โคลงภาพพระราชพงศาวดาร

โคลงภาพพระราชพงศาวดาร เป็นหนังสือซึ่งแต่งขึ้นโดยพระราชดำริในพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เพื่อประกอบภาพจิตรกรรมเรื่องพระราชพงศาวดาร ซึ่งทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้ช่างเขียนฝีมือดีช่วยกันวาดขึ้น รวมจำนวน 92 ภาพ มีจำนวนโคลงในหนังสือนี้รวม 376 บท โคลงเหล่านี้เป็นบทพระราชนิพนธ์ของพระองค์เองบ้าง โปรดเกล้าฯ ให้พระบรมวงศานุวงศ์และข้าราชการแต่งถวายบ้าง โดยกำหนดให้ภาพวาดขนาดใหญ่มีโคลงประกอบภาพจำนวน 6 บท ภาพขนาดเล็กมีโคลงประกอบภาพจำนวน 4 บท เมื่อแต่งแล้วเสร็จในปี พ.ศ. 2430 โปรดเกล้าฯ ให้นำภาพเขียนพระราชพงศาวดารไปประดับที่พระเมรุท้องสนามหลวงเพื่อให้ประชาชนทั่วไปได้ชม ในงานพระเมรุสมเด็จพระเจ้าลูกเธอ เจ้าฟ้าพาหุรัดมณีมัย, สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้าตรีเพ็ชรุตม์ธำรง, สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้าศิริราชกกุธภัณฑ์ และพระอรรคชายาเธอ พระองค์เจ้าเสาวภาคย์นารีรัตน์ พร้อมทั้งโปรดเกล้าฯ ให้รวบรวมโคลงเรื่องพระราชพงศาวดารพิมพ์เป็นเล่มหนังสือ โดยให้พระยาศรีสุนทรโวหาร (น้อย อาจารยางกูร) แต่งบานแผนกเป็นร่ายและโคลงกำกับ พระราชทานเป็นของแจกในงานพระเมรุเป็นการพิมพ์ครั้งแรก จำนวน 1,000 เล่ม

เมื่อเสร็จงานพระเมรุแล้ว โปรดเกล้าฯ ให้แบ่งรูปภาพเรื่องพระราชพงศาวดารไปประดับไว้ ณ สถานที่ต่าง ๆ เช่น ที่พระที่นั่งอมรินทรวินิจฉัย ในพระบรมมหาราชวัง ที่พระที่นั่งวโรภาษพิมาน ในพระราชวังบางปะอิน เป็นต้น ปัจจุบันภาพจิตรกรรมชุดนี้คงเหลืออยู่เพียง 41 ภาพ โดยอยู่ในความดูแลของสำนักพระราชวัง จำนวน 24 ภาพ และอยู่ในความดูแลของกรมศิลปากร จำนวน 17 ภาพ

เนื้อความในพระราชพงศาวดารที่โปรดเกล้าฯ ให้นำมาแต่งประกอบภาพ เป็นเหตุการณ์ประวัติศาสตร์สำคัญสมัยกรุงศรีอยุธยา สมัยกรุงธนบุรี และสมัยกรุงรัตนโกสินทร์ (ถึงรัชกาลพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว) โดยอ้างอิงข้อมูลจากพระราชพงศาวดารฉบับพระราชหัตถเลขา ปัจจุบันได้มีการคัดเลือกเอาโคลงภาพพระราชพงศาวดารประกอบภาพที่ 10 พระสุริโยทัยขาดคอช้าง และภาพที่ 56 พันท้ายนรสิงห์ถวายชีวิต มาใช้เป็นตัวอย่างในการศึกษาวรรณคดีไทยในวิชาภาษาไทย หลักสูตรชั้นมัธยมศึกษาปีที่ 2

วัตถุประสงค์ในการประพันธ์
ตามความในร่ายนำโคลงพระราชพงศาวดาร ได้กล่าวถึงพระราชดำริในพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว อันเป็นวัตถุประสงค์ของการสร้างงานจิตรกรรมและประพันธ์โคลงเรื่องพระราชพงศาวดาร ดังนี้
 เพื่อเฉลิมพระเกียรติสมเด็จพระบูรพมหากษัตริย์แห่งประเทศสยาม นับตั้งสมัยกรุงศรีอยุธยาจนถึงสมัยต้นกรุงรัตนโกสินทร์ ผู้ทรงแผ่พระบรมเดชานุภาพปราบปรามศัตรูทั้งหลายให้แพ้พ่าย และทรงปกครองบ้านเมืองให้มีความเจริญรุ่งเรืองและเป็นบรรทัดฐานของการปกครองแผ่นดินสืบมา
 เพื่อเชิดชูเกียรติคุณบรรดาข้าราชการเสนาอำมาตย์ในอดีต ที่ได้ทำความดีความชอบต่อบ้านเมืองอย่างเต็มความสามารถ รวมถึงผู้มีจิตใจจงรักภักดีต่อพระมหากษัตริย์อย่างสุจริตและซื่อตรง
 เพื่อบำรุงงานช่างฝีมือสยาม โดยเฉพาะงานศิลปกรรมด้านจิตรกรรม
 เพื่อทำนุบำรุงนักประพันธ์และศิลปะการประพันธ์ของไทย

รายพระนามและรายนามผู้ประพันธ์โคลงภาพพระราชพงศาวดาร
 พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว
 สมเด็จพระราชปิตุลา บรมพงศาภิมุข เจ้าฟ้าภาณุรังษีสว่างวงศ์ กรมพระยาภาณุพันธุวงศ์วรเดช ขณะดำรงพระยศเป็น สมเด็จพระเจ้าน้องยาเธอ เจ้าฟ้าภาณุรังษีสว่างวงศ์ กรมพระภาณุพันธุวงศวรเดช
 สมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระยาวชิรญาณวโรรส ขณะดำรงพระยศเป็น พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นวชิรญาณวโรรส
 สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมพระยานริศรานุวัติวงศ์ ขณะดำรงพระยศเป็น พระเจ้าน้องยาเธอ เจ้าฟ้ากรมขุนนริศรานุวัติวงศ์	
 สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ ขณะดำรงพระยศเป็น พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นดำรงราชานุภาพ
 สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาเทวะวงศ์วโรปการ ขณะดำรงพระยศเป็น พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหลวงเทวะวงศ์วโรปการ
 พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงบดินทรไพศาลโสภณ ฑีฆชนม์เชษฐประยูร ขณะดำรงพระยศเป็น พระเจ้าราชวรวงศ์เธอ กรมขุนบดินทรไพศาลโสภณ
 พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงประจักษ์ศิลปาคม ขณะดำรงพระยศเป็น พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นประจักษ์ศิลปาคม
 พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระสมมตอมรพันธุ์ ขณะดำรงพระยศเป็น พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นสมมตอมรพันธุ์
 พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงอดิศรอุดมเดช ขณะดำรงพระยศเป็น พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นอดิศรอุดมเดช
 พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงพิชิตปรีชากร ขณะดำรงพระยศเป็น พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหลวงพิชิตปรีชากร
 พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหมื่นทิวากรวงศ์ประวัติ ขณะดำรงพระยศเป็น พระเจ้าน้องยาเธอ พระองค์เจ้าเกษมศรีศุภโยค
 พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหมื่นวิวิธวรรณปรีชา ขณะดำรงพระยศเป็น พระเจ้าน้องยาเธอ พระองค์เจ้าจันทรทัตจุฑาธาร
 พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหมื่นมหิศรราชหฤทัย ขณะดำรงพระยศเป็น พระเจ้าน้องยาเธอ พระองค์เจ้าไชยันตมงคล
 พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระนราธิปประพันธ์พงศ์ ขณะดำรงพระยศเป็น พระเจ้าน้องยาเธอ พระองค์เจ้าวรวรรณากร
 พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมขุนพิทยลาภพฤฒิธาดา ขณะดำรงพระยศเป็น พระเจ้าน้องยาเธอ พระองค์เจ้าโสณบัณฑิตย์
 พระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าศรีเสาวภางค์ ขณะดำรงพระยศเป็น พระเจ้าน้องยาเธอ พระองค์เจ้าศรีเสาวภางค์
 พระเจ้าราชวรวงศ์เธอ กรมหมื่นสถิตย์ธำรงสวัสดิ์ ขณะดำรงพระยศเป็น พระเจ้าบวรวงศ์เธอ กรมหมื่นสถิตย์ธำรงสวัสดิ์
 พระวรวงศ์เธอ กรมหมื่นปราบปรปักษ์ ขณะดำรงพระยศเป็น พระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าขจรจรัสวงศ์
 พระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าอลังการ ขณะดำรงพระยศเป็น หม่อมเจ้าอลังการ มาลากุล
 หม่อมเจ้ากรรเจียก นพวงศ
 หม่อมเจ้าดำ นพวงศ
 หม่อมเจ้าประภากร มาลากุล
 หม่อมเจ้าวัชรินทร์ สิงหรา
 เจ้าพระยาศรีธรรมาธิราช (เวก บุณยรัตพันธุ์) ขณะยังมีบรรดาศักดิ์เป็น พระยาราชวรานุกูล
 เจ้าพระยาพระเสด็จสุเรนทราธิบดี (หม่อมราชวงศ์เปีย มาลากุล) ขณะยังมีฐานันดรเป็น หม่อมราชวงศ์เปีย (ยังมิได้รับพระราชทานบรรดาศักดิ์)
 พระยาพจนปรีชา (หม่อมราชวงศ์สำเริง อิศรศักดิ์) ขณะยังมีฐานันดรเป็น หม่อมราชวงศ์สำเริง (ยังมิได้รับพระราชทานบรรดาศักดิ์)
 พระยาราชโยธา (เผื่อน พรหมปิณฑะ)
 พระยาราชสัมภารากร (เลื่อน สุรนันท์)	
 พระยาศรีสุนทรโวหาร (น้อย อาจารยางกูร)
 พระยาอิศรพันธุ์โสภณ (หม่อมราชวงศ์หนู อิศรางกูร) ขณะยังมีบรรดาศักดิ์เป็น พระผดุงศุลกกฤตย์
 พระยาอภัยพลภักดิ์ (หม่อมหลวงอุกฤษฐ์ เสนีวงศ์) ขณะยังมีบรรดาศักดิ์เป็น หลวงฤทธิจักรกำจร	
 พระยาสโมสรสรรพการ (ทัด ศิริสัมพันธ์) ขณะยังมีบรรดาศักดิ์เป็น หลวงสโมสรพลการ
 พระยาโอวาทวรกิจ (แก่น โอวาทสาร) ขณะยังมีบรรดาศักดิ์เป็น ขุนโอวาทวรกิจ
 พระยาอภิชิตชาญยุทธ (เจริญ เศวตนันทน์) ขณะยังมีบรรดาศักดิ์เป็น จ่าชำนาญทั่วด้าว
 พระยามนูสารศาสตรบัญชา (ศิริ เอมะศิริ) ขณะยังมีบรรดาศักดิ์เป็น นายเสถียรรักษา
 พระอมรสินธพ (นก) ขณะยังมีบรรดาศักดิ์เป็น ขุนภักดีอาสา
 พระพินิจสารา (ทิม บุณยรัตพันธุ์) ขณะยังมีบรรดาศักดิ์เป็น ขุนวรการโกศล
 หลวงราชพงศ์ภักดี (หม่อมราชวงศ์วิน อิศรางกูร)
 หลวงภิรมย์โกษา (อยู่) ขณะยังมีบรรดาศักดิ์เป็น ขุนพินิจจัย

บัญชีภาพในหนังสือโคลงภาพพระราชพงศาวดาร

+  ลำดับที่  ภาพ  แผ่นดิน  ชื่อภาพ  ผู้วาด  ผู้ประพันธ์โคลง 1  120px  สมเด็จพระรามาธิบดีที่ 1  ภาพสร้างกรุงศรีอยุธยา นายอิ้มปรากฏข้อมูลในราชกิจจานุเบกษาว่า ได้รับพระราชทานเหรียญดุษฎีมาลา เข็มศิลปวิทยา เมื่อวันพฤหัสบดี เดือนยี่ แรม 12 ค่ำ ปีจอ อัฐศก จ.ศ. 1248 ตรงกับวันที่ 20 มกราคม พ.ศ. 2429 (แต่ขึ้น ค.ศ. 1887 แล้ว) ซึ่งเป็นระยะเวลาที่ใกล้เคียงมากกับช่วงการผลิตงานจิตรกรรมชุดโคลงภาพพระราชพงศาวดาร ดูที่   พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว 2  120px  สมเด็จพระราเมศวร  ภาพตีเมืองเชียงใหม่ ไม่ปรากฏข้อมูล  พระเจ้าน้องยาเธอ พระองค์เจ้าวรวรรณากร 3  120px  สมเด็จพระราเมศวร ภาพตีเมืองละแวก ไม่ปรากฏข้อมูล  พระเจ้าน้องยาเธอ พระองค์เจ้าวรวรรณากร 4  120px  สมเด็จพระอินทราชา ภาพเจ้าอ้ายเจ้ายี่ชนช้าง  นายเทศ  พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นประจักษ์ศิลปาคม 5  120px  สมเด็จพระบรมไตรโลกนาถ  ภาพพระอินทราชาชนช้างกับหมื่นนคร  หลวงสุวรรณสิทธิ์บรรดาศักดิ์สุดท้ายคือ พระยาจินดารังสรรค์ (สาย)  หม่อมเจ้าประภากร ในสมเด็จเจ้าฟ้ากรมพระยาบำราบปรปักษ์ 6  120px  สมเด็จพระรามาธิบดีที่ 2  ภาพหล่อพระศรีสรรเพ็ชญ์  ไม่ปรากฏข้อมูล  พระผดุงศุลกกฤตย์ 7  120px  สมเด็จพระยอดฟ้า ภาพเสด็จออกทอดพระเนตรช้างบำรูงา  ไม่ปรากฏข้อมูล  พระผดุงศุลกกฤตย์ 8  120px  ขุนวรวงศาธิราช  ภาพพระเฑียรราชาเสี่ยงเทียน  ไม่ปรากฏข้อมูล  พระยาราชวรานุกูล 9  120px  ขุนวรวงศาธิราช  ภาพขุนพิเรนทรเทพกับพวกจับขุนวรวงศาฯ  ไม่ปรากฏข้อมูล  พระยาราชวรานุกูล 10  120px  สมเด็จพระมหาจักรพรรดิ  ภาพพระสุริโยทัยขาดคอช้าง  สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมพระยานริศรานุวัดติวงศ์ปรากฏข้อมูลในราชกิจจานุเบกษาว่า ได้รับพระราชทานเหรียญดุษฎีมาลา เข็มศิลปวิทยา จากวิชาช่างเขียน เมื่อวันที่ 20 มกราคม ร.ศ. 109 พ.ศ. 2433 (แต่ขึ้น ค.ศ. 1891 แล้ว) ดูที่    พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว 11  120px  สมเด็จพระมหาจักรพรรดิ  ภาพเอาปืนใหญ่ยิงค่ายพระเจ้าหงสาวดี  ไม่ปรากฏข้อมูล  พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นประจักษ์ศิลปาคม 12  120px  สมเด็จพระมหาจักรพรรดิ  ภาพยิงถูกกิ่งโพธิ์ในค่ายพระเจ้าหงสาวดี  ไม่ปรากฏข้อมูล  พระเจ้าบวรวงศ์เธอ กรมหมื่นสถิตย์ธำรงสวัสดิ์ 13  120px  สมเด็จพระมหาจักรพรรดิ  ภาพช้างพลายศรีมงคล พลายมงคลทวีปอาละวาด  ไม่ปรากฏข้อมูล  พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหลวงเทวะวงศ์วโรปการ 14  120px  สมเด็จพระมหาจักรพรรดิ  ภาพคล้องได้ช้างเผือกแม่ลูก  ไม่ปรากฏข้อมูล  พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นสมมตอมรพันธุ์ 15  120px  สมเด็จพระมหาจักรพรรดิ  ภาพสมเด็จพระมหาจักรพรรดิ พระเจ้าหงสาวดี ทำสัตยกันที่พลับพลา  ไม่ปรากฏข้อมูล  หม่อมเจ้าวัชรินทร์ ในกรมขุนบดินทรไพศาลโสภณ 16  120px  สมเด็จพระมหินทราธิราชครั้งที่ 1  ภาพพระมหาธรรมราชาปล่อยแพไฟ  ไม่ปรากฏข้อมูล  พระเจ้าบวรวงศ์เธอ กรมหมื่นสถิตย์ธำรงสวัสดิ์ 17  120px  สมเด็จพระมหินทราธิราชครั้งที่ 2  ภาพพระเจ้าหงสาวดีขุดอุโมงค์เข้าตีพระนคร  ไม่ปรากฏข้อมูล  พระเจ้าบวรวงศ์เธอ กรมหมื่นสถิตย์ธำรงสวัสดิ์ 18  120px  สมเด็จพระมหินทราธิราชครั้งที่ 2  ภาพพระเจ้าหงสาวดีให้ถมถนนข้ามน้ำ  ไม่ปรากฏข้อมูล  พระเจ้าบวรวงศ์เธอ กรมหมื่นสถิตย์ธำรงสวัสดิ์ 19  120px  สมเด็จพระมหินทราธิราชครั้งที่ 2  ภาพพระมหาธรรมราชาอาสาเจรจาความเมือง  ไม่ปรากฏข้อมูล  พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว 20  120px  สมเด็จพระมหาธรรมราชาธิราช   ภาพยิงพระจำปาธิราช  ไม่ปรากฏข้อมูล  หลวงราชพงศ์ภักดี 21  120px  สมเด็จพระมหาธรรมราชาธิราช  ภาพสมเด็จพระนเรศวรตามจับพระยาจีนจันตุ  นายใหญ่  พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว 22  120px  สมเด็จพระมหาธรรมราชาธิราช  ภาพสมเด็จพระนเรศวรทรงปืนข้ามแม่น้ำสะโตง  พระจ่างขณะนั้นยังบวชเป็นพระภิกษุ ภายหลังสึกออกมารับราชการ บรรดาศักดิ์สุดท้ายคือ พระวิทยประจง (จ่าง โชติจิตรกะ)  พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว 23  120px  สมเด็จพระมหาธรรมราชาธิราช  ภาพสมเด็จพระนเรศวรรบศึกเชียงใหม่  ไม่ปรากฏข้อมูล  พระยาราชสัมภารากร 24  120px  สมเด็จพระมหาธรรมราชาธิราช  ภาพสมเด็จพระนเรศวรยิงทัพเชียงใหม่ในเรือ  ไม่ปรากฏข้อมูล  พระเจ้าน้องยาเธอ พระองค์เจ้าไชยันตมงคล 25  120px  สมเด็จพระมหาธรรมราชาธิราช  ภาพสมเด็จพระนเรศวรกลับจากศึกเชียงใหม่  ไม่ปรากฏข้อมูล  พระเจ้าน้องยาเธอ พระองค์เจ้าไชยันตมงคล 26  120px  สมเด็จพระมหาธรรมราชาธิราช  สมเด็จพระนเรศวรปีนค่ายพระเจ้าหงษาวดี  ไม่ปรากฏข้อมูล  สมเด็จพระเจ้าน้องยาเธอ เจ้าฟ้าภาณุรังษีสว่างวงศ์ กรมพระภาณุพันธุวงศวรเดช 27  120px  สมเด็จพระมหาธรรมราชาธิราช  สมเด็จพระนเรศวรรบลักไวทำมู  ไม่ปรากฏข้อมูล  หม่อมราชวงศ์สำเริง 28  120px  สมเด็จพระนเรศวรมหาราช  ภาพตีทัพหน้าพระมหาอุปราชาหงษาวดี  พระปมขณะเขียนภาพนั้นบวชเป็นพระภิกษุ  ขุนวรการโกศล 29  120px  สมเด็จพระนเรศวรมหาราช  ภาพสมเด็จพระนเรศวรทำยุทธหัตถีกับพระมหาอุปราชา  หลวงพิศณุกรรม์ในเอกสารฉบับมีภาพประกอบบางฉบับ สะกดชื่อเป็น หลวงเพ็ชวกรรม (เล็ก)  พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหลวงพิชิตปรีชากร 30  120px  สมเด็จพระนเรศวรมหาราช  ภาพสมเด็จพระวันรัตทูลขอโทษแม่ทัพนายกอง  ไม่ปรากฏข้อมูล  ขุนวรการโกศล 31  120px  สมเด็จพระนเรศวรมหาราช  ภาพทูตเชียงใหม่เฝ้าถวายราชบรรณาการภาพนี้ถูกผลิตซ้ำบ่อยครั้งด้วยความเข้าใจผิดว่าเป็นภาพเหตุการณ์ปราบดาภิเษกของสมเด็จพระเจ้ากรุงธนบุรี  ไม่ปรากฏข้อมูล  จ่าชำนาญทั่วด้าว 32  120px  สมเด็จพระนเรศวรมหาราช  ภาพตีเมืองตะนาวศรีแลทวาย  ไม่ปรากฏข้อมูล  ขุนภักดีอาสา 33  120px  สมเด็จพระนเรศวรมหาราช  ภาพเสด็จตีเมืองละแวก  ไม่ปรากฏข้อมูล  พระยาราชสัมภารากร 34  120px  สมเด็จพระนเรศวรมหาราช  ภาพพิธีปฐมกรรม  ไม่ปรากฏข้อมูล  หลวงราชพงศ์ภักดี 35  120px  สมเด็จพระนเรศวรมหาราช  ภาพเสด็จเลียบเมืองละแวก  ไม่ปรากฏข้อมูล  พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นสมมตอมรพันธุ์ 36  120px  สมเด็จพระนเรศวรมหาราช  ภาพเสด็จไปตีเมืองหงสาวดี  นายใหญ่  พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นอดิศรอุดมเดช 37  120px  สมเด็จพระนเรศวรมหาราช  ภาพพวกหัวเมืองทำสัตย์ที่เมืองลำพูน  ไม่ปรากฏข้อมูล  หม่อมเจ้าประภากร ในสมเด็จเจ้าฟ้ากรมพระยาบำราบปรปักษ์ 38  120px  สมเด็จพระเอกาทศรถ  ภาพทูตแขกเมืองไทรเฝ้า  ไม่ปรากฏข้อมูล  หม่อมเจ้าอลังการ ในสมเด็จเจ้าฟ้ากรมพระยาบำราบปรปักษ์ 39  120px  สมเด็จเจ้าฟ้าศรีเสาวภาคย์  ภาพพระพิมลธรรมเป็นขบถ  ไม่ปรากฏข้อมูล  พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นประจักษ์ศิลปาคม 40  120px  สมเด็จพระเจ้าทรงธรรม  ภาพญี่ปุ่นเข้าพระราชวัง  ไม่ปรากฏข้อมูล  พระยาราชวรานุกูล 41  120px  สมเด็จพระเชษฐาธิราช  ภาพเจ้าพระยากระลาโหมเป็นขบถ  ไม่ปรากฏข้อมูล  พระยาราชโยธา 42  120px  สมเด็จพระศรีสุธรรมราชา  ภาพพระนารายณ์ยกเข้าไปตีพระราชวัง  นายอิ้ม  นายเสถียรรักษา 43  120px  สมเด็จพระนารายณ์มหาราช  ภาพราชทูตไทยไปเมืองฝรั่งเศส  ไม่ปรากฏข้อมูล  พระเจ้าน้องยาเธอ พระองค์เจ้าโสณบัณฑิตย์ 44  120px  สมเด็จพระนารายณ์มหาราช  ภาพพระยาสีหราชเดโชไชยตีค่ายพม่า  ไม่ปรากฏข้อมูล  หม่อมราชวงศ์สำเริง 45  120px  สมเด็จพระนารายณ์มหาราช  ภาพสมโภชเจ้าพระยาคเชนทรฉัททันต์ช้างเผือก  ไม่ปรากฏข้อมูล  พระยาราชโยธา 46  120px  สมเด็จพระนารายณ์มหาราช  ภาพเสด็จตีเมืองเชียงใหม่  ไม่ปรากฏข้อมูล  พระยาราชวรานุกูล 47  120px  สมเด็จพระนารายณ์มหาราช  ภาพหลวงสรศักดิ์ชกเจ้าพระยาวิชเยนทร์  ไม่ปรากฏข้อมูล  หม่อมเจ้ากรรเจียก ในกรมหมื่นมเหศวรศิววิลาส 48  120px  สมเด็จพระนารายณ์มหาราช  ภาพเจ้าพระยาวิชเยนทร์ชั่งปืนพระพิรุณแสนห่า  ไม่ปรากฏข้อมูล  ขุนโอวาทวรกิจ 49  120px  สมเด็จพระนารายณ์มหาราช  ภาพพระเพทราชาขี่ม้าแดงพยศ  ไม่ปรากฏข้อมูล  ขุนโอวาทวรกิจ 50  120px  สมเด็จพระนารายณ์มหาราช  ภาพหลวงสรศักดิ์ล้อมตึกพระเจ้าเหา  ไม่ปรากฏข้อมูล  ขุนพินิจจัย 51  120px  สมเด็จพระนารายณ์มหาราช  ภาพจับเจ้าพระยาวิชเยนทร์  ไม่ปรากฏข้อมูล  พระเจ้าน้องยาเธอ พระองค์เจ้าจันทรทัตจุฑาธาร 52  120px  สมเด็จพระเพทราชา  ภาพชักพระบรมศพสมเด็จพระนารายณ์  ไม่ปรากฏข้อมูล  พระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าขจรจรัสวงศ์ 53  120px  สมเด็จพระเพทราชา  ภาพอ้ายธรรมเถียรเป็นขบถ  พระคด  พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นอดิศรอุดมเดช 54  120px  สมเด็จพระเพทราชา  ภาพตีเมืองนครศรีธรรมราช  ไม่ปรากฏข้อมูล  หม่อมเจ้าอลังการ ในสมเด็จเจ้าฟ้ากรมพระยาบำราบปรปักษ์ 55  120px  สมเด็จพระเจ้าเสือ  ภาพเสด็จทรงช้างข้ามบึงหูกวาง  ไม่ปรากฏข้อมูล  พระเจ้าน้องยาเธอ เจ้าฟ้ากรมขุนนริศรานุวัติวงศ์ 56  120px  สมเด็จพระเจ้าเสือ  ภาพพันท้ายนรสิงห์ถวายชีวิต  นายทองบรรดาศักดิ์สุดท้ายคือ พระวรรณวาดวิจิตร (ทอง จารุวิจิตร)  พระเจ้าน้องยาเธอ พระองค์เจ้าวรวรรณากร 57  120px  สมเด็จพระเจ้าท้ายสระ  ภาพช้างทรงพระมหาอุปราชแทงช้างพระที่นั่ง  พระเจ้าน้องยาเธอ เจ้าฟ้ากรมขุนนริศรานุวัติวงศ์  พระเจ้าน้องยาเธอ เจ้าฟ้ากรมขุนนริศรานุวัติวงศ์ 58  120px  สมเด็จพระเจ้าท้ายสระ  ภาพชลอพระนอนวัดป่าโมกข์  ไม่ปรากฏข้อมูล  พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหลวงเทวะวงศ์วโรปการ 59  120px  พระเจ้าบรมโกษฐ์  ภาพขุนชำนาญสู้กับพระธนบุรี  ไม่ปรากฏข้อมูล  พระยาราชวรานุกูล 60  120px  พระเจ้าเอกทัศ  ภาพพระยาไทรถวายช้างเล็บครบ  ไม่ปรากฏข้อมูล  พระเจ้าน้องยาเธอ พระองค์เจ้าเกษมศรีศุภโยค 61  120px  พระเจ้าเอกทัศ  ภาพอลังกปูนีถวายนกกระจอกเทศ  ไม่ปรากฏข้อมูล  พระเจ้าน้องยาเธอ พระองค์เจ้าวรวรรณากร 62  120px  จลาจลสมัย  ภาพพระยาวชิรปราการกับทหาร 5 ม้า รบพม่า 30 ม้า  ไม่ปรากฏข้อมูล  พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว 63  120px  จลาจลสมัย  ภาพพระยาวชิรปราการรบพม่าในพงแขม  ไม่ปรากฏข้อมูล  หม่อมเจ้าชายดำ ในกรมหมื่นมเหศวรศิววิลาศ 64  120px  จลาจลสมัย  ภาพเจ้าตากตีค่ายพม่าที่โพธิ์สามต้น  นายอ่อน  หม่อมราชวงศ์เปีย 65  120px  พระเจ้ากรุงธนบุรี  ภาพพระยาตานีส่งตัวเจ้านครถวาย  ไม่ปรากฏข้อมูล  พระยาศรีสุนทรโวหาร (น้อย อาจารยางกูร) 66  120px  พระเจ้ากรุงธนบุรี  ภาพตีเมืองสวางคบุรี  หลวงสุวรรณสิทธิ์  หลวงฤทธิจักรกำจร 67  120px  พระเจ้ากรุงธนบุรี  ภาพเสด็จตีเมืองพุไทยมาศ  นายอ่อน  พระยาราชสัมภารากร 68  120px  พระเจ้ากรุงธนบุรี  ภาพพม่าค่ายเขาบางแก้วยอมแพ้  ไม่ปรากฏข้อมูล  พระยาราชวรานุกูล 69  120px  พระเจ้ากรุงธนบุรี  ภาพนายขนมต้มชกพม่าถวายตัวพระเจ้าอังวะ  ไม่ปรากฏข้อมูล  พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหลวงพิชิตปรีชากร 70  120px  พระเจ้ากรุงธนบุรี  ภาพอะแซหวุ่นกี้ดูตัวพระยาจักรี  ไม่ปรากฏข้อมูล  พระเจ้าน้องยาเธอ พระองค์เจ้าวรวรรณากร 71  120px  พระเจ้ากรุงธนบุรี  ภาพแห่พระแก้วมรกฏแลพระบางลงมากรุงธนบุรี  ไม่ปรากฏข้อมูล  ขุนภักดีอาสา 72  120px  จลาจลในกรุงธนบุรี  ภาพพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าเสด็จกลับจากเมืองเขมร  นายขำ  พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว 73  120px  พระบาทสมเด็จฯ พระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก  ภาพปราบดาภิเษก  ไม่ปรากฏข้อมูล  พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหลวงเทวะวงศ์วโรปการ 74  120px  พระบาทสมเด็จฯ พระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก  ภาพยิงปืนลูกไม้พังค่ายพม่า  ไม่ปรากฏข้อมูล  พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นประจักษ์ศิลปาคม 75  120px  พระบาทสมเด็จฯ พระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก  กรมพระราชวังหลังจับพม่ามาถวาย  ไม่ปรากฏข้อมูล  หม่อมราชวงศ์เปีย 76  120px  พระบาทสมเด็จฯ พระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก  ท้าวเทพสตรีรักษาเมืองถลาง  ไม่ปรากฏข้อมูล  พระเจ้าน้องยาเธอ พระองค์เจ้าโสณบัณฑิตย์ 77  120px  พระบาทสมเด็จฯ พระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก  ภาพตีเมืองตานีได้ปืนใหญ่  นายวร  นายเสถียรรักษา 78  120px  พระบาทสมเด็จฯ พระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก  ภาพตีค่ายพม่าที่ตำบลสามสบ  ไม่ปรากฏข้อมูล  พระยาราชวรานุกูล 79  120px  พระบาทสมเด็จฯ พระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก  ภาพตีค่ายปีกกาพม่าที่เมืองทวาย  พระโต  พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว 80  120px  พระบาทสมเด็จฯ พระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก  ภาพปฏิสังขรณ์มณฑปพระพุทธบาท  ไม่ปรากฏข้อมูล  หลวงสโมสรพลการ 81  120px  พระบาทสมเด็จฯ พระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก  ภาพทำสังคายนา  ไม่ปรากฏข้อมูล  พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นดำรงราชานุภาพ 82  120px  พระบาทสมเด็จฯ พระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก  ภาพไฟไหม้อินทราภิเศกมหาปราสาท  ไม่ปรากฏข้อมูล  พระเจ้าน้องยาเธอ พระองค์เจ้าเกษมศรีศุภโยค 83  120px  พระบาทสมเด็จฯ พระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก  ภาพเจ้าเวียงจันทน์รับอาสาตีหลวงพระบาง  ไม่ปรากฏข้อมูล  หม่อมเจ้าอลังการ ในสมเด็จเจ้าฟ้ากรมพระยาบำราบปรปักษ์ 84  120px  พระบาทสมเด็จฯ พระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก  ภาพทำกระจาดใหญ่บูชากัณฑ์เทศน์มหาชาติ  ไม่ปรากฏข้อมูล  พระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าขจรจรัสวงศ์ 85  120px  พระบาทสมเด็จฯ พระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก  ภาพหล่อปืนนารายณ์สังหาร  ไม่ปรากฏข้อมูล  พระยาศรีสุนทรโวหาร (น้อย อาจารยางกูร) 86  120px  พระบาทสมเด็จฯ พระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก  ภาพอุปราชาภิเศกกรมหลวงอิศรสุนทรเป็นกรมพระราชวังบวรฯ  ไม่ปรากฏข้อมูล  พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว 87  120px  พระบาทสมเด็จฯ พระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก  ภาพฉลองพระศรีศากยมุนีหน้าพระตำหนักน้ำ  นายโต  พระเจ้าน้องยาเธอ พระองค์เจ้าศรีเสาวภางค์ 88  120px  พระบาทสมเด็จฯ พระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก  ภาพโสกันต์เจ้าฟ้ากุณฑลทิพยวดี  นายทอง  พระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าขจรจรัสวงศ์ 89  120px  พระบาทสมเด็จฯ พระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก  ภาพองเชียงสือสามิภักดิ์  พระเชียงอิน  พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นดำรงราชานุภาพ 90  120px  พระบาทสมเด็จฯ พระพุทธเลิศหล้านภาไลย  ภาพพระราชพิธีลงสรงพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว  นายอิ้ม, นายทอง  สมเด็จพระเจ้าน้องยาเธอ เจ้าฟ้าภาณุรังษีสว่างวงศ์ กรมพระภาณุพันธุวงศวรเดช 91  120px  พระบาทสมเด็จฯ พระพุทธเลิศหล้านภาไลย  ภาพทรงพระผนวชพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวเป็นสามเณร  ไม่ปรากฏข้อมูล  พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นวชิรญาณวโรรส 92  120px  พระบาทสมเด็จฯ พระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว  ภาพกัปตันเฮนรีเบอร์นี ทูตอังกฤษเข้าเฝ้าฯ  ไม่ปรากฏข้อมูล  พระเจ้าราชวรวงศ์เธอ กรมขุนบดินทรไพศาลโสภณ

เชิงอรรถ

หมวดหมู่:วรรณคดีประเภทโคลง
หมวดหมู่:พระราชนิพนธ์ในรัชกาลที่ 5
หมวดหมู่:พงศาวดารไทย
หมวดหมู่:จิตรกรรมประวัติศาสตร์
หมวดหมู่:จิตรกรรมสีน้ำมัน
หมวดหมู่:จิตรกรรมในคริสต์ทศวรรษ 1870
หมวดหมู่:จิตรกรรมสมัยใหม่