พระเจ้าประเทศราช

พระเจ้าประเทศราช เป็นบรรดาศักดิ์ ชั้นสูงสุด ที่พระมหากษัตริย์แห่งอาณาจักรสยาม ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ สถาปนาให้แก่ เจ้าผู้ปกครองเมืองประเทศราช

 ลักษณะโดยทั่วไป 

 ลักษณะร่วมกับเจ้าประเทศราช 
พระเจ้าประเทศราชและเจ้าประเทศราชจะได้รับการยกย่องจากสยามสูงขึ้นไปจากผู้ปกครองหัวเมืองอื่น เช่น

 ได้รับการจารึกพระนามในพระสุพรรณบัฏ
 หนังสือในการติดต่อกับราชธานี มีคำเรียกเฉพาะว่า ศุภอักษร
 มีคำราชาศัพท์เฉพาะ คือ ถึงแก่พิราลัย
 มีพาหนะเป็นคานหามเก้าอี้ทอง
 พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงพระราชนิพนธ์ธรรมเนียมแห่งราชวงศ์จักรีว่า พระราชโอรสและพระราชธิดาอันประสูติแต่ธิดาเจ้าประเทศราช สามารถเป็นเจ้าฟ้าได้ มีรายละเอียดดังนี้

 ลักษณะเฉพาะ 
 พระราชบัญญัติระเบียบบรรดาศักดิ์ลงวันที่ 15 มีนาคม ร.ศ. 117 (พ.ศ. 2442ถือว่าวันที่ 1 มกราคมเป็นวันขึ้นปีใหม่) กำหนดให้เทียบบรรดาศักดิ์ของพระเจ้าประเทศราชเสมอด้วยนายพลเอก
 พระราชบัญญัติศักดินาเจ้านายพระยาท้าวแสนเมืองประเทศราชลงวันที่ 14 กรกฎาคม ร.ศ. 118 (พ.ศ. 2442) กำหนดให้พระเจ้าประเทศราชถือศักดินา 15,000

 ธรรมเนียมการเลื่อนพระอิสริยยศในหัวเมืองล้านนา 
เดิมผู้ปกครองหัวเมืองล้านนามียศเป็นพระยา หากเจ้าเมืองคนใดมีความชอบมากจะได้รับการแต่งตั้งให้เป็นพระเจ้าเฉพาะตัว ต่อมาพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงสถาปนาให้ผู้ปกครองนครเชียงใหม่, นครลำปาง, นครลำพูน และนครน่านมียศโดยปกติเป็นเจ้า ถ้าเจ้าผู้ครองนครมีความชอบในราชการมากเป็นพิเศษก็จะทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ เลื่อนเป็นพระเจ้า ดังปรากฏในพระนิพนธ์ของสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ ความว่า

โดยพฤตินัยพระอิสริยยศพระเจ้าประเทศราชนั้นจะทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ เลื่อนพระอิสริยยศเจ้าประเทศราช ที่ทรงมีพระชนมายุอาวุโสสูงสุดในบรรดา หัวเมืองล้านนา ขึ้นดำรงพระอิสริยยศเป็นพระเจ้าประเทศราช ในสมัยกรุงรัตนโกสินทร์พระมหากษัตริย์แห่งอาณาจักรสยาม ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ สถาปนาเลื่อนพระเกียรติยศเจ้าผู้ครองนครขึ้นดำรงพระอิสริยยศเป็นพระเจ้าประเทศราช รวมทั้งสิ้น 7 พระองค์

 การสถาปนาพระเจ้าประเทศราช 
ตารางต่อไปนี้แสดงรายละเอียดการสถาปนาพระเจ้าประเทศราชในสมัยอาณาจักรธนบุรีและอาณาจักรรัตนโกสินทร์โดยยึดตามข้อมูลในพระสุพรรณบัฏ (ถ้ามี) วันที่สถาปนายึดตามปฏิทินเกรกอรี ในการสถาปนาพระเจ้านันทเสน จดหมายเหตุระบุวันที่สถาปนาคือ "วันพฤหัสบดีขึ้น 4 ค่ำ เดือน 1 จ.ศ. 1143 ปีเถาะ" อย่างไรก็ตาม จ.ศ. 1143 เป็นปีฉลูไม่ใช่ปีเถาะ ตารางต่อไปนี้ยึดตามการเผยแพร่ของกรมศิลปากรในปี พ.ศ. 2545 สันนิษฐานว่า คือ "วันพฤหัสบดีขึ้น 4 ค่ำ เดือน 1 จ.ศ. 1144 ปีขาล"ขึ้น 4 ค่ำ เดือน 1 จ.ศ. 1143 ปีฉลู ตรงกับวันจันทร์ที่ 19 พฤศจิกายน พ.ศ. 2324, ขึ้น 4 ค่ำ เดือน 1 จ.ศ. 1144 ปีขาล ตรงกับวันอาทิตย์ที่ 8 ธันวาคม พ.ศ. 2325, ขึ้น 4 ค่ำ เดือน 1 จ.ศ. 1145 ปีเถาะ ตรงกับวันพฤหัสบดีที่ 27 พฤศจิกายน พ.ศ. 2326

ผู้ได้รับการสถาปนาประเทศราชวันที่สถาปนาพระนามและอิสริยยศพระราชโองการหรือพระสุพรรณบัฏก่อนการสถาปนาหลังการสถาปนารัชกาลสมเด็จพระเจ้ากรุงธนบุรีพระเจ้านราสุริยวงศ์เมืองนครศรีธรรมราชพ.ศ. 2312ไม่ปรากฏพระเจ้านราสุริยวงษ์ ผู้ครองเมืองนครศรีธรรมราชไม่ปรากฏเจ้าพระยานครศรีธรรมราช (หนู)เมืองนครศรีธรรมราช15 กันยายน พ.ศ. 2319เจ้าพระยานคร (หนู)พระเจ้าขัตติยราชนิคม สมมติมไหสวรรค์ พระเจ้านครศรีธรรมราช เจ้าขัณฑสีมาประชุมพงศาวดารภาคที่ 2รัชกาลพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราชพระเจ้านันทเสนอาณาจักรเวียงจันทน์8 ธันวาคม พ.ศ. 2325เจ้านันทเสนพระเจ้านันทะเสนราชพงษมะลานเจ้าพระนครเวียงจันทบุรีจดหมายเหตุ ร. 1 จ.ศ. 1143 เลขที่ 2เจ้าอนุรุทธอาณาจักรหลวงพระบาง3 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2335เจ้าอุปราช (อนุรุทธ)พระเจ้าร่มขาวขัติยราชสุริยวงษ เปนจ้าวพระนครหลวงพบาง ราชธานีศรีสัตนาคณะหุตมะรัตนบุรีสะกดตามอักขรวิธีเก่าจดหมายเหตุ ร. 1 จ.ศ. 1153 เลขที่ 2สมเด็จพระนารายณ์รามาธิบดีศรีสุริโยพรรณอาณาจักรกัมพูชา23 พฤษภาคม พ.ศ. 2337นักองค์เองสมเด็จพระนารายณ์รามาธิบดี ศรีสุริโยพรรณ บรมสุรินทรา มหาจักรพรรดิราช บรมนารถบพิตร สถิตเป็นอิศรกำพูลรัตนราช โอภาษชาติวงษ์ ดำรงกัมพูชามหาอินทปัตนคร บวรวิวัฏวิเวก เอกราชาขัตติยามหาธิบดินทร นรินทรวิสุทธอุดม บรมบพิตร เจ้ากรุงกัมพูชาจดหมายเหตุ ร. 1 จ.ศ. 1156 เลขที่ 2พระเจ้าไชยเชษฐาธิราชที่ 4อาณาจักรเวียงจันทน์23 กรกฎาคม พ.ศ. 2338เจ้าอินพระไชยเชษฐาธิราชชาติสุริยวงศ์องค์อัคธิบดีนทระณรินทรามหาจักรพรรดิราช บรมนาถบรมบพิต สถิดเปนพระเจ้ากรุงจันทบุรีย ศรีสัตะนาคณหุตวิสุทธิอุดมบรมรัตนราชธานีศรีมหาสถานจดหมายเหตุ ร. 1 จ.ศ. 1157 เลขที่ 2พระเจ้ากาวิละนครเชียงใหม่ 30 กันยายน พ.ศ. 2345พระยาวชิรปราการเจ้าพระบรมราชาธิบดี ศรีสุริยวงษองคอินทรสูรศักดิสมยา มหาขัติยราชชาติราไชยศวรรย  จ้าวขันทเสมาพระนครเชียงใหม่ราชธานีจดหมายเหตุ ร. 1 จ.ศ. 1164 เลขที่ 2สมเด็จพระอุไทยราชาธิราชรามาธิบดีอาณาจักรกัมพูชา20 กรกฎาคม พ.ศ. 2349นักองค์จันท์สมเด็จพระอุไทยราชาธิราชรามาธิบดี ศรีสุริโยพรรณ บรมสุรินทรา มหาจักรพรรดิราช บรมนาถบรมบพิตร สถิตเป็นอิศรกำพูลรัตนราช โอภาศชาติวงษ ทรงกัมพูชามหาอินทปัต บวรวิวัฆธวิเวก เอกราชาขัตยามหาธิบดินทร ณรินทรวิสุทธอุดม บรมบพิตรจดหมายเหตุ ร. 1 จ.ศ. 1168 เลขที่ 2รัชกาลพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัยพระเจ้าดวงทิพย์นครลำปางพ.ศ. 2366พระยานครลำปางดวงทิพพระเจ้านครลำปางดวงทิพไม่ปรากฏ (กล่าวถึงในประชุมพงศาวดาร ภาคที่ 3)รัชกาลพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวพระเจ้าลำพูนไชยนครลำพูนพ.ศ. 2369พระยาลำพูนบุญมาพรเจ้ามหาหะริพุนไชยอภัยราชสุริยิศัก เอกอัคธิบดิศริพิรํมราไชสวัรรเจ้าเขิอรขันคามเขตประเทษราชธานิศริมหาสถารไม่ปรากฏ (กล่าวถึงในประชุมพงศาวดาร ภาคที่ 3)สมเด็จพระหริรักษ์รามมหาอิศราธิบดีอาณาจักรกัมพูชา10 มกราคม พ.ศ. 2391นักองค์ด้วงพระหริรักษ์รามาอิศราธิบดี ศรีสุริโยพรรณ ธรรมิศวโรดม บรมสุรินทรามหาจักรพรรดิราชบรมนารถบรมบพิตร สถิตยเป็นอิศรกัมพูลรัตนราช โอภาษชาติวรวงษ์ ดำรงกัมพูชามหาอินทปัฐนคร บวรวิวัฒนดิเรก เอกราชาขัติยามหาธิบดินทร นรินทรวิสุทธิอุดม บรมบพิตรจดหมายเหตุ ร. 3 จ.ศ. 1209 เลขที่ 31รัชกาลพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวพระเจ้ามโหตรประเทศนครเชียงใหม่พ.ศ. 2396 พระยาเชียงใหม่มหาวงษ์พระเจ้ามโหตรประเทศราชาธิบดี นพิสีมหานคราธิฐาน ภูบาลบพิตร สถิตในอุตมชิยางคราชวงษ์ เจ้านครเชียงใหม่ไม่ปรากฏ (กล่าวถึงในประชุมพงศาวดาร ภาคที่ 3)พระเจ้ากาวิโลรสสุริยวงษ์นครเชียงใหม่17 มีนาคม พ.ศ. 2405เจ้ากาวิโลรสสุริยวงษ์ ดำรงนพีสีนคร สุนทรทศลักษณเกษตร วรฤทธิ์เดชมหาโยนางคราชวงศาธิบดี เจ้านครเชียงใหม่พระเจ้ากาวิโลรสสุริยวงษ์ ดำรงนพิสีนคร สุนทรทศลักษณเกษตร วรฤทธิเดชศรี โยนางคดไนย ราชวงษาธิบดี พระเจ้านครเชียงใหม่ไม่ปรากฏ (กล่าวถึงในพงศาวดารโยนก)พระเจ้าจันทรเทพประภาคุณอาณาจักรหลวงพระบางพ.ศ. 2405เจ้าจันทราชพระเจ้าจันทรเทพประภาคุณ สุนทรธรรมธาดา ประเทศราชาธิบดี ศรีสัตนาคนหุต อุดมบุรี ราชธานีดำรง ลาวไวยพงศพิทยานุรักษ์เรืองศักดิ์สถิตในหลวงพระบางราชธานี พระเจ้านครหลวงพระบางไม่ปรากฏ (กล่าวถึงในประชุมพงศาวดารภาคที่ 11)พระบาทสมเด็จพระนโรดม บรมรามเทวาวตารอาณาจักรกัมพูชา6 พฤษภาคม พ.ศ. 2407 องค์พระนโรดมพรหมบริรักษามหาอุปราชองค์พระนโรดมบรมราชเทวาวตารคุณสารสุนทรฤทธิ มหิศวราธิบดีศรีสุริโยรวงษนฤพัทธพงษ์ดำรงราษฎรบรมนารถมหากัมโพชาธิบดีทรสรรพศิลปะประสิทธิสถิตยสถานพระพรหมาปรอำนวยไชย เป็นมไหสวรริยาธิบดี ในปัฐพีดลสกลกัมฌพชาณาจักร อครคมหาบุรุษรัตนวิวัฒนาดิเรกเอกอุดมบรมพิตรพระเจ้ากรุงกัมโพชาธิบดีจดหมายเหตุ ร. 4 จ.ศ. 1125 เลขที่ 133รัชกาลพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวพระเจ้าอินทวิชยานนท์นครเชียงใหม่14 กรกฎาคม พ.ศ. 2424เจ้าอินทรวิไชยานนท์ พหลเทพภักดี ศรีโยนางคดในราชวงษา มหาประเทศราชประชาธิบดีนพิสีนคราภิพงษ์ ดำรงพิพัฒชิยางค์ราชวงศ์ เจ้านครเชียงใหม่พระเจ้าอินทวิชยานนท์ พหลเทพยภักดี ศรีโยนางคราชวงษาธิปไตย์ มโหดดรพิไสยธุรสิทธิธาดา ประเทศราชานุภาวบริหารภูบาลบพิตร สถิตยชิยางคราชวงษ พระเจ้านครเชียงใหม่ไม่ปรากฏพระเจ้ามหินทรเทพนิภาธรอาณาจักรหลวงพระบาง19 มกราคม พ.ศ. 2434เจ้ามหินทรเทพนิภาธร วรวิสุทธิธรรมสัตยา มหาประเทศาธิบดี ศรีสัตนาคนหุต วุฒิเกษตราธิฐาน ประชานุบาลมลาวพงษ์ ดำรงนครหลวงพระบางราชธานี เจ้านครหลวงพระบางพระเจ้ามหินทรเทพนิภาธร ขจรสัจธรรมวิสุทธ วรวุฒิกูลวงษ์ มลาวพงษาธิบดีศรีสัตนาคนหุต อุตมเขตรวิเศษศักดิ์ อรรคมหาปธานาธิการ ภูบาลบพิตร จางวางกำกับดูแลผิดชอบราชการ เมืองหลวงพระบางราชกิจจานุเบกษาพระเจ้าสุริยพงษ์ผริตเดชนครน่าน 18 พฤศจิกายน พ.ศ. 2446 เจ้าสุริยพงษ์ผริตเดช กุลเชษฐมหันต์ ไชยนันทบุร มหาราชวงษาธิบดี เจ้านครเมืองน่านพระเจ้าสุริยพงษ์ผริตเดช กุลเชษฐมหันต์ ไชยนันทบุระ มหาราชวงษาธิบดี สุจริตจารีราชานุภาวรักษ์ วิบุลยศักดิกิตติไพศาล ภูบาลบพิตร์ สถิตย์ณนันทราชวงษ์ พระเจ้านครเมืองน่านราชกิจจานุเบกษา

 หมายเหตุ 

 อ้างอิง 

 แหล่งข้อมูลอื่น