พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ ช้างต้น

พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ ช้างต้น เป็นพิพิธภัณฑ์ที่ตั้งอยู่ในเขตพระราชวังดุสิต ริมถนนอู่ทองใน เขตดุสิต กรุงเทพมหานคร จัดแสดงเกี่ยวกับช้างต้น คือช้างสำคัญที่ได้รับการขึ้นระวางเป็นช้างหลวงส่วนพระองค์ของพระมหากษัตริย์ ปัจจุบันปิดทำการเป็นการถาวร

 ประวัติ 
อาคารของพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ ช้างต้นเดิมเป็นโรงช้างต้นในพระราชวังดุสิตซึ่งพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว (รัชกาลที่ 5) โปรดเกล้าฯ ให้สร้างขึ้นเพื่อพระราชทานแก่พระเศวตอุดมวารณ์ซึ่งเป็นช้างส่วนพระองค์ไว้ยืนโรงหลังจากได้ประกอบพระราชพิธีสมโภชขึ้นระวางเมื่อ พ.ศ. 2499 พระเศวตอุดมวารณ์ล้มลงเมื่อ พ.ศ. 2452

เมื่อ พ.ศ. 2454 ในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว (รัชกาลที่ 6) พระยาเพ็ชรพิไลยศรีสวัสดิ์คล้องช้างเผือกได้จึงนำมาน้อมเกล้าน้อมกระหม่อมถวาย พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัวจึงโปรดเกล้าฯ ให้ประกอบพระราชพิธีสมโภชขึ้นระวาง ณ มณฑลพิธีที่สวนมิสกวัน พระราชทานนามให้ว่าพระเศวตวชิรพาห โปรดเกล้าฯ ให้ยืนโรง ณ โรงช้างต้นในพระราชวังดุสิต 

เมื่อ พ.ศ. 2470 ในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว (รัชกาลที่ 7) เจ้าแก้วนวรัฐ เจ้าผู้ครองนครเชียงใหม่ และดี. เอฟ. แมคฟี ผู้จัดการป่าไม้บริษัทบอร์เนียวน้อมเกล้าน้อมกระหม่อมถวาย พระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัวจึงโปรดเกล้าฯ ให้ประกอบพระราชพิธีสมโภชขึ้นระวางพระราชทานนามให้ว่าพระเศวตคชเดชน์ดิลก โปรดเกล้าฯ ให้ยืนโรง ณ โรงช้างต้นในพระราชวังดุสิต โดยได้มีการจัดสร้างโรงช้างต้นขึ้นอีกโรงหนึ่งคู่กับโรงช้างต้นของพระเศวตวชิรพาห

พระเศวตคชเดชน์ดิลกล้มลงเมื่อ พ.ศ. 2487  ส่วนพระเศวตวชิรพาหล้มลงเมื่อ พ.ศ. 2488 หลังการล้มลงของช้างต้นทั้ง 2 เชือก โรงช้างต้นทั้งสองโรงจึงว่างลง จนกระทั่งถึงรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระมหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร (รัชกาลที่ 9) เมื่อ พ.ศ. 2501 พลโทบัญญัติ เทพหัสดิน ณ อยุธยา ประธานองค์การสวนสัตว์ได้นำช้างเผือกชื่อพลายแก้วมาน้อมเกล้าน้อมกระหม่อมถวาย พระบาทสมเด็จพระมหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตรจึงโปรดเกล้าฯ ให้ปฏิสังขรณ์โรงช้างต้นซึ่งพระเศวตวชิรพาหเคยยืนโรงขึ้นเป็นการชั่วคราวเพื่อใช้เป็นสถานที่ประกอบพระราชพิธีสมโภชขึ้นระวางเมื่อวันที่ 11 พฤศจิกายน พ.ศ. 2502 พระราชทานนามให้ว่าพระเศวตอดุลยเดชพาหน ต่อมาโปรดเกล้าฯ ให้สร้างโรงช้างต้นขึ้นในบริเวณพระตำหนักจิตรลดารโหฐานเพื่อให้อยู่ในเขตพระราชฐานใกล้ที่ประทับ ระหว่างที่มีกำลังดำเนินการก่อสร้างโรงช้างต้น โปรดให้นำพระเศวตอดุลยเดชพาหไปยืนโรงที่สวนสัตว์ดุสิตเป็นการชั่วคราว เมื่อการสร้างโรงช้างต้นแล้วเสร็จ พระเศวตอดุลยเดชพาหนจึงเข้าไปยืนโรงในโรงช้างต้นในพระตำหนักจิตรลดารโหฐาน

เมื่อ พ.ศ. 2517 รัฐบาลสร้างอาคารรัฐสภาใหม่ด้านหลังพระที่นั่งอนันตสมาคม เพื่อใช้แทนที่พระที่นั่งอนันตสมาคมที่เคยใช้เป็นที่ทำการรัฐสภาตั้งแต่ พ.ศ. 2475 รัฐสภาพเห็นว่าอาคารโรงช้างต้นในพระราชวังดุสิตชำรุดทรุดโทรมตามกาลเวลา จึงขอความเห็นชอบจากสำนักพระราชวังในการรื้อโรงช้างต้นออกจากบริเวณอาคารรัฐสภา สำนักพระราชวังปรึกษากับกรมศิลปากร พิจารณาเห็นว่าโรงช้างต้นเป็นมรดกทางวัฒนธรรมของประเทศไทย ตัวอาคารมีความสำคัญด้านสถาปัตยกรรม ประวัติศาสตร์ วัฒนธรรม และประเพณีเกี่ยวกับช้างเผือก เหลือเพียงแห่งเดียวในประเทศไทย จึงดำเนินการอนุรักษ์ไว้เป็นหลักฐานทางประวัติศาสตร์และจารีตประเพณี และประกาศขึ้นทะเบียนโบราณสถานเมื่อวันที่ 28 มีนาคม พ.ศ. 2517 

วันที่ 12 มกราคม พ.ศ. 2531 กระทรวงศึกษาธิการประกาศให้โรงช้างต้นในพระราชวังดุสิตเป็นพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ โดยใช้ชื่อว่า "พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ ช้างต้น"  

เมื่อ พ.ศ. 2535 พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ ช้างต้นเปิดให้เข้าชมอย่างไม่เป็นทางการในวโรกาสที่สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถทรงพระเจริญมายุครบ 60 พรรษา

พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ ช้างต้นปิดทำการเป็นการถาวรเมื่อ พ.ศ. 2561

 ส่วนจัดแสดง 
พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ ช้างต้นแบ่งส่วนจัดแสดงเป็น 2 อาคาร:

 อาคารที่ 1: จัดแสดงเกี่ยวกับประวัติของโรงช้างต้น, ความหมายและความสำคัญของโรงช้างต้น, ความรู้ด้านคชศาสตร์, คติความเชื่อเกี่ยวกับช้างเผือก, การกำเนิดช้างมงคล, การจับช้าง, การคล้องช้าง, และประเภทของช้าง มีการจัดแสดงโบราณวัตถุและศิลปวัตถุที่เกี่ยวข้องกับช้าง ได้แก่ พ่อหมอเฒ่า (ปฏิยายะ), พระพิฆเณศ, อุปกรณ์จับช้าง, เครื่องราง, งาช้างที่สำคัญ (ได้แก่ งาช้างเจ้าพระยาปราบไตรจักร และงาช้างสำคัญในรัชกาลที่ 5), รูปช้างจำลอง, หนังช้างเผือกดองในรัชกาลที่ 4, พู่ขนช้าง, แส้และแปรงขนหางช้าง, เครื่องใช้ในการประกอบพิธีราชสมโภช เป็นต้น
 อาคารที่ 2: จัดแสดงการจำลองพระราชพิธีสมโภชขึ้นระวางช้างเผือก นิทรรศการถาวรพระราชพิธีสมโภชขึ้นระวางช้างเผือกพระเศวตอดุลยเดชพาหน จัดแสดงโบราณวัตถุและศิลปวัตถุ ได้แก่ พระชัยหลังช้าง, ศาลพระเทวกรรม (พระพิฆเณศยืน) และเครื่องประโคม (ได้แก่ แตรฝรั่ง แตรงอน บัณเฑาะว์ สังข์ และฆ้อง)

 อ้างอิง 

 แหล่งข้อมูลอื่น 

 พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ ช้างต้น ที่เว็บไซต์พิพิธภัณฑ์เสมือนจริง กรมศิลปากร
 พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติช้างต้น ที่เว็บไซต์ฐานข้อมูลพิพิธภัณฑ์ในประเทศไทย ศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร
 Thailand Travel Tours - Royal Elephant National Museum 

ช้างต้น
ช้างต้น, พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ

ช้างต้น, พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ
หมวดหมู่:ก่อตั้งในกรุงเทพมหานครในปี พ.ศ. 2531