกรกฎาคม พ.ศ. 2231 พระเพทราชาจึงปราบดาภิเษกขึ้นเป็นสมเด็จพระเพทราชา เป็นปฐมกษัตริย์ราชวงศ์บ้านพลูหลวง ส่วนออกพระวิสูตรสุนทร ทูตไทยที่ได้ไปฝรั่งเศสนั้น ได้เลื่อนเป็นเจ้าพระยาโกษาธิบดี (ปาน) เสนาบดีพระคลัง ฝ่ายไทยปิดล้อมป้อมบางกอกอยู่เวลาห้าเดือน จนกระทั่งเดือนพฤศจิกายน พ.ศ. 2231 จึงเกิดการเจรจาสงบศึก เจ้าพระยาโกษาธิบดี (ปาน) ยินยอมให้ฝ่ายฝรั่งเศสนายพลเดฟาร์จถอนกำลังออกไปแต่โดยดี โดยมีการแลกเปลี่ยนตัวประกัน และให้บาทหลวงหลุยส์ลาโนเป็นผู้ค้ำประกันสัญญาE.W. Hutchinson, M.A. Cantab. The Retirement of the French Garrison from Bangkok in the Year 1688. Journal of Siam Society. แต่ทว่าเมื่อถึงสันดอนปากแม่น้ำเจ้าพระยา นายพลเดฟาร์จไม่คืนตัวตัวประกันขุนนางไทยให้ จับขุนนางไทยพร้อมกับนายเวเรต์ออกข้ามมหาสมุทรอินเดียไปถึงเมืองปอนดิเชอร์รีในอินเดีย อันเป็นศูนย์กลางการปกครองของฝรั่งเศสในอินเดีย

เมื่อนายพลเดฟาร์จผิดสัญญาไม่คืนตัวตัวประกันฝ่ายไทย เจ้าพระยาโกษาธิบดี (ปาน) จึงลงโทษชาวฝรั่งเศสในอยุธยาอย่างรุนแรง บาทหลวงลาโนในฐานะเป็นผู้ค้ำประกันสัญญาถูกจับกุม ชาวฝรั่งเศสทั้งบาทหลวง พ่อค้า นักเรียนศาสนาชาวเวียดนาม ถูกจับกุมได้รับความทรมานสาหัส บางคนถึงขั้นเสียชีวิต นายพลเดฟาร์จและนายเวเรต์ที่เมืองปอนดิเชอร์รีมีความแค้นเคืองต่อไทย จึงนำกองเรือฝรั่งเศสจำนวน 330 นายG.E. Gerini. Historical Retrospect of Junkceylon Island. Journal of Siam Society, พ.ศ. ๒๕๒๙. จากปอนดิเชอร์รี มาเทียบท่าที่เกาะถลางหรือภูเก็ต ในเดือนเมษายน พ.ศ. 2232 เดฟาร์จและเวเรต์ที่ถลางเรียกร้องให้เจ้าพระยาโกษาธิบดี (ปาน) ทำสัญญาฉบับใหม่กับฝรั่งเศส มอบเกาะถลางให้แก่ฝรั่งเศส แต่เจ้าพระยาโกษาธิบดีนิ่งเฉยเสีย สุดท้ายเมื่อหมดสิ้นเสบียง เดฟาร์จจึงจำต้องปล่อยตัวประกันขุนนางไทยคืนและถอนกำลังออกไปจากถลางไปในเดือนพฤศจิกายน พ.ศ. 2232
ฝ่ายบาทหลวงกีตาชาร์ คุมพระราชสาสน์จากสมเด็จพระนารายณ์ฯไปถวายแด่พระสันตะปาปาอินโนเซนต์ และพระเจ้าหลุยส์แห่งฝรั่งเศส เพิ่งจะได้ทราบข่าวที่สมเด็จพระนารายณ์ฯสวรรคตคต พระเพทราชายึดอำนาจขับไล่ฝรั่งเศสออกจากไทย ทราบในเดือนพฤศจิกายน พ.ศ. 2232 เป็นเวลาหนึ่งปีกว่าหลังจากเหตุการณ์ได้เกิดขึ้น พระเจ้าหลุยส์ที่สิบสี่แห่งฝรั่งเศสจึงมีพระราชโองการให้บาทหลวงตาชาร์เดินทางกลับไปที่ไทย นำราชสาสน์ฝรั่งเศสจากพระเจ้าหลุยส์ฯไปถวายแด่พระเจ้ากรุงสยามพระองค์ใหม่ ให้สานสัมพันธไมตรีไทยฝรั่งเศสดังเดิม และขอให้ไทยยกเมืองมะริด เมืองท่าทางฝั่งทะเลอันดามัน ให้แก่ฝรั่งเศสด้วย บาทหลวงตาชาร์เดินทางจากฝรั่งเศสกลับมาที่ปอนดิเชอร์รี ในปีพ.ศ. 2234 สมเด็จพระเพทราชาฯมีพระราชประสงค์ที่จะสานสัมพันธไมตรีกับฝรั่งเศสดังเดิม จึงมีพระราชโองการให้เจ้าพระยาโกษาธิบดี (ปาน) ปล่อยตัวบาทหลวงลาโนและนักโทษฝรั่งเศสทั้งหมด แต่ทว่าบาทหลวงตาชาร์ยังไม่กล้าเดินทางเข้ามาขอเมืองมะริดจากสมเด็จพระเพทราชาในเวลานี้

ในพ.ศ. 2236 ฮอลันดายึดเมืองปอนดีเชอร์รี บาทหลวงตาชาร์ถูกจับกุมตัวเป็นเชลยไปที่ฮอลแลนด์Michael Smithies. Tachard's Last Appearance in Ayutthaya, 1699. Journal of the Royal Asiatic Society, พ.ศ. 2545.แต่ต่อมาได้รับการปล่อยตัวกลับฝรั่งเศส บาทหลวงตาชาร์เดินทางด้วยเรือสินค้าโปรตุเกสกลับเข้ามาที่อยุธยาอีกครั้ง ในพ.ศ. 2238 แต่เจ้าพระยาโกษาธิบดี (ปาน) ปฏิเสธไม่ให้บาทหลวงตาชาร์เข้ามาที่อยุธยา ด้วยว่าบาทหลวงตาชาร์เดินทางมาด้วยเรือสินค้าธรรมดา ไม่ได้เดินทางมาด้วยเกียรติยศของราชทูต สุดท้ายฝ่ายฝรั่งเศสจึงจัดหาเรือรบให้แก่บาทหลวงตาชาร์ เดินทางเข้ามาที่เมืองมะริดในพ.ศ. 2241 ได้เข้าเฝ้าพระเพทราชา ในเดือนมกราคม พ.ศ. 2242 ถวายราชสาสน์จากพระเจ้าหลุยส์ที่สิบสี่ ของเมื่อสิบปีก่อนหน้านี้ได้สำเร็จ แต่บาทหลวงตาชาร์ไม่กล้าที่จะขอเมืองมะริดจากไทย สมเด็จพระเพทราชาทรงมีราชสาสน์ตอบออกไปซึ่งเนื้อความเป็นเพียงการสรรเสริญพระเจ้าหลุยส์แห่งฝรั่งเศสเท่านั้น ไม่ได้มอบสิทธิหรือมอบเมืองให้แก่ฝรั่งเศสตามที่ฝรั่งเศสคาดหวังแต่ประการใด

 ช่วงเวลาการปราบปรามศาสนาคริสต์ 
บาทหลวงหลุยส์ลาโน บิชอปแห่งเมเตโลโปลิส (Bishop of Metellopolis) ประมุขเขตมิสซังสยาม ถึงแก่กรรมที่กรุงศรีอยุธยาในพ.ศ. 2240 ก่อนที่จะถึงแก่กรรมนั้น บาทหลวงลาโนได้แต่งหนังสือเรื่อง"เถียงสาสนา"Société académique indo-chinoise, Paris. Mémoires de la Société académique indo-chinoise. พ.ศ. 2422.เป็นหนังสือสำหรับสอนศาสนาคริสต์ เนื้อหาเป็นการสนทนาระหว่างบาทหลวงคริสเตียนกับพระสงฆ์ในพุทธศาสนา เป็นการอธิบายคำสอนศาสนาคริสต์ในเชิงพุทธศาสนา และยกย่องศาสนาคริสต์ว่าดีกว่าพุทธศาสนา ในพ.ศ. 2243 เจ้าญวนใต้เหงียนฟุกจู (Nguyễn Phúc Chu, 阮福淍) ทำการปราบปรามขับไล่บาทหลวงโปรตุเกสและชาวญวนคริสเตียนสังกัดบาทหลวงโปรตุเกส ทำให้ชาวญวนเข้ารีดที่สังกัดบาทหลวงโปรตุเกส อพยพหลบหนีเข้ามาอยู่ที่เมืองจันทบุรีจำนวนมาก ต่อมาในพ.ศ. 2245 บาทหลวงฝรั่งเศสหลุยส์ ช็องปิยง เดอ ซีเซ (Louis Champion de Cicé) เดินทางมาถึงอยุธยา เข้ามาดำรงตำแหน่งเป็นประมุขเขตมิสซังสยามต่อจากบาทหลวงลาโน ตรงกับรัชสมัยสมเด็จพระเจ้าเสือ ต่อมาในพ.ศ. 2254 รัชสมัยสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวท้ายสระ บาทหลวงเดอซีเซส่งให้บาทหลวงเฮิต (Heutte) ออกไปสร้างโบสถ์พระแม่มารีปฏิสนธินิรมล (Church of Immaculate Conception) ที่จันทบุรี เพื่อรองรับชาวญวนคริสเตียนที่อพยพหนีการปราบปรามจากเวียดนามมาอยู่ที่จันทบุรี
เจ้าญวนเหนือและเจ้าญวนใต้ของเวียดนาม ยินยอมให้บาทหลวงมิชชันนารีฝรั่งเศสพำนักอยู่สอนศาสนาในเวียดนาม ด้วยความคาดหวังว่าพ่อค้าฝรั่งเศสจะเข้ามาค้าขายแต่เพียงเท่านั้น หลังจากที่พระเพทราชาได้ขับไล่ฝรั่งเศสออกไปจากไทย ทำให้การค้าของฝรั่งเศสในภูมิภาคเอเชียตะวันออกเฉียงใต้เสื่อมลง ในพ.ศ. 2249 บริษัทอินเดียตะวันออกของฝรั่งเศสประสบปัญหาไม่สามารถชำระหนี้ได้ ในพ.ศ. 2252 บริษัทอินเดียฝรั่งเศสจำต้องขายเอกสิทธิ์ให้แก่พ่อค้าเมืองแซ็งมาโลให้เข้ามาค้าขายที่ภูมิภาคเอเชีย เมื่อการค้าขายของฝรั่งเศสถดถอยลง เจ้าญวนเหนือและใต้จึงไม่เห็นความจำเป็นที่จะให้มิชชันนารีฝรั่งเศสพำนักอยู่สอนศาสนาอีกต่อไป อีกทั้งเจ้าญวนยังเห็นว่าชาวญวนคริสเตียนนั้นเชื่อฟังมิชชันนารีมากกว่าเชื่อฟังเจ้าญวน และชาติตะวันตกอาจใช้ศาสนาเป็นเครื่องมือในการเข้ายึดครองเวียดนาม เจ้าญวนจึงเริ่มทำการปราบปรามชาวญวนคริสเตียนและขับไล่บาทหลวงฝรั่งเศส

ในพ.ศ. 2256 เจ้าญวนเหนือจิ่ญเกือง (Trịnh Cương, 鄭棡) มีคำสั่งขับไล่บาทหลวงฝรั่งเศสออกไปจากตังเกี๋ยหรือเวียดนามภาคเหนือทั้งหมด บาทหลวงฌัคส์เดอบรูฌส์ ประมุขมิสซังเขตตังเกี๋ยตะวันตก ที่เมืองโฟ้เหี้ยนนั้น ถูกเนรเทศออกมาถึงแก่กรรมที่กรุงศรีอยุธยาในปีต่อมา พ.ศ. 2257 ส่วนบาทหลวงฝรั่งเศสที่ตังเกี๋ยอีกสองคน ได้แก่ บาทหลวงเอ็ดเมอ เบโล (Edme Bélot) และบาทหลวงฟร็องซัว-ฌาเบรียล กีแซ็ง (François-Gabriel Guisain) เมื่อเรือญวนออกมาส่งถึงปากแม่น้ำแดงแล้ว ลักลอบเดินทางกลับเข้ามาที่เวียดนามในทันที บาทหลวงเบโลและบาทหลวงกีแซ็งสอนศาสนาอย่างหลบซ่อนอยู่เมืองจ่างแดน (Tràng Đen) จังหวัดเหงะอาน ต่อมาในพ.ศ. 2262 บริษัทอินเดียฝรั่งเศสได้ถูกบริษัทจอห์นลอว์ (John Law Company) ซื้อกิจการ ในพ.ศ. 2266 เจ้าญวนเหนือจิ่ญเกืองให้มีการปราบปรามชาวคริสเตียนในตังเกี๋ยอย่างรุนแรง หากชาวเวียดนามคนใดถูกจับได้ว่านับถือศาสนาคริสต์ จะถูกสักว่าห็อกฮวาลังเด่า (học Hoa Lang đạo, 學花郎道) ที่ใบหน้า และในพ.ศ. 2267 เจ้าญวนใต้เหงียนฟุกจูมีคำสั่งให้ปราบรามชาวคริสเตียนสังกัดบาทหลวงฝรั่งเศส และให้ขับไล่บาทหลวงฝรั่งเศสออกจากเวียดนามกลาง ทำให้มีชาวเวียดนามคริสเตียนอพยพหลบหนีการปราบปรามมาอยู่ที่จันทบุรีเป็นระลอก

ในพ.ศ. 2273 เกิดเหตุชาวจีนเข้ารีตคริสเตียนในอยุธยา ชื่อว่านายเต็ง ชื่อคริสเตียนว่าลอรัง (Laurent)Kennon Breazeale. The 1731 Edict on Missionary Activities. Journal of Siam Society, พ.ศ. 2560. https://so06.tci-thaijo.org/index.php/pub_jss/article/download/158023/114432/432630 เป็นบุตรของเจ้าพระยาพระคลังจีน เสนาบดีพระคลังคนก่อน มารดาเป็นชาวญวนเข้ารีต นายเต็งทำการบวชเป็นบาทหลวงในศาสนาคริสต์ ทำให้ครอบครัวฝ่ายบิดาของนายเต็งไม่พอใจ ทำเรื่องถวายแด่สมเด็จพระอนุชาฯ กรมพระราชวังบวร เจ้าฟ้าพร ฝ่ายกรมพระราชวังบวรให้เบิกตัวนายเต็งมาเข้าเฝ้า เมื่อนายเต็งไม่ยอมเปลี่ยนออกจากศาสนาคริสต์ กรมพระราชวังบวรจึงมีพระบัณฑูรให้เฆี่ยนนายเต็ง ให้นายเต็งห่มผ้าเหลืองเป็นพระภิกษุเหยียบย่ำรูปไม้กางเขนประชุมพงศาวดารภาคที่ ๓๗ เรื่องจดหมายเหตุของคณะบาดหลวงฝรั่งเศส ซึ่งเข้ามาตั้งครั้งกรุงศรีอยุธยา ตอนแผ่นดินพระเจ้าเสือแลแผ่นดินพระเจ้าท้ายสระ ภาค ๔. พิมพ์ในงารศพ คุณหญิงผลากรนุรักษ (สงวน เกาไศยนันท์) เมื่อปีขาล พ.ศ. ๒๔๖๙. พิมพ์ที่โรงพิมพ์โสภณพิพรรฒธนากร แล้วกรมพระราชวังบวรได้ทอดพระเนตรหนังสือ"เถียงสาสนา"ของบาทหลวงลาโน ซึ่งใช้อักษรขอมเขียนข้อคำสอนด้วยภาษาไทยหลบหลู่ดูหมิ่นพุทธศาสนา จึงทำความขึ้นทูลฯสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวท้ายสระ สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวท้ายสระจึงมีพระราชโองการให้เสนาบดีพระคลังคนใหม่ที่เป็นชาวจีน (พงศาวดารไทยว่า พิไชยราชาเสม) จับกุมตัวบาทหลวงเตเซียร์ เดอ เกราเลย์ (Tessier de Quéralay) ประมุขเขตมิสซังสยาม พร้อมทั้งบาทหลวงฝรั่งเศสทั้งหมดมาสอบสวน ว่าบาทหลวงฝรั่งเศสเขียนอักษรบาลี (อักษรขอม) มาดูหมิ่นพุทธศาสนาเป็นความผิดมหันต์ และพระยาพระคลังได้กราบทูลสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวท้ายสระ ให้มีพระราชกำหนดออกมาในเดือนมกราคม พ.ศ. 2274 ห้ามมิให้บาทหลวงฝรั่งเศสใช้อักษรไทยและอักษรบาลีเขียนสอนศาสนา ห้ามมิให้บาทหลวงสอนศาสนาและชักจูงให้แก่ชาวไทย ชาวมอญ และชาวลาว (ล้านนาและล้านช้าง) ให้เข้ารีตเป็นคริสเตียน และห้ามมิให้บาทหลวงดูหมิ่นศาสนาพุทธ อีกทั้งพระคลังยังให้นำศิลาจารึกพระราชกำหนดนี้ ไปปักไว้ที่หน้าสามเณราลัยเซนต์ยอแซฟอยุธยาด้วย
ในพ.ศ. 2266 ราชสำนักฝรั่งเศสสามารถไถ่บริษัทอินเดียตะวันออกคืนมาจากบริษัทจอห์นลอว์ได้ พระเจ้าหลุยส์ที่สิบห้าทรงจัดตั้งบริษัทอินเดียฝรั่งเศสขึ้นใหม่ ให้เข้ามาทำการค้าขายในภูมิภาคเอเชีย ในช่วงปลายสมัยอยุธยา เจ้าญวนใต้ตระกูลเหงวียนเริ่มเข้าครอบครองดินแดนสามเหลี่ยมปากแม่น้ำโขง ซึ่งเดิมเป็นของกัมพูชา บาทหลวงอาร์มังด์-ฟร็องซัว เลอเฟฟร์ (Armand-François Lefebvre) ประมุขเขตมิสซังเวียดนามกลางที่เว้ เริ่มทำการสอนศาสนาที่เมืองไซ่ง่อน ยังมีนายปิแยร์ ปัวฟร์ (Pierre Poivre) ซึ่งเดิมเคยเป็นบาทหลวงมิสซังฝรั่งเศส แต่ต่อมาหันมาสนใจด้านการค้าพาณิชย์ทำให้ถูกไล่ออกจากคณะมิสซัง นายปัวฟร์ผันตนเองเป็นพ่อค้าฝรั่งเศสในเอเชีย ในพ.ศ. 2292 นายปัวฟร์เป็นตัวแทนของบริษัทอินเดียฝรั่งเศส เดินทางมาที่เมืองท่าดานังในเวียดนามกลาง เรียกร้องให้เจ้าญวนใต้เหงียนฟุกควั้ต (Nguyễn Phúc Khoát, 阮福濶) ทำสัญญาการค้ากับฝรั่งเศส แต่ฝ่ายตระกูลเหงวียนไม่ตอบรับ นายปัวฟร์จึงจับตัวล่ามฝรั่งเศสชาวเวียดนามเป็นตัวประกัน ทำให้เหงียนฟุกควั้ตมีความโกรธเคืองต่อฝรั่งเศสมาก ในปีต่อมา พ.ศ. 2293 เจ้าญวนใต้เหงียนฟุกควั้ตมีคำสั่งให้ขับไล่บาทหลวงฝรั่งเศสออกไปทั้งหมด เป็นเหตุให้บาทหลวงเลอเฟฟร์ประมุขเขตเวียดนามกลางจำต้องหลบหนีไปอยู่เมืองมาเก๊า เมื่อไม่สามารถพำนักอยู่ในเวียดนามกลางได้ บาทหลวงเลอเฟฟร์จึงย้ายฐานมาสอนศาสนาที่กัมพูชาในพ.ศ. 2300 ในขณะนั้นกัมพูชามีชุมนุมคริสเตียนคาทอลิกสองแห่ง ได้แก่ ที่ปรัมเบยชุม (Prambei Chhom ใกล้กับเมืองอุดง) คณะสังกัดบาทหลวงโปรตุเกส และที่พระยาลือ (Ponhea Lu อยู่ระหว่างเมืองอุดงและพนมเปญ) สังกัดคณะบาทหลวงฝรั่งเศส บาทหลวงเลอเฟฟร์พำนักและเสียชีวิตที่ปรัมเบยชุมในพ.ศ. 2303 บาทหลวงกีโยม ปีเกล (Guillaume Piguel) ขึ้นเป็นประมุขเขตเวียดนามกลางคนต่อมาแต่อยู่ที่กัมพูชา

ในพ.ศ. 2308 พระเจ้ามังระแห่งพม่าราชวงศ์คองบองส่งกองทัพพม่าเข้าปิดล้อมกรุงศรีอยุธยา บาทหลวงปิแยร์ บริโกต์ (Pierre Brigot) ประมุขเขตมิสซังสยาม ได้มอบหมายให้บาทหลวงฌ็อง-บาติสต์ อาร์โตด์ (Jean-Baptiste Artaud) นำนักเรียนศาสนาจากสามเณราลัยเซนต์ยอแซฟอยุธยาออกไปลี้ภัยที่เมืองจันทบุรี แล้วบาทหลวงอาร์โตด์จึงจัดตั้งสามเณราลัยสอนศาสนาขึ้นใหม่ที่เมืองห่อนเดิ๊ต (Hòn Đất) ซึ่งเป็นอาณาเขตของเมืองห่าเตียน จังหวัดเกียนซางในปัจจุบัน ในพ.ศ. 2309 บาทหลวงปีเกลที่ปรัมเบยชุมได้ส่งบาทหลวงปีแยร์ ปีโญ เดอ เบแอน (Pierre Pigneau de Béhaine) มาสอนศาสนาที่เมืองห่อนเดิ๊ตด้วยเช่นกันPierre PIGNEAUX de BÉHAINE

https://irfa.paris/en/missionnaire/0223-pigneaux-de-behaine-pierre/ ขณะนั้นเจ้าศรีสังข์เสด็จลี้ภัยจากอยุธยามาที่เมืองห่าเตียน เจ้าศรีสังข์เสด็จมาที่เมืองห่อนเดิ๊ต เพื่อขอความช่วยเหลือพักพิงอยู่กับฝรั่งเศส แต่บาทหลวงอาร์โตด์ปฏิเสธไม่ยอมพบกับเจ้าศรีสังข์ประชุมพงศาวดารภาคที่ ๓๙: เรื่อง จดหมายเหตุของคณะบาดหลวงฝรั่งเศส ซึ่งเข้ามาตั้งครั้งกรุงศรีอยุธยาตอนแผ่นดินพระเจ้าเอกทัศ กับ ครั้งกรุงธนบุรีแลกรุงรัตนโกสินทรตอนต้น ภาคที่ ๖ มหาอำมาตย์โท หม่อมเจ้าธำรงศิริ พิมพ์ในการบำเพ็ญกุศล อายุครบ ๕๐ ปี พิมพ์ที่โรงพิมพ์ศรีหงส์ เจ้าศรีสังข์จึงเสด็จไปที่ปรัมเบยชุมที่เมืองอุดง บาทหลวงปิเกล (มองเซนเยอร์เดอคานาธ) นำเจ้าศรีสังข์เข้าลี้ภัยอยู่กับพระนารายณ์ราชาฯนักองค์ตนกษัตริย์กัมพูชา

ในเดือนเมษายน พ.ศ. 2310 กรุงศรีอยุธยาเสียให้แก่พม่า สามเณราลัยเซนต์ยอแซฟอยุธยา ซึ่งเป็นสถานศึกษาอบรมบาทหลวงพื้นเมืองมาตั้งแต่เมื่อแรกก่อตั้งในพ.ศ. 2208 ถูกพม่าเผาทำลายลง บาทหลวงบริโกต์ประมุขมิสซังเขตสยามถูกพม่าจับกุมตัวเป็นเชลยไปที่เมืองร่างกุ้ง บาทหลวงบริโกต์เดินทางจากร่างกุ้งไปที่เมืองปอนดีเชอร์รีของฝรั่งเศสที่อินเดีย โดยที่ไม่ได้กลับมาที่ไทยอีกเลย หมักเทียนตื๊อ (Mạc Thiên Tứ) เจ้าเมืองห่าเตียน ต้องการคุมตัวเจ้าชายอยุธยาไว้ เพื่อเป็นเครื่องมือต่อรองทางการเมืองกับสมเด็จพระเจ้าตากสินฯ หมักเทียนตื๊อโกรธบาทหลวงอาร์โตด์ว่า ปล่อยให้เจ้าศรีสังข์ขึ้นไปที่เมืองเขมรโดยไม่บอกกล่าว หมักเทียนตื๊อจึงให้จับกุมบาทหลวงอาร์โตด์และบาทหลวงเดอเบแอนในเดือนมกราคม พ.ศ. 2311 ใส่ขื่อคาไว้ ต่อมาหมักเทียนตื๊อปล่อยตัวให้บาทหลวงอาร์โตด์ไปเชิญเจ้าศรีสังข์ แต่เจ้าศรีสังข์ปฏิเสธไม่ไปเมืองห่าเตียน ด้วยเกรงว่าหมักเทียนตื๊อจะส่งตัวเจ้าศรีสังข์ให้แก่พระเจ้าตากฯ ต่อมาในพ.ศ. 2312 โจรสลัดจีน-เขมร เข้าโจมตีปล้นสะดมสามเณราลัยที่ห่อนเดิ๊ต บาทหลวงอาร์โตต์ถูกโจรสลัดทำร้ายเสียชีวิต ส่วนบาทหลวงเดอเบแอนเดินทางหลบหนีไปที่เมืองปอนดีเชอร์รี สามเณราลัยที่เมืองห่อนเดิ๊ตถูกทำลายลง

 บาทหลวงเดอเบแอนช่วยเหลือองเชียงสือ 
บาทหลวงฌัคส์ คอร์ (Jacques Corre) ซึ่งได้หลบหนีจากกรุงศรีอยุธยาไปอยู่ที่ปรัมเบยชุมในกัมพูชานั้น ได้ทราบข่าวว่าสมเด็จพระเจ้าตากสินฯทรงตั้งราชธานีขึ้นใหม่ที่ธนบุรี บาทหลวงคอร์จึงเดินทางมาที่ธนบุรี ในพ.ศ. 2312 รวมรวบชาวคาทอลิก ซึ่งส่วนใหญ่เป็นชาวลูกครึ่งไทย-โปรตุเกส จัดตั้งเป็นชุมชนคริสเตียนขึ้นใหม่ สมเด็จพระเจ้าตากสินฯพระราชทานที่ดินกุฎีจีนให้บาทหลวงคอร์ สร้างโบสถ์ซางตาครู้ซขึ้น ในพ.ศ. 2313 บาทหลวงโอลิวิแยร์-ซิมง เลอบง (Olivier-Simon Le Bon) พร้อมทั้งลูกศิษย์คือบาทหลวงอาร์โนด์-อังตวน การ์โนล (Arnaud-Antoine Garnault) เดินทางเข้ามาที่ธนบุรีเพื่อฟื้นฟูคณะมิสซังสยามขึ้นใหม่ พำนักอยู่ที่โบสถ์ซางตาครู้ส บาทหลวงปิเกลแห่งปรัมเบยชุมสิ้นชีวิตในพ.ศ. 2314 บาทหลวงเดอเบแอนที่หลบหนีไปที่ปอนดีเชอร์รีนั้น ได้รับแต่งตั้งเป็นบิชอปแห่งอาดรัง (Bishop of Adran) และขึ้นเป็นประมุขเขตเวียดนามกลางคนต่อมาจากบาทหลวงปิเกล และเมื่อบาทหลวงคอร์ถึงแก่กรรมที่ธนบุรีในพ.ศ. 2316 แล้วบาทหลวงโฌเซฟ-หลุยส์ กูเด (Joseph-Louis Coudé) จึงเข้ามาทำหน้าที่แทน

ในพ.ศ. 2317 บาทหลวงเลอบงไม่ยินยอมให้ข้าราชการไทยที่เป็นคริสเตียนเข้าพิธีถือน้ำพระพิพัฒน์สัตยาเพื่อถวายความจงรักภักดีแด่สมเด็จพระเจ้าตากสินฯ ด้วยเหตุผลว่าพิธีถือน้ำนี้เป็นพิธีทางศาสนาพุทธ บาทหลวงเลอบงให้ข้าราชการคริสเตียนถวายความจงรักภักดีด้วยพิธีทางศาสนาคริสต์ สมเด็จพระเจ้าตากสินฯทรงพระพิโรธ ลงพระราชอาญาจับกุมขังบาทหลวงฝรั่งเศสสามคน ได้แก่ บาทหลวงเลอบง บาทหลวงกูเด และบาทหลวงการ์โนล ใส่ขื่อคาไว้ ในเดือนกันยายน พ.ศ. 2318 ส่วนบาทหลวงเดอเบแอน ประมุขเขตเวียดนามกลางคนใหม่ เดินทางจากปอนดีเชอร์รีกลับมาที่ในกัมพูชาในพ.ศ. 2318 ไม่ได้ตั้งสอนศาสนาอยู่ที่ปรัมเบยชุมแต่ย้ายมาตั้งอยู่ที่เมืองห่าเตียนแทน หลังจากถูกกุมขังอยู่เป็นเวลาเกือบหนึ่งปี บาทหลวงฝรั่งเศสทั้งสามที่ธนบุรีจึงได้รับการปล่อยตัว ในเดือนสิงหาคม พ.ศ. 2319

ในขณะนั้นเกิดกบฏเต็ยเซิน (Tây Sơn) ขึ้นที่เวียดนามภาคกลาง นำโดยสามพี่น้องตระกูลเหงวียนวัน โค่นล้มการปกครองของเจ้าญวนใต้ตระกูลเหงวียน ตระกูลเหงวียนถูกฝ่ายเต็ยเซินสังหารเกือบหมดสิ้น หลงเหลือเพียงเหงียนฟุกอั๊ญ (Nguyễn Phúc Ánh หรือ องเชียงสือ) ตั้งอยู่ต่อสู้กับเต็ยเซินที่เมืองไซ่ง่อน ในพ.ศ. 2320 ฝ่ายเต็ยเซินเข้าโจมตียึดเมืองไซ่ง่อน องเชียงสือหลบหนีมาอยู่ที่เมืองห่าเตียน ซึ่งบาทหลวงเดอเบแอนได้ช่วยเหลือให้ที่พักพิงแก่องเชียงสือ เป็นการพบกันครั้งแรกระหว่างองเชียงสือและบาทหลวงเดอเบแอน ซึ่งองเชียงสือสามารถยกทัพกลับไปยึดเมืองไซ่ง่อนคืนจากเต็ยเซินได้ในปีเดียวกัน ในพ.ศ. 2321 สลัดเขมรเข้าโจมตีเมืองห่าเตียน เผาทำลายโบสถ์เมืองห่าเตียน เป็นเหตุให้บาทหลวงเดอเบแอนต้องหลบหนีไปอยู่ที่เบียนฮว่า (Biên Hòa) ใกล้กับเมืองไซ่ง่อน ที่เมืองไซง่อนนี่เอง ที่บาทหลวงเดอเบแอนได้คุ้นเคยสนิทสนมกับองเชียงสือ ปีต่อมา พ.ศ. 2322 สมเด็จพระเจ้าตากสินฯทรงขัดเคืองบาทหลวงฝรั่งเศส ว่าไม่ยินยอมให้ข้าราชการคริสเตียนเข้าร่วมพระราชพิธีต่างๆ จึงมีพระราชโองการให้ขับไล่บาทหลวงฝรั่งเศสทั้งสามคน ได้แก่ บาทหลวงเลอบง บาทหลวงกูเด และบาทหลวงการ์โนล ออกจากพระราชอาณาจักร บาทหลวงเลอบงเดินทางไปที่เมืองปอนดีเชอร์รีและถึงแก่กรรมในปีต่อมาพ.ศ. 2323 ส่วนบาทหลวงกูเดและบาทหลวงการ์โนลเดินทางไปพำนักที่ไทรบุรี
ในพ.ศ. 2326 ฝ่ายเต็ยเซินโจมตียึดเมืองไซ่ง่อนได้อีกครั้ง ครั้งนี้ทั้งองเชียงสือและบาทหลวงเดอเบแอนจำต้องแยกย้ายเดินทางลี้ภัยเข้ามาพึ่งพระบรมโพธิสมภารพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกที่กรุงเทพ ที่กรุงเทพ บาทหลวงเดอเบแอนยื่นข้อเสนอให้แก่องเชียงสือ ว่าฝรั่งเศสจะช่วยองเชียงสือกอบกู้บ้านเมือง องเชียงสือจึงมอบหมายให้บาทหลวงเดอเบแอน บิชอปแห่งอาดรัง (เวียดนามเรียกว่า บ๊าดาหลก Bá Đa Lộc) เป็นผู้แทนขององเชียงสือ องเชียงสือมอบตราแผ่นดินให้แก่บาทหลวงอาดรัง นำบุตรชายคนโตขององเชียงสือ คือ เหงียนฟุกกั๊ญ (Nguyễn Phúc Cảnh) อายุเพียง 5 ปี เดินทางไปที่ฝรั่งเศส เพื่อเจรจาทำสัญญาขอความช่วยเหลือทางทหารจากฝรั่งเศส ในการต่อสู้กับเต็ยเซิน ในระหว่างที่พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกทรงส่งกองทัพนำโดยพระเจ้าหลานเธอ กรมหลวงเทพหริรักษ์ ยกทัพพร้อมด้วยองเชียงสือออกไปกอบกู้บ้านเมืองให้แก่องเชียงสือนั้น บาทหลวงเดอเบแอนพร้อมด้วยเหงียนฟุกกั๊ญบุตรชายขององเชียงสือเดินทางออกจากกรุงเทพในเดือนธันวาคม พ.ศ. 2327 ซึ่งต่อมาทัพฝ่ายไทยปราชัยในการรบที่การรบที่สักเกิ่ม-สว่ายมุ๊ต (Battle of Rạch Gầm-Xoài Mút) ในเดือนมกราคม พ.ศ. 2328 บาทหลวงเดอเบแอนเดินทางถึงเมืองปอนดีเชอร์รีในเดือนกุมภาพันธ์ แต่ฝ่ายทางการฝรั่งเศสเมืองปอนดีเชอร์รีไม่เห็นด้วยกับแผนการช่วยเหลือองเชียงสือ ไม่ยอมช่วยเหลือบาทหลวงเดอเบแอน บาทหลวงเดอเบแอนจึงยังไม่สามารถเดินทางไปที่ฝรั่งเศสได้

เมื่อสมเด็จพระเจ้าตากสินฯได้ทรงให้บาทหลวงฝรั่งเศสสามคนออกไปนั้น ทำให้ในไทยไม่หลงเหลือบาทหลวงแม้แต่คนเดียว จนกระทั่งในพ.ศ. 2327 บาทหลวงกูเดเดินทางจากไทรบุรีมาที่เมืองถลาง พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกจึงโปรดฯให้เชิญบาทหลวงกูเดมาเข้าเฝ้าฯที่กรุงเทพ พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าฯทรงมีพระราชวินิจฉัยว่าข้าราชการคริสเตียนไม่ต้องเข้าพิธีถือน้ำฯ และพระราชทานให้บาทหลวงฝรั่งเศสเข้ามาอยู่ที่ไทยได้ตามเดิม แต่ชาวคริสเตียนคาทอลิกในกรุงเทพ ซึ่งส่วนใหญ่เป็นชาวลูกครึ่งโปรตุเกสนั้น ต่อต้านบาทหลวงฝรั่งเศส ต้องการบาทหลวงโปรตุเกสจากมาเก๊ามากกว่า บาทหลวงกูเดจำต้องออกจากกรุงเทพเดินทางกลับไทรบุรี และสิ้นชีวิตระหว่างทางที่เมืองตะกั่วทุ่ง ในพ.ศ. 2328
บาทหลวงเดอเบแอนและเหงียนฟุกกั๊ญติดค้างอยู่ที่เมืองปอนดีเชอร์รีเป็นเวลาปีกว่า จนสามารถเดินทางออกจากปอนดีเชอร์รีได้ในเดือนกรกฎาคม พ.ศ. 2329 เดินทางถึงเมืองท่าลอรีย็อง (Lorient) ประเทศฝรั่งเศส ในเดือนกุมภาพันธ์ พ.ศ. 2330 บาทหลวงเดอเบแอนนำเหงียนฟุกกั๊ญเข้าเฝ้าพระเจ้าหลุยส์ที่สิบหกแห่งฝรั่งเศสที่พระราชวังแวร์ซาย ในเดือนพฤษภาคม พ.ศ. 2330 แต่ทว่าราชสำนักฝรั่งเศสยังคงลังเลที่จะส่งกำลังทหารเข้าช่วยเหลือองเชียงสือในดินแดนที่ห่างไกล เนื่องด้วยขณะนั้นราชสำนักฝรั่งเศสในช่วงก่อนการปฏิวัติฝรั่งเศสนั้นกำลังประสบภาวะฝืดเคืองทางการคลังอย่างมาก หลังจากที่บาทหลวงเดอเบแอนวิ่งเต้นอยู่ในฝรั่งเศสเป็นเวลาหกเดือน ในที่สุดราชสำนักฝรั่งเศสได้ยินยอมลงนามสัญญาช่วยเหลือองเชียงสือ ในวันที่ 28 พฤศจิกายน พ.ศ. 2330 เป็นสนธิสัญญาพันธมิตรทางด้านการโจมตีและการป้องกันลงนามที่แวร์ซายเมื่อวันที่ 28 พฤศจิกายน ค.ศ. 1787 ระหว่างฝรั่งเศสและโคชินจีน (ฝรั่งเศส: Traité d'alliance offensive et défensive conclu à Versailles, le 28 novembre 1787, entre la France et la Cochinchina) ประวัติศาสตร์นิพนธ์ในปัจจุบันเรียกว่า สนธิสัญญาแวร์ซาย (Treaty of Versailles) ประกอบด้วยสัญญา 10 ข้อ; 

 สัญญาข้อ 1 ระบุว่า พระเจ้ากรุงฝรั่งเศสสัญญาว่าจะช่วยองเชียงสือกอบกู้บ้านเมือง สัญญาข้อ 2 ว่า ฝรั่งเศสจะส่งเรือรบสี่ลำ กำลังทหารราบ 1,200 นาย ทหารปืนใหญ่ 400 นาย และทหารแขกซีปอย 450 นาย มาช่วยองเชียงสือ
 สัญญาข้อ 3 ระบุว่า เพื่อเป็นการตอบแทน องเชียงสือจะยกเมืองท่าดานัง หรือเมืองตูราน (Tourane) ให้แก่ฝรั่งเศส ข้อ 4 อนุญาตให้ฝรั่งเศสเข้ามาตั้งสถานีการค้าที่ดานัง ข้อ 5 องเชียงสือยกเกาะโกนด๋าว (Côn Đảo) หรือ ปูโลโกนดอร์ (Pulo Condor) ให้แก่ฝรั่งเศส
 สัญญาข้อ 6 ให้ฝรั่งเศสถืออภิสิทธิ์สามารถเข้ามาค้าขายกับเวียดนามได้เพียงชาติเดียว โดยที่ชาติตะวันตกชาติอื่นๆไม่มีสิทธิ์
 สัญญาข้อ 7 ว่าองเชียงสือจะรับรองความปลอดภัยของชีวิตและทรัพย์สินของชาวฝรั่งเศสในเวียดนาม

 เวียดนามราชวงศ์เหงียนปราบปรามศาสนาคริสต์ 

 ฝรั่งเศสช่วยองเชียงสือกอบกู้บ้านเมือง 
ด้วยความไม่สงบในกัมพูชา พระยายมราช (แบน) จึงนำนักองค์เอง เจ้าชายกัมพูชา พระชันษาอายุสิบปี เดินทางเข้ามาลี้ภัยพึ่งพิงพระบรมโพธิสมภารที่กรุงเทพ ในพ.ศ. 2325หนังสือราชพงษาวดารเขมร. มีกลุ่มชาวกัมพูชาติดตามนักองค์เองมาด้วยส่วนหนึ่ง หนึ่งในนั้นคือนายแก้ว เป็นลูกครึ่งชาวเขมร-โปรตุเกส สกุลริไบรู (Ribeiro) ได้รับราชการเป็นที่พระวิเศษสงคราม จางวางกรมทหารฝรั่งแม่นปืนใหญ่ ในสมัยรัชกาลที่ 1 ต่อมาพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกทรงแต่งตั้งให้พระยายมราช (แบน) เป็นเจ้าพระยาอภัยภูเบศร์ (แบน) ผู้สำเร็จราชการกัมพูชา ไปประจำอยู่ที่เมืองพระตะบอง

เหงียนฟุกอั๊ญหรือองเชียงสือ เดินทางเข้ามาพึ่งพระบรมโพธิสมภารในพ.ศ. 2326 องเชียงสือได้มอบหมายให้บาทหลวงเดอเบแอน สังฆราชอาดรัง เป็นผู้แทนขององเชียงสือ นำบุตรชายขององเชียงสือคือเหงียนฟุกกั๊ญอายุเพียงห้าขวบ เดินทางไปที่ประเทศฝรั่งเศส เพื่อร้องขอให้ฝรั่งเศสช่วยเหลือองเชียงสือในการสู้รบกับเต็ยเซิน บาทหลวงเดอเบแอน ทำสัญญากับราชสำนักฝรั่งเศสของพระเจ้าหลุยส์ที่สิบหกแห่งฝรั่งเศส ที่พระราชวังแวร์ซาย ในเดือนพฤศจิกายน พ.ศ. 2330 ซึ่งฝรั่งเศสสัญญาว่าจะให้ส่งเรือรบและกองกำลังเข้าช่วยองเชียงสือสู้กับเต็ยเซิน โดยที่องเชียงสือยินยอมมอบเมืองท่าดานังและเกาะโกนด๋าวให้ฝรั่งเศสเป็นการตอบแทน เมื่อทำสัญญาเรียบร้อยแล้ว บาทหลวงเดอเบแอนจึงพาเหงียนฟุกกั๊ญเดินทางกลับจากฝรั่งเศสมาที่เมืองปอนดิเชอร์รี ซึ่งเป็นฐานของฝรั่งเศสในอินเดีย ในเดือนธันวาคม พ.ศ. 2331 แต่ทว่าโธมัส คอนเวย์ (Thomas Conway) เจ้าเมืองปอนดีเชอร์รีของฝรั่งเศส ปฏิเสธที่จะจัดสรรเรือรบและกองกำลังให้แก่องเชียงสือ ตามที่ได้ทำสัญญาไว้ เนื่องจากนายคอนเวย์เห็นว่าการที่ฝรั่งเศสจะเข้าช่วยเหลือองเชียงสือนั้น เป็นการสิ้นเปลืองโดยเปล่าประโยชน์ อีกทั้งราชสำนักฝรั่งเศสยังให้ยกเลิกแผนการช่วยเหลือองเชียงสือ เมื่อฝรั่งเศสไม่ทำตามสัญญา สัญญาที่บาทหลวงเดอเบแอนได้ทำกับราชสำนักฝรั่งเศสจึงต้องเป็นอันยกเลิกไป เนื่องจากฝ่ายฝรั่งเศสไม่ได้ส่งกำลังช่วยองเชียงสือตามที่ได้สัญญาไว้ ต่อมาในพ.ศ. 2332 เกิดการปฏิวัติฝรั่งเศส (French Revolution)

ในพ.ศ. 2329 เหงียนเหวะ (Nguyễn Huệ) หนึ่งในสามพี่น้องเต็ยเซิน จากเมืองเว้ ยกทัพขึ้นเหนือสามารถเข้ายึดเมืองทังล็องหรือฮานอยได้สำเร็จ ล้มล้างการปกครองของพระจักรพรรดิราชวงศ์เลและเจ้าญวนเหนือตระกูลจิ่ญ และสามารถต้านทานการโจมตีของจีนราชวงศ์ชิง ในการรบที่หง็อกห่อย-ด๊งดา (Battle of Ngọc Hồi-Đống Đa) ในพ.ศ. 2331 ทำให้เวียดนามตั้งแต่เหนือจรดใต้อยู่ภายใต้อำนาจของเต็ยเซิน เหงียนเหวะสถาปนาตนเองขึ้นเป็นพระจักรพรรดิกวางจุง (Quang Trung) แต่ในพ.ศ. 2330 เหงียนเหวะซึ่งมีฐานอยู่ที่เมืองเว้ เกิดความขัดแย้งกับพี่ชายคือเหงียนญัค (Nguyễn Nhạc) ซึ่งมีฐานอยู่ที่เมืองกวีเญิน เมื่อพี่น้องเต็ยเซินขัดแย้งกัน องเชียงสือซึ่งลี้ภัยอยู่ที่กรุงเทพเห็นเป็นโอกาส จึงลักลอบเดินทางออกจากกรุงเทพในพ.ศ. 2330 จนองเชียงสือสามารถเข้ายึดเมืองไซ่ง่อนได้ในพ.ศ. 2331 ตั้งฐานที่มั่นในเวียดนามภาคใต้บริเวณดินดอนสามเหลี่ยมปากแม่น้ำโขงได้สำเร็จ
บาทหลวงเดอเบแอนแก้ไขปัญหาที่ฝรั่งเศสไม่ทำตามสัญญา ด้วยการเรี่ยไรเงินว่าจ้างบรรดาทหารเรือฝรั่งเศสเข้ามาช่วงองเชียงสือแทน มีทหารเรือฝรั่งเศสบางนายที่สนับสนุนแผนการที่ฝรั่งเศสจะช่วยองเชียงสือ จึงอาสาสมัครเข้ามาช่วยองเชียงสือ ได้แก่ นายฌ็อง-บาป์ติสต์ แชโญ (Jean-Baptiste Chaigneau) คุมเรือชื่อว่าล็อง (Long 龍 แปลว่า มังกร) นายฟิลิป วานีแยร์ (Philippe Vannier) คุมเรือฝุ่ง (Phụng 鳳 แปลว่า หงส์) ฯลฯ บาทหลวงเดอเบแอนนำกองเรือฝรั่งเศส พร้อมทั้งทหารฝรั่งเศสอาสา เดินทางมามอบให้แก่องเชียงสือที่เมืองไซ่ง่อน ในพ.ศ. 2332 ยังมีนายโอลิวีแยร์ เดอ ปวีมาเนล (Olivier de Puymanel) วิศวกรชาวฝรั่งเศส ออกแบบสร้างป้อมเมืองไซ่ง่อนให้มั่นคงแข็งแรงตามอย่างตะวันตก นอกจากนี้ นายแชโญยังฝึกหัดทหารญวนขององเชียงสือตามอย่างตะวันตก ต่อมาพระเจ้ากวางจุงเหวียนเหวะสิ้นพระชนม์ในพ.ศ. 2335 โอรสของเหงียนเหวะคือเหงียนกว่างตว๋าน (Nguyễn Quang Toản, 阮光纘) ขึ้นเป็นจักรพรรดิเต็ยเซินองค์ต่อมา

ในพ.ศ. 2337 พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก โปรดฯพระราชทานให้อภิเษกนักองค์เอง เจ้าชายกัมพูชาซึ่งได้เข้ามาลี้ภัยอยู่ที่กรุงเทพตั้งแต่ยังเยาว์ ออกไปเป็นเจ้ากัมพูชา เป็นสมเด็จพระนารายณ์รามาธิบดีศรีสุริโยพรรณฯ พร้อมทั้งพระราชทานให้แยกเมืองพระตะบองและเสียมราฐ กัมพูชาทางภาคตะวันตกเฉียงเหนือ มาให้แก่เจ้าพระยาอภัยภูเบศร์ (แบน) ปกครองโดยตรงขึ้นกับกรุงเทพไม่ขึ้นกับกษัตริย์กัมพูชาทิพากรวงศ์ (ขำ บุนนาค), เจ้าพระยา. พระราชพงศาวดารกรุงรัตนโกสินทร์ รัชกาลที่ ๑. พิมพ์ครั้งที่ ๖. พระนารายณ์รามาธิบดีนักองค์เองกษัตริย์กัมพูชา อยู่ในราชสมบัติได้เพียงสามปี จึงประชวรถึงแก่พิราลัย ในพ.ศ. 2340

เมื่อองเชียงสือได้รับกองเรือฝรั่งเศสแล้ว องเชียงสือจึงนำทัพขึ้นเหนือโจมตีใช้เวลาหลายปี บาทหลวงเดอเบแอนได้พาเหงียนฟุกกั๊ญบุตรชายขององเชียงสือออกนำทัพด้วย เหงียนฟุกกั๊ญมีความต้องการเข้ารีตศาสนาคริสต์ แต่บาทหลวงเดอเบแอนยังไม่ทำพิธีศีลจุ่มล้างบาปให้แก่เหงียนฟุกกั๊ญ ด้วยเกรงว่าขุนนางขององเชียงสือจะต่อต้าน แม้กระนั้นเหงียนฟุกกั๊ญประพฤติตนเสมอเหมือนว่าตนเป็นคริสตัง โดยปฏิเสธไม่กราบไหว้บรรพบุรุษ ในพ.ศ. 2342 องเชียงสือนำทัพเรือเวียดนามฝรั่งเศสเข้าโจมตีเมืองกวีเญิน อันเป็นฐานที่มั่นของเต็ยเซิน บาทหลวงเดอเบแอนได้นำเหงียนฟุกกั๊ญ เข้าสังเกตการรบที่กวีเญิน แต่บาทหลวงเดอเบแอนล้มป่วยถึงแก่กรรมที่เมืองกวีเญินนั้นเอง ในเดือนตุลาคมพ.ศ. 2342 ทั้งองเชียงสือและเหงียนฟุกกั๊ญมีความเศร้าโศกเสียใจอย่างมาก ด้วยบาทหลวงเดอเบแอนเป็นผู้มีส่วนสำคัญที่ได้ช่วยเหลือนำกองกำลังฝรั่งเศสมาช่วยองเชียงสือกอบกู้บ้านเมือง

องเชียงสือสามารถยึดเมืองกวีเญินได้สำเร็จ ยกทัพตามขึ้นไปยึดเมืองเว้ได้ในพ.ศ. 2344 ที่เมืองเว้ องเชียงสือปราบดาภิเษกตนเองขึ้นเป็นพระจักรพรรดิยาล็อง (Gia Long) ก่อตั้งราชวงศ์เหงียน แต่ทว่าเจ้าชายเหงียนฟุกกั๊ญ โอรสองค์โตของพระเจ้ายาล็อง ประชวรสิ้นพระชนม์ในปีเดียวกัน พ.ศ. 2344 แล้วพระเจ้ายาล็องจึงกรีฑาทัพตามขึ้นไปยึดเมืองทังล็องฮานอยได้ในพ.ศ. 2345 สามารถรวบรวมเวียดนามตั้งแต่เหนือจรดใต้เข้ามาอยู่ในอำนาจได้สำเร็จ เป็นการสิ้นสุดสมัยราชวงศ์เต็ยเซิน บาทหลวงปีแยร์ ล็องแกร์ (Pierre Longer) ประมุขเขตมิสซังเขตตังเกี๋ยตะวันตก ตั้งสอนศาสนาอยู่ที่เมืองแก๋หวิญ (Kẻ Vĩnh จังหวัดนิญบิ่ญ) เข้าเฝ้าฯพระเจ้ายาล็องที่เมืองฮานอย ขอให้พระเจ้ายาล็องให้บาทหลวงมิชชันนารีฝรั่งเศสสามารถสอนศาสนาได้อย่างเสรี แต่พระเจ้ายาล็องไม่ทรงให้สัญญา ต่อมาพระเจ้ายาล็องจึงเสด็จกลับลงมาที่เมืองเว้ นำตัวจักรพรรดิเหงียนกว่างตว๋านแห่งเต็ยเซินมาสำเร็จโทษประหารชีวิตที่เมืองเว้ เมื่อบาทหลวงเดอเบแอนได้เสียชีวิตไป บาทหลวงฌ็อง ลาบาร์เตต (Jean Labartette) ได้ขึ้นดำรงตำแหน่งเป็นประมุขเขตมิสซังเวียดนามกลางคนต่อมา บาทหลวงลาบาร์เตตเข้าเฝ้าพระเจ้ายาล็องที่เมืองเว้ ในพ.ศ. 2346 ขอให้พระเจ้ายาล็องพระราชทานให้บาทหลวงสอนศาสนาได้ ซึ่งพระเจ้ายาล็องก็ไม่ให้สัญญาอีกเช่นกัน

 พระเจ้ามินมางปราบปรามศาสนาคริสต์ 
ในพ.ศ. 2349 พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าฯพระราชทานอภิเษกให้นักองค์จัน (โอรสของนักองค์เอง) ให้เป็นสมเด็จพระอุทัยราชาธิราชรามาธิบดีศรีสุริโยพรรณฯกษัตริย์กัมพูชา นักองค์จันกษัตริย์กัมพูชาเอาใจออกห่างจากไทยไปพึ่งพิงพระเจ้าเวียดนามยาล็อง เพื่อให้เวียดนามคานอำนาจกับไทย ต่อมาในพ.ศ. 2354 สมัยรัชกาลที่ 2 นักองค์สงวน อนุชาของนักองค์จัน ตั้งตนเป็นกบฏต่อนักองค์จันขึ้นที่เมืองโพธิสัตว์ ฝ่ายไทยเจ้าพระยายมราช (น้อย) ยกทัพเข้าระงับเหตุในกัมพูชาดำรงราชานุภาพ, สมเด็จกรมพระยา. พระราชพงษาวดาร กรุงรัตนโกสินทร รัชกาลที่ ๒. ฉบับพิมพ์ครั้งแรก ปีมโรงอัฐศก พ.ศ. ๒๔๕๙; พิมพ์ที่โรงพิมพ์ไทย ณสพานยศเส (ประวัติศาสตร์นิพนธ์กัมพูชาว่าฝ่ายไทยยกทัพเข้าช่วยสนับสนุนนักองค์สงวน) เป็นเหตุให้นักองค์จันหลบหนีลี้ภัยไปอยู่ภายใต้ความคุ้มครองของเวียดนามที่เมืองไซ่ง่อน อนุชาอีกสององค์ของนักองค์จันคือ นักองค์อิ่ม และนักองค์ด้วง ตัดสินใจมาเข้ากับฝ่ายไทย ทัพไทยเผาทำลายเมืองอุดงราชธานีกัมพูชา แล้วจึงนำตัวนักองค์สงวน นักองค์อิ่ม และนักองค์ด้วงกลับมาที่กรุงเทพ ฝ่ายเวียดนามพระเจ้ายาล็องแต่งตั้งให้เลวันเสวียต (Lê Văn Duyệt, 黎文悅) เป็นต๋งเจิ้น (Tổng trấn, 總鎮) หรือผู้สำเร็จราชการที่เมืองไซ่ง่อน มีอำนาจปกครองเวียดนามภาคใต้ทั้งหมด ยกทัพเมืองเว้ลงมาที่เมืองไซ่ง่อน แล้วจึงยกทัพแห่นำนักองค์จัน ซึ่งประทับลี้ภัยอยู่ที่ไซ่ง่อน ให้กลับมาครองกัมพูชาดังเดิม ในพ.ศ. 2356 "องต๋ากุน"เลวันเสวียตสร้างเมืองบันทายแก้วที่พนมเปญขึ้นใหม่ให้เป็นราชธานีของนักองค์จัน ไทยจึงสูญเสียการควบคุมกัมพูชา และกัมพูชาจึงตกอยู่ภายใต้อิทธิพลของเวียดนามนับแต่นั้น (ดู ความขัดแย้งในกัมพูชา พ.ศ. 2354)

 เหตุการณ์นำ 

 กัมพูชาติดต่อสัมพันธ์กับอังกฤษ 
หลังจากที่ไทยและเวียดนามทำสงครามเพื่ออำนาจเหนือกัมพูชามาเป็นเวลาร่วมสิบห้าปี ในสงครามอานามสยามยุทธ ในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว ฝ่ายไทยและเวียดนามบรรลุข้อตกลง ในพ.ศ. 2388 ให้นักองค์ด้วงเจ้าชายกัมพูชา ที่ฝ่ายไทยได้ให้การสนับสนุนให้เป็นเจ้ากัมพูชาตั้งแต่พ.ศ. 2384 อภิเษกขึ้นเป็นสมเด็จพระหริรักษ์รามาอิศราธิบดีศรีสุริโยพันธุ์เจ้าพระยาทิพากรวงศ์ (ขำ บุนนาค). พระราชพงศาวดาร กรุงรัตนโกสินทร์ รัชชกาลที่ ๓. เป็นกษัตริย์กัมพูชา ในเดือนสี่ (มีนาคม พ.ศ. 2390 นับอย่างปัจจุบัน พ.ศ. 2391) โดยที่กัมพูชาเป็นเมืองขึ้นประเทศราชของทั้งไทยและเวียดนาม และนักองค์ด้วงกษัตริย์กัมพูชาองค์ใหม่นี้ ต้องส่งบรรณาการให้แก่ทั้งไทยและเวียดนาม เมื่อนักองค์ด้วงขึ้นครองราชสมบัติกัมพูชา ด้วยความยินยอมของทั้งไทยและเวียดนามแล้ว ฝ่ายไทยและเวียดนามจึงต่างถอนกำลังออกจากกัมพูชา ความสงบสุขจึงบังเกิดขึ้นแก่กัมพูชาในที่สุด ประวัติศาสตร์นิพนธ์กัมพูชาระบุว่า ถึงแม้ว่าสงครามจะสิ้นสุดลง แต่ทว่าบ้านเมืองกัมพูชาได้รับความเสียหายมาก และพระหริรักษ์รามาฯกษัตริย์กัมพูชาคาดการณ์ว่า ในอนาคตจะเกิดเหตุการณ์ที่ไทยและเวียดนามเข้ามาโจมตีและทำสงครามในกัมพูชาอีก "ไทยจะยึดเอาโพธิสัตว์ กำปงสวาย อุดง สมบูรณ์ กระแจะ ตะโบงคมุม ส่วนญวนจะยึดเอาบาพนม ตรัง และพนมเปญ" เมื่อพระหริรักษ์รามาฯนักองค์ด้วงกษัตริย์กัมพูชาเห็นว่า กัมพูชาจะไม่สามารถป้องกันตนเองจากไทยและเวียดนามได้ จึงควรที่จะอาศัยมหาอำนาจจากภายนอกเข้ามาช่วยปกป้องคุ้มครองกัมพูชาจากไทยและเวียดนาม

ในพ.ศ. 2393 ในช่วงปลายรัชกาลที่ 3 อังกฤษส่งเจมส์ บรูก (James Brooke) เข้ามาที่กรุงเทพเพื่อทำสัญญาฉบับใหม่ แต่ทางฝ่ายราชสำนักไทยยังไม่ยินยอมตกลงสัญญาใหม่กับอังกฤษ เนื่องจากพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าฯทรงพระประชวร เจ้าพระยาพระคลัง (ดิศ บุนนาค) เห็นว่ายังไม่มีความจำเป็นที่ไทยต้องทำสัญญาใหม่กับอังกฤษ และในปลายรัชกาลที่ 3 ความสัมพันธ์ของไทยกับชาติตะวันตกเสื่อมถอยลงด้วยนโยบายทางเศรษฐกิจของไทย ที่ไม่เอื้ออำนวยต่อพ่อค้าตะวันตกโอวาท สุทธิวาทนฤพุฒิ. From Extraterritoriality to Equality: Thailand's Foreign Relations 1855-1939. ศูนย์ศึกษาการต่างประเทศ; พ.ศ. ๒๕๖๔.ท่านผู้หญิงนิออน สนิทวงศ์ ณ อยุธยา. Siam's Foreign Relations in the Reign of King Mongkut, 1851-1868. ศูนย์ศึกษาการต่างประเทศ; พ.ศ. ๒๕๖๖. เมื่อฝ่ายไทยไม่ยินยอม เจมส์ บรู๊ค จึงมีความโกรธเคือง ข่มขู่ว่าจะนำเรือรบมาบังคับให้ไทยทำตามข้อเสนอของอังกฤษ จึงเกิดข่าวลือออกไปว่า อังกฤษจะนำเรือรบเข้ามาโจมตีไทย ฝ่ายกัมพูชาพระหริรักษ์รามาฯกษัตริย์กัมพูชา เมื่อได้ทราบข่าวลือว่าอังกฤษจะเข้ามาโจมตีไทย กษัตริย์กัมพูชาจึงส่งผู้แทนชื่อ ก็องชตังตีนู มงไตรู (Constantine Monteiro)Nicholas Tarling. British Policy Towards Siam, Cambodia, and Vietnam, 1842-1858. Journal of Siam Society.

https://asj.upd.edu.ph/mediabox/archive/ASJ-04-02-1966/tarling-british-policy-siam-cambodia-vietnam.pdf เป็นชาวลูกครึ่งเขมร-โปรตุเกสเข้ารีตคาทอลิก เป็นตัวแทนของกษัตริย์กัมพูชา นำของมีค่าไปมอบให้แก่วิลเลียม จอห์น บัทเตอร์เวิร์ธ (William John Butterworth) ผู้ว่าราชการสเตรตส์เซตเทิลเมนต์ (Governor of Straits Settlements) เป็นเจ้าเมืองสิงคโปร์ของอังกฤษ ในพ.ศ. 2393 ขอให้อังกฤษช่วยเหลือคุ้มครองกัมพูชาจากโจรสลัดจีนในน่านน้ำอ่าวไทย

ถึงแม้ว่านายมงไตรูผู้แทนกัมพูชา จะไม่ได้ขอให้อังกฤษเข้ามาปกป้องคุ้มครองกัมพูชาโดยตรง ขอแค่ความช่วยเหลือในการปราบปรามโจรสลัดเท่านั้น แต่ฝ่ายอังกฤษก็เข้าใจความหมายโดยนัย เกิดข่าวลือว่ากัมพูชาจะมาขอเป็นเมืองขึ้นของอังกฤษ เพื่อให้อังกฤษช่วยคุ้มครองกัมพูชาจากไทยและเวียดนาม เจมส์บรู๊ค ซึ่งอยู่ที่กรุงเทพฯขณะนั้น เมื่อได้ทราบเรื่องที่กัมพูชาเข้าหาทางเมืองสิงคโปร์ จึงรายงานต่อลอร์ดพาเมอร์สตัน (Lord Palmerston) รัฐมนตรีต่างประเทศของอังกฤษ ในเดือนกรกฎาคม พ.ศ. 2393 ว่าอังกฤษอาจสามารถใช้กัมพูชาเป็นเครื่องมือต่อรองกับไทยและเวียดนามได้ "กัมพูชาเป็นกุญแจสำคัญของเราในภูมิภาคนี้ กษัตริย์ของอาณาจักรโบราณนั้นพร้อมที่จะสวามิภักดิ์ขอความคุ้มครองจากชาติยุโรปใดๆ ซึ่งจะคุ้มครองกัมพูชาจากศัตรูที่แข็งกร้าว คือไทยและญวน" (Cambodia is the Keystone of our policy in these countries,–the King of that ancient Kingdom is ready to throw himself under protection of any European nation, who will save him from his implacable enemies, the Siamese and the Cochin Chinese.)

การที่นายมงไตรูเป็นผู้แทนของพระหริรักษ์รามาฯนักองค์ด้วง เข้ามาติดต่อกับอังกฤษที่สิงคโปร์ ในช่วงกลางปีพ.ศ. 2393 นั้น เป็นที่สนใจของสื่ออังกฤษ โดยที่หนังสือพิมพ์สิงคโปร์ฟรีเพรส (Singapore Free Press) ได้ทำการสัมภาษณ์นายมงไตรูลงหนังสือพิมพ์ในเดือนสิงหาคม พ.ศ. 2393 ต่อมาในเดือนธันวาคม พ.ศ. 2393 จอห์น ครอว์เฟิร์ด ซึ่งขณะนั้นเกษียณราชการแล้วช่วยงานบริษัทอินเดียตะวันออกของอังกฤษ รายงานต่อเอ็ดเวิร์ด สมิธ-แสตนลีย์ เอิร์ลแห่งดาร์บีย์ (Edward Smith-Stanley, Earl of Derby) รัฐมนตรีกระทรวงอาณานิคมอังกฤษ ว่า"ขณะนี้กษัตริย์กัมพูชากำลังถูกบีบคั้นจากเจ้าอธิราชทั้งสองซึ่งมีอิทธิพลมากและเป็นอริต่อกัน" (The King of Cambodia is now hemmed in between two rival and powerful Potentates,) และ"กษัตริย์กัมพูชาจะยินดีเข้าสู่ความคุ้มครองชาติยุโรปใดๆที่สามารถรับรองว่าจะปกป้องกษัตริย์กัมพูชาจากไทยและญวน" (The King of Cambodia would gladly and gratefully place himself under protection of any European power what would guarantee him protection against the Siamese and Cochin Chinese;)
อย่างไรก็ตาม นายบัทเตอร์เวิร์ธ เจ้าเมืองสิงคโปร์ กลับไม่มีความสนใจที่จะติดต่อสัมพันธ์กับกัมพูชาแต่อย่างใด บัทเตอร์เวิร์ธรายงานไปถึงลอร์ดพาเมอร์สตันที่ลอนดอน ในปีพ.ศ. 2394 ว่าข่าวลือที่ว่ากัมพูชาจะมาขอความคุ้มครองจากอังกฤษนั้นไม่เป็นความจริง นายมงไตรูผู้แทนกัมพูชามาติดต่อเรื่องให้ช่วยปราบโจรสลัดแต่เพียงเท่านั้น ฝ่ายบรรดาพ่อค้าอังกฤษในสิงคโปร์เห็นว่าควรเปิดให้กัมพูชาเป็นตลาดใหม่ บริษัทดาลไมดา (D'Almeida) ที่สิงคโปร์จึงว่าจ้างให้นายลุดวิก เวอร์เนอร์ เฮล์มส์ (Ludvig Verner Helms)Ludvig Verner Helms. Pioneering in the Far East And Journeys to California in 1849 and to the White Sea in 1878. พ.ศ. 2425. นักเดินเรือชาวเดนมาร์ก คุมเรือพันทาลูน (Pantaloon) มาสำรวจที่กัมพูชา นายเฮล์มส์พานายมงไตรูนั่งเรือพันทาลูนออกจากสิงคโปร์ในเดือนกุมภาพันธ์ พ.ศ. 2394 มาที่เมืองกำปอด ซึ่งฝ่ายไทยได้ล่วงรู้ว่ามีเรืออังกฤษมาถึงเมืองกำปอด นายเฮล์มส์เดินทางจากเมืองกำปอดเข้าไปที่เมืองอุดงในเดือนมีนาคมด้วยวัวเทียมเกวียน เข้ามาตามถนนที่นักองค์ด้วงได้ให้สร้างไว้ ซึ่งนายเฮล์มส์ระบุว่าเป็นเส้นทางที่แห้งแล้งและขาดน้ำ นายเฮล์มส์ใช้เวลาสิบวันถึงเมืองอุดง ซึ่งนายเฮล์มส์บรรยายไว้ว่าเมืองอุดงราชธานีกัมพูชานั้น ประกอบด้วยเพียงบ้านไม้ไผ่หลังคามุงจาก และมีเสียงสุนัขหอนตลอดคืน เนื่องจากกัมพูชาถูกโจมตีจากไทยและเวียดนามบ่อยครั้ง จึงไม่มีการสร้างสิ่งปลูกสร้างถาวร เฮล์มส์บรรยายวังของนักองค์ด้วงกษัตริย์กัมพูชาว่าเป็นกำแพงสองชั้นทำจากไม้ นายเฮล์มส์ได้เข้าเฝ้าพระหริรักษ์ฯนักองค์ด้วง ซึ่งได้เล่าประวัติของกัมพูชาตั้งแต่นักองค์แบนถูกเวียดนามประหารชีวิต จนถึงที่ไทยได้นำนักองค์ด้วงมาครองกัมพูชา และว่าไทยได้บังคับให้นักองค์ด้วงส่งบรรณาการแก่เวียดนาม ให้กัมพูชาเป็นเมืองขึ้นของทั้งไทยและเวียดนาม ให้แก่นายเฮล์มส์ได้ฟัง และนายเฮล์มส์ได้พบกับบาทหลวงฌ็อง-โคลด มิช (Jean-Claude Miche) ประมุขเขตมิสซังกัมพูชา บาทหลวงมิชเล่าให้นายเฮล์มส์ฟังว่าเวียดนามได้ทำการปราบปรามชาวคริสเตียนอย่างรุนแรง จนบาทหลวงมิชเกือบเอาชีวิตไม่รอด นายเฮล์มส์อยู่ที่เมืองอุดงเป็นเวลาหนึ่งสัปดาห์ แล้วนักองค์ด้วงจึงให้นายเฮล์มส์นั่งช้างกลับเมืองกำปอด นายเฮล์มส์ล่องเรือพันทาลูนกลับถึงสิงคโปร์ในเดือนมิถุนายน พ.ศ. 2394 จากนั้นฝ่ายอังกฤษไม่มีท่าทีว่าจะเข้ามาติดต่อสัมพันธ์กับกัมพูชาแต่ประการใด การที่กัมพูชาส่งผู้แทนไปที่สิงคโปร์จึงไม่ประสบผล

 พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าฯเสด็จขึ้นครองราชสมบัติ 
ในเดือนสี่ (มีนาคม) พ.ศ. 2394 ก่อนที่พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวจะเสด็จสวรรคต เจ้าพระยาพระคลัง (ดิศ บุนนาค) ได้มอบหมายให้บุตรชายสองคนได้แก่ จมื่นไวยวรนารถ (ช่วง บุนนาค) และจมื่นราชามาตย์ (ขำ บุนนาค) เดินทางไปเข้าเฝ้าสมเด็จพระอนุชาธิราช เจ้าฟ้ามงกุฎ ที่วัดบวรนิเวศ ทูลเชิญให้เจ้าฟ้ามงกุฎเสด็จขึ้นครองราชสมบัติ ต่อมาสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวจึงเสด็จสวรรคตในวันขึ้นหนึ่งค่ำ เดือนห้า (วันที่ 2 เมษายน) พ.ศ. 2394 พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวเสด็จขึ้นครองราชสมบัติต่อมา ด้วยการสนับสนุนของขุนนางสกุลบุนนาค พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงสถาปนาให้พระอนุชาคือเจ้าฟ้ากรมขุนอิศเรศรังสรรค์เป็นพระเจ้าแผ่นดินพระองค์ที่สองนิทานโบรานคดี (พ.ศ. 2487) โดย สมเด็ดพระเจ้าบรมวงส์เทอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ นิทานที่ 19 เรื่อง เมืองไทยมีพระเจ้าแผ่นดิน 2 พระองค์ และทรงแต่งตั้งขุนนางสกุลบุนนาคให้ขึ้นดำรงตำแหน่งเสนาบดีที่สำคัญต่างๆได้แก่;

 เจ้าพระยาพระคลัง (ดิศ บุนนาค) เป็น สมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาประยูรวงศ์ ผู้สำเร็จราชการทั่วทั้งพระราชอาณาจักร เรียกลำลองว่า สมเด็จเจ้าพระยาองค์ใหญ่
 พระยาศรีพิพัฒน์รัตนราชโกษา (ทัต บุนนาค) เป็น สมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาพิไชยญาติ ผู้สำเร็จราชการในพระนคร เรียกลำลองว่า สมเด็จเจ้าพระยาองค์น้อย
 จมื่นไวยวรนารถ (ช่วง บุนนาค) เป็น เจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์ ว่าที่สมุหพระกลาโหม
 จมื่นราชามาตย์ (ขำ บุนนาค) เป็น เจ้าพระยารวิวงศ์มหาโกษาธิบดี ว่าที่พระคลัง (ต่อมาพระราชทานเปลี่ยนราชทินนามเป็นเจ้าพระยาทิพากรวงศ์มหาโกษาธิบดี)

เจ้าฟ้ามงกุฏได้ทรงมอบหมายให้บาทหลวงชาวอเมริกันคือ จอห์น เทย์เลอร์ โจนส์ (John Taylor Jones) นำข้อความไปตีพิมพ์ในหนังสือพิมพ์สิงคโปร์ฟรีเพรสที่สิงคโปร์ เนื้อความว่า;ข่าวในตอนต้นรัชชกาลที่ ๔ ตามหนังสือข่าวในเมืองสิงคโปร์ พ.ศ. ๒๓๙๔ พิมพ์ในงานทำบุญหน้าพระศพ พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหมื่นราชศักดิ์สโมสร ครบ ๕๐ วัน ณวันที่ ๑ มกราคม พ.ศ. ๒๔๗๔.

 พระเจ้าแผ่นดินสยามได้เสด็จสวรรคต พระเจ้าแผ่นดินสยามใหม่ทั้งสองพระองค์มีพระราชประสงค์ที่จะส่งเสริมอุดหนุนการค้าขายกับชาติตะวันตกให้เพิ่มมากขึ้นไป "ในเรื่องการค้าขายกับคนต่างประเทศนั้น พระเจ้าแผ่นดินทรงมีความเห็นกว้างขวางกอบด้วยปัญญาสว่าง และเราควรหวังได้ว่าความเห็นนั้นๆ คงจะได้ทรงปฏิบัติ ตามโดยประการ ซึ่งทำให้ การค้าขายต่างประเทศได้รับอุดหนุนและขยายให้กว้างออกไป"
 ขอให้เซอร์เจมส์บรู๊คกลับเข้ามาเจรจาสัญญากับไทยอีกครั้งหนึ่ง "การที่ความเห็นของเยมส์บรุ๊กในเรื่องราชการเมืองไทย เป็นที่พอใจและได้รับความเห็นชอบจากพระเจ้าแผ่นดินเดี๋ยวนี้และพวกเสนาบดีนั้น มีพะยานให้เห็นได้โดยข้อที่กล่าวกันว่าราชสำนักไทยอยากให้เซอร์เยมส์กลับมากรุงเทพฯอีกครั้งหนึ่งโดยเร็วที่สุดที่จะมาได้"
 ขอให้มิชชันนารีบาทหลวงฝรั่งเศสที่ต้องออกจากพระราชอาณาจักรไปตั้งแต่ พ.ศ. 2392 กลับเข้ามาที่ประเทศสยามดังเดิม "พระเจ้าแผ่นดินได้พระราชทานอนุญาตแก่มิชันนารีฝรั่งเศสผู้ต้องออกไปจากประเทศสยามนานแล้ว ให้กลับมา เหตุฉะนั้นการให้อภัยแก่ศาสนาอื่นคงจะเป็นคุณธรรมอันหนึ่งของพระองค์"

ฝ่ายทางพ่อค้าเมืองสิงค์โปร์ ได้ทราบข่าวว่าพระเจ้ากรุงสยามพระองค์เดิมได้สวรรคต และพระเจ้ากรุงสยามพระองค์ใหม่ได้เสด็จขึ้นครองราชสมบัติ ทางกลุ่มพ่อค้าเมืองสิงคโปร์จึงมอบมหายให้นายนายลุดวิก เวอร์เนอร์ เฮล์มส์ นักเดินเรือขาวเดนมาร์ก ที่ได้เดินทางไปกัมพูชาในช่วงต้นปีพ.ศ. 2394 นั้น เดินทางเข้ามาที่กรุงเทพ เพื่อสืบข่าวว่าเรื่องที่เมืองไทยผัดเปลี่ยนแผ่นดิน แล้วพระเจ้ากรุงสยามพระองค์ใหม่เป็นไมตรีกับชาวตะวันตกจริงหรือไม่ นายเฮล์มส์เดินทางออกจากสิงคโปร์ ในปลายเดือนมิถุนายน พ.ศ. 2394 ด้วยเรือพันทาลูนลำเดิม มาถึงที่ป้อมปากน้ำสมุทรปราการในเดือนกรกฎาคม พระยาสมุทรบุรานุรักษ์ (เกิด) เจ้าเมืองปากน้ำ มีความตกใจว่าอังกฤษจะเข้ามาโจมตี เนื่องจากเรือของนายเฮล์มส์นั้นชักธงอังกฤษ แต่นายเฮล์มส์ได้ชี้แจงแก่พระยาสมุทรบุรานุรักษ์ว่านายเฮล์มส์มาด้วยไมตรี พระยาสมุทรบุรานุรักษ์จึงกล่าวแก่นายเฮล์มส์ว่า "อ่า ท่านคือคนที่ได้ไปหาพระเจ้ากรุงกัมพูชาที่เมืองอุดงฦาชัยใช่หรือไม่? เราทราบเรื่องของท่านหมดสิ้นแล้ว" แล้วนายเฮล์มส์จึงเดินเรือต่อมาที่กรุงเทพฯ ซึ่งนายเฮล์มส์ได้พรรณาไว้ว่าเป็นเมืองที่"สวยงาม มีแม่น้ำคั่นด้วยสวนต่างๆ ต้นไม้และพืชพรรณนั้นงดงาม และเมื่อเดินทางเข้าใกล้เมืองนี้ วัดวาอารามที่งดงามพบเห็นได้มากขึ้น"

นายเฮล์มส์ได้เข้าเฝ้าพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าฯที่พระบรมมหาราชวัง ในเดือนกรกฎาคม พ.ศ. 2394 พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าฯทรงมีพระราชปฏิสันถาร ตรัสถามนายเฮล์มส์ว่ามาที่กรุงเทพฯด้วยธุระประการใด นายเฮล์มส์ทูลตอบว่าทางเมืองสิงคโปร์ได้ส่งนายเฮล์มส์มาตามข่าวว่าสยามมีพระเจ้าแผ่นดินพระองค์ใหม่จริงหรือไม่ พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าฯตรัสว่าทรงทราบเรื่องราวที่นายเฮล์มส์ได้เดินทางไปที่กัมพูชาทั้งหมด และตรัสแก่นายเฮล์มส์ว่ามีพระราชประสงค์ที่จะทำสัญญาการค้ากับอังกฤษเพื่อขยายการค้ากับชาติตะวันตก และเพื่อเพิ่มการผลิตของสินค้าเกษตรกรรมในไทย ต่อมาวันแรมสี่ค่ำเดือนแปด (17 กรกฎาคม พ.ศ. 2394) นายเฮล์มส์ได้เข้าร่วมงานพระเมรุของกรมหมื่นสนิทนเรนทร์และพระองค์เจ้ากัณฐา ซึ่งในงานพระเมรุนี้ นายเฮล์มส์ได้นั่งอยู่กับเจ้าพระยารวิวงศ์ (ขำ บุนนาค) และนักองค์ราชาวดี โอรสของพระหริรักษ์รามาฯกษัตริย์กัมพูชา ที่ได้เข้ามาประทับอยู่ที่กรุงเทพฯ นายเฮล์มส์ได้เล่าเรื่องราวที่ตนได้เดินทางเข้าไปในกัมพูชา ได้เข้าเฝ้ากษัตริย์กัมพูชาให้แก่นักองค์ราชาวดีได้ฟัง

พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงมีพระราชประสงค์อย่างแรงกล้าที่จะให้ไทยทำสัญญาฉบับใหม่กับอังกฤษ โปรดฯให้เจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์ (ช่วง บุนนาค) เขียนจดหมายถึงเซอร์เจมส์บรู๊คที่กรุงลอนดอนหลายฉบับ ฝ่ายลอร์ดพาเมอร์สตันรัฐมนตรีต่างประเทศของอังกฤษ เมื่อได้ทราบข่าวไทยมีพระเจ้าแผ่นดินพระองค์ใหม่ซึ่งเป็นไมตรีกับอังกฤษ และมีพระราชประสงค์ที่จะทำสัญญาการค้ากับอังกฤษ จึงมีความยินดียิ่ง รีบรุดเตรียมการส่งตัวเซอร์เจมส์บรู๊คจากลอนดอนกลับเข้ามาทำสัญญากับไทย แต่ทว่าในช่วงกลางปี พ.ศ. 2394 พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าฯทรงมีพระราชหัตถเลขาถึงนายบัทเตอร์เวิร์ธเจ้าเมืองสิงคโปร์ว่า ขอให้อังกฤษเลื่อนการส่งทูตมาทำสัญญาการค้าออกไปก่อน เนื่องจากทางรัฐบาลไทยยังติดงานพระบรมศพพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าฯ เมื่องานพระบรมศพเสร็จสิ้นแล้ว จึงขอให้อังกฤษส่งทูตเข้ามาอีกครั้ง ลอร์ดพาเมอร์สตันจึงจำต้องเลื่อนการส่งทูตอังกฤษเข้ามาทำสัญญากับไทยออกไปก่อน ประกอบกับที่ขณะนั้น เซอร์เจมส์บรู๊ค ซึ่งดำรงตำแหน่งเป็นเจ้าเกาะลาบวน (Governor of Labuan) และได้ตั้งตนเป็นราชาแห่งซาราวัก (Rajah of Sarawak) ตั้งแต่พ.ศ. 2384 นั้น ต้องเผชิญข้อหาว่าได้ใช้กำลังเกินควรกดขี่ช่มเหงชาวพื้นเมืองเกาะบอร์เนียว ทำให้เซอร์เจมส์บรู๊คไม่สามารถเดินทางมาที่ไทยได้เนื่องจากต้องสู้คดีอยู่ที่ลอนดอน เดือนมีนาคมปีต่อมา พ.ศ. 2395 เอิร์ลแห่งมอลส์บรี (Earl of Malmesbury) รัฐมนตรีต่างประเทศของอังกฤษคนใหม่ ถามเซอร์เจมส์บรู๊คว่าพร้อมเดินทางมาเป็นทูตที่ไทยอีกครั้งหรือไม่ แต่เจมส์บรู๊คปฏิเสธด้วยเหตุผลทางด้านสุขภาพ

นอกจากอังกฤษแล้ว พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าฯยังมีพระราชประสงค์ที่จะเจริญสัมพันธไมตรีกับฝรั่งเศสอีกด้วย ในพ.ศ. 2394 รัฐบาลฝรั่งเศสยุคสาธารณรัฐที่สองแต่งตั้งให้นายเฟรเดริก โกทีแยร์ (Frédéric Gauthier) มาเป็นกงสุลฝรั่งเศสคนใหม่ที่สิงคโปร์ เจ้าพระยารวิวงศ์ฯ (ขำ บุนนาค) เสนาบดีพระคลัง ได้ให้บาทหลวงฌ็อง-บาติสต์ ปาเลอกัว ประมุขเขตมิสซังสังฆมณฑลสยาม เขียนจดหมายแจ้งไปยังกงสุลโกทีแยร์คนใหม่ที่สิงคโปร์ว่า รัฐบาลไทยต้องการทำสัญญากับฝรั่งเศสCharles Meyniard. Le second empire en Indo-Chine (Siam-Cambodge-Annam). Société d'éditions scientifiques, พ.ศ. 2434. ซึ่งนายโกทีแยร์กงสุลฝรั่งเศสมีจดหมายตอบว่า ฝ่ายรัฐบาลฝรั่งเศสได้แต่งตั้งให้พลเรือตรีลาแกร์ (Contre-Amiral Laguerre) เป็นผู้แทนฝรั่งเศสเข้ามาเจรจากับไทย แต่ไม่ได้ระบุว่าจะเข้ามาเมื่อใด จากนั้นบาทหลวงปาเลอกัวจึงนำบาทหลวงฝรั่งเศสเจ็ดคนที่ได้ถูกขับออกจากพระราชอาณาจักรไปตั้งแต่พ.ศ. 2392 ในช่วงปลายรัชกาลที่ 3 ในเหตุการณ์การปล่อยสัตว์ทำบุญ บาทหลวงปาเลอกัวได้นำบรรดาบาทหลวงฝรั่งเศสที่ได้กลับเข้ามาที่ไทย เข้าเฝ้าพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าฯ ในเดือนกุมภาพันธ์ พ.ศ. 2395Jean-Baptiste PALLEGOIX https://irfa.paris/en/missionnaire/0370-pallegoix-jean-baptiste/ แล้วพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าฯจึงมีพระราชโองการให้บาทหลวงปาเลอกัว นำพระราชหัตถเลขาเป็นภาษาอังกฤษจากพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าฯไปถวายแด่พระจักรพรรดินโปเลียนที่ 3 ที่กรุงปารีส และไปถวายแด่พระสันตะปาปาปิอุสที่เก้า ที่กรุงโรม บาทหลวงปาเลอกัวเดินทางออกจากกรุงเทพในเดือนมีนาคม พ.ศ. 2395

จอห์น ครอว์เฟิร์ด (John Crawfurd) ซึ่งเคยเป็นราชทูตอังกฤษเข้ามาที่ไทยในสมัยรัชกาลที่ 2 ซึ่งเกษียณราชการแล้วช่วยงานบริษัทอินเดียตะวันออกของอังกฤษ ไม่ต้องการให้ไทยข้ามหน้าข้ามตาไปติดต่อกับรัฐบาลอังกฤษที่ลอนดอนโดยตรง จึงเขียนจดหมายถึงเอ็ดเวิร์ด สมิธ-แสตนลีย์ เอิร์ลแห่งดาร์บีย์ นายกรัฐมนตรีอังกฤษ ในเดือนมีนาคม พ.ศ. 2395 ว่าการที่รัฐบาลอังกฤษที่ลอนดอนจะส่งทูตมาเจรจาทำสัญญาการค้าไทยนั้น เป็นการก้าวก่ายกิจการของบริษัทอินเดียตะวันออก (Too busy an interference) นอกจากนี้ ยังมีข่าวลือว่าฝ่ายอนุรักษ์นิยมเดิมของไทยกำลังวางแผนขัดขวางการปฏิรูปของไทย (there was a powerful party opposed to the reform) ซึ่งบริษัทอินเดียตะวันออกได้รายงานไปที่กระทรวงการต่างประเทศของอังกฤษในลักษณะเดียวกัน การที่อังกฤษจะส่งทูตเข้ามาที่ไทยจึงถูกระงับไปอย่างไม่มีกำหนด

งานพระบรมศพพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าฯ แล้วเสร็จในเดือนหก (เมษายน) พ.ศ. 2395 ต่อมาในเดือนแปด (กรกฎาคม) พ.ศ. 2395 พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงแต่งคณะทูตออกไปจิ้มก้องเชิญหองที่กรุงปักกิ่ง คณะทูตไทยเดินทางถึงเมืองฮ่องกง ในเดือนสิงหาคม นายจอห์น โบว์ริง (John Bowring) ซึ่งดำรงตำแหน่งเป็นกงสุลอังกฤษที่เมืองกวางตุ้ง และรักษาการแทนเป็นผู้สำเร็จราชการฮ่องกง ได้ให้การต้อนรับคณะทูตไทยอย่างดีLiping Yang (พ.ศ. 2565). The Bowring Treaty and the Opening up of Thailand. The Gale Review. https://review.gale.com/2022/08/30/the-bowring-treaty-and-the-opening-up-of-thailand/ พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าฯจึงมีพระราชหัตถเลขาเป็นภาษาอังกฤษถึงนายจอห์น โบวริง เชื้อเชิญให้ชาวอังกฤษเข้ามาสานสัมพันธไมตรีกับชาวไทย (to avail yourself of any opportunity for cultivating and strengthening the bond of amity between the Siamese and the British people.) แต่ก็ได้ทรงเน้นย้ำให้อังกฤษปฏิบัติต่อไทยด้วยเกียรติยศทัดเทียมกับเวียดนามซึ่งเป็นศัตรูของไทยเป็นอย่างน้อย (they may be with us in like or similar manner with that have been or will be with Cochin China which is opposing to our country, so that our council might see that the fortune of Siam and Cochin China is tolerable or equal.) อย่างไรก็ตาม จักรวรรดิจีนราชวงศ์ชิงในขณะนั้นอยู่ระหว่างกบฏไท่ผิง (Taiping Rebellion) คณะทูตไทยได้ตราหองจากจักรพรรดิเสียนเฟิงแต่ถูกผู้ร้ายปล้นชิงระหว่างทาง และทูตไทยท่องสื่อถูกสังหารเสียชีวิต การจิ้มก้องในพ.ศ. 2395 นี้ จึงเป็นการจิ้มก้องครั้งสุดท้ายในประวัติศาสตร์ นายโบว์ริงนำเรื่องที่พระเจ้ากรุงสยามมีพระราชหัตถเลขา ยินดีจะเป็นไมตรีกับอังกฤษ รายงานต่อเอิร์ลแห่งมอลส์บรีรัฐมนตรีต่างประเทศของอังกฤษ แต่ฝ่ายรัฐบาลอังกฤษยังไม่ส่งทูตเข้ามาเจรจาที่ไทยแต่อย่างใด

 กัมพูชาติดต่อสัมพันธ์กับฝรั่งเศส 
ในเดือนกรกฎาคม พ.ศ. 2395 รัฐบาลฝรั่งเศสได้แต่งตั้งให้พลเรือตรีลาแกร์ ผู้บัญชาการกองเรือของฝรั่งเศสที่เกาะเรอูว์นียง (Réunion) ให้เป็นผู้แทนอำนาจเต็มของรัฐบาลฝรั่งเศสเข้ามาทำสัญญาการค้ากับไทย แต่ทว่าในเวลาเดียวกันนั้นเกิดเหตุการณ์ที่เจ้าชายหลุยส์-นโปเลียน ประธานาธิบดีของฝรั่งเศส ทำการยึดอำนาจปราบดาภิเษกตนเองขึ้นเป็นพระจักรพรรดิแห่งฝรั่งเศส เป็นพระจักรพรรดินโปเลียนที่สาม จัดตั้งจักรวรรดิฝรั่งเศสที่สอง (Second French Empire) ทำให้ลาแกร์ต้องเดินทางกลับฝรั่งเศส เพื่อให้พระจักรพรรดิฝรั่งเศสองค์ใหม่ทำการแต่งตั้งอีกครั้ง ในปีต่อมา พ.ศ. 2396 พระจักรพรรดินโปเลียนที่สาม ทรงแต่งตั้งให้พลเรือตรีลาแกร์เป็นราชทูตผู้แทนพระองค์พระจักรพรรดิฝรั่งเศสมีอำนาจเต็ม เข้ามาทำสัญญากับไทย นายลาแกร์จึงเดินทางออกจากฝรั่งเศสมาที่ไทย

ในพ.ศ. 2395 นายโกทีแยร์กงสุลฝรั่งเศสที่สิงคโปร์ ได้ทราบว่า นายบัทเตอร์เวิร์ธ เจ้าเมืองสิงคโปร์ของอังกฤษ ได้รายงานกลับไปที่รัฐบาลอังกฤษที่ลอนดอนว่า พ่อค้าอังกฤษที่สิงคโปร์มีความสนใจว่าเมืองท่ากำปอดจะสามารถทำการค้าขายได้ แต่กษัตริย์กัมพูชานั้นต้องการสานสัมพันธ์กับฝรั่งเศส และการที่อังกฤษจะเข้าแทรกแซงกัมพูชานั้นมีความเสี่ยง เนื่องจากเวียดนามมีกองกำลังอยูที่เวียดนามภาคใต้สามเหลี่ยมปากแม่น้ำโขงจำนวนมาก และฝ่ายไทยก็พร้อมที่จะตอบโต้อังกฤษหากอังกฤษแทรกแซงกัมพูชาPierre L. Lamant. Les prémices des relations politiques entre le Cambodge et la France vers le milieu du XIXe siècle. Outre-Mers. Revue d'histoire. พ.ศ. 2528. https://www.persee.fr/doc/outre_0300-9513_1985_num_72_267_2465 หลังจากที่ฝ่ายกัมพูชาสานสัมพันธ์กับอังกฤษที่สิงคโปร์ไม่สำเร็จ บาทหลวงฌ็อง-โคลด มิช (Jean-Claude Miche) ประมุขเขตมิสซังสังฆมณฑลกัมพูชา (Apostolic Vicar of Cambodia) ได้ทูลเสนอต่อพระหริรักษ์รามาฯนักองค์ด้วงกษัตริย์กัมพูชา ให้สานสัมพันธ์กับฝรั่งเศส เพื่อคานอำนาจกันกับไทยและเวียดนาม บาทหลวงมิชจึงเขียนจดหมายในเดือนกรกฎาคม พ.ศ. 2395 ส่งให้นายมงไตรู ขุนนางชาวลูกครึ่งเขมร-โปรตุเกสเข้ารีต คนที่เคยเข้ามาติดต่อที่สิงคโปร์เมื่อพ.ศ. 2393 ก่อนหน้านี้ เดินทางไปที่สิงคโปร์อีกครั้ง

นายมงไตรูถึงที่สิงคโปร์ในเดือนธันวาคม พ.ศ. 2395 ได้นำของจากนักองค์ด้วงเป็นผ้าแพรไหมมอบให้แก่นายโกทีแยร์กงสุลฝรั่งเศส และได้มอบจดหมายภาษาฝรั่งเศสของบาทหลวงมิชให้แก่โกทีแยร์ ใจความว่านักองค์ด้วงกษัตริย์กัมพูชาต้องการสานสัมพันธ์กับฝรั่งเศส และนายมงไตรูได้กล่าวแก่โกทีแยร์ว่า; "กษัตริย์กัมพูชานั้นอาภัพอย่างยิ่ง และต้องการส่งเสริมการค้ากับชาวยุโรปแต่ไม่สามารถกระทำได้ ด้วยสยามข้างหนึ่งและญวนอีกข้างหนึ่ง ซึ่งมีความริษยาและต้องการเขตแดนของกัมพูชา" อย่างไรก็ตาม นายโกทีแยร์กงสุลฝรั่งเศสที่สิงคโปร์ เห็นว่าการรับเรื่องที่กัมพูชามาขอติดต่อสัมพันธ์กับฝรั่งเศสนั้น เป็นเรื่องที่ใหญ่เกินตัว นายโกทีแยร์จึงมีจดหมายตอบนักองค์ด้วงเป็นพิธีกลับไปที่กัมพูชาว่า ฝรั่งเศสยินดีต้อนรับทุกผู้ทุกคน และโกทีแยร์ยังมอบหมายให้บาทหลวงมิชแจ้งแก่นักองค์ด้วงว่า นายโกทีแยร์เป็นเพียงกงสุลอยู่ที่เมืองสิงคโปร์ ไม่มีอำนาจไม่สามารถเป็นตัวแทนของฝรั่งเศสเข้าสานสัมพันธ์กับกัมพูชาได้ แต่จะส่งเรื่องของกัมพูชาไปที่รัฐบาลฝรั่งเศส

ฝ่ายนายชาร์ลส์ เดอ มงตีญี กงสุลฝรั่งเศสที่เซี่ยงไฮ้ ได้ทำการจัดตั้งเขตปกครองของฝรั่งเศสที่เซี่ยงไฮ้เป็นที่เรียบร้อยแล้ว จึงพาครอบครัวเดินทางกลับฝรั่งเศสเป็นการชั่วคราวเพื่อพักผ่อน เดินทางออกจากเมืองเซี่ยงไฮ้ในเดือนมิถุนายน พ.ศ. 2396

ฝ่ายพระหริรักษ์รามาฯกษัตริย์กัมพูชา เมื่อเห็นว่านายโกทีแยร์กงสุลฝรั่งเศสที่สิงคโปร์ยังไม่รับไมตรีกัมพูชา จึงได้มอบหมายให้บาทหลวงมิชเขียนจดหมายเป็นภาษาฝรั่งเศส ในเดือนกรกฎาคม พ.ศ. 2396 ไปถึงนายโกทีแยร์ที่สิงคโปร์อีกครั้ง พร้อมทั้งให้ขุนนางชาวลูกครึ่งเขมร-โปรตุเกส จำนวนสามคน นำเครื่องบรรณาการของมีค่า ได้แก่ งาช้าง นอระมาด รง น้ำตาล และพริกไทย ไปมอบให้แก่นายโกทีแยร์ที่สิงคโปร์ ใจความเล่าประวัติความเป็นมาของนักองค์ด้วงที่ได้ขึ้นครองราชสมบัติกัมพูชา ว่าด้วยกัมพูชาไม่สามารถทำการค้ากับต่างประเทศได้อย่างอิสระเนื่องจากมีไทยและเวียดนามขัดขวาง กัมพูชาเป็นเมืองยากจนไม่มีของล้ำค่ามอบให้แก่ฝรั่งเศส ว่าเวียดนามนั้นได้เบียดเบียนเอาเขตแดนของกัมพูชาไปมากถึงกึ่งหนึ่ง (หมายถึงดินแดนหัวเมืองเขมรกรอมในเวียดนามภาคใต้) และในสาสน์นั้นนักองค์ด้วงยังแสดงความยินดีต่อพระจักรพรรดินโปเลียนแห่งฝรั่งเศส ที่ได้ขึ้นครองราชสมบัติใหม่ และว่ากษัตริย์กัมพูชานั้นต้องการสานสัมพันธ์ทางไมตรีกับจักรพรรดิฝรั่งเศส ซึ่งเป็นจักรพรรดิที่ยิ่งใหญ่ อย่างไรก็ตาม นายโกทีแยร์ยังคงสงวนท่าที ไม่ตอบรับไมตรีของกัมพูชา เพียงแต่ส่งจดหมายฉบับภาษาฝรั่งเศสที่บาทหลวงมิชแปลให้แก่นักองค์ด้วง ไปที่รัฐบาลฝรั่งเศสที่กรุงปารีส

อย่างไรก็ตาม ในบรรดาจดหมายที่นักองค์ด้วงกษัตริย์กัมพูชาได้โต้ตอบกับนายโกทีแยร์กงสุลฝรั่งเศสที่สิงคโปร์ โดยมีบาทหลวงมิชเป็นผู้แปลนั้น ระบุเพียงว่ากัมพูชาต้องการสานสัมพันธ์ทางการค้าและการทูตกับฝรั่งเศส ไม่ได้ระบุชัดเจนว่ากัมพูชาต้องการให้ฝรั่งเศสเข้ามาช่วยปกป้องคุ้มครองกัมพูชาจากไทยและเวียดนาม ซึ่งนักวิชาการฝรั่งเศสในยุคต่อมาในสมัยรัชกาลที่ 5 นั้น ได้ตีความเหตุการณ์นี้ว่ากษัตริย์กัมพูชาได้ร้องขอให้ฝรั่งเศสเข้ามาช่วยคุ้มครองกัมพูชา อาจเป็นด้วยเหตุผลว่า นักองค์ด้วงกษัตริย์กัมพูชาไม่ต้องการให้ฝ่ายไทยทราบว่านักองค์ด้วงต้องการขอความคุ้มครองจากฝรั่งเศส จึงเขียนเนื้อความจดหมายไม่ได้ระบุความต้องการชัดเจนแต่แฝงไว้ด้วยความหมายโดยนัย

ทางฝรั่งเศสได้แจ้งแก่รัฐบาลไทยตั้งแต่ช่วงต้นปีพ.ศ. 2396 ว่านายลาแกร์ราชทูตฝรั่งเศสกำลังจะเดินทางมาที่ไทย ฝ่ายไทยจึงเตรียมการต้อนรับนายลาแกร์แต่ทว่านายลาแกร์ยังติดพันภารกิจยังไม่เดินทางมา ในเดือนพฤศจิกายน พ.ศ. 2396 เอดวาร์ โดรเวย์ เดอ ลวี (Édouard Drouyn de Lhuys) รัฐมนตรีต่างประเทศของฝรั่งเศส ได้มอบหมายให้พลเรือตรีลาแกร์ เดินทางมาที่ไทยเพื่อเจรจาทำสัญญา ลาแกร์เดินทางถึงเมืองสิงคโปร์ ในเดือนมิถุนายน พ.ศ. 2397 เพื่อเตรียมตัวเดินทางเข้ามาที่ไทย แต่ทว่าลาแกร์ประสบปัญหาขาดแคลนไม่มีเรือกลไฟที่จะนำคณะทูตเข้ามาที่ไทย และในขณะนั้นอยู่ในช่วงสงครามไครเมีย (Crimean War) ซึ่งอังกฤษและฝรั่งเศสร่วมมือกันต้านอิทธิพลของรัสเซีย ทำให้พลเรือตรีลาแกร์จำต้องนำกองเรือฝรั่งเศสที่สิงคโปร์ ออกไปช่วยอังกฤษตระเวณและคุ้มกันน่านน้ำของจีน ไม่ให้เรือรบของรัสเซียรุกล้ำเข้ามาในอาณาบริเวณตะวันออกไกล ประกอบกับที่ในขณะนั้นเกิดข่าวลือว่าจะมีการกบฏเกิดขึ้นที่สยาม ข่าวลือว่าฝ่ายอนุรักษ์นิยมของสยามจะก่อกบฏขึ้นเนื่องจากไม่ต้องการให้สยามรับไมตรีชาติตะวันตก ข่าวลือว่าบุตรชายคนโตของเสนาบดีสยามจะเป็นกบฏขึ้นเพื่อยกให้พระเจ้าแผ่นดินพระองค์ที่สองให้เป็นพระเจ้าแผ่นดิน ทำให้นายลาแกร์ยังไม่สามารถเดินทางเข้ามาที่ไทยได้

สำหรับของบรรณาการจากนักองค์ด้วงกษัตริย์กัมพูชานั้น นายโกทีแยร์ได้ขนส่งลงเรือกาปรีซืส (Capricieuse) ขนเดินทางไปที่ฝรั่งเศส เทียบท่าที่เมืองตูลง (Toulon) ที่ชายฝั่งภาคใต้ของฝรั่งเศส ในพ.ศ. 2397 แต่ฝ่ายรัฐบาลฝรั่งเศสยังไม่สนใจและของขวัญจากกัมพูชานั้นยังคงตกค้างอยู่ที่เมืองตูลง

 คณะทูตอังกฤษเดินทางถึงไทย 
จอร์จ วิลเลียร์ (George Villiers) เอิร์ลแห่งคลาเรนดันคนที่สี่ (4th Earl of Clarendon) รัฐมนตรีต่างประเทศของอังกฤษคนใหม่ รื้อฟื้นโครงการที่อังกฤษจะส่งทูตมาเจรจาทำสัญญากับไทยขึ้นอีกครั้ง ในวันที่ 10 เดือนมกราคม พ.ศ. 2397 เอิร์ลแห่งคลาเรนดันแต่งตั้งให้จอห์นโบว์ริ่งหัวหน้าการค้าของอังกฤษในจีน (Chief Superintendent of British Trade in China) และเป็นผู้แทนพระองค์ของอังกฤษมีอำนาจเต็ม (Plenipotentiary) ในการเจรจาทำสัญญาการค้ากับชาติเอเชียสามชาติ ได้แก่ ญี่ปุ่น ไทย และเวียดนามNicholas Tarling. The Mission of Sir John Bowring to Siam. Journal of Siam Society. พ.ศ. 2505. https://thesiamsociety.org/wp-content/uploads/1962/03/JSS_050_2c_Tarling_MissionOfSirJohnBowring.pdf ต่อมาในเดือนกุมภาพันธ์ จอห์น โบว์ริ่ง ได้รับแต่งตั้งให้เป็นอัศวิน เป็นเซอร์จอห์นโบว์ริ่ง (Sir John Bowring) เอิร์ลแห่งคลาเรนดันให้เซอร์จอห์นโบว์ริ่งให้ความสำคัญกับญี่ปุ่นมากที่สุด ให้ทำสัญญากับญี่ปุ่นก่อน แต่ขณะนั้นรัฐบาลโชกุนโทกูงาวะเพิ่งที่จะถูกสหรัฐอเมริกานำโดยพลเรือจัตวาแมทธิว เพร์รี (Matthew C. Perry) บีบบังคับให้ทำสนธิสัญญาคานางาวะ (Convention of Kanagawa) ในเดือนมีนาคม พ.ศ. 2397 ทำให้เซอร์จอห์นโบว์ริ่งเห็นว่าญี่ปุ่นคงจะยังไม่ยอมทำสัญญากับอังกฤษในเวลานี้ เนื่องจากเซอร์จอห์นโบว์ริ่งต้องการสร้างชื่อเสียงและผลงานให้แก่ตนเอง และก่อนหน้านี้พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าฯได้มีพระราชหัตถเลขาถึงโบว์ริ่งว่า ไทยยินดีเป็นไมตรีทำสัญญาการค้ากับอังกฤษ เซอร์จอห์นโบว์ริ่งจึงตัดสินใจเดินทางเข้ามาทำสัญญากับไทยก่อนเป็นแห่งแรก ซึ่งเซอร์โบว์ริ่งคาดการณ์ว่าจะสามารถทำสัญญากับไทยได้โดยเรียบร้อยและรวดเร็ว

เมื่ออังกฤษได้แต่งตั้งให้เซอร์จอห์นโบว์ริ่งเป็นผู้แทนของอังกฤษเข้ามาทำสัญญากับไทย ฝ่ายฝรั่งเศส เอดวาร์ โดรเวย์เดอลวี รัฐมนตรีต่างประเทศของฝรั่งเศส ได้ทูลเสนอพระจักรพรรดินโปเลียนให้แต่งตั้งอัลฟ็องซ์ เดอ บูร์บูลง (Alphonse de Bourboulon) กงสุลของฝรั่งเศสที่เมืองกวางตุ้ง เป็นผู้แทนมีอำนาจเต็มของฝรั่งเศสที่เมืองกวางตุ้ง และเป็นราชทูตผู้มีอำนาจเต็มของฝรั่งเศสในการที่จะเข้ามาทำสัญญาฉบับใหม่กับไทย พระจักรพรรดินโปเลียนจึงแต่งตั้งนายบูร์บูลงในวันที่ 22 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2397 ให้เป็นผู้แทนฝรั่งเศสเข้ามาทำสัญญากับไทย
เซอร์จอห์นโบว์ริ่ง (พงศาวดารไทยว่า เซอยอนโบวริง) เป็นราชทูตอังกฤษ เดินทางพร้อมด้วยแฮร์รี่ ปาร์กส์ (Harry Parkes พงศาวดารไทยว่า ฮารีปาก) กงสุลของอังกฤษที่เมืองเซี่ยเหมินเป็นอุปทูต และนายจอห์นชาร์ลส์โบว์ริ่ง (John Charles Bowring พงศาวดารไทยว่า ยอนจาโรโบวริง) บุตรชายของเซอร์จอห์นโบว์ริ่งเป็นตรีทูต เดินทางด้วยเรือกลไฟแร็ตเลอร์ (Rattler) และเรือใบเกรเซียน (Grecian) มาถึงที่สันดอนปากแม่น้ำเจ้าพระยา ในวันที่ 24 มีนาคม พ.ศ. 2398 เซอร์จอห์นโบว์ริ่งส่งแฮร์รี่ปาร์กส์ออกไปติดต่อที่ป้อมปากน้ำสมุทรปราการ แฮร์รี่ปาร์กส์ระบุว่าภายในราชสำนักไทยนั้นมีสองฝ่าย ได้แก่ ฝ่ายอนุรักษ์นิยมเดิมที่ต้องการรักษาระบบเดิม กับฝ่ายที่ต้องการเปิดเสรี (It appears there are two parties–one wishing to maintain the ancient restrictive system, the other willing to liberalize Siamese policy.) พระยามหาอรรคนิกร (เม่น) จางวางป้อมปากน้ำบอกขึ้นไปที่กรุงเทพฯ พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวมีพระราชโองการให้เจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์ (ช่วง บุนนาค) ลงไปรับคณะทูตอังกฤษที่สมุทรปราการ คณะทูตอังกฤษถึงที่เมืองปากน้ำในวันขึ้นสิบห้าค่ำเดือนห้า (2 เมษายน) ยิงปืนสลุดธงแผ่นดิน 21 นัดทั้งสองฝ่าย

เจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์ (ซึ่งโบว์ริ่งเรียกว่า พระกลาโหม Phra Kalahom) แต่งกายด้วยชุดทหารอังกฤษ จัดแถวทหารต้อนรับเซอร์จอห์นโบว์ริ่งที่ปากน้ำสมุทรปราการ ขณะที่เซอร์โบว์ริ่งลงจากเรือ เจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์ไม่ต้องการให้เรือรบอังกฤษทั้งสองลำขึ้นไปที่พระนคร โดยอ้างอิงจากเหตุการณ์ที่ฝรั่งเศสนำเรือรบเข้าโจมตีเมืองท่าดานังของเวียดนาม เมื่อพ.ศ. 2390 ก่อนหน้านี้ แต่เซอร์จอห์นโบว์ริ่งแจ้งว่าอังกฤษมาด้วยไมตรี ไม่ได้มีเจตนาที่จะโจมตีไทย และยืนกรานว่าเรือรบของอังกฤษนั้นเป็นเครื่องแสดงเกียรติยศของทูต ต้องติดตามทูตขึ้นไปที่พระนคร สุดท้ายจึงได้ข้อตกลงว่าฝ่ายไทยยินยอมให้เรือแร็ตเลอร์ขึ้นไปถึงเพียงแค่ป้อมป้องปัจจามิตรเท่านั้น ไม่ให้ขึ้นไปถึงป้อมวิไชยประสิทธิ์ที่หน้าพระบรมมหาราชวัง ส่วนเรือเกรเซียนนั้นให้จอดอยู่ที่นอกสันดอน นอกจากนี้ เจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์ยังเน้นย้ำแก่เซอร์จอห์นโบว์ริ่งว่า หากอังกฤษเข้ามาทำสัญญากับไทย อังกฤษต้องไปทำสัญญากับเวียดนามด้วย เพื่อไม่ให้ไทยน้อยหน้าเวียดนาม ว่าไทยยอมต่อชาวตะวันตกอยู่ฝ่ายเดียว เซอร์โบว์ริ่งตอบว่ามีแผนการที่จะไปทำสัญญากับเวียดนามอยู่แล้ว

คณะทูตอังกฤษเซอร์จอห์นโบว์ริ่ง แฮร์รี่ปาร์กส์ และจอห์นชาร์ลส์โบว์ริ่ง ลงเรือแห่มาถึงพระนคร ในวันแรมหนึ่งค่ำเดือนห้า (3 เมษายน) ฝ่ายไทยให้คณะทูตอังกฤษพักอยู่ที่ตึกรับแขกหน้าวัดประยูรวงศ์ เซอร์จอห์นโบว์ริ่งต้องการให้เรือแร็ตเลอร์ยิงปืนสลุดทำความเคารพธงแผ่นดินสยามที่ป้อมป้องปัจจามิตร ซึ่งฝ่ายไทยเห็นว่าหากอังกฤษยิงปืนสลุดที่ใกล้พระนครจะทำให้ราษฎรแตกตื่น เซอร์จอห์นโบว์ริ่งยืนยันว่าการยิงปืนสลุดนั้นเป็นสิ่งที่ต้องทำตามธรรมเนียมการทูตตะวันตก ฝ่ายไทยจึงยินยอมให้เรือแร็ตเลอร์ยิงปืนสลุด โดยที่พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าฯทรงมีประกาศแก่ราษฎรก่อนล่วงหน้า เพื่อไม่ให้ราษฎรตกใจ เรือแร็ตเลอร์มาถึงป้อมป้องปัจจามิตร ในวันที่ 4 เมษายน ยิงปืนสลุด 21 นัด แล้วจึงเคลื่อนมาจอดอยู่หน้าตึกรับแขก คณะทูตอังกฤษได้เข้าเฝ้าฯออกใหญ่ ที่พระที่นั่งอมรินทร์วินิจฉัย ในวันที่ 4 เมษายน พ.ศ. 2398 นั้นเอง ในเวลาช่วงหัวค่ำเวลาสองทุ่ม ฝ่ายไทยได้จัดเรือมารับเซอร์จอห์นโบว์ริ่งจากตึกรับแขก แล้วให้เซอร์จอห์นโบว์ริ่งนั่งเสลี่ยงเข้าไปในพระบรมหาราชวังJohn Bowring. The Kingdom and People of Siam, Vol 2. เซอร์จอห์นโบว์ริ่งเข้าเฝ้าในท้องพระโรงมีขุนนางพระบรมวงศานุวงศ์หมอบกราบอยู่ แล้วนายแฮร์รี่ปาร์กส์อุปทูตและจอห์นชาร์ลส์โบว์ริ่งตรีทูตจึงติดตามเข้ามา ทูตอังกฤษทั้งสามคนได้นั่งต่อหน้าพระพักตร์

เซอร์จอห์นโบว์ริ่งถวายเครื่องบรรณาการคือนาฬิกาพกตลับทองประดับเพชรมีสายทองคำ พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าฯทรงมีพระราชปฏิสันถาร ตรัสถามแก่เซอร์จอห์นโบว์ริ่งว่าอังกฤษจะไปทำสัญญากับเวียดนามอย่างเดียวกับที่ทำกับไทยหรือไม่ เซอร์โบว์ริ่งทูลตอบว่าอังกฤษจะไปทำสัญญากับเวียดนามเมื่อมีโอกาส แล้วพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าฯจึงตรัสเล่าถึงบาทหลวงฝรั่งเศสผู้หนึ่ง (หมายถึงบาทหลวงปาเลอกัว) เป็นพระสหายของพระองค์ เซอร์จอห์นโบว์ริ่งทูลเสนอให้ทรงตั้งพระกลาโหมเป็นผู้แทนพระองค์มาเจรจาทำสัญญากับโบว์ริ่ง พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าฯตรัสตอบว่ามีพระราชประสงค์ที่จะแต่งตั้งผู้แทนพระองค์จำนวนสี่คน ต่อมาในวันรุ่งขึ้น 5 เมษายน พ.ศ. 2398 เนื่องจากในขณะนั้นบาทหลวงปาเลอกัว ซึ่งได้เดินทางไปประเทศฝรั่งเศสตั้งแต่พ.ศ. 2395 ยังเดินทางกลับมาไม่ถึงกรุงเทพ บาทหลวงฌ็อง-โคลด มิช ประมุขเขตมิสซังกัมพูชา จึงเดินทางมาที่กรุงเทพฯ ทำหน้าที่แทนบาทหลวงปาเลอกัว ในการต้อนรับเซอร์จอห์นโบว์ริ่ง บาทหลวงมิชได้นำบาทหลวงมิชชันนารีฝรั่งเศสในกรุงเทพได้แก่ บาทหลวงเคลมังโซ (Clémenceau) บาทหลวงดูป็อง (Dupond) บาทหลวงลาร์โนดี (Larnaudie) บาทหลวงฌีบาร์ตา (Gibarta) บาทหลวงเลอโก (Lequeux) บาทหลวงมาแร็ง (Marin) บาทหลวงดูกา (Ducas) บาทหลวงเตเซียร์ (Tessier) และบาทหลวงฌอร์เฌล (Georgel) มาคารวะทูตอังกฤษ บาทหลวงมิชกล่าวแก่เซอร์โบว์ริ่งว่า กัมพูชาส่งบรรณาการให้แก่ทั้งสยามและเวียดนาม และหวาดกลัวสยามและเวียดนามเฉกเช่นเดียวกัน (Monseigneur represents the Cambodians as paying tribute to both the Cochin Chinese and the Siamese, and equally afraid of both.) และว่าขณะนี้ฝ่ายราชสำนักเวียดนามได้ทำการปราบปรามทารุณชาวคริสเตียนในเวียดนามภาคใต้อย่างรุนแรง (persecutions against the Catholics are actively carried on in Cochin China)

 การเจรจาลงนามสนธิสัญญาโบว์ริ่ง 

พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงแต่งตั้งคณะผู้แทนพระองค์จำนวนสี่คน เพื่อเจรจาทำสัญญากับเซอร์จอห์นโบว์ริ่งได้แก่;

 สมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาประยูรวงศ์ (ดิศ บุนนาค) หรือ สมเด็จเจ้าพระยาองค์ใหญ่
 สมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาพิไชยญาติ (ทัต บุนนาค) หรือ สมเด็จเจ้าพระยาองค์น้อย
 เจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์ (ช่วง บุนนาค) ว่าที่สมุหพระกลาโหม
 เจ้าพระยารวิวงศ์มหาโกษาธิบดี (ขำ บุนนาค) เสนาบดีพระคลัง

ต่อมาพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าฯจึงทรงแต่งตั้งให้พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหลวงวงศาธิราชสนิท เป็นผู้แทนพระองค์คนที่ห้า เพื่อทำการเจรจาสัญญากับอังกฤษ เจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์แจ้งแก่โบว์ริ่งว่า ระบบการจัดเก็บภาษีของไทย โดยเฉพาะระบบเจ้าภาษีนายอากรนั้น นั้นสมควรได้รับการปฏิรูปเปลี่ยนแปลง แต่มีกลุ่มขุนนางที่ได้ประโยชน์จากระบบเจ้าภาษีนายอากรนี้ ไม่ต้องการให้มีการปฏิรูปเปลี่ยนแปลง และเจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์ยังแจ้งแก่โบว์ริ่งอีกว่า สมเด็จเจ้าพระยาองค์น้อยนั้นเป็นผู้นำในการคัดค้านการทำสัญญากับอังกฤษ เนื่องจากสมเด็จเจ้าพระยาองค์น้อยเป็นผู้ที่ได้ประโยชน์จากระบบการจัดเก็บภาษีดั้งเดิมของไทย คณะทูตอังกฤษทั้งสามคน ได้แก่ เซอร์โบว์ริ่ง แฮร์รี่ปาร์กส์ และจอห์นชาร์ลส์ผู้บุตร เดินทางมาทำการเจรจาสัญญาที่จวนของสมเด็จเจ้าพระยาองค์ใหญ่ ในวันที่ 9 เมษายน พ.ศ. 2398 สมเด็จเจ้าพระยาองค์ใหญ่นั่งอยู่บนแท่นตรงกลาง ขนาบด้วยพระเจ้าน้องยาเธอกรมหลวงวงศาธิราชสนิททางข้างซ้าย และสมเด็จเจ้าพระยาองค์น้อยทางข้างขวา ฝ่ายอังกฤษเสนอให้คนในบังคับของอังกฤษอยู่อาศัยและครอบครองที่ดินในไทยได้ ให้ยกเลิกภาษีปากเรือเก็บภาษีสินค้าขาเข้ารวมกันครั้งเดียว ให้อังกฤษเข้ามาตั้งกงสุลในไทยเพื่อปกครองชาวอังกฤษในไทย ฝ่ายไทยว่าจะให้คนอังกฤษอาศัยอยู่ห่างจากพระนครไม่เกินระยะทางเดินทางด้วยเรือยี่สิบสี่ชั่วโมง แต่ในประเด็นเรื่องภาษีนั้น สมเด็จเจ้าพระยาองค์น้อยไม่ต้องการทำตามข้อเสนอของอังกฤษ แต่เจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์ต้องการทำตามข้อเสนอของอังกฤษ

วันต่อมาวันที่ 10 เมษายน คณะทูตอังกฤษ เข้าปรึกษาเรื่องภาษีกับสมเด็จเจ้าพระยาองค์น้อยที่จวน จากนั้นคณะทูตอังกฤษจึงเข้าเยี่ยมคณะบาทหลวงฝรั่งเศสที่โบสถ์ บาทหลวงมิชแจ้งแก่เซอร์โบว์ริ่งว่า ทั้งมิชชันนารีฝรั่งเศสคาทอลิกและมิชชันนารีโปรเตสแตนต์อเมริกัน ต่างไม่สามารถชักจูงให้ชาวไทยเปลี่ยนศาสนาได้มากนัก ในเวลาเย็นของวันที่ 10 เมษายน นั้นเอง เจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์แจ้งแก่โบว์ริ่งว่า คณะผู้แทนพระองค์มีแนวโน้มว่าจะปฏิเสธไม่รับข้อสัญญาของอังกฤษ เจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์ไม่สามารถชักจูงให้ขุนนางผู้ใหญ่ผู้มีอำนาจตัดสินตอบตกลงตามข้อเสนอของอังกฤษได้ (found  it impossible to persuade the Commissioners and the influential nobles to accede to the conditions of the Treaty set forth by the Plenipotentiary) ถ้อยคำของเจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์นี้ ทำให้เซอร์โบว์ริ่งมีความโกรธเคืองว่าการเจรจาสัญญากับไทยจะล้มเหลว จึงประกาศให้แก่ฝ่ายไทยให้รับทราบว่า เซอร์โบว์ริ่งพร้อมคณะทูตอังกฤษจะไม่เข้าร่วมพิธีการใดๆของไทยอีกต่อไป และจะนั่งเรือกลไฟแร็ตเลอร์ออกจากไทยโดยทันที การข่มขู่ของเซอร์โบว์ริ่งนี้ทำให้ขุนนางผู้ใหญ่ฝ่ายไทยยินยอมทำตามข้อเสนอของอังกฤษ

เจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์ได้ขอบคุณเซอร์จอห์นโบว์ริ่งว่า การข่มขู่ของเซอร์โบว์ริ่งนั้น เกิดขึ้นถูกจังหวะพอดี (well suited to the occasion) ในเวลากลางคืนของวันที่ 10 เมษายนนั้น กรมหลวงศาธิราชสนิททรงเรียกประชุมคณะผู้แทนพระองค์ ที่พระราชวังเดิม อันเป็นที่ประทับของกรมหลวงวงศาธิราชสนิท แต่ทว่าในเวลานั้น สมเด็จเจ้าพระยาองค์ใหญ่ล้มป่วย จึงไม่ได้เข้าร่วมการประชุม สมเด็จเจ้าพระยาองค์น้อยและเจ้าพระยารวิวงศ์ก็ว่าป่วยเช่นกัน จึงเหลือเพียงกรมหลวงวงศาฯ และเจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์อยู่ร่วมประชุม เซอร์จอห์นโบว์ริ่งส่งแฮร์รี่ปาร์กส์และนายจอห์นชาร์ลส์ผู้บุตรเป็นผู้แทนเข้าร่วมประชุมที่พระราชวังเดิม ซึ่งฝ่ายไทยและอังกฤษสามารถบรรลุข้อตกลงทุกประการในวันต่อมาวันที่ 11 เมษายน ต่อมาวันที่ 16 เมษายน คณะผู้แทนพระองค์ทั้งสี่คน (สมเด็จเจ้าพระยาองค์ใหญ่ล้มป่วยอยู่) นำคณะทูตอังกฤษเซอร์จอห์นโบว์ริ่ง แฮร์รี่ปาร์กส์ และจอห์นชาร์ลส์ เข้าเฝ้าออกใหญ่ทูลเกล้าฯถวายร่างสนธิสัญญา ที่พระบรมมหาราชวัง พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าฯทรงเปรียบเทียบเนื้อความฉบับภาษาอังกฤษและภาษาไทย และทรงตรวจทานแก้ไขด้วยพระองค์เอง พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าฯตรัสแก่เซอร์โบว์ริ่งว่า หากประเทศสยามยินยอมทำสัญญาไม่เท่าเทียมนี้กับอังกฤษอยู่ประเทศเดียวจะเป็นการเสียเกียรติ จะทำให้บรรดาชาติตะวันตกมองว่าสยามเป็นประเทศที่ยินยอมโอนอ่อนโดยง่าย และทรงมีพระราชหัตถเลขาถึงสมเด็จพระนางเจ้าวิกตอเรียแห่งอังกฤษ เพื่อขอบพระทัยสำหรับของขวัญที่อังกฤษได้นำเข้ามาถวาย
หนังสือสัญญากรุงเทพมหานครกับกรุงอังกริษเปนทางไมตรีค้าขายกัน (Treaty of Friendship and Commerce between Great Britain and Siam) หรือ สนธิสัญญาโบว์ริ่ง (Bowring Treaty) ปิดตรงลงนามที่จวนของสมเด็จเจ้าพระยาองค์ใหญ่ วันขึ้นสองค่ำเดือนหก จุลศักราช 1217 ตรงกับวันที่ 18 เมษายน พ.ศ. 2398 ฝ่ายไทยที่ป้อมวิไชยประสิทธิ์ยิงปืนสลุด 21 นัด และเรือแร็ตเลอร์ยิงปืนสลุดตอบอีก 21 นัด เนื้อหาของสัญญาโบว์ริ่งใจความสำคัญประกอบด้วย;

 อนุญาติให้อังกฤษเข้ามาตั้งกงสุลเพื่อดูแลปกครองคนในบังคับของอังกฤษในไทย
 หากชาวอังกฤษถูกฟ้องร้องว่ากระทำผิดในไทย ให้ขึ้นศาลกงสุลของอังกฤษตัดสินด้วยกฎหมายของอังกฤษ แต่ถือว่าให้รัฐบาลไทยและกงสุลอังกฤษ"ร่วมกัน"ปกครองดูแลชาวอังกฤษในไทย
 กำหนดภาษีสินค้าขาเข้าที่อัตราร้อยละสามเก็บครั้งเดียว
 อนุญาติให้ชาวอังกฤษเดินทาง พำนักอาศัย และถือครองที่ดิน ในอาณาเขตไม่เกินระยะเดินเรือยี่สิบสี่ชั่วโมงจากพระนคร ถือครองที่ดินต้องห่างจากพระนคร 200 เส้น

บันทึกของเซอร์จอห์นเบาว์ริ่งกล่าวว่า พระกลาโหมหรือเจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์เป็นผู้มีส่วนสำคัญที่ทำให้คณะผู้แทนพระองค์ยอมรับข้อเสนอของอังกฤษ จนสามารถทำสัญญาได้สำเร็จ เจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์ได้กล่าวแก่เซอร์โบว์ริ่งว่า สัญญาฉบับนี้สามารถทำให้บรรลุสำเร็จได้ด้วยความลำบากยิ่ง เนื่องจากต้องเผชิญกับการต่อต้านจากฝ่ายที่ไม่ต้องการรับข้อเสนอของอังกฤษ และกรมหลวงวงศาฯได้ตรัสแก่คณะทูตอังกฤษว่า สัญญาฉบับนี้จะเป็นต้นแบบในการที่ไทยจะทำสัญญาในลักษณะเดียวกันกับชาติตะวันตกอื่นๆต่อไป ต่อมาในวันที่ 24 เมษายน มีพิธีมอบพระราชสาสน์ให้คณะทูตอังกฤษนำไปถวายแด่สมเด็จพระราชินีวิกตอเรีย คณะทูตอังกฤษกราบบังคมทูลลา และในวันเดียวกันนั้นโปรดฯให้เรืออสุรวายุภักษ์นำคณะทูตอังกฤษออกไปส่งที่ป้อมปากน้ำสมุทรปราการ คณะทูตอังกฤษเซอร์จอห์นโบว์ริ่ง แฮร์รี่ปาร์กส์ และจอห์นชาร์ลส์ โดยสารเรือออกจากสมุทรปราการไปในวันที่ 25 เมษายน พ.ศ. 2398 โดยที่เซอร์โบว์ริ่ง ได้มอบหมายให้แฮร์รี่ปาร์กส์นำสนธิสัญญาไปให้รัฐบาลอังกฤษที่กรุงลอนดอนทำการตรวจสอบและรับรองต่อไป แล้วเซอร์โบว์ริ่งจึงเดินทางกลับฮ่องกง ต่อมาสมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาประยูรวงศ์ (ดิศ บุนนาค) หรือสมเด็จเจ้าพระยาองค์ใหญ่ ล้มป่วยถึงแก่พิราลัย เมื่อวันขึ้นสิบค่ำเดือนหก (26 เมษายน พ.ศ. 2398)

เมื่อทำสัญญาการค้ากับไทยสำเร็จเรียบร้อยแล้ว เซอร์จอห์นโบว์ริ่งจึงวางแผนทำสัญญากับเวียดนามต่อไป เนื่องจากเวียดนามนั้นเป็นประเทศที่มีทัศนคติต่อต้านชาวตะวันตก เซอร์โบว์ริ่งจึงต้องวางแผนอย่างระมัดระวัง เซอร์จอห์นโบว์ริ่งมีแผนการที่จะให้คณะทูตชาติตะวันตกสามชาติ ได้แก่ อังกฤษ ฝรั่งเศส และสหรัฐอเมริกา พร้อมเรือรบ เข้าทำการเจรจากับเวียดนามโดยพร้อมกัน แต่ทว่าฝ่ายฝรั่งเศสและสหรัฐอเมริกายังไม่มีความพร้อม เซอร์โบว์ริ่งจึงส่งให้นายโธมัส เวด (Thomas Wade) เลขานุการภาษาจีนของเซอร์โบว์ริ่งเอง โดยสารเรือแร็ตเลอร์นำจดหมายไปมอบให้แก่เวียดนาม แสดงความจำนงค์ว่าอังกฤษจะขอทำสัญญาการค้ากับเวียดนาม เพื่อเป็นการหยั่งเชิง เรือแร็ตเลอร์นำนายเวดมาถึงเมื่องท่าดานัง ในเดือนกันยายน พ.ศ. 2398 นายเวดมอบหนังสือของเซอร์โบว์ริ่งให้แก่ขุนนางเวียดนามที่เมืองดานัง ฝ่ายเวียดนามรับหนังสือไปแล้วแจ้งนายเวดว่าห้ามเดินทางขึ้นไปที่เมืองเว้ สุดท้ายฝ่ายเวียดนามไม่ตอบรับจดหมายของเซอร์โบว์ริ่ง เนื่องจากราชสำนักเวียดนามราชวงศ์เหงียนใช้วิธีการเพิกเฉย ไม่สนใจและไม่ตอบรับชาวตะวันตก การเจรจาของเซอร์โบว์ริ่งกับเวียดนามจึงไม่ประสบความสำเร็จ

 การเดินทางของมงติญี 

 มงติญีได้รับแต่งตั้งเป็นทูต 
แฮร์รี่ปาร์กส์นำสนธิสัญญาโบว์ริ่งไปถึงกรุงลอนดอน เอิร์ลแห่งคลาเรนดันรัฐมนตรีของอังกฤษเมื่อได้รับสนธิสัญญาโบว์ริ่งแล้ว จึงส่งสำเนาของสนธิสัญญาโบว์ริ่งไปมอบให้แก่ลอร์ดโคว์เลย์ (Lord Cowley) อัครราชทูตอังกฤษประจำฝรั่งเศสที่กรุงปารีส ในวันที่ 9 เดือนสิงหาคม พ.ศ. 2398 ให้ลอร์ดโคว์เลย์นำไปมอบให้แก่เคานต์โคโลนนา-วาเลฟสกี (Alexandre, Comte Colonna-Walewski) รัฐมนตรีต่างประเทศของฝรั่งเศส ซึ่งเป็นโอรสนอกสมรสของพระจักรพรรดินโปเลียนที่หนึ่ง เกิดแต่พระสนมชาวโปแลนด์ เพื่อแจ้งให้แก่ทางรัฐบาลฝรั่งเศสให้ทราบว่า รัฐบาลอังกฤษได้รับทราบจากแฮร์รี่ปาร์กส์ว่า รัฐบาลไทยมีความต้องการที่จะทำสัญญาฉบับใหม่กับฝรั่งเศส แต่คณะทูตอังกฤษไม่สามารถให้คำตอบแก่รัฐบาลไทยเรื่องฝรั่งเศสได้ เนื่องจากรัฐบาลอังกฤษไม่ทราบแน่ชัดว่ารัฐบาลฝรั่งเศสมีความประสงค์จะส่งทูตมาทำสัญญากับไทยหรือไม่ และลอร์ดโคว์เลย์ยังกล่าวแก่เคานต์วาเลฟสกีว่า เซอร์จอห์นโบว์ริ่งมีความเสียใจ (เชิงเย้ยหยัน) ว่าไม่สามารถทำสัญญากับไทยโดยพร้อมกันกับอัลฟ็องซ์ เดอ บูร์บูลง ผู้แทนฝ่ายฝรั่งเศสได้ ลอร์ดโคว์เลย์แจ้งว่าฝ่ายรัฐบาลไทยได้เสนอให้ฝรั่งเศสส่งผู้แทนมาทำสัญญากับไทย ในลักษณะเดียวกับที่ได้ทำกับอังกฤษ ดังนั้นรัฐบาลฝรั่งเศสจึงควรที่จะส่งทูตไปทำสัญญากับไทยโดยเร็วที่สุด เคานต์วาเลฟสกีจึงมีความตระหนักว่า ฝรั่งเศสควรรีบส่งทูตมาทำสัญญากับไทยโดยเร็วเพื่อไม่ให้น้อยหน้าอังกฤษ ในช่วงเวลาที่ประเทศสยามเป็นมิตรต่อชาติตตะวันตก เคานต์วาเลฟสกีจึงร้องขอให้พลเรือเอกอาเมอแล็ง (Admiral Hamelin) รัฐมนตรีกระทรวงนาวีและอาณานิคม จัดหาเรือรบสักสองลำให้บูร์บูลงโดยสารมาทำสัญญากับไทย โดยที่เรือนั้นต้องมีความยิ่งใหญ่ไม่น้อยกว่าอังกฤษ นอกจากนี้ เคานต์วาเลฟสกียังประสบปัญหาว่า รัฐมนตรีต่างประเทศคนก่อนคือ เอดวาร์ โดรเวย์เดอลวี ได้แต่งตั้งทูตฝรั่งเศสมาเจรจากับไทยซ้ำซ้อนกันสองคน ได้แก่ พลเรือตรีลาแกร์ และบูร์บูลง ซึ่งวาเลฟสกีเน้นย้ำว่าบูร์บูลงคือผู้แทนฝรั่งเศสที่แท้จริงในการเข้ามาทำสัญญากับไทย เคานต์วาเลฟสกีตอบโต้อังกฤษด้วยการให้เคานต์แพร์ซีญี (Comte Persigny) ทูตฝรั่งเศสประจำกรุงลอนดอน ไปบอกแก่เอิร์ลแห่งคลาเรนดันว่า รัฐบาลฝรั่งเศสก็มีความเสียใจเช่นกัน ที่ไม่สามารถทำสัญญากับไทยร่วมกับอังกฤษได้

ฝรั่งเศสประสบปัญหาขาดแคลนบุคลากรที่มีความสามารถในด้านการทูตในภูมิภาคตะวันออกไกล แตกต่างจากอังกฤษซึ่งมีประสบการณ์ในภูมิภาคตะวันออกไกลมาเป็นเวลาหลายสิบปีและมีบุคลากรที่มีความรู้ความสามารถเกี่ยวกับเอเชียศึกษา อัลฟ็องซ์ เดอ บูร์บูลง ซึ่งรัฐบาลฝรั่งเศสได้แต่งตั้งให้เป็นทูตเข้ามาที่ไทย ยังไม่สามารถเดินทางมาที่ไทยได้ เนื่องจากติดภารกิจต้องเดินทางกลับประเทศฝรั่งเศส บูร์บูลงจึงมอบหมายให้เรเน เดอ กูร์ซี (René de Courcy) นักการทูตหนุ่มอายุ 27 ปี ให้เป็นผู้แทนเดินทางเข้ามาที่ไทย แต่ทว่านายชาร์ลส์ เดอ มงตีญี (Charles de Montigny) กงสุลฝรั่งเศสประจำเซี่ยงไฮ้ ซึ่งในขณะนั้นอยู่ที่กรุงปารีส ต้องการสร้างผลงานและสร้างชื่อเสียง จึงอาศัยความสัมพันธ์กับเคานต์วาเลฟสกี วิ่งเต้นให้ตนได้เป็นทูตเข้ามาทำสัญญากับไทย มงติญีนั้นเป็นทหารมาก่อนที่จะเป็นนักการทูต ได้เคยเป็นทหารติดตามทูตฝรั่งเศส เตโอโดส เดอ ลาเกรอเน (Théodose de Lagrené) ไปทำสัญญาหวางผู่ (Treaty of Whampoa) กับจีนในพ.ศ. 2387 มงติญีมีนิสัยหุนหันพลันแล่น อาจหาญบ้าบิ่น มีอารมณ์รุนแรง มักจะทำเกินคำสั่งของผู้บังคับบัญชา มีความรักชาติฝรั่งเศส ต่อมาภายหลังบาทหลวงฌ็อง-โคลด มิช ประมุขเขตมิสซังกัมพูชา ได้บรรยายเกี่ยวกับมงติญีว่า "เป็นคนที่ดื้อดึงอย่างที่สุด ฟังเฉพาะคำแนะนำที่ตรงกับความเห็นและแผนการของเขา เป็นคนที่มีนิสัยเปราะบาง ทำให้เสียการทุกเรื่องและทำให้ทุกคนโกรธเคือง" อย่างไรก็ตาม มงติญีมีผลงานในการจัดตั้งเขตปกครองของฝรั่งเศสที่เซี่ยงไฮ้ และได้รับยกย่องว่าเป็นคนที่มีความรู้เกี่ยวกับประเทศจีนมากที่สุดในบรรดานักการทูตฝรั่งเศสเวลานั้น เหตุการณ์ที่มงติญีแย่งชิงภารกิจมาจากเดอกูร์ซีนี้ ทำให้บรรดานักการทูตฝรั่งเศสในจีน โดยเฉพาะบูร์บูลงและเดอร์กูร์ซี มีความโกรธเคืองต่อมงติญี

ฝรั่งเศสประสบปัญหาขาดแคลนเรือกลไฟในภูมิภาคเอเชีย ซึ่งฝรั่งเศสอาศัยเกาะเรอูว์นียงเป็นฐานทัพเรือในการปฏิบัติการทางการในภูมิภาคเอเชีย ในขณะนั้นฝรั่งเศสมีเรือกลไฟเพียงสองลำในภูมิภาคเอเชียได้แก่ เรือโกลแบร์ (Colbert) และเรือมาร์โซ (Marceau) อยู่ที่เกาะเรอูว์นียง ซึ่งเรือมาร์โซเป็นเรือใบชนิดบริกติดเครื่องกลไฟ เป็นเรือกลไฟแบบแต่งมาจากเรือใบ พลเรือเอกอาเมอแล็งแจ้งแก่เคานต์วาเลฟสกีว่า ด้วยสถานการณ์สงครามไครเมีย ทำให้เหลือเรือสำหรับภารกิจทางการทูตกับไทยน้อยลำ และต้องใช้เรือโกลแบร์ในงานสงคราม จึงเหลือเพียงเรือมาร์โซที่สามารถนำทูตมงติญีมาที่ไทยได้ "สถานการณ์ของเราในอินเดียแตกต่างจากอังกฤษ อังกฤษนั้นมีท่าเรือมีอู่ต่อเรือหลายแห่งในภูมิภาค ทำให้สามารถธำรงกองเรือขนาดใหญ่ได้ ในขณะที่ฝรั่งเศสนั้น ในประเด็นเรื่องการซ่อมบำรุง สามารถทำได้แต่ที่เกาะเรอูว์นียงเท่านั้น ซึ่งเป็นที่จอดเรือที่ไม่สมบูรณ์แบบนักสำหรับเรา ดังนั้นจึงไม่น่าแปลกใจว่า กำลังของกองเรือฝรั่งเศสนั้นมีขนาดเล็กกว่ากองเรือของอังกฤษซึ่งตั้งอยู่ในที่นั้น" แต่ทว่าเคานต์วาเลฟสกีต้องการเรือรบอย่างน้อยสองลำให้แก่มงติญี เพื่อไม่ให้น้อยหน้าที่เซอร์จอห์นโบว์ริ่งได้นำเรือรบสองลำมาที่ไทย พลเรือเอกอาเมอแล็งจึงมอบหมายให้พลเรือตรีเกแร็ง (Contre-Amiral Guérin) ผู้บัญชากองเรือที่เกาะเรอูว์นียง จัดหาเรือให้แก่มงติญีอีกลำหนึ่ง

มงติญีเป็นผู้แทนที่เป็นที่ชื่นชอบของคณะมิสซังต่างประเทศแห่งกรุงปารีส (ฝรั่งเศส: Société des Missions Etrangères de Paris) เนื่องจากมงติญีนั้นมีความใส่ใจด้านศาสนา มีความห่วงใยต่อสวัสดิภาพของบรรดามิชชันนารีฝรั่งเศสในเอเชีย เมื่อได้ทราบว่ามงติญีได้รับเลือกให้เป็นทูตฝรั่งเศสเข้ามาที่ไทย คณะมิสซังฯที่ปารีสจึงแสดงความยินดีต่อมงติญี แจ้งว่ามิชชันนารีฝรั่งเศสในไทยและเวียดนามพร้อมฟังคำสั่งของมงติญี ว่าบาทหลวงปาเลอกัวประมุขสังฆมณฑลสยามจะจัดหาล่ามให้แก่มงติญี และขอให้มงติญีช่วยเจรจากับไทย ให้มิชชันนารีฝรั่งเศสในไทยให้สามารถสอนศาสนาได้อย่างเสรี รวมทั้งขอให้มงติญีนำเรื่องเข้าสู่รัฐบาลฝรั่งเศส ขอให้ความช่วยเหลือแก่บาทหลวงมิชชันนารีฝรั่งเศสในเวียดนาม ซึ่งกำลังถูกราชสำนักเวียดนามราชวงศ์เหงียนลงโทษทารุณอย่างหนัก

 ภารกิจของมงติญี 
พระจักรพรรดินโปเลียนที่สามแห่งฝรั่งเศส ทรงแต่งตั้งให้นายชาร์ลส์ เดอ มงติญี ในวันที่ 10 ตุลาคม พ.ศ. 2398 เป็นราชทูตมีอำนาจเต็ม ให้เข้ามาทำสัญญาฉบับใหม่กับไทย ด้วยอาศัยว่ารัฐบาลไทยในสมัยรัชกาลที่ 4 นั้น มีนโยบายที่เป็นไมตรีต่อชาติตะวันตก เคานต์วาเลฟสกี รัฐมนตรีต่างประเทศของฝรั่งเศส อาศัยสนธิสัญญาโบว์ริ่งที่อังกฤษได้ตกลงกับไทยก่อนหน้านี้ รวมทั้งสัญญาหวางผู่ ที่ฝรั่งเศสได้ตกลงกับจีน ในพ.ศ. 2387 และสนธิสัญญาที่ฝรั่งเศสได้ตกลงกับอิหม่ามแห่งมัสกัต (Imamate of Muscat คือประเทศโอมานในปัจจุบัน) เป็นต้นแบบ ร่างข้อสัญญาฝรั่งเศส-ไทยขึ้นจำนวน 22 ข้อ ต่อมาในวันที่ 22 พฤศจิกายน พ.ศ. 2398 เคานต์วาเลฟสกีจึงมอบหมายภารกิจอย่างเป็นทางการให้แก่มงติญี ให้มงติญีเดินทางเข้ามาเป็นผู้แทนของฝรั่งเศสทำสัญญากับไทย โดยให้ได้เนื้อหาคล้ายคลึงและทัดเทียมกับสัญญาโบว์ริ่งเป็นอย่างน้อย เคานต์วาเลฟสกีได้มอบสำเนาสัญญาโบว์ริ่งให้แก่มงติญี ให้มงติญียึดถือสนธิสัญญาโบว์ริ่งเป็นต้นแบบในการทำสัญญากับไทย นอกจากนี้ เคานต์วาเลฟสกียังได้ให้มงติญีถือเอาสัญญาฝรั่งเศสที่ได้ตกลงกับจีนและมัสกัต เป็นต้นแบบในการทำสัญญากับไทยด้วย ซึ่งสัญญากับจีนและมัสกัตนี้ มีบางข้อที่ไม่ปรากฏในสนธิสัญญาโบว์ริ่งได้แก่;

 การให้ความช่วยเหลือแก่เรือสัญชาติฝรั่งเศสที่อับปางเรือชำรุดต้องการความช่วยเหลือ
 การช่วยเหลือจับกุมทหารฝรั่งเศสที่หลบหนี
 การเป็นธุระจัดการเรื่องทรัพย์สินมรดกของชาวฝรั่งเศสที่เสียชีวิต
 การปกป้องคุ้มครองในกรณีที่ทรัพย์สินหรือสิ่งปลูกสร้างของฝรั่งเศสถูกโจมตีหรือปล้นสะดม
 การอนุญาตให้เรือฝรั่งเศสสามารถเดินทางเข้าออกได้อย่างเสรีไม่มีการกีดขวาง

เคานต์วาเลฟสกีมีความเชื่อมั่นว่า ความรู้ความสามารถด้านเอเชียศึกษาของมงติญี จะสามารถทำให้การเจรจาทำสัญญากับไทยประสบความสำเร็จ วาเลฟสกีอนุญาตให้มงติญีแต่งเติมเสริมแต่งเนื้อความสนธิสัญญาได้ตามแต่สถานการณ์ ซึ่งเคานต์วาเลฟสกีได้มอบร่างสัญญา 22 ข้อ ซึ่งวาเลฟสกีได้ร่างไว้แล้ว ให้แก่มงติญีเป็นต้นแบบในการเสนอต่อรัฐบาลไทย เคานต์วาเลฟสกีแนะนำให้มงติญีขอคำแนะนำจากโกทีแยร์ กงสุลฝรั่งเศสที่สิงคโปร์ และจากบาทหลวงปาเลอกัวที่ไทย สุดท้ายวาเลฟสกีขอให้มงติญีออกเดินทางโดยเร็ว เพราะกำหนดการมงติญีจะต้องเดินทางถึงสิงคโปร์ในเดือนมีนาคม พ.ศ. 2399 เพื่อที่เรือมาร์โซที่สิงคโปร์ จะรับมงติญีเข้ามาที่กรุงเทพ และให้นายเอร์เนสต์-นาโปเลอง โกโด (Ernest-Napoléon Godeaux) นักการทูตหนุ่มอีกคนหนึ่งอายุ 23 ปี ติดตามไปฝึกงานกับมงติญีด้วย ซึ่งนายโกโดมีหน้าที่นำสัญญาฝรั่งเศส-ไทย กลับมาที่กรุงปารีส

 อ้างอิง 

หมวดหมู่:ความสัมพันธ์ไทย–ฝรั่งเศส
หมวดหมู่:พ.ศ. 2399
หมวดหมู่:ประเทศฝรั่งเศสในปี พ.ศ. 2399
หมวดหมู่:ประเทศไทยในปี พ.ศ. 2399
หมวดหมู่:รัชกาลที่ 4