ระบบเศรษฐกิจแบบวางแผน

ระบบเศรษฐกิจแบบวางแผน () คือระบบเศรษฐกิจประเภทหนึ่งที่การลงทุน การผลิต และการจัดสรรสินค้าทุนเป็นไปตามแผนเศรษฐกิจและแผนการผลิตที่ครอบคลุมทั่วทั้งระบบเศรษฐกิจ ระบบเศรษฐกิจแบบวางแผนอาจใช้วิธีการวางแผนเศรษฐกิจในรูปแบบรวมศูนย์ ไม่รวมศูนย์ มีส่วนร่วม หรือแบบโซเวียต ระดับของการรวมอำนาจหรือการกระจายอำนาจในการตัดสินใจและการมีส่วนร่วมนั้นขึ้นอยู่กับประเภทเฉพาะของกลไกการวางแผนที่นำมาใช้

รัฐสังคมนิยมที่ยึดตามแบบโซเวียตใช้การวางแผนโดนส่วนกลาง แม้จะมีรัฐส่วนน้อย เช่น อดีตสหพันธ์สาธารณรัฐสังคมนิยมยูโกสลาเวีย ที่นำสังคมนิยมตลาดบางระดับมาปรับใช้ สังคมนิยมห้ามตลาดจะแทนที่ตลาดปัจจัยการผลิตด้วยการคำนวณโดยตรงเพื่อเป็นวิธีการประสานกิจกรรมของวิสาหกิจทางเศรษฐกิจต่าง ๆ ที่สังคมเป็นเจ้าของซึ่งประกอบกันขึ้นเป็นเศรษฐกิจ แนวทางการวางแผนและการจัดสรรแบบสังคมนิยมที่ทันสมัยกว่านั้นมาจากนักเศรษฐศาสตร์และนักวิทยาศาสตร์คอมพิวเตอร์บางส่วนที่นำเสนอกลไกการวางแผนที่อ้างอิงตามความก้าวหน้าในด้านวิทยาการคอมพิวเตอร์และเทคโนโลยีสารสนเทศ

เศรษฐกิจแบบวางแผนมีความแตกต่างจากเศรษฐกิจแบบไม่วางแผน โดยเฉพาะเศรษฐกิจแบบตลาด ที่ซึ่งบริษัทอิสระที่ดำเนินงานในตลาดเป็นผู้ทำการตัดสินใจเกี่ยวกับการผลิต การจัดจำหน่าย การกำหนดราคา และการลงทุน เศรษฐกิจแบบตลาดที่ใช้การวางแผนแบบชี้นำจะถูกเรียกขานในชื่อต่าง ๆ เช่น เศรษฐกิจแบบผสม เศรษฐกิจตลาดแบบผสม และเศรษฐกิจตลาดแบบวางแผน ระบบเศรษฐกิจแบบรัฐควบคุม (command economy) ดำเนินตามระบบบริหาร-ควบคุมและใช้การวางแผนเศรษฐกิจแบบโซเวียต ซึ่งเป็นลักษณะเด่นของอดีตสหภาพโซเวียตและกลุ่มตะวันออกก่อนที่ประเทศเหล่านี้ส่วนใหญ่จะเปลี่ยนไปใช้เศรษฐกิจแบบตลาด สิ่งนี้เน้นย้ำถึงบทบาทหลักของการบริหารตามลำดับชั้นและการที่รัฐเป็นเจ้าของปัจจัยการผลิตในการชี้นำการจัดสรรทรัพยากรในระบบเศรษฐกิจเหล่านี้

 ภาพรวม 
ในโลกสมัยเฮลเลนิสต์และหลังเฮลเลนิสต์ "การวางแผนโดยรัฐแบบบังคับถือเป็นเงื่อนไขทางการค้าที่โดดเด่นที่สุดสำหรับพื้นที่ชนบทของอียิปต์ สำหรับอินเดียสมัยเฮลเลนิสต์ และในระดับที่น้อยกว่าในภูมิภาคที่ยังไม่เจริญนักของจักรวรรดิซิลูซิด เพอร์กามอน อาระเบียตอนใต้ และจักรวรรดิพาร์เธีย นักวิชาการบางคนแย้งว่าเศรษฐกิจของจักรวรรดิอินคาเป็นระบบเศรษฐกิจแบบรัฐควบคุมที่มีความยืดหยุ่น โดยศูนย์กลางอยู่ที่การเคลื่อนย้ายและการใช้แรงงานแทนการใช้สินค้า มุมมองหนึ่งเกี่ยวกับลัทธิพาณิชยนิยมก็มองว่าระบบนี้มีส่วนเกี่ยวข้องกับเศรษฐกิจแบบวางแผนด้วย

ระบบเศรษฐกิจแบบวางแผนแบบโซเวียตในรัสเซีย มีวิวัฒนาการมาจากเศรษฐกิจสงครามที่ต่อเนื่องมาจากสงครามโลกครั้งที่หนึ่ง รวมถึงนโยบายอื่น ๆ ที่รู้จักในนามคอมมิวนิสต์สงคราม (1918–1921) ซึ่งถูกสร้างขึ้นตามความจำเป็นของสงครามกลางเมืองรัสเซีย ค.ศ. 1917–1923 นโยบายเหล่านี้เริ่มมีการรวมตัวอย่างเป็นทางการภายใต้หน่วยงานรัฐใน ค.ศ. 1921 เมื่อรัฐบาลโซเวียตก่อตั้งกอสปลัน (Gosplan) อย่างไรก็ตาม ช่วงเวลาของนโยบายเศรษฐกิจใหม่ ( ถึง ) ได้เข้ามาแทรกกลางก่อนที่ระบบการวางแผนแบบแผนห้าปีตามปกติจะเริ่มขึ้นใน ค.ศ. 1928 โดยเลออน ทรอตสกีเป็นหนึ่งในผู้สนับสนุนการวางแผนเศรษฐกิจยุคแรก ๆ ในช่วงเวลาของนโยบายเศรษฐกิจใหม่ ทรอตสกีแย้งว่าการสร้างความเชี่ยวชาญเฉพาะด้าน การรวมศูนย์การผลิต และการใช้การวางแผนจะสามารถ "เพิ่มสัมประสิทธิ์ความเติบโตทางอุตสาหกรรมในอนาคตอันใกล้ ไม่ใช่เพียงแค่สองเท่า แต่สูงถึงสามเท่าของอัตรา 6% ในช่วงก่อนสงคราม และอาจจะสูงกว่านั้น" ตามความเห็นของนักประวัติศาสตร์ ชีลา ฟิตซ์แพทริก มติของนักวิชาการมองว่าสตาลินยึดเอาแนวทางของฝ่ายค้านซ้ายมาใช้ในเรื่องต่าง ๆ เช่น อุตสาหกรรมวิวัฒน์และระบบนารวม

หลังสงครามโลกครั้งที่สอง (1939–1945) ฝรั่งเศสและบริเตนใหญ่นำ "การแทรกแทรงโดยรัฐ" (dirigisme) มาใช้ ซึ่งเป็นการที่รัฐบาลกำขันทิศทางเศรษฐกิจด้วยวิธีการไม่บังคับ รัฐบาลสวีเดนวางแผนโมเดลที่พักอาศัยสาธารณะในลักษณะที่คล้ายกับการผังเมืองในโครงการที่เรียกว่าโครงการหนึ่งล้าน ซึ่งดำเนินการระหว่าง ค.ศ. 1965 ถึง 1974 นอกจากนี้ยังมีการวางแผนเศรษฐกิจแบบมีส่วนร่วมและกระจายอำนาจเกิดขึ้นในบางส่วนของสเปนช่วงการปฏิวัติ โดยเฉพาะในแคว้นกาตาลุญญา ระหว่างการปฏิวัติสเปน ค.ศ. 1936Wetzel, Tom. "Workers Power and the Spanish Revolution" .Dolgoff, Sam, ed. (1974). The Anarchist Collectives (1st ed.). Free Life Editions. p. 114. .

 ความสัมพันธ์กับสังคมนิยม 
150px|right|thumb|อัลเบิร์ต ไอน์สไตน์สนับสนุนระบบเศรษฐกิจแบบวางแผนสังคมนิยมในบทความของเขาเรื่อง "ทำไมต้องสังคมนิยม?" ตีพิมพ์ใน ค.ศ. 1949

ในเดือนพฤษภาคม ค.ศ. 1949 อัลเบิร์ต ไอน์สไตน์เขียนบทความลงในวารสาร Monthly Review หัวข้อ "ทำไมต้องสังคมนิยม?" (Why Socialism?) ไว้ว่า:Einstein, Albert (May 1949). "Why Socialism?" , Monthly Review.
ข้าพเจ้าเชื่อว่ามีเพียงทางเดียวเท่านั้นที่จะขจัดความเลวร้ายที่ร้ายแรงเหล่านี้ได้ นั่นคือการสถาปนาเศรษฐกิจแบบสังคมนิยม ควบคู่ไปกับระบบการศึกษาที่จะมุ่งเน้นไปสู่เป้าหมายทางสังคม ในระบบเศรษฐกิจเช่นนี้ ปัจจัยการผลิตจะเป็นเจ้าของโดยสังคมเองและถูกนำมาใช้ในลักษณะที่มีการวางแผน เศรษฐกิจแบบวางแผนซึ่งปรับการผลิตให้เข้ากับความต้องการของชุมชน จะกระจายงานที่ต้องทำให้กับทุกคนที่มีความสามารถในการทำงาน และจะรับประกันการดำรงชีวิตให้กับชาย หญิง และเด็กทุกคน การศึกษาของแต่ละบุคคล นอกเหนือจากการส่งเสริมความสามารถที่มีมาแต่กำเนิดของตนเองแล้ว จะพยายามพัฒนาความรู้สึกรับผิดชอบต่อเพื่อนมนุษย์ขึ้นมาแทนที่การยกย่องอำนาจและความสำเร็จในสังคมปัจจุบันของเรา

แม้สังคมนิยมจะไม่เท่ากับความหมายของการวางแผนเศรษฐกิจหรือแนวคิดเรื่องเศรษฐกิจแบบวางแผนโดยตรง แต่แนวคิดเรื่องสังคมนิยมที่มีอิทธิพลส่วนใหญ่เกี่ยวข้องกับการแทนที่ตลาดทุนด้วยรูปแบบการวางแผนเศรษฐกิจบางประเภทเพื่อให้บรรลุการประสานงานทางเศรษฐกิจล่วงหน้า เป้าหมายของระบบเศรษฐกิจดังกล่าวคือเพื่อให้ประชาชนสามารถควบคุมเศรษฐกิจได้อย่างมีสติ โดยเฉพาะอย่างยิ่งเพื่อให้ผู้ผลิตเป็นผู้ควบคุมการใช้ผลิตภัณฑ์ส่วนเกิน ส่วนรูปแบบเฉพาะของการวางแผนที่เสนอสำหรับสังคมนิยมและความเป็นไปได้ในการปฏิบัติจริงนั้น เป็นหัวข้อในการถกเถียงเรื่องการคำนวณแบบสังคมนิยม

 การวางแผนเศรษฐกิจเชิงคำนวณ 

ใน ค.ศ. 1959 อนาโตลี คีตอฟเสนอระบบคอมพิวเตอร์แบบกระจายตัว (โครงการ "Red Book"; ) โดยมุ่งเน้นที่การจัดการเศรษฐกิจของโซเวียต แต่การคัดค้านจากกระทรวงกลาโหมทำให้แผนของคีตอฟถูกยกเลิก

ใน ค.ศ. 1971 รัฐบาลสังคมนิยมของประธานาธิบดีซัลบาดอร์ อาเยนเดในชิลีเปิดตัวโครงการไซเบอร์ซินเพื่อติดตั้งเครื่องเทเล็กซ์ (Telex) ในทุกบริษัทและองค์กรในระบบเศรษฐกิจเพื่อสื่อสารข้อมูลทางเศรษฐกิจระหว่างบริษัทและรัฐบาล ข้อมูลเหล่านี้จะถูกป้อนเข้าสู่ระบบเศรษฐกิจจำลองด้วยคอมพิวเตอร์เพื่อการพยากรณ์ มีการสร้างห้องควบคุมเพื่อการสังเกตการณ์และจัดการเศรษฐกิจโดยรวมแบบเวลาจริง โครงการขั้นต้นแบบแสดงให้เห็นถึงความหวังเมื่อมีการนำมาใช้เพื่อจัดเส้นทางส่งกำลังบำรุงใหม่ในช่วงที่มีการประท้วงหยุดงานของคนขับรถบรรทุก แต่หลังจากเอากุสโต ปิโนเช ซึ่งได้รับการสนับสนุนจาก CIA นำการรัฐประหารใน ค.ศ. 1973 และสถาปนาระบบเผด็จการทหารขึ้น โครงการนี้ก็ถูกยกเลิก และปิโนเชได้นำชิลีไปสู่ระบบเศรษฐกิจแบบตลาดที่เสรีมากขึ้น

ในหนังสือ Towards a New Socialism (1993) พอล ค็อกช็อตต์ นักวิทยาศาสตร์คอมพิวเตอร์จากมหาวิทยาลัยกลาสโกว์ และอัลลิน คอตเทรลล์ นักเศรษฐศาสตร์จากมหาวิทยาลัยเวกฟอเรสต์ อ้างว่าได้พิสูจน์ให้เห็นว่าเศรษฐกิจที่วางแผนอย่างเป็นประชาธิปไตยซึ่งสร้างขึ้นบนเทคโนโลยีคอมพิวเตอร์สมัยใหม่นั้นเป็นไปได้ และนำเสนอสมมติฐานที่ว่ามันจะมีความมั่นคงทางเศรษฐกิจมากกว่าเศรษฐกิจแบบตลาดเสรีและมีความพึงปรารถนาในเชิงศีลธรรม

 ไซเบอร์เนติกส์ 

การใช้คอมพิวเตอร์เพื่อประสานงานการผลิตในรูปแบบที่เหมาะสมที่สุดถูกนำเสนอในรูปแบบต่าง ๆ สำหรับเศรษฐกิจสังคมนิยม ออสการ์ ลังเก นักเศรษฐศาสตร์ชาวโปแลนด์ (1904–1965) แย้งว่าคอมพิวเตอร์มีประสิทธิภาพมากกว่ากระบวนการทางตลาดในการแก้ชุดสมการพร้อมกันจำนวนมหาศาลที่จำเป็นสำหรับการจัดสรรปัจจัยนำเข้าทางเศรษฐกิจอย่างมีประสิทธิภาพ (ทั้งในแง่ปริมาณทางกายภาพหรือราคาที่เป็นตัวเงิน)

ในสหภาพโซเวียต อนาโตลี คีตอฟได้เสนอแผนรายละเอียดต่อคณะกรรมการกลางพรรคคอมมิวนิสต์แห่งสหภาพโซเวียตใน ค.ศ. 1959 เพื่อจัดระเบียบการควบคุมกองทัพและเศรษฐกิจโซเวียตใหม่โดยอาศัยเครือข่ายศูนย์คอมพิวเตอร์ ข้อเสนอของคีตอฟถูกปฏิเสธ เช่นเดียวกับโครงการเครือข่ายการจัดการเศรษฐกิจ OGAS ใน ค.ศ. 1962 วิกเตอร์ กลุชคอฟ นักไซเบอร์เนติกส์ชาวโซเวียต แย้งว่าเครือข่ายข้อมูล OGAS ของเขาจะให้ผลตอบแทนจากการประหยัดต้นทุนถึงห้าเท่าสำหรับเศรษฐกิจโซเวียตตลอดการลงทุนสิบห้าปีแรก

รัฐบาลสังคมนิยมของซัลบาดอร์ อาเยนเดบุกเบิกระบบสนับสนุนการตัดสินใจแบบกระจายตัวใน ค.ศ. 1970 ภายใต้โครงการไซเบอร์ซิน (Project Cybersyn) ในความพยายามที่จะก้าวไปสู่เศรษฐกิจแบบวางแผนที่มีการกระจายอำนาจด้วยแบบจำลองระบบที่ใช้งานได้จริงของโครงสร้างองค์กรที่ใช้การคำนวณของหน่วยปฏิบัติการอิสระ ผ่านการตั้งค่าผลสะท้อนกลับและการตัดสินใจแบบมีส่วนร่วมจากล่างขึ้นบนในรูปแบบของประชาธิปไตยแบบมีส่วนร่วมผ่านองค์ประกอบ "ไซเบอร์โฟล์ก" (Cyberfolk)"Cyberfolk". Project Cybersyn. . Retrieved 6 August 2020.

 การวางแผนโดยส่วนกลาง 
 ข้อดี 
ผู้สนับสนุนระบบเศรษฐกิจแบบวางแผนโต้แย้งว่า รัฐบาลสามารถใช้ประโยชน์จากที่ดิน แรงงาน และทุนเพื่อตอบสนองวัตถุประสงค์ทางเศรษฐกิจของรัฐ ความต้องการของผู้บริโภคสามารถถูกจำกัดไว้เพื่อเปิดทางให้มีการลงทุนในสินค้าทุนที่มากขึ้นสำหรับการพัฒนาเศรษฐกิจในรูปแบบที่ต้องการ ในการเปรียบเทียบระดับนานาชาติ ผู้สนับสนุนระบบเศรษฐกิจแบบวางแผนกล่าวว่าประเทศรัฐสังคมนิยมมีผลลัพธ์ที่ดีเมื่อเทียบกับประเทศทุนนิยมในด้านตัวชี้วัดสุขภาพ เช่น อัตราการตายของทารกและอายุขัยเฉลี่ย อย่างไรก็ตาม ตามความเห็นของไมเคิล เอลแมน ความเป็นจริงในเรื่องนี้ (อย่างน้อยก็ในเรื่องอัตราการตายของทารก) นั้นแตกต่างกันไปขึ้นอยู่กับว่าจะใช้นิยามของโซเวียตหรือขององค์การอนามัยโลก (WHO)

รัฐสามารถเริ่มสร้างอุตสาหกรรมหนักขนาดใหญ่ได้ทันทีในระบบเศรษฐกิจที่ยังไม่พัฒนาโดยไม่ต้องรอเวลาหลายปีเพื่อให้ทุนสะสมผ่านการขยายตัวของอุตสาหกรรมเบาและไม่ต้องพึ่งพาการเงินจากภายนอก นี่คือสิ่งที่เกิดขึ้นในสหภาพโซเวียตในทศวรรษ 1930 เมื่อรัฐบาลบังคับให้สัดส่วนของรายได้ประชาชาติที่อุทิศให้การบริโภคภาคเอกชนลดลงจาก 80% เหลือ 50% ผลจากการพัฒนานี้ทำให้สหภาพโซเวียตมีการเติบโตอย่างมหาศาลในอุตสาหกรรมหนัก พร้อมกับการหดตัวอย่างรุนแรงของภาคเกษตรกรรมด้วยการขาดแคลนแรงงาน

 ข้อเสีย 
 ความไม่มั่นคงทางเศรษฐกิจ 
การศึกษาเกี่ยวกับเศรษฐกิจรัฐควบคุมของกลุ่มตะวันออกในทศวรรษ 1950 และ 1960 โดยทั้งนักเศรษฐศาสตร์ชาวอเมริกันและยุโรปตะวันออกพบว่าผลลัพธ์ที่ได้นั้นขัดกับความคาดหวังของทั้งสองกลุ่มเนื่องจากระบบเหล่านี้แสดงให้เห็นถึงความผันผวนของผลผลิตที่มากกว่าเศรษฐกิจแบบตลาดในช่วงเวลาเดียวกัน

 การจัดสรรทรัพยากรที่ไม่มีประสิทธิภาพ 
นักวิจารณ์เศรษฐกิจแบบวางแผนโต้แย้งว่าผู้วางแผนไม่สามารถตรวจพบความต้องการของผู้บริโภค ภาวะสินค้าขาดแคลน หรือสินค้าล้นตลาดได้อย่างแม่นยำเพียงพอ จึงไม่สามารถประสานการผลิตได้อย่างมีประสิทธิภาพ (ในเศรษฐกิจแบบตลาด ระบบราคาเสรีถูกออกแบบมาเพื่อทำหน้าที่นี้) ประเด็นความยากลำบากนี้ถูกเขียนไว้อย่างโดดเด่นโดยนักเศรษฐศาสตร์ ลูทวิช ฟ็อน มีเซอส์และฟรีดริช ฮาเย็ค ซึ่งอ้างถึงแง่มุมที่แตกต่างกันเล็กน้อยของปัญหานี้ว่าเป็นปัญหาการคำนวณทางเศรษฐกิจและปัญหาความรู้ท้องถิ่น ตามลำดับHayek, Friedrich A. (1945). "The Use of Knowledge". American Economic Review. XXXV: 4. pp. 519–530. แง่มุมที่แตกต่างกันเหล่านี้ยังปรากฏอยู่ในความคิดทางเศรษฐกิจของไมเคิล โพลาญี

ในขณะที่ฝ่ายแรก (มีเซอส์) เน้นย้ำถึงรากฐานทางทฤษฎีของระบบเศรษฐกิจแบบตลาดในเรื่องทฤษฎีมูลค่าเชิงอัตวิสัยพร้อมกับโจมตีทฤษฎีมูลค่าแรงงาน ฝ่ายหลัง (ฮาเย็ค) แย้งว่าวิธีเดียวที่จะตอบสนองบุคคลที่มีลำดับความต้องการที่เปลี่ยนแปลงอยู่ตลอดเวลาและเป็นผู้เดียวที่รับรู้สถานการณ์เฉพาะของตนเองได้คือการอนุญาตให้ผู้มีความรู้ในความต้องการของตนมากที่สุดมีอำนาจในการใช้ทรัพยากรในตลาดที่มีการแข่งขันเพื่อตอบสนองความต้องการของผู้บริโภคส่วนใหญ่ได้อย่างมีประสิทธิภาพที่สุด ปรากฏการณ์นี้เรียกว่าระเบียบเกิดเอง (spontaneous order) นอกจากนี้ การจัดสรรทรัพยากรที่ผิดพลาดย่อมเกิดขึ้นโดยธรรมชาติจากการดึงทุนไปจากบุคคลที่มีความรู้โดยตรงและส่งผ่านไปยังตลาดที่การผูกขาดโดยการบังคับมีอิทธิพลต่อพฤติกรรม โดยละเลยสัญญาณของตลาด ตามความเห็นของทิบอร์ มาชาน "หากไร้ซึ่งตลาดที่การจัดสรรสามารถทำได้ตามกฎของอุปสงค์และอุปทาน มันก็เป็นเรื่องยากหรือเป็นไปไม่ได้เลยที่จะส่งทรัพยากรไปยังความต้องการและเป้าหมายที่แท้จริงของมนุษย์"

นักประวัติศาสตร์ รอเบิร์ต วินเซนต์ แดเนียลส์ มองว่ายุคสตาลินเป็นการตัดขาดอย่างกะทันหันจากรัฐบาลของเลนินในแง่การวางแผนเศรษฐกิจ โดยระบบการวางแผนที่ผ่านการไตร่ตรองและเป็นวิทยาศาสตร์ซึ่งใช้กลุ่มนักเศรษฐศาสตร์เมนเชวิกเดิมในหน่วยงานกอสปลันได้ถูกแทนที่ด้วยการวางแผนแบบเร่งรีบที่มีเป้าหมายที่ไม่เป็นจริง ความสูญเปล่าในระบบราชการ คอขวดและการขาดแคลน แดเนียลส์ยังระบุว่าการกำหนดแผนระดับชาติในรูปของ "ปริมาณผลผลิตทางกายภาพ" ของสตาลินเป็นสาเหตุที่ทำให้ระดับประสิทธิภาพและคุณภาพหยุดนิ่ง

 การปราบปรามประชาธิปไตยทางเศรษฐกิจและการจัดการตนเอง 

นักเศรษฐศาสตร์ โรบิน ฮาห์เนล ผู้สนับสนุนเศรษฐศาสตร์แบบมีส่วนร่วม (รูปแบบหนึ่งของเศรษฐกิจแบบวางแผนสังคมนิยมกระจายอำนาจ) ตั้งข้อสังเกตว่าแม้การวางแผนโดยส่วนกลางจะเอาชนะอุปสรรคที่มีมาแต่กำเนิดในเรื่องแรงจูงใจและนวัตกรรมได้ แต่มันก็ยังไม่สามารถทำให้ประชาธิปไตยทางเศรษฐกิจและการจัดการตนเองเกิดขึ้นได้สูงสุด ซึ่งเขาเชื่อว่าแนวคิดเหล่านี้มีความสอดคล้องในเชิงวิชาการ มั่นคง และยุติธรรมมากกว่าแนวคิดเสรีภาพทางเศรษฐกิจกระแสหลัก นอกจากนี้ ฮาห์เนลยังระบุว่า:
เมื่อผสมกับระบบการเมืองที่เป็นประชาธิปไตยมากขึ้น และปรับปรุงใหม่ให้ใกล้เคียงกับรูปแบบที่ดีที่สุด เศรษฐกิจแบบวางแผนโดยส่วนกลางย่อมให้ผลงานที่ดีกว่าเดิมอย่างไม่ต้องสงสัย แต่พวกมันจะไม่มีวันส่งมอบการจัดการตนเองทางเศรษฐกิจได้ พวกมันจะล่าช้าในด้านนวัตกรรมเสมอเนื่องจากความเฉยเมยและความคับข้องใจจะส่งผลเสียตามมาอย่างเลี่ยงไม่ได้ และจะอ่อนไหวต่อความไม่เท่าเทียมและประสิทธิภาพที่แย่ลงเรื่อย ๆ เมื่อผลกระทบของอำนาจทางเศรษฐกิจที่แตกต่างกันเติบโตขึ้น ภายใต้การวางแผนโดยส่วนกลาง ทั้งผู้วางแผน ผู้จัดการ หรือคนงาน ต่างไม่มีแรงจูงใจในการส่งเสริมผลประโยชน์ทางเศรษฐกิจและสังคม และการขัดขวางตลาดสินค้าขั้นสุดท้ายในระบบการวางแผนก็ไม่ได้ให้สิทธิแก่ผู้บริโภคในทางที่มีความหมาย แต่ความจริงคือการวางแผนโดยส่วนกลางจะไม่เข้ากับประชาธิปไตยทางเศรษฐกิจเลย แม้ว่ามันจะเอาชนะข้อบกพร่องด้านข้อมูลและแรงจูงใจได้ก็ตาม และความจริงก็คือมันอยู่รอดมาได้นานเท่าที่เห็นก็เพียงเพราะมันถูกค้ำจุนโดยอำนาจทางการเมืองแบบเบ็ดเสร็จนิยมอย่างที่ไม่เคยปรากฏมาก่อน

ระบบเศรษฐกิจแบบรัฐควบคุม
ระบบเศรษฐกิจแบบวางแผนมีความแตกต่างจากระบบเศรษฐกิจแบบรัฐควบคุมตรงที่ระบบเศรษฐกิจแบบวางแผนคือ "ระบบเศรษฐกิจที่รัฐบาลควบคุมและกำกับดูแลการผลิต การกระจายสินค้า ราคา ฯลฯ""Planned economy" . Dictionary.com. Unabridged (v. 1.1). Random House, Inc. Retrieved 11 May 2008). ในขณะที่ระบบเศรษฐกิจแบบรัฐควบคุมจำเป็นต้องมี "การเป็นเจ้าของอุตสาหกรรมโดยสาธารณะในสัดส่วนที่สูง" ควบคู่ไปกับการกำกับดูแลประเภทนี้ด้วย"Command economy" . Merriam-Webster Online Dictionary. Retrieved 11 May 2008. ในเศรษฐกิจแบบรัฐควบคุม การตัดสินใจเรื่องการจัดสรรที่สำคัญจะทำโดยทางการรัฐบาลและบังคับใช้โดยกฎหมาย

ข้อสรุปนี้ถูกคัดค้านโดยมาร์กซิสต์บางกลุ่มSchweickart, David; Lawler, James; Ticktin, Hillel; Ollman, Bertell (1998). "Definitions of Market and Socialism". Market Socialism: The Debate Among Socialists. New York: Routledge. pp. 58–59. . "For an Anti-Stalinist Marxist, socialism is defined by the degree to which the society is planned. Planning here is understood as the conscious regulation of society by the associated producers themselves. Put it differently, the control over the surplus product rests with the majority of the population through a resolutely democratic process. [...] The sale of labour power is abolished and labour necessarily becomes creative. Everyone participates in running their institutions and society as a whole. No one controls anyone else." การวางแผนแบบกระจายอำนาจถูกเสนอให้เป็นรากฐานสำหรับสังคมนิยมและได้รับการสนับสนุนในรูปแบบต่าง ๆ โดยนักอนาธิปไตย คอมมิวนิสต์แบบสภา มาร์กซิสต์เสรีนิยม และสังคมนิยมประชาธิปไตยและอิสรนิยมอื่น ๆ ที่สนับสนุนรูปแบบสังคมนิยมที่ไม่ใช้ตลาด และปฏิเสธการวางแผนรูปแบบที่ใช้ในเศรษฐกิจสหภาพโซเวียตอย่างสิ้นเชิงSchweickart, David (2007). "Democratic Socialism". In Anderson, Gary L.; Herr, Kathryn G., eds. Encyclopedia of Activism and Social Justice. Sage Publications. p. 448. . . Retrieved 6 August 2020. "Virtually all socialists have distanced themselves from the economic model long synonymous with socialism (i.e., the Soviet model of a nonmarket, centrally planned economy. [...] Some have endorsed the concept of market socialism, a postcapitalist economy that retains market competition but socializes the means of production and, in some versions, extends democracy to the workplace. Some hold out for a nonmarket, participatory economy. All democratic socialists agree on the need for a democratic alternative to capitalism".

เศรษฐกิจแบบรัฐควบคุมส่วนใหญ่ถูกจัดระเบียบในรูปแบบการบริหารจากบนลงล่างโดยส่วนกลาง ซึ่งการตัดสินใจเกี่ยวกับการลงทุนและความต้องการผลผลิตถูกตัดสินใจที่ระดับบนสุดของสายบังคับบัญชา โดยมีการรับฟังความคิดเห็นจากระดับล่างเพียงเล็กน้อย ผู้สนับสนุนการวางแผนเศรษฐกิจบางครั้งก็เป็นผู้วิพากษ์วิจารณ์เศรษฐกิจแบบรัซควบคุมเหล่านี้อย่างรุนแรง เลออน ทรอตสกีเชื่อว่าผู้ที่อยู่บนสุดของสายบังคับบัญชา ไม่ว่าจะมีขีดความสามารถทางสติปัญญาสูงเพียงใด ก็ทำงานโดยปราศจากการมีส่วนร่วมและความเห็นของคนหลายล้านที่ขับเคลื่อนเศรษฐกิจและเป็นผู้ที่เข้าใจ/ตอบสนองต่อเงื่อนไขท้องถิ่นและการเปลี่ยนแปลงในเศรษฐกิจ ดังนั้นพวกเขาจึงไม่สามารถประสานกิจกรรมทางเศรษฐกิจทั้งหมดได้อย่างมีประสิทธิภาพ

นักประวัติศาสตร์มักเชื่อมโยงระบบเศรษฐกิจแบบวางแผนกับรัฐลัทธิมาร์กซ์–เลนินและเศรษฐกิจแบบโซเวียต ตั้งแต่ทศวรรษ 1980 มีการโต้แย้งว่าเศรษฐกิจแบบโซเวียตไม่ได้ประกอบด้วยเศรษฐกิจแบบวางแผนจริง ๆ เนื่องจากไม่มีแผนการที่ครอบคลุมและมีผลผูกพันมาชี้นำการผลิตและการลงทุน การจำแนกเพิ่มเติมของระบบบริหาร-ควบคุมกลายเป็นคำเรียกใหม่ในแวดวงวิชาการสำหรับระบบเศรษฐกิจที่เคยมีอยู่ในอดีตสหภาพโซเวียตและกลุ่มตะวันออก เพื่อเน้นย้ำถึงบทบาทของการตัดสินใจแบบลำดับชั้นจากส่วนกลางที่ปราศจากการควบคุมโดยภาคประชาชน ความเป็นไปได้ของเศรษฐกิจแบบวางแผนดิจิทัลได้รับการสำรวจในชิลีระหว่าง ค.ศ. 1971 ถึง 1973 ผ่านโครงการไซเบอร์ซินและโดยอะเลคซันดร์ อะเลคซันโดรวิช ฮาร์เควิช หัวหน้าภาควิชาฟิสิกส์เทคนิคในเคียฟ เมื่อ ค.ศ. 1962"Machine of communism. Why the USSR did not create the Internet" .

ในขณะที่ทั้งการวางแผนเศรษฐกิจและระบบเศรษฐกิจแบบวางแผนสามารถเป็นได้ทั้งแบบอำนาจนิยมหรือแบบประชาธิปไตยและมีส่วนร่วม แต่นักวิจารณ์สายสังคมนิยมประชาธิปไตยโต้แย้งว่าเศรษฐกิจแบบรัฐควบคุมภายใต้ลัทธิคอมมิวนิสต์ในยุคปัจจุบันนั้นไม่เป็นประชาธิปไตยอย่างยิ่งและเป็นระบบรวบอำนาจเบ็ดเสร็จในทางปฏิบัติBusky, Donald F. (2000). Democratic Socialism: A Global Survey. Praeger. pp. 7–8. . "Sometimes simply called socialism, more often than not, the adjective democratic is added by democratic socialists to attempt to distinguish themselves from Communists who also call themselves socialists. All but communists, or more accurately, Marxist-Leninists, believe that modern-day communism is highly undemocratic and totalitarian in practice, and democratic socialists wish to emphasise by their name that they disagree strongly with the Marxist-Leninist brand of socialism."Prychito, David L. (2002). Markets, Planning, and Democracy: Essays After the Collapse of Communism. Edward Elgar Publishing. p. 72. . "It is perhaps less clearly understood that advocates of democratic socialism (who are committed to socialism in the above sense but opposed to Stalinist-style command planning) advocate a decentralized socialism, whereby the planning process itself (the integration of all productive units into one huge organisation) would follow the workers' self-management principle." การวางแผนแบบชี้นำ (indicative planning) เป็นรูปแบบหนึ่งของการวางแผนเศรษฐกิจในระบบเศรษฐกิจแบบตลาดที่ชี้นำเศรษฐกิจผ่านวิธีการที่ใช้แรงจูงใจ การวางแผนเศรษฐกิจสามารถปฏิบัติได้ในลักษณะกระจายอำนาจผ่านหน่วยงานภาครัฐต่าง ๆ ในประเทศเศรษฐกิจผสมทางตะวันตกบางประเทศที่เน้นตลาดเป็นหลัก รัฐใช้การวางแผนเศรษฐกิจในอุตสาหกรรมยุทธศาสตร์ เช่น อุตสาหกรรมการบินและอวกาศ เศรษฐกิจผสมมักใช้การวางแผนในระดับมหภาค ในขณะที่เรื่องระดับจุลภาคจะถูกปล่อยให้เป็นหน้าที่ของตลาดและระบบราคา

 การวางแผนแบบกระจายอำนาจ 
300x300px|thumb|เลออน ทรอตสกี เป็นหนึ่งในบุคคลสำคัญกลุ่มแรก ๆ ของสหภาพโซเวียตที่สนับสนุนการวางแผนเศรษฐกิจและการกระจายอำนาจ แต่ต่อต้านแบบจำลองสตาลิน
เศรษฐกิจแบบวางแผนกระจายอำนาจ บางครั้งเรียกว่า "ระบบเศรษฐกิจแบบวางแผนแนวราบ" (horizontally planned economy) ด้วยลักษณะความเป็นแนวราบของมัน คือประเภทหนึ่งของเศรษฐกิจแบบวางแผนที่การลงทุนและการจัดสรรสินค้าเพื่อการบริโภคและสินค้าทุนถูกกำหนดรายละเอียดตามแผนงานทั่วทั้งระบบเศรษฐกิจซึ่งสร้างขึ้นและประสานงานผ่านเครือข่ายที่กระจายตัวของตัวแทนทางเศรษฐกิจที่หลากหลายหรือแม้กระทั่งโดยหน่วยผลิตเอง การวางแผนแบบกระจายอำนาจ มักถูกนำไปเปรียบเทียบกับการวางแผนโดยส่วนกลาง โดยเฉพาะการวางแผนเศรษฐกิจแบบโซเวียตในเศรษฐกิจแบบรัฐควบคุมของสหภาพโซเวียต ที่ซึ่งข้อมูลทางเศรษฐกิจจะถูกรวมรวบและนำไปใช้ในการกำหนดแผนการผลิต การลงทุน และการจัดสรรทรัพยากรโดยอำนาจส่วนกลางเพียงหนึ่งเดียว การวางแผนแบบกระจายอำนาจสามารถเกิดขึ้นได้ทั้งในบริบทของเศรษฐกิจแบบผสมและในระบบเศรษฐกิจหลังทุนนิยม (post-capitalist) รูปแบบการวางแผนเศรษฐกิจนี้แสดงถึงกระบวนการตัดสินใจที่เป็นประชาธิปไตยและมีส่วนร่วมภายในเศรษฐกิจและภายในบริษัทเองในรูปแบบของ "ประชาธิปไตยทางอุตสาหกรรม" นอกจากนี้ รูปแบบการวางแผนเศรษฐกิจและการประสานงานระหว่างวิสาหกิจทางเศรษฐกิจที่เป็นประชาธิปไตยโดยใช้คอมพิวเตอร์เป็นฐานยังได้รับการเสนอโดยนักวิทยาการคอมพิวเตอร์และนักเศรษฐศาสตร์หัวก้าวหน้าหลายคนCottrell, Allin; Cockshott, W. Paul (1993). Towards a New Socialism . (Nottingham, England: Spokesman. Retrieved 17 March 2012. ผู้สนับสนุนนำเสนอการวางแผนเศรษฐกิจแบบกระจายอำนาจและแบบมีส่วนร่วมในฐานะทางเลือกแทนสังคมนิยมตลาดสำหรับสังคมยุคหลังทุนนิยม

การวางแผนแบบกระจายอำนาจเป็นคุณลักษณะของเศรษฐกิจแนวอนาธิปไตยและสังคมนิยม ความหลากหลายของการวางแผนแบบกระจายอำนาจ เช่น ประชาธิปไตยทางเศรษฐกิจ ประชาธิปไตยทางอุตสาหกรรม และเศรษฐศาสตร์แบบมีส่วนร่วมได้รับการส่งเสริมโดยกลุ่มการเมืองต่าง ๆ โดยเฉพาะกลุ่มอนาธิปไตย สังคมนิยมประชาธิปไตย สังคมนิยมสมาคมวิชาชีพ (Guild socialists) ลัทธิมากซ์แบบอิสรนิยม สังคมนิยมแบบอิสรนิยม สหการนิยมปฏิวัติ และลัทธิทรอตสกี ในช่วงการปฏิวัติสเปน บางพื้นที่ที่ได้รับอิทธิพลจากอนาธิปไตยและสังคมนิยมแบบอิสรนิยมผ่านทางสหภาพ CNT และ UGT อย่างกว้างขวาง โดยเฉพาะในพื้นที่ชนบทและบางส่วนของแคว้นกาตาลุญญา มีการนำองค์ประกอบของการวางแผนแบบกระจายอำนาจมาใช้จริง ซึ่งคล้ายกับหลักการที่​ดีเอโก อาบัด เด ซานตียาน นักอนาธิปไตยสหการนิยมสรุปไว้ในหนังสือของเขาLeval, Gaston. Collectives in the Spanish Revolution. Freedom Press, 1975.Souchy, Augustin. With the Peasants of Aragon. Kate Sharpley Library, 1982 [orig. 1937]. อย่างไรก็ตาม สิ่งนี้ถูกทำให้เป็นจริงเพียงบางส่วนเท่านั้น: ในขณะที่กลุ่มความร่วมมือในท้องถิ่นและสหพันธ์ต่าง ๆ ได้ประสานงานด้านการผลิตและการจัดจำหน่ายในระดับหนึ่งBroué, Pierre and Témime, Émile. The Revolution and the Civil War in Spain. MIT Press, 1972, pp. 106-120.Dolgoff, Sam (ed.). The Anarchist Collectives: Workers’ Self-Management in the Spanish Revolution, 1936–1939. Free Life Editions, 1974. แต่โครงสร้างที่กว้างกว่าซึ่งซานตียานวาดภาพไว้—เช่น สหพันธ์อุตสาหกรรมทั่วทั้งเศรษฐกิจ สภาเศรษฐกิจที่เป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน และกระบวนการทำแผนและแผนโต้กลับอย่างเป็นระบบ—กลับไม่เคยถูกจัดตั้งขึ้นอย่างสมบูรณ์Abad de Santillán, Diego. El organismo económico de la revolución. Ediciones Tierra y Libertad, 1936. เป็นผลให้การวางแผนโดยกลุ่มคณะยังคงกระจัดกระจายและจำกัดอยู่ในท้องถิ่นมากกว่าจะทำหน้าที่เป็นระบบที่ครอบคลุมทั่วทั้งสังคมMintz, Frank. Autogestión y anarcosindicalismo en la España revolucionaria. La Piqueta, 1977.
 แบบจำลอง 
 การประสานงานแบบเจรจา 
นักเศรษฐศาสตร์ แพต เดไวน์ ได้สร้างแบบจำลองของการวางแผนเศรษฐกิจแบบกระจายอำนาจที่เรียกว่า "การประสานงานแบบเจรจา" (negotiated coordination) ซึ่งอิงตามการเป็นเจ้าของวิถีการผลิตโดยสังคมโดยผู้ที่ได้รับผลกระทบจากการใช้สินทรัพย์นั้น ๆ โดยมีการจัดสรรสินค้าเพื่อการบริโภคและสินค้าทุนผ่านรูปแบบการตัดสินใจที่มีส่วนร่วมจากผู้ที่อยู่ในระดับการผลิตที่ใกล้ชิดท้องถิ่นที่สุด นอกจากนี้ องค์กรที่ใช้มอดุลาร์ในกระบวนการผลิตอาจกระจายการแก้ปัญหาและการตัดสินใจออกไปได้ด้วยKostakis, Vasilis (2019). "How to Reap the Benefits of the 'Digital Revolution'? Modularity and the Commons" . Halduskultuur: The Estonian Journal of Administrative Culture and Digital Governance. 20 (1): 4–19.

 การวางแผนแบบมีส่วนร่วม 

โครงสร้างการวางแผนของเศรษฐกิจแบบวางแผนกระจายอำนาจโดยทั่วไปจะขึ้นอยู่กับ "สภาผู้บริโภค" และ "สภาผู้ผลิต" (หรือรวมกันเป็น สหกรณ์การจัดจำหน่าย) ซึ่งบางครั้งเรียกว่าสหกรณ์ผู้บริโภค ผู้ผลิตและผู้บริโภค หรือตัวแทนของพวกเขา จะเจรจาตกลงกันเรื่องคุณภาพและปริมาณของสิ่งที่จะผลิต โครงสร้างนี้เป็นหัวใจสำคัญของสังคมนิยมสมาคมวิชาชีพ เศรษฐศาสตร์แบบมีส่วนร่วม และทฤษฎีเศรษฐศาสตร์ที่เกี่ยวข้องกับอนาธิปไตย

 การนำไปปฏิบัติ 
 รัฐเกรละ 

การมีส่วนร่วมแบบกระจายอำนาจในการวางแผนเศรษฐกิจได้รับการนำไปใช้ในบางภูมิภาคและรัฐของอินเดีย ที่โดดเด่นที่สุดคือรัฐเกรละ หน่วยงานวางแผนระดับท้องถิ่นจะประเมินความต้องการของประชาชนที่สามารถให้ข้อมูลโดยตรงผ่าน "กรมสภา" (สถาบันระดับหมู่บ้าน) และจากนั้นนักวางแผนจะพยายามวางแผนให้สอดคล้องกัน

 แคว้นกาตาลุญญาช่วงปฏิวัติ 

การมีส่วนร่วมแบบกระจายอำนาจในการวางแผนเศรษฐกิจได้รับการนำไปใช้ในบางส่วนของสเปนช่วงการปฏิวัติ โดยเฉพาะในแคว้นกาตาลุญญา ระหว่างการปฏิวัติสเปน ค.ศ. 1936

 แนวคิดที่คล้ายกัน 
 การวางแผนแบบมีส่วนร่วมของชุมชน 

สหประชาชาติได้พัฒนาโครงการท้องถิ่นที่ส่งเสริมการวางแผนแบบมีส่วนร่วมในระดับชุมชน โดยเปิดโอกาสให้ทุกคนมีส่วนร่วมทางการเมืองและมีส่วนแบ่งในกระบวนการพัฒนาชุมชน

 อ้างอิง 

หมวดหมู่:อนาธิปไตยคอมมิวนิสต์
หมวดหมู่:อนาธิปไตยสหการนิยม
หมวดหมู่:คอมมิวนิสต์
หมวดหมู่:อุดมการณ์ทางเศรษฐกิจ
หมวดหมู่:การวางแผนเศรษฐกิจ
หมวดหมู่:ระบบเศรษฐกิจ
หมวดหมู่:อดีตเศรษฐกิจคอมมิวนิสต์
หมวดหมู่:ลัทธิมากซ์
หมวดหมู่:ลัทธิมากซ์-เลนิน
หมวดหมู่:สำนักคิดทางเศรษฐศาสตร์
หมวดหมู่:สังคมนิยม
หมวดหมู่:การคำนวณแบบสังคมนิยม
หมวดหมู่:สหการนิยม