สยามรัฐพิพิธภัณฑ์

สยามรัฐพิพิธภัณฑ์ () เป็นชื่องานแสดงสินค้าและมหกรรมความบันเทิงในสยาม ที่เดิมนั้นพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว พระมหาธีรราชเจ้า ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้จัดขึ้น เพื่อส่งเสริมอุตสาหกรรมการค้าของสยาม และประชาสัมพันธ์ให้ประชาชนทั้งในและต่างประเทศมาซื้อสินค้า เพื่อกระตุ้นเศรษฐกิจภายในสยามที่ฝืดเคืองจากผลกระทบของสงครามโลกครั้งที่หนึ่ง โดยมีกำหนดจัดขึ้นในฤดูหนาวช่วงปลายปี พ.ศ. 2468 (นับปีปัจจุบันคือช่วงต้นปี พ.ศ. 2469) ณ สวนลุมพินี ซึ่งพระองค์มีพระราชประสงค์ให้จัดทำต่อเป็นสวนสาธารณะหลังเสร็จสิ้นมหกรรมนี้ แต่เนื่องจากพระองค์เสด็จสวรรคตเมื่อวันที่ 25 พฤศจิกายน ปีดังกล่าว มหกรรมนี้จึงถูกยกเลิก

 ที่มา 
พระบาทสมเด็จพระปรเมนทรรามาธิบดีศรีสินทรมหาวชิราวุธ พระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว พระมหาธีรราชเจ้า มีพระราชดำริว่า เมื่อครั้งพระองค์เสด็จประพาสเมืองสิงคโปร์และแหลมมลายู พระองค์ทอดพระเนตรเห็นความเจริญของเมืองสิงคโปร์ในหลายพื้นที่ จึงมีพระราชประสงค์จะนำเสนอความเจริญของสยามขึ้น และเนื่องในโอกาสที่พระองค์ทรงครองสิริราชสมบัติครบ 15 ปี เป็นวาระสมภาคาภิเษกเท่าระยะเวลาครองราชย์ของพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย จึงทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้จัดเป็นมหกรรมแสดงสินค้าและความบันเทิงขึ้นเพื่อเฉลิมฉลองในวาระนี้ โดยใช้ชื่องานว่า สยามรัฐพิพิธภัณฑ์ โดยพระองค์มีพระราชหัตถเลขาระบุวัตถุประสงค์ในการจัดงานดังกล่าวขึ้น ใจความว่า เพื่อให้สินค้าของสยามเป็นที่รู้จักของชาวต่างประเทศ และเพื่อกระตุ้นเตือนให้ประชาชนรู้จักและภูมิใจที่มีสินค้าต่าง ๆ อยู่ภายในประเทศ อีกทั้งยังเพื่อชักชวนให้ชาวต่างประเทศเข้ามาติดต่อซื้อสินค้าภายในงานอีกด้วย ทั้งนี้ คณะกรรมการจัดงานสยามรัฐพิพิธภัณฑ์ที่พระองค์ทรงแต่งตั้งขึ้นนั้น มีเจ้าพระยายมราช (ปั้น สุขุม) เป็นสภานายก (ประธาน) และเจ้าพระยารามราฆพ (หม่อมหลวงเฟื้อ พึ่งบุญ) เป็นอุปนายก (รองประธาน)

 การเตรียมงาน 

 ระยะเวลาและสถานที่ 
พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัวพระราชทานที่ดินในพระปรมาภิไธยของพระองค์ จำนวน 360 ไร่ (144,000 ตารางวา) บริเวณทุ่งศาลาแดง ด้านข้างโรงพยาบาลจุฬาลงกรณ์ ซึ่งใช้ประกอบพระราชพิธีจรดพระนังคัลแรกนาขวัญอยู่แล้ว ให้เป็นสถานที่จัดงานสยามรัฐพิพิธภัณฑ์ พร้อมวางกำหนดการไว้ในช่วงฤดูหนาว โดยกำหนดพิธีเปิดในวันที่ 23 มกราคม พ.ศ. 2468 (นับปีปัจจุบันคือ พ.ศ. 2469) และวางกำหนดจัดงานไว้จนถึงช่วงเดือนมีนาคม พร้อมทั้งทรงตั้งพระราชหฤทัยว่าหลังจากสิ้นสุดงานสยามรัฐพิพิธภัณฑ์ จะพระราชทานเป็นสวนสาธารณะสำหรับให้ประชาชนเข้าศึกษาและพักผ่อน โดยพระราชทานนามว่า สวนลุมพินี ทั้งนี้ หลังจากมีกำหนดการจัดงานขึ้น ก็มีการปรับพื้นที่ทุ่งนาดังกล่าว โดยการขุดดินเป็นบ่อน้ำและสระน้ำ สร้างเกาะ สร้างสะพาน ทำถนนคนเดินภายในสวน สร้างถาวรวัตถุต่าง ๆ เช่น ศาลากระโจมแตร หอนาฬิกาจีน เป็นต้น รวมถึงปลูกต้นไม้

การเลือกใช้สวนลุมพินีบริเวณทุ่งศาลาแดงเป็นสถานที่จัดงานสยามรัฐพิพิธภัณฑ์ ยังช่วยให้กรุงเทพพระมหานครขยายตัว จากเดิมที่มีศูนย์กลางความเจริญอยู่ภายในบริเวณเกาะรัตนโกสินทร์และพื้นที่โดยรอบ โดยมีการก่อสร้างระบบสาธารณูปโภคขั้นพื้นฐานขึ้นเพื่อรองรับการขยายตัวของเมือง และเพื่ออำนวยความสะดวกในการเดินทางไปยังสวนลุมพินี ด้วยการต่อขยายเส้นทางรถรางกรุงเทพ เช่น การต่อขยายทางรถรางสายสามเสนออกไปจนถึงแยกพระรามที่ 4 และการก่อสร้างเส้นทางรถรางสายสีลม ตั้งแต่ต้นถนนสีลมถึงปลายถนนราชดำริ เป็นต้น

 งบประมาณ 
การจัดงานสยามรัฐพิพิธภัณฑ์นั้นจำเป็นต้องใช้งบประมาณจำนวนมาก และในขณะนั้นเศรษฐกิจของสยามอยู่ในภาวะตกต่ำและฝืดเคือง อันเป็นผลกระทบจากสงครามโลกครั้งที่หนึ่งที่ยุติได้ไม่นาน ค่าใช้จ่ายในการจัดงานส่วนหนึ่งจึงมาจากพระราชทรัพย์ส่วนพระองค์ของพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัวเอง อย่างไรก็ตาม คณะกรรมการจัดงานฯ ก็พยายามจัดหารายได้จากช่องทางอื่น ๆ เพื่อให้การจัดงานใช้งบประมาณแผ่นดินของรัฐบาลให้น้อยที่สุด เช่น การออกลอตเตอรี่จำนวน 2,000,000 ฉบับ ฉบับละ 1 บาท รวม 2,000,000 บาท จำหน่ายทั่วประเทศ, รายได้จากการจัดงาน เช่น ค่าบัตรผ่านประตู ค่าเช่าพื้นที่จัดแสดง ค่าเข้าชมมหรสพต่าง ๆ และจากเงินที่ประชาชนบริจาคเพื่อสมทบทุนจัดสร้างถาวรวัตถุต่าง ๆ ภายในสวนลุมพินี สำหรับการจัดงานสยามรัฐพิพิธภัณฑ์

 รูปแบบการจัดงาน 
การจัดงานสยามรัฐพิพิธภัณฑ์ แบ่งเป็น 4 กลุ่ม ดังนี้

 หอหัตถกรรม เป็นการจัดแสดงสิ่งของที่มีอยู่ภายในสยามเท่านั้น และมีการประกวดเพื่อชิงรางวัลด้วย โดยมีทั้งหมด 11 หมวด คือ
 การทำกระดาษทุกชนิด เช่น กระดาษเขียนหนังสือ ซองหนังสือ การตีพิมพ์ และการเย็บสมุด หนังสือพิมพ์ การ์ตูน ภาพสำหรับพิมพ์ในสมุด และอื่น ๆ
 ภาพถ่ายต่าง ๆ บนกระดาษ บนผ้า บนลายคราม และอื่น ๆ
 เครื่องดนตรีและเครื่องละครที่เกี่ยวข้อง เช่น ฉาก เสื้อผ้า หัวโขน และอื่น ๆ
 การช่างประณีตต่าง ๆ เช่น ของใช้ เครื่องประดับ พระพุทธรูป ที่ทำด้วย ทองคำ เงิน ทองขาว เพชร รวมถึงเครื่องลงยา เครื่องรัก เครื่องปั้น เครื่องเคลือบ และอื่น ๆ
 เครื่องเรือนและเครื่องช่างไม้ ได้แก่ เครื่องเรือนและของใช้ที่ทำด้วยไม้ เครื่องจักสานจากไผ่และหวาย เครื่องจับสัตว์น้ำและสัตว์บก รวมถึงกรงขังที่ทำจากไม้
 เครื่องปั้นดินเผาไม่ประณีต ได้แก่ อิฐ กระเบื้อง ท่อ โอ่ง ปูนขาว ซีเมนต์ ถ่าน เครื่องทำด้วยแก้วทุกชนิด รวมถึงเครื่องเหล็กและสิ่งของที่ทำจากโลหะ เช่น มีด ดาบ ก๊อกน้ำ ตะปู โซ่ อาวุธ และอื่น ๆ
 การทอต่าง ๆ เช่น การทอผ้า การทอกระสอบ ด้วยไหม เส้นป่าน ปอ ขนสัตว์ เชือก และอื่น ๆ
 เครื่องหนัง
 อาหาร เครื่องดื่ม และยาสูบ
 หัตถกรรมที่ใช้วิชาเคมี
 การทำยานพาหนะ
 หอกสิกรรม เป็นการจัดแสดงผลงานของหน่วยงานภาครัฐที่เกี่ยวข้องกับเกษตรกรรม เช่น กรมป่าไม้ กรมราชโลหกิจและภูมิวิทยา กรมเพาะปลูก และอื่น ๆ
 หอศิลป์ เป็นการแข่งขันกีฬาที่ได้รับความสนใจของชาวสยามในขณะนั้น เช่น โปโลน้ำ ฟุตบอล มวยไทย มวยสากล และอื่น ๆ
 การแสดงมหรสพ และการออกร้านจำหน่ายสินค้าของภาคเอกชน

 การยกเลิก 
ขณะมีการเตรียมการจัดงานสยามรัฐพิพิธภัณฑ์ให้ทันกำหนดเปิดงานอยู่นั้น พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัวก็ทรงพระประชวรและเสด็จสวรรคตเมื่อวันที่ 25 พฤศจิกายน พ.ศ. 2468 ทำให้ช่วงกำหนดการจัดงานเดิมนั้นอยู่ในช่วงไว้ทุกข์และแสดงความอาลัย ซึ่งไม่เหมาะสมกับการจัดกิจกรรมรื่นเริง ดังนั้น งานสยามรัฐพิพิธภัณฑ์จึงถูกยกเลิก ส่วนถาวรวัตถุที่ก่อสร้างแล้วเสร็จ ได้แก่ หอนาฬิกาจีน ศาลากระโจมแตร รวมทั้งสระน้ำ และบ่อน้ำต่าง ๆ ภายในสวนลุมพินีก็ถูกปล่อยทิ้งร้าง ก่อนที่ในภายหลัง พระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัวจะมีพระบรมราชวินิจฉัยว่า ให้ดำเนินการจัดสร้างสวนลุมพินีเป็นสวนสาธารณะต่อไปให้แล้วเสร็จตามพระราชประสงค์ของสมเด็จพระบรมเชษฐาธิราช

 ดูเพิ่ม 

 สวนลุมพินี
 พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว

 อ้างอิง 

หมวดหมู่:เหตุการณ์ในรัชกาลที่ 6
หมวดหมู่:กรุงเทพพระมหานครในปี พ.ศ. 2468
หมวดหมู่:เหตุการณ์ที่ถูกยกเลิก