ทุพภิกขภัยครั้งใหญ่ในจีน

ทุพภิกขภัยครั้งใหญ่ในจีน () เป็นทุพภิกขภัยที่เกิดขึ้นระหว่าง ค.ศ. 1959 ถึง 1961 ในสาธารณรัฐประชาชนจีน    นักวิชาการบางคนได้รวม ค.ศ. 1958 หรือ 1962 เข้าไปด้วย ถือเป็นทุพภิกขภัยครั้งร้ายแรงที่สุดและเป็นหนึ่งในภัยพิบัติที่เกิดจากมนุษย์ครั้งยิ่งใหญ่ที่สุดในประวัติศาสตร์มนุษยชาติ โดยมีจำนวนผู้เสียชีวิตจากความอดอยากประมาณหลายสิบล้านคน (15 ถึง 55 ล้านคน) มณฑลที่ได้รับผลกระทบหนักที่สุด ได้แก่ อานฮุย (เสียชีวิต 18%), ฉงชิ่ง (15%), เสฉวน (13%), กุ้ยโจว (11%) และหูหนาน (8%)

ปัจจัยหลักที่ก่อให้เกิดทุพภิกขภัยคือนโยบายก้าวกระโดดไกลไปข้างหน้า (ค.ศ. 1958–1962) และ คอมมูนประชาชน ริเริ่มโดยประธานพรรคคอมมิวนิสต์จีน เหมา เจ๋อตง เช่น การแจกจ่ายอาหารที่ไม่มีประสิทธิภาพภายใต้ระบบเศรษฐกิจแบบสั่งการของประเทศ; การกำหนดให้ใช้เทคนิคการเกษตรที่ด้อยคุณภาพ; การรณรงค์สี่ศัตรูพืชที่ลดจำนวนประชากรนกกระจอก (อันส่งผลกระทบต่อระบบนิเวศ); การรายงานผลผลิตธัญพืชเกินจริง; และการสั่งให้ชาวนาหลายล้านคนเปลี่ยนไปผลิตเหล็กและเหล็กกล้า

ระหว่างการประชุมเจ็ดพันแกนนำในช่วงต้น ค.ศ. 1962 หลิว เช่าฉี ประธานาธิบดีของจีนในขณะนั้น ระบุอย่างเป็นทางการว่า 30% ของทุพภิกขภัยเกิดจากภัยธรรมชาติและ 70% เกิดจากความผิดพลาดฝีมือมนุษย์ () หลังเริ่มต้นการปฏิรูปและเปิดประเทศ พรรคคอมมิวนิสต์จีนแถลงอย่างเป็นทางการในเดือนมิถุนายน ค.ศ. 1981 ว่าทุพภิกขภัยส่วนใหญ่เกิดจากความผิดพลาดของการก้าวกระโดดไกลไปข้างหน้าและการต่อสู้ต่อต้านพวกเบี่ยงขวา นอกเหนือไปจากภัยธรรมชาติบางส่วนและความแตกแยกระหว่างจีน–โซเวียต

 ศัพท์บัญญัติ 
นอกจาก "สามปีแห่งมหาทุพภิกขภัย" () แล้วยังมีอีกสองชื่อที่รัฐบาลจีนใช้เรียกทุพภิกขภัยนี้ ในตอนแรก ชื่อที่ใช้กันทั่วไปคือ "สามปีแห่งภัยธรรมชาติ" () ต่อมาในเดือนมิถุนายน ค.ศ. 1981 ชื่อนี้ถูกเปลี่ยนเป็น "สามปีแห่งความลำบาก" () เป็นการแสดงว่าไม่ได้โทษธรรมชาติเพียงอย่างเดียวว่าเป็นสาเหตุแห่งทุพภิกขภัยอีกต่อไป citing 

 สาเหตุ 
ทุพภิกขภัยครั้งใหญ่ในจีนมีสาเหตุมาจากนโยบายการเกษตรรุนแรง แรงกดดันทางสังคม การบริหารจัดการเศรษฐกิจผิดพลาด และภัยธรรมชาติ เช่น ภัยแล้งและน้ำท่วมในพื้นที่เพาะปลูก

 การก้าวกระโดดไกลไปข้างหน้า 

พรรคคอมมิวนิสต์จีนนำการเปลี่ยนแปลงอย่างรุนแรงในนโยบายการทำไร่นามาใช้ในช่วงการก้าวกระโดดไกลไปข้างหน้า

 คอมมูนประชาชน 


ในช่วงการก้าวกระโดดไกลไปข้างหน้า การทำไร่นาถูกจัดระเบียบเป็นคอมมูนประชาชนและห้ามการเพาะปลูกในที่ดินส่วนบุคคล ก่อนหน้านี้ เกษตรกรเคยเพาะปลูกในที่ดินที่รัฐบาลจัดสรรให้ การก้าวกระโดดไกลไปข้างหน้าทำให้เศรษฐกิจภาคเกษตรมีการวางแผนจากส่วนกลางมากขึ้นเรื่อย ๆ ผู้นำพรรคระดับภูมิภาคได้รับโควตาผลผลิตสำหรับคอมมูนที่อยู่ภายใต้การควบคุมของตน จากนั้นผลผลิตของพวกเขาจะถูกรัฐยึดไปและนำไปจัดสรรตามดุลยพินิจของรัฐ ใน ค.ศ. 2008 หยาง จี้เชิง อดีตรองบรรณาธิการเหยียนหวงชุนชิวและนักเขียน สรุปมุมมองของเขาเกี่ยวกับผลกระทบของเป้าหมายการผลิตว่าเป็นการที่ไม่สามารถส่งสินค้าไปในที่ที่มีความต้องการมากที่สุดได้:

ระดับที่คอมมูนของประชาชนช่วยบรรเทาหรือทำให้อดอยากแย่ลงนั้นเป็นที่ถกเถียงกัน แต่ละภูมิภาครับมือกับทุพภิกขภัยแตกต่างกัน และช่วงเวลาของทุพภิกขภัยก็ไม่สอดคล้องกันทั่วประเทศจีน ข้อโต้แย้งหนึ่งคือมีการกินมากเกินไปในโรงอาหารรวม และสิ่งนี้โดยตรงทำให้ทุพภิกขภัยแย่ลง นักวิชาการคนหนึ่งแย้งว่าถ้าไม่มีการกินมากเกินไป "ความเลวร้ายที่สุดของทุพภิกขภัยครั้งใหญ่ในสมัยก้าวกระโดดไกลอาจยังสามารถเลี่ยงได้ในช่วงกลาง ค.ศ. 1959" อย่างไรก็ตาม ความอดอยากแสนสาหัสไม่ได้เกิดขึ้นในสถานที่อย่างหมู่บ้านต้าฝัวจนกระทั่ง ค.ศ. 1960 และอัตราการเข้าร่วมโรงอาหารสาธารณะก็พบว่าไม่ใช่สาเหตุสำคัญของการอดอยากในอานฮุยและเจียงซี ในหมู่บ้านต้าฝัว "ผลผลิตอาหารไม่ได้ลดลงจริง แต่มีการสูญเสียอาหารจำนวนมหาศาลที่เกี่ยวข้องกับการยึดทรัพย์ของรัฐเหมาอิสต์"

 เทคนิคการเกษตร 
นอกจากการรวมกลุ่มแล้ว รัฐบาลกลางยังออกกฤษฎีกาให้มีการเปลี่ยนแปลงเทคนิคการเกษตรหลายอย่างที่จะอ้างอิงตามแนวคิดของโทรฟิม ไลเซนโค นักปฐพีวิทยาโซเวียตที่ต่อมาถูกปฏิเสธ หนึ่งในแนวคิดเหล่านี้คือการปลูกพืชถี่ ซึ่งความหนาแน่นของต้นกล้าในตอนแรกเพิ่มขึ้นสามเท่า แล้วเพิ่มขึ้นอีกสองเท่า ทฤษฎีคือพืชชนิดเดียวกันจะไม่แข่งขันกันเอง ในวงจรธรรมชาติพวกมันแข่งขันกันอย่างเต็มที่ ซึ่งแท้จริงแล้วไปขัดขวางการเจริญเติบโตและส่งผลให้ผลผลิตลดลง

นโยบายอีกอย่างหนึ่งที่รู้จักในชื่อ "การไถพรวนลึก" มีพื้นฐานมาจากแนวคิดของเทเรนตีย์ มัลต์เซฟ เพื่อนร่วมงานของไลเซนโค ซึ่งส่งเสริมให้ชาวนาทั่วประเทศจีนละทิ้งความลึกของการไถพรวนตามปกติที่ 15–20 เซนติเมตรและไถพรวนลงไปในดินให้ลึกกว่าเดิม (1 ถึง 2 ฟุตจีนหรือ 33 ถึง 66 ซม.) ทฤษฎีการไถพรวนลึกระบุว่าดินที่อุดมสมบูรณ์ที่สุดอยู่ลึกลงไปในโลก และการไถพรวนที่ลึกผิดปกติจะช่วยให้รากแข็งแรงเป็นพิเศษ แม้การไถพรวนลึกจะสามารถเพิ่มผลผลิตได้ในบางบริบท แต่นโยบายนี้โดยทั่วไปถือว่าขัดขวางผลผลิตในประเทศจีน

 การรณรงค์สี่ศัตรูพืช 


ในการรณรงค์สี่ศัตรูพืช ประชาชนถูกเรียกร้องให้ทำลายยุง หนู แมลงวัน และนกกระจอก การกำจัดนกกระจอกจำนวนมากส่งผลให้ประชากรแมลงที่กินพืชผลเพิ่มขึ้น ซึ่งไม่มีสัตว์ผู้ล่าเมื่อไม่มีนกกระจอก

 ภาพลวงตาของความอุดมสมบูรณ์เกินจริง 
ตั้งแต่ ค.ศ. 1957 พรรคคอมมิวนิสต์จีนเริ่มรายงานผลผลิตธัญพืชเกินจริงเนื่องจากแรงกดดันจากผู้บังคับบัญชา อย่างไรก็ตาม การผลิตธัญพืชที่แท้จริงทั่วประเทศจีนกลับลดลงตั้งแต่ ค.ศ. 1957 ถึง 1961 ตัวอย่างเช่น:
 ในมณฑลเสฉวน แม้การเก็บเกี่ยวธัญพืชจะลดลงจาก ค.ศ. 1958 ถึง 1961 แต่ตัวเลขที่รายงานต่อรัฐบาลกลางกลับเพิ่มขึ้นอย่างต่อเนื่อง
 ในมณฑลกานซู่ ผลผลิตธัญพืชลดลง 4,273,000 ตันจาก ค.ศ. 1957 ถึง 1961

เหตุการณ์ต่าง ๆ เหล่านี้ส่งผลให้เกิด "ภาพลวงตาของความอุดมสมบูรณ์เกินจริง" (浮夸风) และพรรคคอมมิวนิสต์เชื่อว่าพวกเขามีธัญพืชเหลือเฟือ ในทางตรงกันข้าม ผลผลิตพืชกลับต่ำกว่าค่าเฉลี่ย ยกตัวอย่างเช่น ปักกิ่งเชื่อว่า "ใน ค.ศ. 1960 ยุ้งฉางของรัฐจะมีธัญพืช 5 หมื่นล้านจิน" ทั้งที่จริงแล้วมีเพียง 1.27 หมื่นล้านจิน" ผลกระทบจากภาพลวงตาของความอุดมสมบูรณ์เกินจริงนี้มีนัยสำคัญ ทำให้บรรดานักประวัติศาสตร์บางคนโต้แย้งว่านี่คือสาเหตุหลักที่ทำให้เกิดความอดอยากไปทั่วประเทศจีน หยาง ต้าลี่โต้แย้งว่ามีผลสืบเนื่องหลักสามประการจากภาพลวงตาของความอุดมสมบูรณ์เกินจริง:

 การผลิตเหล็กและเหล็กกล้า 

การผลิตเหล็กและเหล็กกล้าถูกระบุว่าเป็นข้อกำหนดสำคัญสำหรับการพัฒนาเศรษฐกิจ และชาวนาหลายล้านคนได้รับคำสั่งให้ออกจากงานเกษตรกรรมเพื่อเข้าร่วมกำลังคนในการผลิตเหล็กและเหล็กกล้า เหล็กส่วนใหญ่ที่ผลิตโดยประชากรชาวนาท้ายที่สุดแล้วอ่อนแอเกินกว่าจะนำไปใช้ในเชิงพาณิชย์ และแรงงานเกษตรกรรมและการผลิตก็สูญเสียไป

 นโยบายเพิ่มเติมจากรัฐบาลกลาง 
นักเศรษฐศาสตร์ ซิน เหมิง, แนนซี เฉียน และปีแอร์ ยาเร็ดแสดงให้เห็นว่า เช่นเดียวกับที่อมรรตยะ เสน ผู้ได้รับรางวัลโนเบลเคยกล่าวอ้างไว้ก่อนหน้านี้ ผลผลิตรวมนั้นเพียงพอจะเลี่ยงทุพภิกขภัยได้ และทุพภิกขภัยนั้นเกิดจากการจัดซื้อจัดหาที่มากเกินไปและการกระจายสินค้าที่ไม่ดีภายในประเทศ  พวกเขาแสดงให้เห็นว่าไม่เหมือนกับทุพภิกขภัยส่วนใหญ่ที่เคยเกิดขึ้น กลับมีผู้เสียชีวิตมากกว่าในสถานที่ที่ผลิตอาหารต่อหัวได้มากอย่างน่าประหลาดใจ โดยอธิบายว่าความไม่ยืดหยุ่นในระบบการจัดหาอาหารแบบรวมศูนย์นั้นเป็นสาเหตุของอัตราการเสียชีวิตจากทุพภิกขภัยอย่างน้อยครึ่งหนึ่ง นักประวัติศาสตร์เศรษฐกิจ เจมส์ กงและชั่ว เฉิน แสดงให้เห็นว่ามีการจัดซื้อจัดหาที่มากเกินไปในสถานที่ที่นักการเมืองเผชิญกับการแข่งขันที่มากกว่า

นอกจากนี้ นโยบายจากพรรคคอมมิวนิสต์จีนและรัฐบาลกลาง โดยเฉพาะสามธงแดงและขบวนการศึกษาสังคมนิยมพิสูจน์แล้วว่าเป็นอันตรายทางอุดมการณ์ที่ทำให้ทุพภิกขภัยเลวร้ายลง สามธงแดงของพรรคคอมมิวนิสต์จีน "จุดประกายความคลั่งไคล้ใน ค.ศ. 1958" การนำแนวคิดวิถีมวลชน หนึ่งในสามธงแดงที่บอกให้ผู้คน "ทุ่มเทเต็มที่ มุ่งมั่นสู่เป้าหมายที่สูงขึ้น และสร้างสังคมนิยมให้ดียิ่งขึ้น ประสบผลสำเร็จมากขึ้น และประหยัดยิ่งขึ้น" ถูกอ้างอิงว่าเชื่อมโยงกับแรงกดดันที่เจ้าหน้าที่รู้สึกว่าต้องรายงานผลผลิตธัญพืชที่ล้นเหลือ ขบวนการศึกษาสังคมนิยม จัดตั้งขึ้นใน ค.ศ. 1957 ยังนำไปสู่ความรุนแรงของทุพภิกขภัยในหลาย ๆ ด้าน รวมถึงการทำให้เกิด "ภาพลวงตาของความอุดมสมบูรณ์เกินจริง" (浮夸风) เมื่อมีการรายงานตัวเลขผลผลิตพืชผลเกินจริงจากการนำวิถีมวลชนไปใช้ "ไม่มีใครกล้าจะ 'สาดน้ำเย็น'" รายงานอื่น ๆ ที่ตามมา ขบวนการนี้ยังนำไปสู่การก่อตัวของทฤษฎีสมคบคิดที่เชื่อว่าชาวนากำลังแกล้งทำเป็นหิวโหยเพื่อก่อวินาศกรรมการจัดซื้อธัญพืชของรัฐ

 ความสัมพันธ์เชิงอำนาจในรัฐบาลท้องถิ่น 

รัฐบาลท้องถิ่นมีอิทธิพลต่อทุพภิกขภัยพอ ๆ กับหรืออาจจะมากกว่ารัฐบาลระดับสูงขึ้นไปเสียอีก เมื่อการก้าวกระโดดไกลไปข้างหน้าดำเนินไป ผู้นำมณฑลหลายคนเริ่มปรับตัวเข้ากับเหมาและผู้นำพรรคระดับสูงกว่า ผู้นำท้องถิ่นถูกบีบให้เลือกระหว่างการทำสิ่งที่ดีที่สุดเพื่อชุมชนของตนกับการรักษาชื่อเสียงทางการเมือง เจ้าของที่ดินเริ่ม "ประณามการต่อต้านใด ๆ ว่าเป็น 'อนุรักษนิยมฝ่ายขวา'" ซึ่งถูกนิยามอย่างกว้าง ๆ ว่าเป็นสิ่งต่อต้านคอมมิวนิสต์ ในสภาพแวดล้อมที่มีทฤษฎีสมคบคิดมุ่งเป้าไปที่ชาวนา การเก็บธัญพืชสำรองไว้ให้ครอบครัวกิน การแสดงความเชื่อว่าไม่ควรนำการก้าวกระโดดไกลไปข้างหน้ามาใช้ หรือเพียงแค่ทำงานไม่หนักพอล้วนถูกมองว่าเป็นรูปแบบหนึ่งของ "อนุรักษนิยมฝ่ายขวา" ชาวนาไม่สามารถพูดอย่างเปิดเผยเกี่ยวกับการรวมกลุ่มและการซื้อธัญพืชของรัฐได้อีกต่อไป ด้วยวัฒนธรรมแห่งความกลัวและการกล่าวหาในระดับท้องถิ่นและระดับทางการ การพูดและการกระทำเพื่อต่อต้านทุพภิกขภัยจึงกลายเป็นภารกิจที่เป็นไปไม่ได้โดยสิ้นเชิง

อิทธิพลของรัฐบาลท้องถิ่นในทุพภิกขภัยสามารถเห็นได้จากการเปรียบเทียบมณฑลอานฮุยกับเจียงซี โดยที่อานฮุยซึ่งมีรัฐบาลที่สนับสนุนเหมาอย่างรุนแรงนั้นนำโดยเจิ๋ง ซีเชิ่ง ผู้ซึ่ง "เผด็จการ" และมีความสัมพันธ์กับเหมา เจิงเชื่อมั่นในการก้าวกระโดดไกลไปข้างหน้าเป็นอย่างมากและพยายามสร้างความสัมพันธ์กับเจ้าหน้าที่ระดับสูงมากกว่าจะรักษาสัมพันธ์กับคนในท้องถิ่น เจิ๋งเสนอนโยบายโครงการเกษตรกรรมโดยไม่ปรึกษาเพื่อนร่วมงาน ซึ่งทำให้อานฮุยประสบความล้มเหลวอย่างร้ายแรงในการเกษตร จาง ไคฟ่าน เลขาธิการพรรคและรองผู้ว่าการมณฑล ได้ยินข่าวลือเรื่องการเกิดทุพภิกขภัยในอานฮุยและไม่เห็นด้วยกับนโยบายหลายอย่างของเจิ๋ง เจิ๋งรายงานจางต่อเหมาในเรื่องการคาดการณ์ดังกล่าว ด้วยเหตุนี้ เหมาจึงตราหน้าจางว่าเป็น "สมาชิกของ 'กลุ่มทหารต่อต้านพรรคของเผิง เต๋อหวย'" และเขาถูกขับออกจากพรรคท้องถิ่น เจิ๋งไม่สามารถรายงานเรื่องทุพภิกขภัยได้เมื่อสถานการณ์กลายเป็นเรื่องฉุกเฉิน เพราะนั่นจะพิสูจน์ความหน้าซื่อใจคดของเขา ด้วยเหตุนี้เขาจึงถูกกล่าวขานว่าเป็น "นักการเมืองหัวรุนแรงที่ทำให้อานฮุยเสียหายเกือบทั้งหมดด้วยตัวคนเดียว"

เจียงซีประสบสถานการณ์ที่เกือบจะตรงกันข้ามกับอานฮุย ผู้นำของเจียงซีคัดค้านโครงการก้าวกระโดดไกลไปข้างหน้าอย่างเปิดเผย บางครั้งก็ปลีกตัวออกห่างอย่างเงียบ ๆ และดูเหมือนจะมีท่าทีเฉยเมยต่อเศรษฐกิจตามแนวทางของเหมา ขณะที่ผู้นำเหล่านี้ทำงานร่วมกัน พวกเขาก็ทำงานร่วมกับประชาชนในท้องถิ่นด้วย โดยการสร้างสภาพแวดล้อมที่ทำให้การก้าวกระโดดไกลไปข้างหน้าไม่ถูกนำไปปฏิบัติอย่างเต็มที่ รัฐบาลเจียงซี "พยายามอย่างเต็มที่เพื่อลดความเสียหายให้น้อยที่สุด". จากการค้นพบเหล่านี้ นักวิชาการ แมนนิงและเว็มฮ็อยเออร์ สรุปว่า ความรุนแรงของทุพภิกขภัยส่วนใหญ่เป็นผลมาจากผู้นำระดับมณฑลและความรับผิดชอบของพวกเขาต่อภูมิภาคของตน

 ภัยธรรมชาติ 
ใน ค.ศ. 1958 เกิดเหตุน้ำท่วมใหญ่ระดับภูมิภาคที่แม่น้ำหวงซึ่งส่งผลกระทบต่อบางส่วนของมณฑลเหอหนานและชานตง มีรายงานว่าเป็นเหตุน้ำท่วมแม่น้ำหวงครั้งรุนแรงที่สุดนับตั้งแต่ ค.ศ. 1933 ในเดือนกรกฎาคม ค.ศ. 1958 น้ำท่วมแม่น้ำหวงส่งผลกระทบต่อประชาชน 741,000 คนใน 1,708 หมู่บ้านและท่วมพื้นที่เพาะปลูกกว่า 3.04 ล้านหมู่ (กว่าครึ่งล้านเอเคอร์) กระแสน้ำขนาดใหญ่ที่สุดของน้ำท่วมถูกระบายลงสู่ทะเลปั๋วไห่อย่างราบรื่นในวันที่ 27 กรกฎาคม และรัฐบาลประกาศ "ชัยเหนืออุทกภัย" หลังส่งทีมกู้ภัยกว่า 2 ล้านคน โฆษกศูนย์ป้องกันน้ำท่วมของรัฐบาลจีนกล่าวในวันที่ 27 กรกฎาคม ค.ศ. 1958 ว่า:

แต่รัฐบาลได้รับการสนับสนุนให้รายงานความสำเร็จและปกปิดความล้มเหลว เนื่องจากแรงงานภาคเกษตร 2 ล้านคนจากสองมณฑลได้รับคำสั่งให้ออกจากทุ่งนาเพื่อไปเป็นทีมกู้ภัยและกำลังซ่อมแซมฝั่งแม่น้ำแทนที่จะดูแลทุ่งนา "พืชผลถูกทอดทิ้งและผลผลิตจำนวนมากถูกปล่อยให้เน่าในทุ่งนา" ในทางตรงกันข้าม ฟรังก์ ดีเคิตเทอร์ นักประวัติศาสตร์โต้แย้งว่าน้ำท่วมส่วนใหญ่ในช่วงทุพภิกขภัยไม่ได้เกิดจากสภาพอากาศผิดปกติ แต่เกิดจากโครงการชลประทานขนาดใหญ่ที่วางแผนและดำเนินการอย่างเลวร้ายซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของการก้าวกระโดดไกลไปข้างหน้า ในเวลานี้ ผู้คนในจีนซึ่งได้รับการสนับสนุนจากเหมา เจ๋อตง กำลังสร้างเขื่อนจำนวนมากและคลองชลประทานใหม่หลายพันกิโลเมตรเพื่อพยายามย้ายน้ำจากพื้นที่เปียกไปยังพื้นที่ที่กำลังประสบภัยแล้ง โครงการบางอย่าง เช่น คลองธงแดง มีส่วนช่วยในการชลประทานในเชิงบวก แต่นักวิจัยชี้ว่าโครงการก่อสร้างระบบชลประทานขนาดมหึมานำไปสู่การเสียชีวิตจำนวนมากจากความอดอยาก โรคระบาด และการจมน้ำ ซึ่งมีส่วนทำให้เกิดทุพภิกขภัย

อย่างไรก็ตาม มีความไม่เห็นด้วยเกี่ยวกับความสำคัญของภัยแล้งและน้ำท่วมในการก่อให้เกิดทุพภิกขภัยครั้งใหญ่ จากข้อมูลที่ตีพิมพ์โดยสถาบันวิทยาศาสตร์อุตุนิยมวิทยาจีน () ภัยแล้งใน ค.ศ. 1960 ไม่ใช่เรื่องผิดปกติและความรุนแรงของมันถือว่า "ไม่รุนแรง" เมื่อเทียบกับปีอื่น ๆ โดยรุนแรงน้อยกว่า ค.ศ. 1955, 1963, 1965–1967 เป็นต้น ยิ่งไปกว่านั้น หยาง จี้เชิง นักข่าวอาวุโสจากสำนักข่าวซินหัว รายงานว่าเซฺว มู่เฉียว หัวหน้าสำนักสถิติแห่งชาติจีนในขณะนั้น กล่าวไว้ใน ค.ศ. 1958 ว่า "เราให้ตัวเลขตามที่ผู้บังคับบัญชาระดับสูงต้องการ" เพื่อกล่าวอ้างเกินจริงเกี่ยวกับภัยธรรมชาติและเพื่อบรรเทาความรับผิดชอบของทางการต่อการเสียชีวิตด้วยความอดอยาก หยางอ้างว่าเขาตรวจสอบแหล่งข้อมูลอื่น ๆ รวมถึงเอกสารเก็บถาวรที่ไม่ใช่ของรัฐบาลเกี่ยวกับข้อมูลอุตุนิยมวิทยาจากสถานีตรวจอากาศ 350 แห่งทั่วประเทศจีน และพบว่าภัยแล้ง น้ำท่วม และอุณหภูมิในช่วง ค.ศ. 1958–1961 นั้นอยู่ในรูปแบบปกติของจีน ตามที่เบซิล แอชตันกล่าวไว้:

แม้จะมีคำกล่าวเหล่านี้ แต่นักวิชาการคนอื่น ๆ ได้นำเสนอข้อมูลแผงประชากรระดับมณฑลซึ่งพิสูจน์เชิงปริมาณว่าสภาพอากาศก็เป็นปัจจัยสำคัญเช่นกัน โดยเฉพาะในมณฑลที่ประสบกับสภาพอากาศเปียกชื้นมากเกินไป ตามที่นักเศรษฐศาสตร์ แดเนียล เฮาเซอร์ และคณะกล่าวไว้ 69% ของทุพภิกขภัยเกิดจากนโยบายของรัฐบาลขณะที่ส่วนที่เหลือ (31%) เกิดจากภัยธรรมชาติ

 ขอบเขต 
 การผลิตลดลง 
นโยบายที่เปลี่ยนแปลงการจัดการไร่นาเพาะปลูกเกิดขึ้นพร้อมกับภาวะแห้งแล้งและน้ำท่วม สภาพอากาศค่อนข้างปกติมาตลอดทศวรรษ 1950 แต่กลับแย่ลงอย่างมากภายใน ค.ศ. 1959 ทำให้ผลผลิตทางการเกษตรลดลงอย่างฮวบฮาบ ด้วยเหตุนี้ ผลผลิตธัญพืชปีต่อปีจึงลดลงอย่างมาก ผลผลิตใน ค.ศ. 1959 ลดลง 15% เมื่อเทียบกับ ค.ศ. 1958 และภายใน ค.ศ. 1960 ผลผลิตอยู่ที่ 70% ของระดับ ค.ศ. 1958 โดยเฉพาะอย่างยิ่ง ตามข้อมูลของรัฐบาลจีน ผลผลิตพืชผลลดลงจาก 200 ล้านตัน (หรือ 4 แสนล้านจิน)ใน ค.ศ. 1958 เหลือ 170 ล้านตัน (หรือ 3.4 แสนล้านจิน) ใน ค.ศ. 1959 และเหลือ 143.5 ล้านตัน (หรือ 2.87 แสนล้านจิน) ใน ค.ศ. 1960

 จำนวนผู้เสียชีวิต 
อัตราการเสียชีวิตส่วนเกินที่เกี่ยวข้องกับภาวะข้าวยากหมากแพงนี้ได้รับการประเมินโดยอดีตเจ้าหน้าที่พรรคคอมมิวนิสต์จีนและผู้เชี่ยวชาญต่างประเทศ โดยส่วนใหญ่ให้ตัวเลขอยู่ในช่วง 15–55 ล้านคน เกา มั่วปัว นักเขียนที่สนับสนุนลัทธิเหมา อ้างว่านักเขียนต่อต้านคอมมิวนิสต์ชอบที่จะขยายจำนวนผู้เสียชีวิตให้สูงที่สุดเท่าที่จะทำได้ขณะที่ผู้ที่เห็นอกเห็นใจการปฏิวัติคอมมิวนิสต์จีนชอบที่จะมองว่าตัวเลขนั้นต่ำที่สุดเท่าที่จะทำได้ เหมา เจ๋อตงเองเคยกล่าวในการสนทนากับจอมพลมอนต์โกเมอรีในฤดูใบไม้ร่วง ค.ศ. 1961 ว่า "การเสียชีวิตที่ไม่เป็นธรรมชาติ" เกินกว่า 5 ล้านคนใน ค.ศ. 1960–1961 ตามรายงานของซีไอเอที่ถูกยกเลิกการจัดชั้นความลับแล้ว 
+ ประมาณการอัตราการเสียชีวิตในช่วงทุพภิกขภัยครั้งใหญ่ในจีน จำนวนผู้เสียชีวิต (ล้านคน)  นักวิจัย  ปี  ข้อคิดเห็น55 ยฺหวี สีก่วง 2015ยฺหวีเป็นนักประวัติศาสตร์จีนอิสระและอดีตอาจารย์ที่โรงเรียนส่วนกลางพรรคคอมมิวนิสต์จีน ประมาณการว่ามีผู้เสียชีวิต 55 ล้านคนจากทุพภิกขภัย ข้อสรุปของเขาอิงจากการวิจัยเอกสารจดหมายเหตุสองทศวรรษ30–60 แจสเปอร์ เบ็กเกอร์1996เบ็กเกอร์ นักข่าวชาวบริติชและผู้เขียนหนังสือ [[Hungry Ghosts: Mao's Secret Famine]] เขียนไว้ว่าประมาณการจำนวนผู้เสียชีวิตจากทุพภิกขภัยส่วนใหญ่อยู่ระหว่าง 30 ถึง 60 ล้านคน43 ฟรังค์ ดีเคิตเทอร์2010ดีเคิตเทอร์ ศาสตราจารย์ด้านมนุษยศาสตร์แห่งมหาวิทยาลัยฮ่องกงและผู้เขียนหนังสือ Mao's Great Famine ประมาณการว่ามีผู้เสียชีวิตอย่างน้อย 45 ล้านคนจากความอดอยาก การทำงานหนักเกินไป และความรุนแรงของรัฐในช่วงก้าวกระโดดไกลไปข้างหน้า โดยอ้างว่าข้อมูลที่พบนั้นมาจากการเข้าถึงเอกสารจดหมายเหตุของพรรคในระดับท้องถิ่นและมณฑลที่เพิ่งเปิดเผยDikötter, Frank. Mao's Great Famine: The History of China's Most Devastating Catastrophe, 1958–62. Walker & Company, 2010. p. 333.  การศึกษาของเขายังเน้นย้ำว่าความรุนแรงของรัฐทำให้จำนวนผู้เสียชีวิตเพิ่มขึ้น ดีเคิตเทอร์อ้างว่ามีเหยื่ออย่างน้อย 2.5 ล้านคนถูกทุบตีหรือทรมานจนเสียชีวิตDikötter, Frank. Mao's Great Famine: The History of China's Most Devastating Catastrophe, 1958–62. Walker & Company, 2010. p. 298.  วิธีการศึกษาเอกสารของเขา รวมถึงการอ้างว่าเป็นผู้เขียนคนแรกที่ใช้เอกสารเหล่านั้น ถูกตั้งคำถามจากนักวิชาการบางคนDillon, Michael. "Collective Responsibility". The Times Literary Supplement 7 January (2011), p. 13. คอร์แมก โอกราดา นักประวัติศาสตร์วิจารณ์หนังสือ Mao's Great Famine ว่า "MGF เต็มไปด้วยตัวเลขแต่มีตารางน้อยและไม่มีกราฟ [....] ในทุก ๆ หน้าของ MGF ตัวเลข [...] ถูกนำเสนอโดยไม่มีการอภิปรายถึงความน่าเชื่อถือหรือที่มา: สิ่งที่ดูเหมือนสำคัญคือ 'ขนาดใหญ่' เท่านั้น" ประมาณการจำนวนผู้เสียชีวิตที่สูงของดีเคิตเทอร์ยังถูกวิพากษ์วิจารณ์โดยนักสังคมวิทยา แอนดรูว์ จี. วัลเดอร์ ว่าไม่ได้รับการสนับสนุนจากข้อมูลประชากรตามกลุ่มอายุ และโดยนักประวัติศาสตร์ แอนโทนี การ์โนต์ ที่เขียนว่าเทคนิคการสุ่มตัวอย่างของดีเคิตเทอร์ไม่เป็นไปตามแนวทางปฏิบัติที่ดีที่สุดทางวิชาการ43 เฉิน อีจือ1994เฉิน อดีตเจ้าหน้าที่อาวุโสของจีนและที่ปรึกษาคนสำคัญของอดีตเลขาธิการใหญ่พรรคคอมมิวนิสต์จีน จ้าว จื่อหยาง ระบุว่ามีผู้เสียชีวิต 43 ล้านคนจากทุพภิกขภัย แม้เฉินจะดำเนินการตรวจสอบจำนวนผู้เสียชีวิตในห้ามณฑลแบบทีละมณฑลและทำการคาดการณ์ แต่นักเศรษฐศาสตร์ คาร์ล ริสกิน เขียนว่า "วิธีประมาณการของเฉิน อีจือไม่เป็นที่ทราบ" เพราะไม่ได้ตีพิมพ์40 เลี่ยว ไก้หลง 2019เลี่ยว อดีตรองผู้อำนวยการหน่วยวิจัยประวัติศาสตร์ของพรรคคอมมิวนิสต์จีน รายงานว่ามีผู้เสียชีวิต "ผิดธรรมชาติ" 40 ล้านคนเนื่องจากทุพภิกขภัย36 เหมา ยฺหวีชื่อ2014เหมา นักเศรษฐศาสตร์ชาวจีนและผู้ชนะรางวัลมิลตัน ฟรีดแมนเพื่อการส่งเสริมเสรีภาพปี 2012 ประมาณการจำนวนผู้เสียชีวิตไว้ที่ 36 ล้านคน36 หยาง จี้เชิง2012หยาง นักข่าวอาวุโสของสำนักข่าวซินหัวและผู้เขียนหนังสือ Tombstone: The Great Chinese Famine, 1958–1962 สรุปว่ามีผู้เสียชีวิตจากการอดอยาก 36 ล้านคน ขณะที่มีอีก 40 ล้านคนที่ไม่ถือกำเนิด ทำให้ "การสูญเสียประชากรทั้งหมดของจีนในช่วงทุพภิกขภัยครั้งใหญ่รวมเป็น 76 ล้านคน""A hunger for the truth: A new book, banned on the mainland, is becoming the definitive account of the Great Famine", chinaelections.org, 7 July 2008  เพื่อตอบสนองต่อเรื่องนี้ นักประวัติศาสตร์ คอร์แมก โอกราดา เขียนว่าผลการสำรวจภาวะเจริญพันธุ์ย้อนหลัง "ทำให้กรณีของจำนวน [ผู้เสียชีวิต] ทั้งหมดต่ำกว่ามาก — อาจต่ำกว่าที่หยางเสนอสิบล้านคน"32.5 เฉา ชู่จี 2005เฉา ศาสตราจารย์เกียรติคุณจากมหาวิทยาลัยเซี่ยงไฮ้เจียวทง ประมาณการจำนวนผู้เสียชีวิตไว้ที่ 32.5 ล้านคน30 วัสลัฟ สมิล1999สมิล นักวิทยาศาสตร์และนักวิเคราะห์นโยบายชาวเช็ก-แคนาดา ประมาณการว่ามีผู้เสียชีวิต 30 ล้านคน30 จูดิท แบนิสเตอร์ 1987แบนิสเตอร์ ผู้อำนวยการฝ่ายประชากรศาสตร์โลกของ Conference Board ประมาณการว่ามีผู้เสียชีวิตส่วนเกิน 30 ล้านคนตั้งแต่ ค.ศ. 1958 ถึง 196123 เผิง ซีเจ๋อ 1987เผิง ศาสตราจารย์ด้านประชากรและการพัฒนาแห่งมหาวิทยาลัยฟูตั้น ประมาณการว่ามีผู้เสียชีวิตส่วนเกิน 23 ล้านคนในช่วงทุพภิกขภัย22 หลี่ เฉิงรุ่ย 1998หลี่ อดีตรัฐมนตรีสำนักสถิติแห่งชาติจีน ประมาณการว่ามีผู้เสียชีวิต 22 ล้านคน ประมาณการของเขาอิงจากผู้เสียชีวิต 27 ล้านคน ที่ประมาณการโดยแอนสลีย์ เจ. โคล และผู้เสียชีวิต 17 ล้านคนที่ประมาณการโดยเจี่ยง เจิ้งหฺวา ()18 เหยา ชูเจี๋ย 1999เหยา หัวหน้าภาควิชาเศรษฐศาสตร์ที่โรงเรียนธุรกิจ มหาวิทยาลัยมิดเดิลเซ็กซ์ สรุปว่ามีผู้เสียชีวิต 18 ล้านคนเนื่องจากทุพภิกขภัย15 สถาบันวิทยาศาสตร์จีน1989ทีมวิจัยที่สถาบันวิทยาศาสตร์จีนสรุปว่ามีผู้เสียชีวิตอย่างน้อย 15 ล้านคนจากภาวะขาดสารอาหาร15.4 แดเนียล เฮาเซอร์, บาร์บารา แซนส์ และเออร์เต เสี่ยว2009เฮาเซอร์, แซนส์ และเสี่ยว เขียนใน Journal of Economic Behavior & Organization ประมาณการว่าจีนมีผู้เสียชีวิตส่วนเกิน 15.4 ล้านคนในช่วงทุพภิกขภัย ซึ่ง 69% (หรือ 10.6 ล้านคน) มาจากผลกระทบที่เกิดจากนโยบายของประเทศ11 อุตสา ปัตนายัค2007ปัตนายัค นักเศรษฐศาสตร์มาร์กซิสต์ ประมาณการว่ามีผู้เสียชีวิต 11 ล้านคนจากทุพภิกขภัย3.66 ซุน จิงเซียน 2016ซุน นักวิชาการด้านคณิตศาสตร์ประยุกต์และศาสตราจารย์ที่มหาวิทยาลัยชานตง สรุปประมาณการว่ามีผู้เสียชีวิต "ผิดปกติ" 3.66 ล้านคนในช่วงปีที่เกิดทุพภิกขภัย2.6–4  หยาง ซงหลิน 2021หยาง นักวิจัยที่ศูนย์วิจัยและพัฒนาของคณะมนตรีรัฐกิจในเหอหนาน ประมาณการว่ามีผู้เสียชีวิตประมาณ 2.6–4 ล้านคนในช่วงปีที่เกิดทุพภิกขภัย
เนื่องจากขาดแคลนอาหารและการขาดแรงจูงใจในการแต่งงานในช่วงเวลานั้น ตามสถิติอย่างเป็นทางการของจีน จำนวนประชากรของจีนใน ค.ศ. 1961 อยู่ที่ประมาณ 658,590,000 คน ต่ำกว่า ค.ศ. 1959 ประมาณ 14,580,000 คน อัตราการเกิดลดลงจาก 2.922% (1958) เป็น 2.086% (1960) และอัตราการตายเพิ่มขึ้นจาก 1.198% (1958) เป็น 2.543% (1960) ขณะที่ค่าเฉลี่ยสำหรับ ค.ศ. 1962–1965 อยู่ที่ประมาณ 4% และ 1% ตามลำดับ ทั้งอัตราการเกิดและอัตราการตายสูงสุดในปี 1961 และเริ่มฟื้นตัวอย่างรวดเร็วหลังจากนั้น ดังที่แสดงในแผนภูมิข้อมูลสำมะโนที่แสดงไว้ที่นี่Holmes, Leslie. Communism: A Very Short Introduction (Oxford University Press 2009). . p. 32 "Most estimates of the number of Chinese dead are in the range of 15 to 40 million." หลู เป่ากั๋ว นักข่าวซินหัวประจำซิ่นหยาง อธิบายกับหยาง จี้เชิงว่าทำไมเขาไม่เคยรายงานประสบการณ์ของเขา:

ยฺหวี เต๋อหง เลขานุการเจ้าหน้าที่พรรคในซิ่นหยางใน ค.ศ. 1959 และ 1960 กล่าวว่า:

 การกินเนื้อคน 
มีรายงานจากคำบอกเล่าอย่างแพร่หลาย แม้จะมีเอกสารทางการน้อยมาก แต่มีการกล่าวถึงการกินเนื้อคนในรูปแบบต่าง ๆ อันเป็นผลมาจากทุพภิกขภัย เพื่อความอยู่รอด ผู้คนต้องพึ่งพาทุกวิถีทางที่เป็นไปได้ ตั้งแต่การกินดินและยาพิษไปจนถึงการขโมย การฆ่าและแม้กระทั่งการกินเนื้อคน หยาง จี้เชิง อดีตนักข่าวชาวจีนกล่าวว่า "พ่อแม่กินลูกตัวเอง ลูกกินพ่อแม่ตัวเอง และเราไม่สามารถจินตนาการได้เลยว่ายังมีธัญพืชอยู่ในโกดัง ในช่วงเวลาที่เลวร้ายที่สุด รัฐบาลก็ยังคงส่งออกธัญพืช" ด้วยขนาดของทุพภิกขภัย บางคนคาดการณ์ว่าการกินเนื้อคนที่เกิดขึ้นอาจถูกอธิบายได้ว่า "ในระดับที่ไม่เคยมีมาก่อนในประวัติศาสตร์ศตวรรษที่ 20"

 ผลพวง 
 ปฏิกิริยาเบื้องต้นและการปกปิด 
alt=|thumb|เหมา เจ๋อตงอ่านหนังสือพิมพ์ พีเพิลส์เดลี (ค.ศ. 1961)
ผู้นำพรรคท้องถิ่นสมคบคิดกันปกปิดการขาดแคลนและโยนความผิดเพื่อปกป้องชีวิตและตำแหน่งของตน เหมาไม่ได้รับรู้ถึงความอดอยากของชาวบ้านในพื้นที่ชนบทที่กำลังทนทุกข์ เนื่องจากอัตราการเกิดเริ่มลดลงฮวบฮาบและการเสียชีวิตเพิ่มขึ้นใน ค.ศ. 1958 และ 1959 ใน ค.ศ. 1960 เพื่อเป็นการแสดงออกถึงความเป็นน้ำหนึ่งใจเดียวกัน เหมางดกินเนื้อเป็นเวลาเจ็ดเดือนและโจว เอินไหลลดการบริโภคธัญพืชรายเดือนลง

ในการเยือนมณฑลเหอหนานใน ค.ศ. 1958 เหมาสังเกตเห็นสิ่งที่เจ้าหน้าที่ท้องถิ่นอ้างว่าเป็นการเพิ่มขึ้นของผลผลิตพืชผลหนึ่งพันถึงสามพันเปอร์เซ็นต์ คาดว่าทำได้จากการเร่งทำงานตลอด 24 ชั่วโมงที่เจ้าหน้าที่เรียกว่า "การปล่อยดาวเทียมสปุตนิก" แต่ตัวเลขเหล่านี้เป็นของปลอม และแปลงนาที่เหมาสังเกตเห็นก็เป็นของปลอมเช่นกัน ซึ่งเจ้าหน้าที่ท้องถิ่นได้เตรียมการไว้ล่วงหน้าอย่างรอบคอบก่อนการมาเยือนของเหมา โดยพวกเขาย้ายหน่อข้าวจากหลายแปลงมาปลูกรวมกันอย่างระมัดระวังในแปลงที่เตรียมไว้เป็นพิเศษสำหรับเหมา เพื่อให้ดูเหมือนเป็นพืชผลอุดมสมบูรณ์

เจ้าหน้าที่ท้องถิ่นติดกับดักการสาธิตที่หลอกลวงเหมา และคะยั้นคะยอให้ชาวนาทำตามเป้าหมายที่เป็นไปไม่ได้ ด้วยเทคนิคต่าง ๆ เช่น "การไถพรวนลึกและการปลูกพืชถี่" ซึ่งท้ายที่สุดกลับทำให้สถานการณ์เลวร้ายลงมาก พืชผลล้มเหลวโดยสิ้นเชิง ทิ้งไว้แต่ทุ่งนาว่างเปล่า ไม่มีใครอยู่ในฐานะจะโต้แย้งความคิดของเหมาว่าไม่ถูกต้อง ดังนั้นชาวนาจึงพยายามอย่างยิ่งยวดเพื่อรักษาสถานการณ์หลอกลวงนี้ไว้ บางคนปลูกต้นกล้าในเครื่องนอนและเสื้อโค้ท และหลังต้นกล้าแตกหน่ออย่างรวดเร็ว ก็ "ปลูก" มันลงในทุ่งนา โดยเครื่องนอนทำให้พืชดูสูงและสมบูรณ์

ที่ทำการไปรษณีย์ในซิ่นหยางยึดจดหมาย 1,200 ฉบับที่กำลังจะส่งออกซึ่งเป็นการร้องขอความช่วยเหลือ หยาง จี้เชิง อดีตนักข่าวชาวจีนกล่าวว่า:

ในทำนองเดียวกับทุพภิกขภัยครั้งใหญ่ที่สหภาพโซเวียตสร้างขึ้นในยูเครน (ฮอลอดอมอร์) แพทย์ถูกห้ามไม่ให้ระบุ "ภาวะอดอาหาร" เป็นสาเหตุการเสียชีวิตในใบมรณบัตร การหลอกลวงประเภทนี้ไม่ใช่เรื่องแปลก ตัวอย่างเช่น ภาพโฆษณาชวนเชื่อที่มีชื่อเสียงจากทุพภิกขภัยครั้งนั้นแสดงให้เห็นเด็กชาวจีนจากมณฑลชานตงที่ดูเหมือนกำลังยืนอยู่บนทุ่งข้าวสาลีที่เติบโตอย่างหนาแน่นจนสามารถรับน้ำหนักของพวกเขาได้ ในความเป็นจริงแล้ว พวกเขากำลังยืนอยู่บนม้านั่งที่ซ่อนอยู่ใต้ต้นพืช และ "ทุ่ง" ดังกล่าวก็ประกอบขึ้นจากต้นข้าวสาลีที่ปลูกแยกกันทีละต้นทั้งสิ้น

 การตอบสนองจากไต้หวัน 
เพื่อตอบสนองต่อทุพภิกขภัย รัฐบาลชาตินิยมในไทเปจัดส่งอาหารพร้อมใบปลิวโฆษณาชวนเชื่อของเจียง ไคเชกไปยังจีนแผ่นดินใหญ่ผ่านการหย่อนด้วยร่มชูชีพโดยดำเนินการโดยกองทัพอากาศของสาธารณรัฐจีน

 การปฏิวัติวัฒนธรรม 

ในเดือนเมษายนและพฤษภาคม ค.ศ. 1961 หลิว เช่าฉี ประธานาธิบดีสาธารณรัฐประชาชนจีนในขณะนั้น สรุปหลังการวิจัยภาคสนามเป็นเวลา 44 วันในหมู่บ้านต่าง ๆ ของหูหนานว่าสาเหตุของทุพภิกขภัยมาจากภัยธรรมชาติ 30% และความผิดพลาดของมนุษย์ 70% (三分天灾, 七分人祸)

ในเดือนมกราคมและกุมภาพันธ์ ค.ศ. 1962 "การประชุม 7,000 แกนนำ" ถูกจัดขึ้นในปักกิ่ง ซึ่งมีเจ้าหน้าที่พรรคคอมมิวนิสต์จีนกว่า 7,000 คนจากทั่วประเทศเข้าร่วม ระหว่างการประชุม หลิวประกาศข้อสรุปอย่างเป็นทางการของเขาว่าด้วยสาเหตุของทุพภิกขภัยครั้งใหญ่ ขณะที่พรรคคอมมิวนิสต์จีนประกาศว่า "การก้าวกระโดดไกลไปข้างหน้า" ได้สิ้นสุดลงแล้ว นโยบายของเหมา เจ๋อตงถูกวิพากษ์วิจารณ์

ความล้มเหลวของการก้าวกระโดดไกลไปข้างหน้าและทุพภิกขภัยครั้งนั้นบังคับให้เหมา เจ๋อตงต้องถอนตัวจากการตัดสินใจอย่างแข็งขันภายในพรรคคอมมิวนิสต์จีนและรัฐบาลกลาง และมอบหมายความรับผิดชอบในอนาคตต่าง ๆ ให้แก่หลิว เช่าฉีและเติ้ง เสี่ยวผิง มีการปฏิรูปเศรษฐกิจหลายชุดที่ดำเนินการโดยหลิวและเติ้ง รวมถึงนโยบายต่าง ๆ เช่น ซานจื้ออีเปา (三自一包) ซึ่งอนุญาตให้มีตลาดเสรีและความรับผิดชอบครัวเรือนสำหรับการผลิตทางการเกษตร

อย่างไรก็ตาม ความไม่ลงรอยกันระหว่างเหมา เจ๋อตง, หลิว เช่าฉีและเติ้ง เสี่ยวผิงในประเด็นนโยบายเศรษฐกิจและสังคมขยายวงกว้างขึ้น ใน ค.ศ. 1963 เหมาริเริ่มขบวนการศึกษาสังคมนิยมและใน ค.ศ. 1966 เขาริเริ่มการปฏิวัติวัฒนธรรม ซึ่งในช่วงนั้นหลิวถูกกล่าวหาว่าเป็นกบฏและสายลับของศัตรูจากการที่เขาระบุว่าภัยธรรมชาติเป็นสาเหตุเพียง 30% หลิวถูกทำร้ายร่างกายและถูกปฏิเสธยาสำหรับโรคเบาหวานและปอดบวม เขาเสียชีวิตใน ค.ศ. 1969 เติ้งถูกกล่าวหาว่าเป็น "ผู้เดินตามทุนนิยม" ในช่วงการปฏิวัติวัฒนธรรมและถูกกวาดล้างถึงสองครั้ง

 การปฏิรูปและสะท้อนกลับ 

ในเดือนธันวาคม ค.ศ. 1978 เติ้ง เสี่ยวผิงก้าวขึ้นมาเป็นผู้นำสูงสุดคนใหม่ของจีนและริเริ่มโครงการปฏิรูปและเปิดประเทศครั้งประวัติศาสตร์ซึ่งเปลี่ยนแปลงระบบเกษตรกรรมและอุตสาหกรรมในจีนอย่างพื้นฐาน กระทั่งถึงต้นทศวรรษ 1980 จุดยืนของรัฐบาลจีนคือทุพภิกขภัยครั้งใหญ่ส่วนใหญ่เป็นผลมาจากภัยธรรมชาติหลายครั้ง ซ้ำเติมด้วยข้อผิดพลาดในการวางแผนหลายประการ สะท้อนได้จากชื่อที่เรียกว่า "สามปีแห่งภัยธรรมชาติ" ในระหว่างช่วง "ปัวล่วนฝ่านเจิ้ง" ในเดือนมิถุนายน ค.ศ. 1981)ง พรรคคอมมิวนิสต์จีนเปลี่ยนชื่ออย่างเป็นทางการเป็น "สามปีแห่งความลำบาก" และระบุว่าทุพภิกขภัยส่วนใหญ่เกิดจากความผิดพลาดของการก้าวกระโดดไกลไปข้างหน้ารวมถึงการต่อสู้ต่อต้านพวกเบี่ยงขวา นอกเหนือจากภัยธรรมชาติบางส่วนและความแตกแยกระหว่างจีน–โซเวียต การศึกษาเชิงวิชาการเกี่ยวกับทุพภิกขภัยครั้งใหญ่ในจีนมีความคึกคักมากขึ้นในจีนแผ่นดินใหญ่หลัง ค.ศ. 1980 เมื่อรัฐบาลเริ่มเผยแพร่ข้อมูลประชากรบางส่วนสู่สาธารณะ เจ้าหน้าที่ระดับสูงของจีนหลายคนได้แสดงความเห็นเกี่ยวกับทุพภิกขภัย:
 จ้าว จื่อหยาง อดีตเลขาธิการใหญ่พรรคคอมมิวนิสต์จีน เคยกล่าวไว้ว่า "พรรคของเราไม่เคยยอมรับความผิดพลาด หากสถานการณ์แย่ลงจริง ๆ เราก็จะหาแพะรับบาปแล้วโทษพวกเขา อย่างเช่นหลิน เปียวและแก๊งสี่คน หากหาแพะรับบาปยาก เราก็จะโทษภัยธรรมชาติ เช่นเดียวกับทุพภิกขภัยครั้งใหญ่ในช่วงปลายทศวรรษ 1950 และต้นทศวรรษ 1960 ที่มีผู้คนหลายสิบล้านเสียชีวิต ซึ่งเป็นเพียงเพราะความผิดพลาดทางการเมืองของพรรค"
 ปั๋ว อีปัว หนึ่งในแปดผู้อาวุโสและอดีตรองนายกรัฐมนตรีสาธารณรัฐประชาชนจีน เคยกล่าวไว้ว่า "ในช่วงเวลาสามปีที่ยากลำบาก ประชาชนทั่วประเทศประสบภาวะทุพโภชนาการจากการขาดแคลนอาหาร และอาการบวมน้ำก็แพร่หลาย ส่งผลให้จำนวนผู้เสียชีวิตจากความอดอยากเพิ่มขึ้นในพื้นที่ชนบทหลายแห่ง มีประมาณการว่าในปี 1960 เพียงปีเดียว มีผู้เสียชีวิตกว่า 10 ล้านคน การที่เรื่องเช่นนี้เกิดขึ้นในช่วงเวลาแห่งสันติ เราในฐานะสมาชิกพรรคคอมมิวนิสต์รู้สึกผิดอย่างแท้จริงต่อหน้าประชาชน และเราจะต้องไม่มีวันลืมบทเรียนอันหนักอึ้งนี้เลย!"
 ว่าน หลี่ อดีตประธานสภาประชาชนแห่งชาติจีน ระบุว่า "ในช่วงสามปีที่ยากลำบากหลังการเคลื่อนไหวของคอมมูนประชาชน ผู้คนทุกหนทุกแห่งมีอาการบวมน้ำและถึงขั้นอดตาย เฉพาะในอานฮุยตามรายงาน มีประชาชนเสียชีวิต 'ผิดปกติ' ถึง 3-4 ล้านคน ...... พวกเรา 'ซ้ายจัด' มานานเกินไป และชาวนาก็ไม่มีแรงจูงใจในการทำงานอีกต่อไป"
 เถียน จี้ยฺหวิน อดีตรองนายกรัฐมนตรีจีนและอดีตรองประธานสภาประชาชนแห่งชาติจีน ระบุว่า "เมื่อมองย้อนกลับไปถึงช่วงสามปีแห่งความลำบาก ผู้คนทั่วทุกหนแห่งมีอาการบวมน้ำและเสียชีวิตจากความอดอยาก และมีผู้คนนับสิบล้านคนเสียชีวิตอย่างผิดปกติ มากกว่ายอดผู้เสียชีวิตทั้งหมดในช่วงการปฏิวัติประชาธิปไตยทั้งหมดเสียอีก อะไรคือสาเหตุของเรื่องนั้น? หลิว เช่าฉีกล่าวว่ามันเป็น 'ภัยธรรมชาติ 30% และความผิดพลาดของมนุษย์ 70%' แต่ตอนนี้เป็นที่ชัดเจนแล้วว่าทุพภิกขภัยครั้งนั้นส่วนใหญ่เกิดจากความผิดพลาดของมนุษย์ ซึ่งเป็นการสั่งการที่ผิดพลาด 'สังคมนิยมในอุดมคติ' และ 'โอกาสนิยมฝ่ายซ้าย'"

นักวิจัยนอกประเทศจีนได้โต้แย้งว่าการเปลี่ยนแปลงเชิงสถาบันและนโยบายครั้งใหญ่ที่มาพร้อมกับการก้าวกระโดดไกลไปข้างหน้าเป็นปัจจัยสำคัญที่ทำให้เกิดทุพภิกขภัย หรืออย่างน้อยก็ทำให้ภัยธรรมชาติแย่ลงไปอีก โดยเฉพาะอมรรตยะ เสน นักเศรษฐศาสตร์รางวัลโนเบล กล่าวถึงทุพภิกขภัยครั้งนี้ในบริบททั่วโลก โดยให้เหตุผลว่าการขาดประชาธิปไตยเป็นตัวการสำคัญ: "อันที่จริงแล้ว ไม่เคยมีทุพภิกขภัยครั้งใหญ่เกิดขึ้นในประเทศประชาธิปไตยเลย ไม่ว่าจะยากจนแค่ไหน" เขากล่าวเสริมว่า "เป็นเรื่องยากที่จะจินตนาการว่าสิ่งใดสิ่งหนึ่งเช่นนี้จะเกิดขึ้นได้ในประเทศที่มีการเลือกตั้งอย่างสม่ำเสมอและมีสื่อมวลชนที่เป็นอิสระ ในช่วงภัยพิบัติอันเลวร้ายนั้น รัฐบาลไม่ได้รับแรงกดดันจากหนังสือพิมพ์ ซึ่งถูกควบคุม และไม่ได้รับแรงกดดันจากพรรคฝ่ายค้าน ซึ่งไม่มีอยู่จริง"Wiener, Jon. "How We Forgot the Cold War. A Historical Journey across America"  University of California Press, 2012, p. 38. เสนยังโต้แย้งว่า: "แม้ขนาดมหึมาของการเสียชีวิตส่วนเกินในทุพภิกขภัยจีน แต่การเสียชีวิตเพิ่มเติมในอินเดียจากการขาดแคลนปกติในยามปกติกลับบดบังอดีตอย่างมาก [...] อินเดียดูเหมือนจะสามารถเติมเต็มตู้เสื้อผ้าด้วยโครงกระดูกได้มากกว่าทุก ๆ แปดปีที่จีนใส่ไว้ในช่วงปีแห่งความอดสู"

 ดูเพิ่ม 
 การวิจารณ์การปกครองของพรรคคอมมิวนิสต์
 ประวัติศาสตร์พรรคคอมมิวนิสต์จีน
 ประวัติศาสตร์สาธารณรัฐประชาชนจีน
 รายชื่อการรณรงค์ของพรรคคอมมิวนิสต์จีน
 การรณรงค์สี่ศัตรูพืช
 รายชื่อทุพภิกขภัย
 รายชื่อทุพภิกขภัยในประเทศจีน
 ทุพภิกขภัยในภาคเหนือของจีน ค.ศ. 1876–1879
 ทุพภิกขภัยในจีน ค.ศ. 1906–1907
 ทุพภิกขภัยในจีน ค.ศ. 1928–1930
 ทุพภิกขภัยในจีน ค.ศ. 1942–1943
 รายชื่ออุบัติการณ์กินเนื้อคน
 ลัทธิเหมา

 หมายเหตุ 

 อ้างอิง 

 หนังสืออ่านเพิ่ม 

 Ashton, Basil, Kenneth Hill, Alan Piazza, Robin Zeitz, "Famine in China, 1958–61", Population and Development Review, Vol. 10, No. 4. (Dec. 1984), pp. 613–645.
 Banister, J. "Analysis of Recent Data on the Population of China", Population and Development, Vol. 10, No. 2, 1984.


 Cao Shuji, "The Deaths of China's Population and Its Contributing Factors during 1959–1961". China's Population Science (Jan. 2005) (In Chinese).
 China Statistical Yearbook (1984), edited by State Statistical Bureau. China Statistical Publishing House, 1984. pp. 83, 141, 190.
 China Statistical Yearbook (1991), edited by State Statistical Bureau. China Statistical Publishing House, 1991.
 China Population Statistical Yearbook (1985), edited by State Statistical Bureau. China Statistical Bureau Publishing House, 1985.
 Coale, Ansley J., Rapid Population Change in China, 1952–1982, National Academy Press, Washington, D.C., 1984.
 Dikötter, Frank. Mao's Great Famine: The History of China's Most Devastating Catastrophe, 1958–62. Walker & Company, 2010. .
 Gao. Mobo (2007). Gao Village: Rural Life in Modern China. University of Hawaii Press. .
 Gao. Mobo (2008). The Battle for China's Past. Pluto Press. .
 Jiang Zhenghua (), "Method and Result of China Population Dynamic Estimation", Academic Report of Xi'a university, 1986(3). pp. 46, 84.
 Li Chengrui(): Population Change Caused by The Great Leap Movement, Demographic Study, No.1, 1998 pp. 97–111
 Li. Minqi (2008). The Rise of China and the Demise of the Capitalist World Economy. Monthly Review Press. 
 Peng Xizhe, "Demographic Consequences of the Great Leap Forward in China's Provinces", Population and Development Review, Vol. 13, No. 4. (Dec. 1987), pp. 639–670
 Thaxton. Ralph A. Jr (2008). Catastrophe and Contention in Rural China: Mao's Great Leap Forward Famine and the Origins of Righteous Resistance in Da Fo Village. Cambridge University Press. 

 Yang, Dali. Calamity and Reform in China: State, Rural Society and Institutional Change since the Great Leap Famine. Stanford University Press, 1996.
 Yang Jisheng. 墓碑 － 中國六十年代大饑荒紀實 (Mubei – Zhongguo Liushi Niandai Da Jihuang Jishi – "Tombstone: An Account of the Chinese Famine in the 1960s"), Hong Kong: Cosmos Books (Tiandi Tushu), 2008,  . By 2010, the title had been changed to 墓碑: 一九五八-一九六二年中國大饑荒紀實 (Mubei: Yi Jiu Wu Ba – Yi Jiu Liu Er Nian Zhongguo Da Jihuang Shiji – "Tombstone: An Account of the Chinese Famine of 1958–1962").
 Yang Jisheng, Tombstone: The Great Chinese Famine, 1958–1962, Farrar, Straus and Giroux, 2012, . (Abridged English translation of the above work).
 Official Chinese statistics, shown as a graph. 

หมวดหมู่:ภัยพิบัติปี พ.ศ. 2501 ในประเทศจีน
หมวดหมู่:ภัยพิบัติปี พ.ศ. 2502 ในประเทศจีน
หมวดหมู่:ภัยพิบัติปี พ.ศ. 2503 ในประเทศจีน
หมวดหมู่:ภัยพิบัติปี พ.ศ. 2504 ในประเทศจีน
หมวดหมู่:ภัยพิบัติปี พ.ศ. 2505 ในประเทศจีน
หมวดหมู่:ทุพภิกขภัยในทศวรรษ 1950
หมวดหมู่:ทุพภิกขภัยในทศวรรษ 1960
หมวดหมู่:ทุพภิกขภัยในจีน
หมวดหมู่:อุบัติการณ์การกินเนื้อคน
หมวดหมู่:ภัยพิบัติจากฝีมือมนุษย์ในประเทศจีน
หมวดหมู่:ก้าวกระโดดไกลไปข้างหน้า