อิหร่านสมัยซาฟาวี

อิหร่านสมัยซาฟาวี หรือ เปอร์เซียสมัยซาฟาวี หรือ จักรวรรดิซาฟาวี  หรือชื่ออย่างเป็นทางการคือ รักขิตประเทศอิหร่าน (ممالک محروسهٔ ایران) หมายถึงประเทศอิหร่านในช่วงที่ปกครองโดยราชวงศ์ซาฟาวีระหว่างปี 1501 ถึง 1736 ซึ่งเป็นยุคที่อิหร่านเปลี่ยนจากนิกายซุนนีให้กลายเป็นนิกายชีอะฮ์ และเข้าสู่ยุคประวัติศาสตร์สมัยใหม่

การก่อตั้ง
ราชวงศ์ซาฟาวีก่อตั้งโดยพระเจ้าอิสมาอีลที่ 1 ในปี1501 ซึ่งเป็นผู้นำทัพที่ผสานลักษณะของนักรบกับผู้นำทางจิตวิญญาณ เขาได้ประกาศให้ศาสนาอิสลามนิกายชีอะฮ์สิบสองอิหม่าม เป็นศาสนาประจำชาติ ซึ่งเป็นการกระทำที่พลิกโฉมภูมิศาสตร์ศาสนาในตะวันออกกลาง โดยเปลี่ยนอิหร่านให้เป็นรัฐชีอะฮ์ท่ามกลางเพื่อนบ้านซุนนี เช่น จักรวรรดิออตโตมันBlake, Stephen P. Half the World: The Social Architecture of Safavid Isfahan. Mazda Publishers, 1999.

การให้ชีอะฮ์เป็นนิกายประจำชาติทำให้เกิดความขัดแย้งรุนแรงกับจักรวรรดิออตโตมันซึ่งเป็นคู่แข่งสำคัญ โดยเฉพาะในยุทธการชัลดีรัน (Battle of Chaldiran) เมื่อปี 1514 ที่กองทัพซาฟาวีพ่ายแพ้แก่ออตโตมัน ส่งผลให้พรมแดนด้านตะวันตกของอิหร่านหยุดการขยายตัวSavory, Roger. Iran under the Safavids. Cambridge University Press, 2007.

ยุครุ่งเรือง

อิหร่านเข้าสู่ยุครุ่งเรืองในสมัยของพระเจ้าอับบาสที่ 1 ซึ่งครองราชย์ระหว่างปี 1588–1629 พระองค์เป็นผู้ปฏิรูประบบราชการและกองทัพอย่างเข้มแข็ง พระเจ้าอับบาสสร้างกองทัพด้วยการจ้างจากชาวอาร์เมเนีย จอร์เจีย และเชื้อสายคอเคซัสที่ถูกกวาดต้อนมาMatthee, Rudi. Persia in Crisis: Safavid Decline and the Fall of Isfahan. I.B. Tauris, 2011. พร้อมกับลดอำนาจของกองทัพชนเผ่าฆีซิลบัช (Qizilbash) กลุ่มนักรบชีอะฮ์ที่เคยมีบทบาทสำคัญ

ในด้านเศรษฐกิจและศิลปวัฒนธรรม พระเจ้าอับบาสส่งเสริมการค้ากับชาติตะวันตก โดยตั้งเมืองหลวงใหม่ที่เอสแฟฮอน ซึ่งกลายเป็นศูนย์กลางศิลปะสถาปัตยกรรมและหัตถกรรมโลกอิสลาม มีการก่อสร้างสุเหร่า มัสยิด และตลาดที่ยังคงความงดงามจนถึงปัจจุบันNewman, Andrew J. Safavid Iran: Rebirth of a Persian Empire. I.B. Tauris, 2006.

การเสื่อมถอย
หลังการสิ้นพระชนม์ของพระเจ้าอับบาสที่ 1 ในปี 1629 ราชวงศ์ซาฟาวีต้องเผชิญกับปัญหาผู้นำที่ไร้ประสิทธิภาพ หลายพระองค์ทรงสนพระทัยแต่เรื่องส่วนพระองค์และศาสนา ขาดทักษะในการปกครองประเทศ ทำให้ราชสำนักเต็มไปด้วยการแก่งแย่งอำนาจ การทุจริต และการอ่อนแอของกลไกรัฐMatthee, Rudi. Persia in Crisis: Safavid Decline and the Fall of Isfahan. I.B. Tauris, 2011. นอกจากนี้ การพึ่งพากองกำลังชนเผ่าฆีซิลบาช (Qizilbash) มากเกินไปกลับกลายเป็นภาระ เนื่องจากชนเผ่าเหล่านี้มีความจงรักภักดีต่อผู้นำเผ่าของตนมากกว่า

ในด้านเศรษฐกิจ การค้าเส้นทางสายไหมและการค้ากับตะวันตกเริ่มลดปริมาณ ขณะเดียวกัน ราชสำนักก็ไม่สามารถเก็บภาษีได้เต็มที่เนื่องจากระบบราชการเสื่อมประสิทธิภาพ สิ่งเหล่านี้ทำให้ซาฟาวีขาดรายได้เพียงพอในการบริหารประเทศและบำรุงกองทัพ เมื่อราชวงศ์ซาฟาวีอ่อนแอถึงขีดสุด พวกอัฟกันชนเผ่ากิลไซ (Ghilzai) นำโดยมีร์มะฮ์มุด (Mir Mahmud) ก็ฉวยโอกาสเข้ายึดกรุงเอสแฟฮอนในปี 1722Axworthy, Michael. Empire of the Mind: A History of Iran. Basic Books, 2006. และสถาปนาตนเป็นผู้ปกครองใหม่ 

การปกครองของพวกอัฟกันขาดความชอบธรรมในสายตาของชาวประชา และเผชิญกับการต่อต้านจากหลายฝ่ายทั่วจักรวรรดิ หนึ่งในนั้นคือผู้นำชนเผ่าอัฟชาร์นามว่า "นาเดอร์ ฆอลี เบก" เขาสามารถรวบรวมกองกำลังจากเผ่าต่าง ๆ และในปี 1729 เขาได้นำทัพเข้าปะทะกับกองทัพอัฟกันจนมีชัย และขับไล่พวกอัฟกันออกจากกรุงเอสแฟฮอนได้อย่างเด็ดขาด ต่อมา นาเดอร์ปราบดาภิเษกเป็นชาห์แห่งอิหร่านในปี 1736 และสำเร็จโทษอดีตกษัตริย์ราชวงศ์ซาฟาวี

อ้างอิง

หมวดหมู่:ประวัติศาสตร์อิหร่าน
หมวดหมู่:รัฐสิ้นสภาพ