เจดีย์ช้างล้อม

เจดีย์ช้างล้อม เป็นเจดีย์รูปแบบหนึ่งของไทยที่ปรากฏในศิลปะล้านนา สุโขทัย และอยุธยา รวมถึงที่พระบรมธาตุนครศรีธรรมราช มีรากฐานความเชื่อมโยงกับสถูปรุวันเวลิแห่งอนุราธปุระ ประเทศศรีลังกา ซึ่งสร้างขึ้นในพุทธศตวรรษที่ 4 โดยพระเจ้าทุฏฐคามณีอภัย มีลักษณะเป็นเจดีย์ทรงระฆังหรือเจดีย์ทรงกลม ส่วนฐานมีประติมากรรมปูนปั้นรูปช้างประดับอยู่โดยรอบ คาดว่ามีเจดีย์ช้างล้อมในประเทศไทยไม่ต่ำกว่า 25 แห่ง

แนวคิดการสร้าง
คติการสร้าง 2 แนวทางหลัก ได้แก่ เพื่อเป็นอนุสรณ์แห่งชัยชนะในการทำสงคราม โดยเฉพาะยุทธหัตถี ซึ่งช้างเป็นสัญลักษณ์ของอำนาจและชัยชนะและเป็นสัญลักษณ์จักรวาลตามคติพุทธศาสนา โดยเปรียบพระเจดีย์เป็นพระจุฬามณีเจดีย์บนเขาพระสุเมรุ มีช้างประจำอยู่ตามทิศต่าง ๆ ด้านล่าง เพื่อรองรับจักรวาล นักวิชาการมีมุมมองว่าการสร้างเจดีย์ช้างล้อมเพื่อเป็นภาพตัวแทนของลังกา และยังสันนิษฐานว่าการสร้างเจดีย์ช้างล้อมเป็นคติการสถาปนาพระบรมธาตุประจำเมือง

ประวัติ
นครศรีธรรมราช
พระพุทธศาสนาลังกาวงศ์ได้เผยแผ่เข้ามายังดินแดนประเทศไทยเป็นครั้งแรกที่เมืองนครศรีธรรมราชในราวพุทธศตวรรษที่  18 ในราวปลายพุทธศตวรรษที่ 18 ครั้งรัชสมัยพระเจ้าจันทรภาณุ มีการบูรณะพระมหาธาตุเจดีย์นครศรีธรรมราช ซึ่งพระมหาธาตุเจดีย์ที่ได้รับการบูรณะในครั้งนั้นมีรูปทรงเป็นอย่างเจดีย์แบบลังกาหรือเจดีย์ช้างล้อม จึงถือเป็นเจดีย์ช้างล้อมที่ปรากฏขึ้นในดินแดนประเทศไทยเป็นแห่งแรก

สุโขทัย
เจดีย์ช้างล้อมเมืองศรีสัชนาลัย สร้างขึ้นในสมัยพระมหาธรรมราชาลิไท สันนิษฐานว่าเจดีย์องค์นี้น่าจะเป็นต้นแบบให้กับเจดีย์ช้างล้อมอื่นในแคว้นสุโขทัย ล้านนา และกรุงศรีอยุธยา

ล้านนา
เจดีย์ช้างล้อมที่ปรากฏอยู่ในดินแดนล้านนาจะมีจำนวนอยู่ทั้งสิ้น 11 แห่ง โดยกระจายอยู่ในพื้นที่ต่าง ๆ ได้แก่ จังหวัดเชียงใหม่ 7 แห่ง คือ เจดีย์วัดป่าแดงหลวง (ร้าง), พระเจดีย์หลวง วัดเจดีย์หลวง, พระเจดีย์เชียงมั่น วัดเชียงมั่น, เจดีย์ประธาน วัดพระสิงห์วรมหาวิหาร, เจดีย์ประธาน วัดสวนดอก, เจดีย์ประธาน วัดหัวหนอง (ร้าง) และเจดีย์ประธานวัดช้างค้ำ ในบริเวณเวียงกุมกาม ที่เมืองเชียงแสน จังหวัดเชียงราย มีอยู่ 2 แห่ง คือ เจดีย์วัดช้างเผือกหรือช้างค้ำ (ร้าง), พระธาตุเจดีย์ วัดพระธาตุปูข้าวหรือปูเข้า ที่จังหวัดน่านจำนวน 1 แห่ง คือ เจดีย์ประธาน วัดพระธาตุช้างค้ำวรวิหาร และที่จังหวัดแพร่อีก 1 แห่ง คือ เจดีย์ประธานวัดหลวง เป็นต้น

เจดีย์เหล่านี้สามารถแบ่งออกเป็น 3 กลุ่ม กลุ่มแรกปรากฏขึ้นในตอนปลายพุทธศตวรรษที่ 19 ที่วัดหลวง เมืองแพร่ 

กลุ่มที่สอง เป็นกลุ่มเจดีย์ที่เกิดขึ้นในตอนต้นพุทธศตวรรษที่ 20 ซึ่งเป็นระยะที่พระพุทธศาสนาลังกาวงศ์นิกายรามัญได้เข้ามาสู่ดินแดนล้านนา เจดีย์ในกลุ่มนี้จะได้แก่ เจดีย์ประธานวัดสวนดอก และเจดีย์ประธานวัดพระสิงห์ เชียงใหม่ ลักษณะของเจดีย์ช้างล้อมที่ปรากฏขึ้นในช่วงเวลานี้จะเป็นเจดีย์ทรงกลมที่มีองค์ระฆังขนาดใหญ่และมีฐานเป็นช้างล้อม ซึ่งจะเป็นอิทธิพลของศิลปะสุโขทัยที่แพร่หลายเข้ามาสู่ล้านนา 

กลุ่มที่สาม เป็นเจดีย์ที่ปรากฏขึ้นพร้อมกับการเข้ามาของพระพุทธศาสนาลังกาวงศ์นิกายสีหลเมื่อราวปลายพุทธศตวรรษที่ 20 ได้แก่ เจดีย์วัดป่าแดงหลวง (ร้าง) พระเจดีย์หลวง วัดเจดีย์หลวง เจดีย์วัดเชียงมั่น รวมทั้งเจดีย์ช้างค้ำ วัดช้างค้ำ เวียงกุมกาม และเจดีย์ช้างค้ำ วัดช้างค้ำ เมืองน่าน  ลักษณะของเจดีย์ในกลุ่มนี้เป็นเจดีย์ทรงปราสาทซึ่งมีฐานเป็นช้างล้อม จะเป็นอิทธิพลที่ได้รับมาจากเจดีย์สุโขทัย อย่าง เจดีย์วัดช้างล้อม เมืองศรีสัชนาลัย และล้านนาได้นำมาพัฒนารูปแบบเป็นของตนเองขึ้นในที่สุด

อยุธยา
พระพุทธศาสนาลังกาวงศ์ในกรุงศรีอยุธยาน่าจะได้รับความเลื่อมใสและสนับสนุนเป็นอย่างดี มีการสร้างเจดีย์ช้างล้อมที่วัดมเหยงค์ น่าจะสร้างแล้วเสร็จในสมัยสมเด็จพระบรมไตรโลกนาถ 

เจดีย์ช้างล้อมที่ปรากฏอยู่ในกรุงศรีอยุธยามีจำนวน 3 แห่ง คือ พระเจดีย์ประธานวัดช้าง พระเจดีย์ประธานวัดมเหยงคณ์ และเจดีย์ทรงระฆังช้างล้อมวัดหัสดาวาส

อ้างอิง

หมวดหมู่:เจดีย์
หมวดหมู่:สถาปัตยกรรมไทย
หมวดหมู่:องค์ประกอบของพุทธศาสนสถาน