พระยศเจ้านายพม่า

พระยศเจ้านายพม่า คือพระยศของเจ้านายในราชวงศ์พม่าซึ่งใช้มาจนกระทั่งถึงราชวงศ์สุดท้ายของพม่า คือ ราชวงศ์โก้นบอง ซึ่งล่มสลายไปในปี ค.ศ. 1885 พระยศเหล่านี้สงวนไว้ใช้เฉพาะผู้สืบสันตติวงศ์เท่านั้น (; ; ) หรือเรียกอย่างเป็นทางการว่า มะฮาซีมะฮาตเว ()

 ตำแหน่งและพระยศที่ใช้ในสมัยราชวงศ์โก้นบอง 
 พระมหากษัตริย์ 

เมื่อขึ้นครองราชย์ พระมหากษัตริย์พม่าจะได้รับพระปรมาภิไธยและพระยศเฉพาะพระองค์ ซึ่งโดยปกติจะเป็นการผสมผสานระหว่างภาษาบาลีและภาษาสันสกฤต

พระมหากษัตริย์พม่าทรงเป็นที่รู้จักด้วยพระนามต่าง ๆ มากมาย รวมถึงพระนามต่อไปนี้:
 โบดอจี้ (หล่าดอ) บะยา ( )
 อะชีนบะยา ( )
 ชเวน่านชีนบะยา ()
 เอกะยา มิน เมียะ ()
 ชีนบะยีน ()
 อะเตด อู้ ซาน ไปง์ ตาน อะชีน (,  )
 ชเว น่าน ชเว ปยะตะ ตะขิ่น (,  ) - ใช้ในช่วงราชวงศ์ตองอู และ ราชวงศ์โก้นบอง
 ขะแมดอ ( ,  ) - โดยพระราชโอรสและพระราชธิดา
 ดะกาดอเยเมชีน () - โดยพระภิกษุสงฆ์
 ดะกาดอ เอกะยา มิน เมียะ () - โดยพระภิกษุสงฆ์

 พระภรรยา 
ในช่วงแรกของราชวงศ์โก้นบอง พระมหากษัตริย์มีพระอัครมเหสีสามพระองค์ การสถาปนาตำแหน่งพระอัครมเหสีที่สี่และพระมเหสีรองทั้งสี่เกิดขึ้นในช่วงปลายศตวรรษที่ 18

พระอัครมเหสีทรงมีตำแหน่งเป็น น่านยามิบะยา (, ) การเพิ่มตำแหน่งและยศพระอัครมเหสีเกิดขึ้นในรัชสมัยพระเจ้าจิงกูจา (ค.ศ. 1776 - ค.ศ. 1782)  โดยเรียงตามพระยศได้ต่อไปนี้:

 สมเด็จพระบรมอัครมเหสี (, น่านมะดอ มิบะยา ของจี้)  หรือ พระอัครมเหสีพระตำหนักใต้ (, ตองน่านดอมิบะยา)  - ในฐานะพระมเหสีสูงสุด ทรงรับพระราชทานเศวตฉัตรและสามารถประทับเคียงข้างพระราชสวามีบนพระราชบัลลังก์ได้ พระองค์ยังเป็นที่รู้จักในพระนาม ตองยะซาน (), อะชีนน่านมะดอบะยา (). และ น่านมะดอ () 
 พระอัครมเหสีพระตำหนักเหนือ (, มเยาะก์น่านดอมิบะยา) 
 พระอัครมเหสีพระตำหนักกลาง (, อะแลน่านดอมิบะยา) 
 พระอัครมเหสีพระตำหนักตะวันตก (, อะเนาะก์น่านดอมิบะยา) 

นอกจากนี้ยังมีตำแหน่งพิเศษระหว่าง น่านยามิบะยา (ลำดับสูงสุด) และ อะซอยะมิบะยา (ลำดับรอง) เรียกว่า น่านซเวมิบะยา () สำหรับผู้ที่เป็นพระเชษฐภคินีหรือพระขนิษฐาร่วมพระราชชนกในพระมหากษัตริย์ ซึ่งสามารถขึ้นเป็นน่านยามิบะยาได้หากตำแหน่งว่างลง ยกตัวอย่างเช่น เมื่อพระมเหสีในตำแหน่งอะเนาะก์น่านดอมิบะยาในพระเจ้ามินดงเสด็จสวรรคต ก็ให้ยินเกมิบะยาซึ่งเป็นพระขนิษฐาและเป็นน่านซเวมิบะยาของพระเจ้ามินดงขึ้นแทนน่านซเวมิบะยาทั้งสี่พระองค์ในพระเจ้ามินดงได้แก่ ยินเกมิบะยา, ลองชีมิบะยา, มะกเวมิบะยา และ เซนดงมิบะยา เนื่องจากเป็นพระเชษฐภคินีหรือพระขนิษฐาร่วมพระราชชนกอันเป็นตำแหน่งสูง จึงเป็นน่านเซมิบะยาและเป็นพระมเหสีในตำแหน่งปกติมิได้ โดยตำแหน่งนี้จะเกิดขึ้นในรัชสมัยที่มีพระมเหสีและพระสนมเป็นจำนวนมาก เช่น พระเจ้าปดุง และ พระเจ้ามินดง

พระมเหสีลำดับรองลงมามีพระยศว่า อะซอยะมิบะยา (, ) โดยสถาปนาตำแหน่งขึ้นในรัชสมัยพระเจ้าแสรกแมง (ค.ศ. 1837 - ค.ศ. 1846)  โดยเรียงตามพระยศได้ต่อไปนี้:

 พระมเหสีตำหนักใต้ (, ตองซอดอมิบะยา) 
 พระมเหสีตำหนักเหนือ (, มเยาะก์ซอดอมิบะยา) 

พระมเหสีลำดับที่สามมีพระยศว่า ชเวเยซอมิบะยา (, ) โดยสถาปนาตำแหน่งขึ้นในรัชสมัยพระเจ้าปดุง โดยเรียงตามพระยศได้ต่อไปนี้:

 พระมเหสีหอทองใต้ (, เมียะอองตองชเวเยซอมิบะยา)
 พระมเหสีหอทองเหนือ (, เมียะอองมเยาะก์ชเวเยซอมิบะยา)
 พระมเหสีหอทองกลาง (, เมียะอองอะแลชเวเยซอมิบะยา)
 พระมเหสีหอทองตะวันตก (, เมียะอองอะเนาะก์ชเวเยซอมิบะยา)

ตำแหน่งพระชายาลำดับที่สี่มีดังต่อไปนี้:

 เมียวซามิบะยา ('พระชายาผู้กินเมือง'; )
 ยวาซามิบะยา ('พระชายาผู้กินหมู่บ้าน'; )

พระสนมมักเป็นบุตรสาวของขุนนางหรือพระธิดาในพระเจ้าประเทศราช โดยมีบรรดาศักดิ์ต่อไปนี้:

 โกโละดอ (,  ) 
 เชดอติน (,  ) 
 มองมะ () 

พระภรรยาจะได้รับพระราชทานพระยศและบรรดาศักดิ์ตามลำดับชั้น โดยแบ่งออกเป็นสองระดับ (พระมเหสีและพระสนม) 

พระนามาภิไธยของพระราชินีแต่ละพระองค์จะมีถ้อยคำตามลำดับชั้น ดังนี้ (เรียงตามลำดับชั้น) :
 เดวี (, จากภาษาบาลี 'เทวี')
 มะเฮ (, จากภาษาบาลี 'มเหสี') หรือ เฮตี (, จากภาษาบาลี 'มเหสี')
 ตีริ (, จากภาษาบาลี 'สิริ')
 ตุ่ (, จากภาษาบาลี 'สุ')
 มิน (, จากภาษาพม่า 'พระนาง')

ชื่อของพระสนมแต่ละคนจะมีถ้อยคำตามลำดับชั้น ดังนี้ (เรียงตามลำดับชั้น) :
 เดวี (, จากภาษาบาลี 'เทวี')
 วะตี (, จากภาษาบาลี 'วดี')
 ยุซา (, จากภาษาบาลี 'รุจา')
 ปะบา (, จากภาษาบาลี 'ปภา')
 เกตา (, จากภาษาบาลี 'เกษา')
 ซันดา (, จากภาษาบาลี 'จันทรา')
 มาลา (, จากภาษาบาลี 'มาลา')
 มุตตา (, จากภาษาบาลี 'มุตตา')

 เจ้าชาย 
พระบรมวงศานุวงศ์ฝ่ายหน้า รวมถึงพระราชโอรสและพระราชอนุชา (มินนยี มินตา) มีพระอิสริยยศตามลำดับดังต่อไปนี้:
 เจ้าวังหน้า (, อินเซมินตา) - มีฐานะเป็นทายาทผู้มีสิทธิโดยตรง ผู้ได้รับอุปราชาภิเษกโดยพระมหากษัตริย์และมีฐานะเป็นรองเพียงพระมหากษัตริย์ ทรงยังเป็นที่รู้จักในฐานะ พระมหาอุปราชา ()
 เจ้าชายชั้นเอก (, มินตาจี) - เป็นตำแหน่งเจ้าชายชั้นสูงสุด (พระราชอนุชาในพระมหากษัตริย์ หรือ พระราชโอรสในพระอัครมเหสี) โดยมีพระยศอยู่ 18 ตำแหน่ง แบ่งเป็น 9 ตำแหน่งฝ่ายซ้ายและ 9 ตำแหน่งฝ่ายขวา  เทียบเท่าตำแหน่งสมเด็จเจ้าฟ้าชั้นเอกของไทย
 ชเวโกดอจีออยะตา () : พระราชโอรสองค์ใหญ่ที่ประสูติแต่สมเด็จพระบรมอัครมเหสี
 ชเวโกดอจียาซะบุตยะ () : พระราชโอรสองค์รองลงมาที่ประสูติแต่สมเด็จพระบรมอัครมเหสี
 ชเวโกดอจี () : พระราชโอรสที่ประสูติแต่พระอัครมเหสีชั้นรองลงมาจากสมเด็จพระบรมอัครมเหสี
 เจ้าชายชั้นโท (, มินตาละ) - เจ้าชายชั้นรองลงซึ่งเป็นพระราชโอรสที่ประสูติจากพระมเหสีชั้นรอง โดยมีพระยศอยู่ 18 ตำแหน่ง แบ่งเป็น 9 ตำแหน่งฝ่ายซ้ายและ 9 ตำแหน่งฝ่ายขวา เทียบเท่าตำแหน่งสมเด็จเจ้าฟ้าชั้นโทของไทย
 โกดอจี () : พระราชโอรสที่ประสูติแต่พระมเหสีและพระชายา
 เจ้าชายชั้นผู้น้อย (, มินตา) - เจ้าชายชั้นผู้น้อยซึ่งประสูติแต่พระสนม เทียบเท่าตำแหน่งพระองค์เจ้าชั้นเอกของไทย

นอกจากนี้ยังมีตำแหน่งเจ้าชายซึ่งชาติกำเนิดมิได้เป็นสมาชิกราชวงศ์ที่ได้รับพระราชทานให้ขึ้นเป็นเจ้าชายและมีตำแหน่ง 18 ตำแหน่ง โดยแบ่งเป็น 9 ตำแหน่งทางซ้ายและ 9 ตำแหน่งทางขวา  โดยมียศตามลำดับดังต่อไปนี้:
 เจ้าชายชั้นเอก (, มินตาจี)  – ยศสูงสุดของเจ้านายนอกราชวงศ์
 เจ้าชายชั้นโท (, มินตาละ)  – ยศรองของเจ้านายนอกราชวงศ์
 เจ้าชายผู้บัญชาการทหารม้า (, มยี่นหมูมินตา)  – ยศลำดับที่สาม

พระยศเจ้าชายจะได้รับพระราชทานตามลำดับชั้นของเจ้าชาย (ซึ่งมีทั้งหมด 12 ชั้น) โดยแบ่งออกเป็น 3 ระดับ ดังนี้ (เรียงตามลำดับความสำคัญ) :
 ธรรมราชา หรือ ดัมมะยาซา () – มักเป็นพระนามต่อท้ายของเจ้าชาย
 ชั้นหนึ่ง – ได้รับพระราชทานพระนาม 10 พยางค์
 ชั้นสอง – ได้รับพระราชทานพระนาม 9 พยางค์
 ชั้นสาม – ได้รับพระราชทานพระนาม 8 พยางค์
 ชั้นสี่ – ได้รับพระราชทานพระนาม 6 พยางค์
 ตะโด () – มักเป็นพระนามต่อท้ายของเจ้าชาย
 ชั้นห้า – ได้รับพระราชทานพระนาม 8 พยางค์
 ชั้นหก – ได้รับพระราชทานพระนาม 6 พยางค์
 ชั้นเจ็ด – ได้รับพระราชทานพระนาม 5 พยางค์
 ชั้นแปด – ได้รับพระราชทานพระนาม 3 พยางค์
 มินแย () – มักเป็นพระนามต่อท้ายของเจ้าชาย
 ชั้นเก้า– ได้รับพระราชทานพระนาม 7 พยางค์
 ชั้นสิบ – ได้รับพระราชทานพระนาม 6 พยางค์
 ชั้นสิบเอ็ด – ได้รับพระราชทานพระนาม 4 พยางค์
 ชั้นสิบสอง – ได้รับพระราชทานพระนาม 3 พยางค์

 เจ้าหญิง 
ลำดับชั้นของพระราชธิดาถูกกำหนดโดยลำดับชั้นของพระมารดา โดยลำดับความสำคัญมีดังนี้:
 ทิซุบะยา () – พระราชธิดาที่ประสูติแต่พระอัครมเหสีและพระมเหสี
 ทิขอติน () – พระราชธิดาที่ประสูติแต่พระภรรยาชั้นรองลงมาและยังมิได้อภิเษกสมรส
 ทิถามิบะยา () – พระราชธิดาที่ประสูติแต่พระภรรยาชั้นรองลงมาและได้อภิเษกสมรสแล้ว

ผู้เป็นพระวรชายาในพระมหาอุปราชาจะเป็นที่รู้จักในพระยศ ตะบีนไดง์ มินตะมี () หรือ อินเซเทะท่า มิบะยา ().

 ตำแหน่งขุนนาง 
ขุนนางชั้นสูงในพระราชสำนัก (, อะมะ) มีทั้งหมด 9 ตำแหน่ง โดยปรากฏตัวอยู่ในท้องพระโรงระหว่างพระราชพิธี (กะดอ) ตามลำดับดังต่อไปนี้:

 ซิตูจี () – อัครมหาเสนาบดี
 เนยาลุเน  (, ) - ตำแหน่งสำหรับเจ้าประเทศราช (รวมถึง เจ้าฟ้า และ เมียวซา)
 ซอบวาจี เนาะก์เน (, )
 ตอจุน ()
 ตอ ()
 ดู ()
 ซะนี ()
 อะตวินบะวอ ()
 อะปยินบะวอ ()

เจ้าหน้าที่เหล่านั้นยังได้รับตำแหน่งเกียรติยศ 11 ประเภทที่เหมาะสมกับยศของตน ดังต่อไปนี้ (เรียงตามลำดับความสำคัญ) :บะกันหวุ่นดุ้ก อู้ติน ขุนนางในราชสำนัก เผยตำแหน่งเพิ่มเติมไว้ดังต่อไปนี้ : 1. สุธรรมะ ; 2. เตดอชี ; 3. ตะโด ; มินจี ; 5. มะฮา ; 6. มิน .
 ตะโด (), จากภาษาสันสกฤต สตฺวิวะ ศกฺติธระ () 
 มินจี ()
 มะฮา ( จากภาษาบาลี 'มหา')
 มินโตนซี่น-บแหว่ () - มิน () สามครั้ง
 มินหนาซี่น-บแหว่ () - มิน () สองครั้ง
 มินตาซี่น-บแหว่ () - มิน () หนึ่งครั้ง
 เนเมียวมิน ()
 เนเมียว ( 'ชนชาติแห่งพระอาทิตย์')
 หน่อยะถา ()
 ชเวดอง ()
 ตำแหน่งสามัญทั่วไปอื่น ๆ

นอกจากนี้ ภรรยาของขุนนางเหล่านี้ก็ได้รับบรรดาศักดิ์ตามลำดับดังนี้ (เรียงตามลำดับความสำคัญ) :
 อเมดอขังกะดอจี ()
 กะดอ ()
 เช่ตแว ()
 เนาะก์ตแว ()
 ปแวตะเนยา ()
 และซองดอ เต้นตะมี่ กะญา ()

 ดูเพิ่ม 
 ราชวงศ์โก้นบอง

 อ้างอิง 

 แหล่งที่มา 










หมวดหมู่:ราชวงศ์พม่า
หมวดหมู่:ฐานันดรศักดิ์พม่า
หมวดหมู่:ราชวงศ์โก้นบอง