กบกินเดือน

ตำนานกบกินเดือนและกบกินตะวัน เป็นตำนานการเกิดจันทรุปราคาและสุริยุปราคา บางที่ก็เรียก ราหูอมจันทร์ แพร่หลายในกลุ่มชนชาติไท เป็นที่มาของความเชื่อที่แตกต่างกันไปตามของท้องถิ่น แต่บางส่วนก็คล้าย ๆ กัน โดยเฉพาะที่ถือว่าเป็นลางบอกเหตุที่ไม่ดี การปฏิบัติตามความเชื่อต่างกัน เช่น บ้างก็เชื่อว่าผู้หญิงที่กำลังตั้งครรภ์ ให้นำเข็มกลัดมากลัดเสื้อ เพื่อป้องกันลูกที่คลอดมาตาเหล่ ในบางพื้นที่จะมีกิจกรรมเพื่อขับไล่สิ่งชั่วร้ายนั้นด้วย จะต้องช่วยกันไล่ให้พระราหูหรือกบที่กำลังอมดวงจันทร์อยู่นั้นคายดวงจันทร์ออกมา โดยการตีปี๊บ ตีเกราะ เคาะไม้ เคาะกะละมัง หรือทำเสียงดัง บ้างก็เชื่อว่าระหว่างเกิดจันทรุปราคา ให้เอามีดพร้าเฉาะลงบนเปลือกไม้ เพื่อให้ต้นไม้ออกลูกผลดี

เหตุที่เป็นกบเพราะถือว่ากบเป็นสัตว์ศักดิ์สิทธิ์ เป็นผีผู้มีอำนาจหรือแถน บ้างก็ว่าเป็นบรรพบุรุษของมนุษย์บ้าง เป็นตัวแทนของความอุดมสมบูรณ์
บ้าง การเกิดคราสก็มีชื่อเรียกต่างกันไป กบกินเดือนหรือตะวันหากเริ่มจากด้านบนลงล่างเรียกว่า กินแล้วขี้ หากเป็นด้านล่างขึ้นไปบนเรียกว่า กินแล้วคลาย หากเริ่มจากด้านข้างเรียกว่า กินแล้วท้องแตกภาณุ บุรุษรัตนพันธุ์. "ความเชื่อเรื่องสุริยุปราคา" สารคดี 11 พฤศจิกายน 2538

ตำนานนี้ได้รับการขึ้นทะเบียนให้เป็นหนึ่งในมรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรมของไทย สาขาวรรณกรรมพื้นบ้านและภาษาตั้งแต่ พ.ศ. 2556

การเรียกในแต่ละท้องถิ่น
สันนิษฐานว่าการเชื่อเรียกกบกินเดือนกินตะวันมีมานานกว่าความเชื่อราหูอมจันทร์ ปรากฏในตำนานกลุ่มชาวไท ในประเทศไทย เวียดนาม ลาว จีน พม่า และอินเดีย ไม่ค่อยปรากฏในภาคกลางและภาคใต้ของไทย แต่ก็มีปรากฏในตำราฤกษ์ของภาคกลาง ชาวอีสานในไทยเรียก กบกินเดือนและกบกินตาเว็น (โบราณ) ส่วนชาวล้านนาเรียก กบกินเดือน แต่บางคนเรียก จะคาด หรือ จักคาดตือ (ถือ) เดือน

ชาวไทดำในเวียดนามเรียก กบกินเบือน (เดือน) และหมาจวงหมาแงงกินตาเวน (ตะวัน), ชาวไทขาวในเวียดนามเรียก โตกบกินเดือนและหมาโสง (หมาฟ้า) กินตาวีน, ชาวลาวเรียก กบกินเดือนและกบกินตาเว็น, ไทเมาในพม่าเรียก กบกินเดือนและกบกินวัน, ไทลื้อในสิบสองปันนาเรียก กบกินเดือนและกบกินตะวัน (สำเนียงเป็นอย่างไรไม่แน่อาจเป็นเดินหรือเลินก็เป็นไปได้), ไทใหญ่ในพม่าเรียก กุบกินเลินและกุบกินวัน, ไทอาหมในอัสสัมอินเดีย เรียก กุบกินบัน (พ.ศ. 2302) และกุบลืนเนิน (กินเดือน พ.ศ. 2319), ไทพ่าเกในอินเดียเรียก โกบกินเนินและโกบกินวัน, ไทเขินในพม่าเรียก กบกินเดือนและกบกินตะวัน

เนื้อหา
ปฐม หงส์สุวรรณได้ศึกษาจำนวน 62 สำนวน สามารถจำแนกได้ 4 ประเภทเนื้อหาคือ กบกินเดือนกินตะวัน, ราหูอมจันทร์, พี่น้องทะเลาะกัน และพี่น้องไปเยี่ยมเยือนกัน 
กบกินเดือนกินตะวัน
สำนวนนี้พบในตำนานของชาว ไทดำ ไทขาว ไทอีสานและกลุ่มไทยวน เนื้อเรื่องกล่าวถึง กบตัวหนึ่งที่เหาะขึ้นไปกัดกินตะวันและเดือนเพราะมีตะวันและเดือน 12 ดวงบนท้องฟ้าทำให้อากาศร้อนมาก ครั้นกบกินตะวันและเดือนจนเหลืออยู่อย่างละดวงเดียว มนุษย์จึงต้องรีบตีเกราะเคาะไม้ให้กบคายตะวันและเดือน

ราหูอมจันทร์
สำนวนนี้มาจากคัมภีร์พราหมณ์ตอนที่กวนน้ำอมฤต ราหูแอบกินน้ำอมฤต พระอาทิตย์พระจันทร์เห็นจึงไปฟ้องพระนารายณ์ ราหูจึงถูกตัดเป็น 2 ท่อน แต่ท่อนบนเป็นอมตะเพราะกินน้ำอมฤตเข้าไปแล้วจึงถูกตัดแต่ท่อนล่างออกไป ราหูจึงโกรธมาก พบกันทีไรจะต้องเข้าไปกลืนกินพระอาทิตย์พระจันทร์ แต่เพราะไม่มีร่างกายท่อนล่าง พระอาทิตย์พระจันทร์จึงหลุดออกไปได้ทุกที สำนวนนี้พบในตำนานของไทยภาคกลางและไทยภาคใต้

พี่น้องทะเลาะกัน
สำนวนนี้พบในตำนานของไทยพวน ไทลื้อ ไทใหญ่ ไทเขิน ไทลื้อ และไทยวน ได้รับอิทธิพลจากคติทางพุทธศาสนาซึ่งมีปรากฏใน คัมภีร์อนาคตวงศ์สำนวนล้านนา และไตรภูมิโลกวินิจฉยกถา เป็นเรื่องของพี่น้องทะเลาะกันเพราะแย่งภาชนะหรือข้าวที่จะใส่บาตร หรือการทำอาหารใส่บาตร บางสำนวนก็ออกชื่อว่าพี่ชื่ออาทิตย์กับจันทร์ และน้องชื่อราหู บางสำนวนก็ว่า คนใช้ชื่อราหู พี่ทั้งสองตักข้าวสวยดีๆ ไปใส่บาตร เหลือแต่ข้าวไหม้ก้นหม้อ น้องหรือคนใช้จึงโกรธและจองเวร เมื่อไหร่ต้องไปบดบังกัน ทำให้เกิดอุปราคา

พี่น้องไปเยี่ยมเยือนกัน 
สำนวนนี้ดัดแปลงมาจากจันทกุมารชาดก นิทานลำดับที่ 61 ในปัญญาสชาดก พบในตำนานของไทยวน ลาว ไทอีสาน และไทยภาคกลาง เป็นเรื่องของพี่น้องที่รักกันมาก พี่ชื่ออาทิตย์ น้องชื่อจันทร์ เมื่อตายไปแล้วก็มักจะไปเยี่ยมกันเสมอ ในการไปเยี่ยมกันทำให้เกิดบดบังแสงกัน

อ้างอิง

หมวดหมู่:คติชนไทย
หมวดหมู่:คติชนลาว
หมวดหมู่:คติชนเวียดนาม
หมวดหมู่:คติชนจีน
หมวดหมู่:คติชนอินเดีย
หมวดหมู่:คติชนพม่า
หมวดหมู่:มรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรมของประเทศไทย
หมวดหมู่:วัฒนธรรมไทยภาคเหนือ
หมวดหมู่:วัฒนธรรมชาวไท