พิพิธภัณฑ์ตำหนักสมเด็จพระสังฆราช (แพ ติสฺสเทวมหาเถร)

พิพิธภัณฑ์ตำหนักสมเด็จพระสังฆราช (แพ ติสฺสเทวมหาเถร) เป็นพิพิธภัณฑ์ที่ตั้งอยู่ในเขตสังฆาวาสของวัดสุทัศนเทพวรารามราชวรมหาวิหาร เดิมที่ตั้งของพิพิธภัณฑ์เป็นตำหนักที่ประทับของสมเด็จพระอริยวงศาคตญาณ (แพ ติสฺสเทโว) สมเด็จพระสังฆราช สกลมหาสังฆปริณายกพระองค์ที่ 12 แห่งกรุงรัตนโกสินทร์และเจ้าอาวาสลำดับที่ 4 ของวัดสุทัศน์

 ประวัติ 
พิพิธภัณฑ์ตำหนักสมเด็จพระสังฆราช (แพ ติสฺสเทวมหาเถร) เดิมเป็นอาคารกุฎิใหญ่ภายในคณะ 6 ของวัดสุทัศนเทพวรารามราชวรมหาวิหาร สร้างขึ้นในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว (รัชกาลที่ 3) และใช้เป็นที่จำพรรษาของเจ้าอาวาสตั้งแต่สมัยรัชกาลที่ 3สุพิชัย พิมพ์ศิริจันทร์และคณะ, 2567, หน้า 25-26. สมเด็จพระอริยวงศาคตญาณ สมเด็จพระสังฆราช (แพ ติสฺสเทโว) ทรงประทับที่กุฏิหลังนี้เมื่อทรงขึ้นดำรงตำแหน่งเจ้าอาวาสลำดับที่ 4 ของวัดสุทัศน์เมื่อ พ.ศ. 2443 ขณะทรงดำรงสมณศักดิ์เป็นพระธรรมโกษาจารย์ และเมื่อพระองค์ทรงได้รับการสถาปนาเป็นสมเด็จพระสังฆราชพระองค์ที่ 12 แห่งกรุงรัตนโกสินทร์เมื่อวันที่ 15 พฤศจิกายน พ.ศ. 2481 กุฏิที่ประทับของพระองค์จึงเรียกกันว่าเป็น "ตำหนักสมเด็จพระสังฆราช" หลังพระองค์สิ้นพระชนม์เมื่อวันที่ 26 พฤศจิกายน พ.ศ. 2487 ตำหนักที่ประทับถูกใช้เป็นห้องเก็บของที่พระองค์เคยทรงใช้สอยสุพิชัย พิมพ์ศิริจันทร์และคณะ, 2567, หน้า 28. 

เมื่อ พ.ศ. 2556 พระพรหมวชิรมุนี (เชิด จิตฺตคุตฺโต) เจ้าอาวาสวัดสุทัศน์รูปปัจจุบัน เมื่อครั้งดำรงสมณศักดิ์เป็นพระธรรมรัตนดิลกและดำรงตำแหน่งผู้ช่วยเจ้าอาวาส เห็นว่าเวลานั้นตำหนักสมเด็จพระสังฆราชอยู่ในสภาพชำรุดทรุดโทรมขาดการดูแลจึงมีความคิดจะบูรณะตำหนักและจัดตั้งเป็นพิพิธภัณฑ์เพื่อให้ผู้สนใจได้เข้ามาศึกษาสุพิชัย พิมพ์ศิริจันทร์และคณะ, 2567, หน้า 32.  สมเด็จพระพุทธโฆษาจารย์ (วีระ ภทฺทจารี) เจ้าอาวาสวัดสุทัศน์ในเวลานั้นมอบหมายให้พระพรหมวชิรมุนีเป็นประธานการดำเนินโครงการบูรณะตำหนักเพื่อจัดตั้งเป็นพิพิธภัณฑ์ กรมศิลปากรได้ร่วมกับวัดสุทัศน์ในการดำเนินโครงการ โดยมอบหมายให้สำนักสถาปัตยกรรมรับหน้าที่สำรวจ ออกแบบ และประมาณการ มอบหมายให้สำนักพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติรับหน้าที่สำรวจ จัดหมวดหมู่ และจัดทำทะเบียนศิลปวัตถุจำนวนมากกว่า 20,000 รายการ และมอบหมายให้สำนักหอสมุดแห่งชาติรับหน้าที่สำรวจ อนุรักษ์ และจัดทำทะเบียนเอกสารโบราณประเภทคัมภีร์ใบลานและสมุดไทยพนมบุตร จันทรโชติ. สารอธิบดีกรมศิลปากร ใน พิพิธภัณฑ์ตำหนักสมเด็จพระสังฆราช (แพ ติสฺสเทวมหาเถร), วัดสุทัศนเทพวรารามราชวรมหาวิหาร, 2567, หน้า 9. โครงการใช้เวลาดำเนินการเป็นเวลาประมาณ 10 ปีจึงแล้วเสร็จ มีพิธีเปิดอย่างเป็นทางการเมื่อวันที่ 6 ธันวาคม พ.ศ. 2567

 ส่วนจัดแสดง 
พิพิธภัณฑ์แบ่งส่วนจัดแสดงเป็น 5 ห้องสุพิชัย พิมพ์ศิริจันทร์และคณะ, 2567, หน้า 48-49.:

 ตำหนักประทับ: จัดแสดงพระประวัติ พระกรณียกิจ เครื่องใข้ส่วนพระองค์ งานพุทธศิลป์ฝีพระหัตถ์ และศิลปวัตถุเกี่ยวกับศาสนาพุทธ

 หอพระกรรมฐาน: จัดแสดงพระพุทธรูปและสิ่งศักดิ์สิทธิ์ของวัด เช่น พระสุนทรีวาณี, หลวงพ่อดำ (พระพุทธรูปสมัยเชียงแสน), พระนิรโรคันตราย ภาพจิตรกรรมสมถกรรมฐานจำนวน 11 ภาพ และพระพุทธรูปสำคัญอื่น ๆ

 หอไตร: จัดแสดงตาลปัตร ย่าม และผ้ากราบ

 กุฏิเรือนแถวตะวันออก: จัดแสดงเอกสารโบราณต่าง ๆ และศิลปวัตถุที่เกี่ยวข้อง

 กุฏิเรือนแถวตะวันตก: จัดแสดงเครื่องพุทธบูชาหรือพุทธภัณฑ์ต่าง ๆ

 อ้างอิง 

 บรรณานุกรม 
 สุพิชัย พิมพ์ศิริจันทร์และคณะ, พระครูปลัดสุวัฒนสารคุณ (สุชาติ สุชาตเมธี) (บก.), พิพิธภัณฑ์ตำหนักสมเด็จพระสังฆราช (แพ ติสฺสเทวมหาเถร), วัดสุทัศนเทพวรารามราชวรมหาวิหาร, 2567.

 แหล่งข้อมูลอื่น 

 พิพิธภัณฑ์ตำหนักสมเด็จพระสังฆราช (แพ ติสฺสเทวมหาเถร) ที่เว็บไซต์ฐานข้อมูลพิพิธภัณฑ์ในประเทศไทย ศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร 

ตำหนักสมเด็จพระสังฆราช (แพ ติสฺสเทวมหาเถร)

ตำหนักสมเด็จพระสังฆราช (แพ ติสฺสเทวมหาเถร)
หมวดหมู่:ก่อตั้งในประเทศไทยในปี พ.ศ. 2567
ตำหนักสมเด็จพระสังฆราช (แพ ติสฺสเทวมหาเถร)
ตำหนักสมเด็จพระสังฆราช (แพ ติสฺสเทวมหาเถร)
หมวดหมู่:วัดสุทัศนเทพวรารามราชวรมหาวิหาร