ตำราพระโอสถพระนารายณ์

ตำราพระโอสถพระนารายณ์ หรือ คัมภีร์ธาตุพระนารายณ์ คือตำราพระโอสถสมัยสมเด็จพระนารายณ์มหาราช หอพระสมุดวชิรญาณได้ต้นฉบับจากพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงวงศาธิราชสนิทซึ่งสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาชัยนาทนเรนทรประทานมา เป็นคัมภีร์ลานผูก 1 มีตำราพระโอสถซึ่งหมอหลวงได้ประกอบถวายสมเด็จพระนารายณ์มหาราชหลายขนาน ปรากฏชื่อหมอ ชื่อแพทย์หลวงในสมัยอยุธยาซึ่งเป็นแพทย์ชั้นครู (คุรุแพทย์) จำนวน 8 คน คือ ออกพระสิทธิสารพราหมณ์เทศเจ้ากรมหมอยาขวา ออกพระแพทยพงษาเจ้ากรมโรงพระโอสถ พระแพทยโอสถฝรั่ง ออกขุนประสิทธิโอสถจีน ออกขุนทิพยจักรเจ้ากรมหมอยาขวา พระฤๅษี (ไม่ปรากฏนาม) เมสีหมอฝรั่ง และนายเพ็ชรปัญญา (หมอเชลยศักดิ์) บันทึกไว้ระหว่าง พ.ศ. 2202–2204 สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพได้ทรงพระนิจฉัยว่าน่าจะรวบรวมขึ้นหลังสมัยพระเพทราชาหรือพระเจ้าเสือหรืออย่างช้าไม่เกินสมัยสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวบรมโกศ ส่วนชื่อ "ตำราพระโอสถพระนารายณ์" นั้นสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพเป็นผู้ตั้งชื่อ

ตำราจัดพิมพ์ครั้งแรก พ.ศ. 2460 และมีการพิมพ์ซ้ำไม่น้อยกว่า 10 ครั้ง โดยครั้งล่าสุดเมื่อ พ.ศ. 2542 ในปัจจุบันสามารถฟื้นฟูตำราพระโอสถพระนารายณ์ได้แล้ว 4 ตำรับ ได้แก่ ยาทาพระเส้น พระอังคบพระเส้นตึงให้หย่อน น้ำมันมหาจักร และยาหอมดุม

เนื้อหา
เนื้อหาประกอบด้วยการวินิจฉัยโรค อาการและการเปลี่ยนแปลงของคนไข้ การพยากรณ์โรค ยังพรรณนาการักษาด้วยสมุนไพรอย่างเป็นระบบ สามารถแบ่งโรคที่พบในหมู่พระบรมวงศาานุวงศ์ ขุนนางและคนทั่วไป ได้เป็น 5 กลุ่มโรค ได้แก่ โรคและอาการของระบบทางเดินอาหาร โรคและอาการที่เกี่ยวกับเส้นเอ็น กล้ามเนื้อ และประสาท โรคและอาการของระบบทางเดินหายใจและโรคตา โรคติดเชื้อ และโรคและอาการไม่สบายอื่น ๆ เช่น ไข้ต่าง ๆ แมลงสัตว์กัดต่อย ผมร่วง

ตำราพระโอสถพระนารายณ์สามารถแบ่งออกเป็น 4 ตอน แต่ละตอนมีรายละเอียด ดังนี้

 ตอนที่ 1 ว่าด้วยสมุฏฐานแห่งโรคและการประกอบยาส่วนนี้เป็นพื้นฐานทางทฤษฎีการแพทย์และเภสัชกรรมแผนไทยโบราณ โดยอธิบายถึงต้นเหตุของโรคและการเตรียมปรุงยาตามหลักความรู้ของแพทย์สมัยก่อน
 ตอนที่ 2 ว่าด้วยความผิดปกติของธาตุทั้งสี่และยาแก้ ในตอนนี้จะอธิบายอาการและโรคที่เกิดจากความไม่สมดุลของธาตุทั้งสี่ ได้แก่ ธาตุไฟ (เตโชธาตุ), ธาตุน้ำ (อาโปธาตุ), ธาตุลม (วาโยธาตุ), และ ธาตุดิน (ปถวีธาตุ) ตามลำดับ ความผิดปกติของธาตุแบ่งออกเป็น 2 ลักษณะ คือ ธาตุหย่อน ธาตุนั้นมีปริมาณลดลง ธาตุกำเริบ ธาตุนั้นมีปริมาณเพิ่มขึ้น นอกจากนี้ ยังมีการกล่าวถึงยาสำหรับแก้ความผิดปกติของธาตุทั้ง 31 ขนาน
 ตอนที่ 3 ว่าด้วยตำรับยาที่มีชื่อเรียก ตอนนี้จะรวบรวมตำรับยาที่มีชื่อเรียกเฉพาะ ซึ่งบางตำรับตั้งชื่อตามชื่อแพทย์ผู้ปรุง และบางตำรับตั้งชื่อตามสรรพคุณของยา มีรายละเอียดสรรพคุณและวิธีใช้ยาจำนวน 34 ขนาน
 ตอนที่ 4 ว่าด้วยตำรับยาน้ำมันและยาขี้ผึ้ง ส่วนสุดท้ายของตำราจะกล่าวถึงตำรับยาน้ำมันและยาขี้ผึ้งทั้งหมด 17 ขนาน โดยแบ่งเป็นยาน้ำมัน 15 ขนาน และยาขี้ผึ้ง 2 ขนาน

อ้างอิง

หมวดหมู่:วรรณกรรมสมัยกรุงศรีอยุธยา
หมวดหมู่:ตำรายา