พระไตรสรณธัช (เย็น พุทฺธวํโส)

พระไตรสรณธัช (เย็น พุทฺธวํโส) มีนามเดิมว่า เย็น เกิดเมื่อ พ.ศ. 2383 อดีตเจ้าอาวาสวัดบวรมงคลนับเป็นเจ้าอาวาสรูปที่ 7 และเป็นรูปสุดท้ายสำหรับวัดบวรมงคลยุครามัญนิกาย ท่านเป็นผู้สถาปนาธรรมยุติกนิกายและเป็นพระสังฆราชองค์แรกของธรรมยุติกนิกายหรือคณะสงฆ์นิกายมหาเย็นในรามัญประเทศ คณะสงฆ์นิกายมหาเย็นหรือธรรมยุติกนิกายในประเทศเมียนมาปัจจุบัน เป็นหนึ่งใน  9 นิกาย ที่รัฐบาลพม่ารับรอง

ประวัติ
วัยเด็กและอุปสมบท
เย็นเป็นชาวมอญเกิดที่หมู่บ้านคลองครุ ตำบลท่าทราย อำเภอเมืองสมุทรสาคร จังหวัดสมุทรสาคร บิดามารดาของท่านไม่ทราบนาม ทราบเพียงว่าท่านเป็นบุตรชายคนที่ 2 ในจำนวนพี่น้องทั้งหมด 10 คน

ในวัยเด็ก ท่านได้เข้ารับการศึกษาภาษามอญและไทยขั้นต้นที่วัดคลองครุ สาครบุรี (สมุทรสาคร) ต่อมาท่านได้ติดตามพระอาจารย์มาอยู่ที่วัดบวรนิเวศ และได้เล่าเรียนภาษาบาลีขั้นต้นในสำนักวัดบวรนิเวศ กระทั่งเมื่ออายุครบเกณฑ์บวช จึงได้เข้าพิธีอุปสมบท ณ พระอุโบสถวัดบวรนิเวศ โดยมีสมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระยาปวเรศวริยาลงกรณ์เป็นพระอุปปัชฌาย์ โดยได้รับฉายาทางธรรมว่า "พุทฺธวํโส" ท่านศึกษาพระปริยัติธรรมจนเชี่ยวชาญในภาษาบาลี สอบได้เปรียญธรรม 5 ประโยค ได้รับแต่งตั้งเป็นครูสอนพระปริยัติธรรม

รามัญประเทศ
พ.ศ. 2415 ได้ทำการสึกและเข้ารับราชการในพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระนเรศรวรฤทธิ์เป็นเวลา 1 ปี จากนั้นเมื่อ พ.ศ. 2417 เดินทางไปยังหงสาวดี รามัญประเทศ และได้บวชใหม่ในรามัญประเทศ ได้รับการสนับสนุนปัจจัยในการฟื้นฟูกิจกรรมที่เกี่ยวข้องกับพระพุทธศาสนาแบบมอญ เช่นการสมทบทุนสร้างเครื่องพิมพ์ภาษามอญเครื่องแรกในพม่าประเทศโดยชาวมอญในสยามประเทศ รวมถึงกรมพระยานริศรานุวัดติวงศ์ และกรมพระนเรศวรฤทธิ์ได้มอบเงินจำนวน 160 บาท เมื่อ พ.ศ. 2442

มหาเย็นบวชใหม่ตามคำชวนของเจ้าอาวาสวัดสังคะปาง หมู่บ้านกะเต่อ-เกาะนัด รามัญประเทศ เมื่อวันที่ 13 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2417 เพราะเห็นว่ามหาเย็นมีความสามารถสมควรที่จะเข้ามาช่วยสอนพระปริยัติธรรมมอญ และสืบทอดพุทธศาสนาแบบมอญ จากนั้นมหาเย็นเดินทางกลับสยามและบวชซ้ำในธรรมยุติกนิกายเมื่อ พ.ศ.  2418 แล้วเดินทางกลับรามัญประเทศ ชาวบ้านได้ร่วมกันสร้าง วัดสุสาน (วัดกะเต่อ/วัดมหาเย็น) ถวายให้อยู่จำพรรษา ก่อนที่มหาเย็นจะได้สถาปนาธรรมยุติกนิกายขึ้นเมื่อวันที่ 1 มีนาคม พ.ศ. 2419 มหาเย็นจึงเป็นพระสังฆราชองค์แรกของธรรมยุติกนิกายในรามัญประเทศ

ท่านได้สร้างวัดและโรงเรียนสอนพระปริยัติธรรมขึ้นในเมืองมอญไว้เป็นจำนวนมาก จนมีชื่อเสียงโด่งดังเป็นที่รู้จักไปทั่วประเทศพม่าในนาม นิกายมหาเย็น 

กลับสยาม
ท่านได้อยู่จำพรรษาที่เมืองหงสาวดีมาได้ระยะหนึ่ง จากนั้นได้เดินทางกลับมายังสยาม ท่านได้จาริกไปที่ต่าง ๆ  มิได้อยู่เป็นหลักแหล่ง ในระยะแรกท่านได้ไปจำพรรษาอยู่ที่วัดคลองห้า เมืองธัญญบุรี และวัดต่าง ๆ ในเขตเมืองปทุมธานีบ้าง เคยจำพรรษาอยู่ที่วัดยานนาวา และครั้งสุดท้ายท่านได้ไปจำพรรษาอยู่ที่วัดบางละมุด เป็นเวลา 2 พรรษา

พ.ศ. 2450 พระเจ้าน้องยาเธอสมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระยาวชิรญาณวโรรสทรงเห็นชอบในการแต่งตั้งพระมหาเย็น พุทฺธวํโส เปรียญธรรม 5 ประโยค เป็นพระราชาคณะที่พระไตรสรณธัช และโปรดฯ ให้มาเป็นเจ้าอาวาสวัดบวรมงคลนับเป็นเจ้าอาวาสรูปที่ 7 และเป็นรูปสุดท้ายสำหรับวัดบวรมงคล ยุครามัญนิกาย 

พ.ศ. 2459 พระไตรสรณธัช (เย็น พุทฺธวํโส) ท่านได้อาพาธอย่างหนัก และได้ละสังขารลงอย่างสงบ ด้วยโรคชรา สิริรวมอายุท่านได้ 76 ปี ท่านได้ดำรงตำแหน่งเจ้าอาวาสวัดบวรมงคล นาน 8 ปีเศษ

อ้างอิง

หมวดหมู่:เปรียญธรรม 5 ประโยค
หมวดหมู่:เจ้าอาวาสวัดในกรุงเทพมหานคร
หมวดหมู่:บุคคลจากจังหวัดสมุทรสาคร
หมวดหมู่:ชาวไทยเชื้อสายมอญ