พรรณนาภูมิสถานพระนครศรีอยุธยา

พรรณนาภูมิสถานพระนครศรีอยุธยา เป็นหนังสือซึ่งได้ประมวญจดหมายเหตุสำคัญหลายฉบับเกี่ยวกับประวัติศาสตร์สังคมและวัฒนธรรมของพระนครศรีอยุธยาเข้าไว้ด้วยกัน เป็นเอกสารร้อยแก้วเพียงหนึ่งเดียวที่อธิบายสภาพของกรุงศรีอยุธยาโดยละเอียด ไม่ว่าจะเป็นข้อมูลทางภูมิศาสตร์ ตำแหน่งสถานที่สำคัญชุมชนและตลาดในเกาะเมืองและนอกเกาะเมือง 

สันนิษฐานว่าผู้เขียนคือผู้ที่เคยอาศัยอยู่ในกรุงศรีอยุธยาตั้งแต่ยุครัชสมัยของพระเจ้าบรมโกศ และมีชีวิตยืนยาวมาจนถึงกรุงรัตนโกสินทร์ เช่นเดียวกับชนชั้นผู้นำของกรุงเทพฯ มูลเหตุของการเรียบเรียงต้นฉบับเดิมนั้นอาจเกิดจากกระแสรับสั่งของพระมหากษัตริย์ หรือรับสั่งของเจ้านายพระองค์ใดพระองค์หนึ่ง เนื่องจากชนชั้นนำในสมัยต้นรัตนโกสินทร์ผู้เคยใช้ชีวิตอยู ่ในสมัยปลายสมัยกรุงศรีอยุธยาได้มีความนิยมชมชอบต่อกรุงศรีอยุธยานั้นมีความทรงจำต่อกรุงศรีอยุธยาในฐานะของ "เมื่อครั้งบ้านเมืองยังดี"

นอกจากนี้ยังได้รวบรวมเอกสารอื่น ๆ อย่างเนื้อหาเกี่ยวกับพระราชพิธีต่าง ๆ ที่ไม่ปรากฏในที่อื่นๆ เช่น พระราชพิธีถือน้ำพระพิพัฒน์สัตยา พระราชพิธีลงสรง พระราชพิธีโสกันต์เจ้าฟ้าอุทุมพร และพระราชพิธีบรมราชาภิเษกสมเด็จพระเจ้าเอกทัศ ทำเนียบสมณะศักดิ์ และลักษณะการปกครองสงฆ์ พระพิไชยเสนาว่าด้วยหลักราชการ การวางตนและปฏิบัติตนของข้าราชการ จดหมายเหตุความทรงจำเกี่ยวกับเหตุการณ์ในสมัยปลายกรุงศรีอยุธยา

พรรณนาภูมิสถานพระนครศรีอยุธยา จึงเป็นแหล่งอ้างอิงที่สำคัญในการสร้างกรุงเทพตามแบบแผนของกรุงศรีอยุธยา รวมถึงการรื้อสร้างซากโบราณสถานในสมัยพระยาโบราณราชธานินทร์ในเวลาต่อมาอีกด้วย 

ต้นฉบับ
เอกสารนี้มีสำเนาตกทอดมาจำนวน 3 ฉบับและแตกต่างกันเล็กน้อยในรายละเอียดวินัย พงศ์ศรีเพียร. 2551. พรรณนาภูมิสถานพระนครศรีอยุธยา เอกสารจากหอหลวง (ฉบับความสมบูรณ์). กรุงเทพฯ: อุษาคเนย์. น.29

ฉบับที่ 1
ฉบับนี้เป็นมรดกของพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระนเรศรวรฤทธิ์ ซึ่งคัดลอกมาจากพระราชวังหลวง เอกสารฉบับนี้เป็นที่รู้จักอย่างแพร่หลาย เนื่องจากสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ ได้ประทานให้แก่พระยาโบราณราชธานินทร์ (พร เดชะคุปต์) เมื่อครั้งดำรงตำแหน่งหลวงอนุรักษ์ภูเบศร์ เพื่อใช้ศึกษาควบคู่กับการสำรวจสภาพทางกายภาพในเกาะเมืองพระนครศรีอยุธยา เพื่อจัดทำแผนที่ภูมิสถานพระนครศรีอยุธยา

หลังจากศึกษาเสร็จสิ้น ได้จัดพิมพ์รายงานชื่อ ภูมิสถานพระนครศรีอยุธยา ถวายแด่พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว  เนื่องในโอกาสที่เสด็จไปประกอบพระราชพิธีทรงบวงสรวงบูรพมหากษัตริย์ที่พระนครศรีอยุธยา เมื่อ พ.ศ. 2449

ฉบับที่ 2
กรมศิลปากรได้รับมาเมื่อ พ.ศ. 2480 เมื่อทำการศึกษาเปรียบเทียบพบว่ามีเนื้อที่เพิ่มเติมจากฉบับที่พบอยู่เดิม มีการจัดพิมพ์เผยแพร่ในชื่อว่า ภูมิสถานกรุงศรีอยุธยาฉะบับต่อจากที่เคยพิมพ์มาแล้ว โดยคณะกรรมการจังหวัดพระนครศรีอยุธยา เนื่องในงานทอดกฐินพระราชทาน ณ วัดตูม วันที่ 26 พฤศจิกายน พ.ศ. 2482

ฉบับที่ 3

ฉบับที่ 3 เป็นเอกสารจากกรมราชเลขาธิการในพระองค์ (ซึ่งต่อมาปรับเป็นกรมเลขาธิการคณะรัฐมนตรี) และได้ส่งมอบให้แก่กรมศิลปากร นายปรีดา ศรีชลาลัย ได้พบจากเอกสารชุดดังกล่าว

เอกสารฉบับนี้มีความสมบูรณ์กว่าฉบับอื่น ๆ ทว่าภาษาและสำนวนใหม่กว่า ซึ่งสันนิษฐานว่าไม่เกินสมัยรัชกาลที่ 4 แสดงให้เห็นว่ามีการคัดลอกและแก้ไขแต่งเติมเนื้อความด้วย นายปรีดี ศรีชลาลัย ได้ดำเนินการพิมพ์เป็นตอน ๆ ใน วารสารแถลงงานประวัติศาสตร์ เอกสาร โบราณคดี รวมทั้งสิ้น 6 ฉบับ ในชื่อว่า "คำให้การขุนหลวงวัดประดู่ทรงธรรม"

ต่อมาวินัย พงศ์ศรีเพียร ได้ดำเนินการจัดทำต้นฉบับใหม่อย่างเป็นระบบ และจัดพิมพ์เผยแพร่ในชื่อว่า พรรณนาภูมิสถานและมรดกความทรงจำแห่งพระนครศรีอยุธยา เอกสารจากหอหลวง (ฉบับความสมบูรณ์)

อ้างอิง

หมวดหมู่:อาณาจักรอยุธยา
หมวดหมู่:วรรณกรรมไทย