ถั่วมะแฮะ

ถั่วมะแฮะ เป็นพืชวงศ์ถั่ว เป็นไม้พุ่มหรือไม้ต้นขนาดย่อมฐานข้อมูลสมุนไพรไทยเขตอีสานใต้ คณะเภสัชศาสตร์ มหาวิทยาลัยอุบลราชธานี. (n.d.). ถั่วแฮ. คณะเภสัชศาสตร์ มหาวิทยาลัยอุบลราชธานี. https://phar.ubu.ac.th/herb-DetailPhargarden/5 สามารถเจริญเติบโตข้ามปีได้ 2-3 ปี มีความสูง ตั้งแต่ 1-5 เมตร ศรัญณุพงศ์ ชัยวัฒนกุล. (2558). คู่มือการเรียนรู้ เรื่อง ถั่วมะแฮะ (Pigeon pea). http://r07.ldd.go.th/Web/15_KM/manula-maha.pdf  สามารถเจริญเติบโตได้ดีในเขตร้อนกึ่งแห้งแล้งและพื้นที่ที่มีอุณหภูมิสูง ระดับความสูง 0 – 1,000 เมตรจากระดับน้ำทะเลปานกลลาง เจริญเติบโตได้ดีที่สุดในดินร่วน ระดับความเป็นกรดด่าง 4.5-8.0 และไม่ทนต่อน้ำขังกลุ่มวิชาการเพื่อการพัฒนาที่ดิน สำนักงานพัฒนาที่ดินเขต 7. (n.d.). ถั่วมะแฮะ (pigeon pea) ชื่อวิทยาศาสตร์ Cajanus cajan. http://r07.ldd.go.th/Web/15_KM/2-4.pdf

+ชื่อสามัญ: Pigeon peaชื่อท้องถิ่น: ถั่วมะแฮะชื่ออื่นๆ: ถั่วแระ ถั่วแระผี ถั่วแรด (ชุมพร); มะแฮะต้น ถั่วแระต้น (เหนือ) ถั่วแรด (ชุมพร)ชื่อวงศ์: Fabaceae

 ลักษณะทางพฤกษศาสตร์ 
+ลำต้น ต้นค่อนข้างตั้งตรง แตกกิ่งก้านเป็นจำนวนมาก  ผิวลำต้นเกลี้ยง สีเขียวหม่น ลำต้นแก่มีสีม่วงแดง มักแตกเป็นร่องสี  ใบ เป็นใบประกอบแบบขนนก มีใบย่อย 3 ใบเรียงสลับ ใบย่อยรูปขอบขนานแกมใบหอก ขอบใบเรียบ มีขน ด้านบนมีสีเขียวเข้ม ส่วนด้านล่างของใบเป็นสีเงิน ดอก ดอกช่อ คล้ายดอกโสน ออกที่ซอกใบ รูปดอกถั่ว ดอกสีเหลืองหรือสีแดง ดอกยาวตั้งแต่ 3-10 เซนติเมตร ขนาดดอกยาวประมาณ 2.8- 2.9 เซนติเมตรฝัก ฝักอ่อนมีสีเขียวลายแดง เมื่อแก่จะเป็นสีน้ำตาลดำ ยาว 5.5-10 เซนติเมตร กว้าง 0.6-0.9 เซนติเมตร ฝักหนึ่งจะมีเมล็ด 3-4 ห้อง ภายในเมล็ดกลมหรือรูปไข่ รูปไตมีหลายสี

 ถิ่นกำเนิดและการกระจายพันธุ์ 
ถิ่นกำเนิด: รัฐอัสสัม เป็นรัฐทางตะวันออกเฉียงเหนือ ของสาธารณรัฐอินเดีย และทางตะวันตกของหิมาลัยRoyal Botanic Gardens Kew. (n.d.). *Cajanus cajan* (L.) Huth. Plants of the World Online. https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:1152177-2

การกระจายตัวตามประเทศต่าง ๆ: อัฟกานิสถาน แองโกลา บาฮามาส บังกลาเทศ เบนิน โบลิเวีย บราซิล บุร์กินาฟาโซ บุรุนดี กัมพูชา แคเมอรูน เคปเวิร์ด สาธารณรัฐแอฟริกากลาง ชาด จีน โคลอมเบีย คอโมโรส สาธารณรัฐคองโก จิบูตี สาธารณรัฐโดมินิกัน เอกวาดอร์ เอริเทรีย เอธิโอเปีย เฟรนช์เกียนา กาบอง แกมเบีย กานา กินี กินี-บิสเซา เฮติ ฮอนดูรัส ไอวอรีโคสต์(โกตดิวัวร์) จาเมกา เคนยา ลาว ไลบีเรีย มาดากัสการ์ มาลาวี มาลายา(มาเลเซีย) มาลี มอริเชียส เม็กซิโก โมซัมบิก พม่า นามีเบีย เนปาล ไนเจอร์ ไนจีเรีย ปากีสถาน ปารากวัย เปรู ฟิลิปปินส์ รวันดา เรอูเนียง(ดินแดนฝรั่งเศส) ซาอุดีอาระเบีย เซเนกัล เซเชลส์ เซียร์ราลีโอน โซมาเลีย ศรีลังกา ซูดาน ซูรินาม สวาซิแลนด์ ทาจิกิสถาน แทนซาเนีย ไทย โตโก ตรินิแดดและโตเบโก เติร์กเมนิสถาน ยูกันดา อุซเบกิสถาน วานูอาตู เวเนซุเอลา เวียดนาม เยเมน แซมเบีย ซิมบับเว 

การกระจายพันธุ์เข้าสู่ประเทศไทย

ในปีพ.ศ.2526 ได้นำเมล็ดพันธุ์ถั่วมะแฮะจากสถาบันวิจัยพืชนานาชาติเขตร้อนกึ่งแห้งแล้ง(ICRISAT) ในประเทศอินเดีย และมหาวิทยาลัยควีนแลนด์ ประเทศออสเตรเลีย มาปลูกร่วมกับพันธุ์ที่มีอยู่ในประเทศไทยจำนวน 28 สายพันธุ์ เพื่อคัดเลือกและประเมินการปรับตัวในสภาพแวดล้อมประเทศไทย ปี พ.ศ.2527-2529 ทำการเปรียบเทียบพันธุ์ และทำการทดลองร่วมกับสถาบันวิจัยพืชนานาชาติเขตร้อนกึ่งแห้งแล้ง ที่ศูนย์วิจัยพืชไร่ขอนแก่น ปีพ.ศ.2539-2544 ทำการเปรียบเทียบและทดสอบพันธุ์ได้พันธุ์ถั่วมะแฮะที่มีคุณสมบัติดีกรมวิชาการเกษตร. (n.d.). ถั่วมะแฮะ. ข้อมูลพันธุ์พืชรับรอง พันธุ์พืชแนะนำ และสิ่งประดิษฐ์. https://www.doa.go.th/cv/view.php?id=204.
 ลักษณะประจำพันธุ์  ลำต้นสีเขียว ทรงต้นเป็นพุ่มกว้าง ก้านใบสีเขียวอมม่วง ใบสีเขียว มีใบย่อย 3 ใบ ขนาดกลาง ออกดอกปลายเดือนตลาคม ดอกสีเหลืองขีดแดง ฝักกระจายตามข้อของปลายยอด เปลือกฝักสีม่วงอ่อน เยื่อหุ้มเมล็ดสีน้ำตาล อายุเก็บเกี่ยว 208 วัน จำนวน 3-4 เมล็ดต่อฝัก น้ำหนัก 100 เมล็ด 11.7 กรัม ผลผลิตต้นแห้งอายุ 210 วัน 2.01 ตันต่อไร่ลักษณะเด่นผลผลิตมวลชีวภาพ (น้ำหนักแห้ง) เมื่อเก็บเกี่ยวที่อายุ 90 และ 120 วัน เฉลี่ย 804.6 และ 1,160.6 กิโลกรัมต่อไร่ ซึ่งสูงกว่าพันธุ์จีนแดง ร้อยละ 13.2 และ 7.7 ตามลำดับ ให้ผลผลิตเมล็ดแห้งเฉลีย 461 กิโลกรัมต่อไร่ สูงกว่าพันธุ์จีนแดงร้อยละ 12.3 เมื่อปลูกในดินทรายชุดยโสธร ซึ่งมีอินทรีย์วัตถุ ร้อยละ 0.58 และมีฟอสฟอรัสที่เป็นประโยชน์ 33.4 ppm สามารถตอบสนองต่อปุ๋ยไนโตรเจน (N) และปุ๋ยฟอสเฟต (p2O5) ในอัตราต่ำเพียง 3 และ 6 กิโลกรัมต่อไร่ ตามลำดับ 

 คุณสมบัติของพืชหรือคุณสมบัติทางเคมี 

 สารประกอบทางเคมี

สารสำคัญที่พบ ได้แก่ pectin ซึ่งเป็นใยพืช ช่วยลดการดูดซึมน้ำตาลจากทางเดินอาหารเข้าสู่กระแสเลือด ทำให้น้ำตาลในเลือดลดลง, acoradiene, allantoin, α-amyrin, arabinitol, benzoic acid, butyrospermol, caffeic acid, cajaflavanone, cajasoflavone, cajaminose, cajanin, cajanol, cajanone, cajanus cajan lectin, cajanus cajan phyyoalexin 3, campesterol, para-coumaric acid, cycloartanol, 24-methylene, cycloartenol, cyclobranol, daidzein, daucosterol, erremophilene, erythritol, euphol, ferulic acid, flavone, iso: 2-5-7, trihydroxy: 7-O-β-D-glucoside, formononetin, galactinol, genistein, gentisic acid, glucitol, glycerol, α-guaiene, β-guaiene, n-hentriacontane, α-himachalene, hydrocyanic acid, inositol,myo, laccerol, lanosterol, 24-dihydro, 24-methylene, longistylin A, longistylin C, lupeol, mannitol, naringenin-4-7-dimethyl ether, parkeol, pinostrobin, protocatechuic acid, simiarenol, β-sitosterol, stigmasterol, stilbene, tannin, taraxerol, threitol, tirucallol, uronic acid, L-valine, vanillic acid,vitexin, wighteone,iso, xylitol, xylos เมดไทย. (14 ธันวาคม 2563). ถั่วแระ สรรพคุณและประโยชน์ของถั่วแระต้น 20 ข้อ ! (ถั่วแฮ). https://medthai.com/%e0%b8%96%e0%b8%b1%e0%b9%88%e0%b8%a7%e0%b9%81%e0%b8%a3%e0%b8%b0/

 ฤทธิ์ทางเภสัชวิทยาที่พบ 

ฤทธิ์ลดระดับน้ำตาลในเลือด ลดความดันโลหิต ลดคอเลสเตอรอล ลดไขมันในเลือด ต้านไวรัส ทำให้เกิดภาวะทุพโภชนาการ (เป็นภาวะซึ่งเกิดขึ้นจากการรับประทานอาหารไม่สมดุลกัน ทำให้เกิดความเป็นปกติทางโภชนาการต่าง ๆ) ยับยั้งการย่อยโปรตีน ยับยั้ง txpsin และ chymotrypsin จุไรรัตน์ เกิดดอนแฝก. (2553). *สมุนไพรลดไขมันในเลือด 140 ชนิด*. กรุงเทพฯ: โรงพิมพ์เซเว่นพริ้นติ้งกรุ๊ป. จุไรรัตน์ เกิดดอนแฝก. (2552). *สมุนไพรบำบัดเบาหวาน 150 ชนิด*. กรุงเทพฯ: ศูนย์บริการสาธารณสุข. เมื่อปี ค.ศ.2008 ที่ประเทศจีน ได้ทำการศึกษาทดลองผลในการลดไขมันของถั่วมะแฮะ โดยพบว่าในถั่วมะแฮะมีสาร stibenes โดยใช้ทำการศึกษาทดลองในหนู (kunming mice) ใช้ระยะเวลาการทดลอง 4 สัปดาห์ แบ่งกลุ่มการทดลองออกเป็น 4 กลุ่ม โดยกลุ่มที่ 1 เป็นกลุ่มควบคุม, กลุ่มที่ 2 ให้สารสกัดถั่วมะแฮะ200 มิลลิกรัมต่อกิโลกรัมต่อวัน, กลุ่มที่ 2 ให้สารสกัดถั่วมะแฮะ 100 มิลลิกรัมต่อกิโลกรัมต่อวัน ส่วนกลุ่มที่ 4 ให้สาร simvastatin ผลการทดลองพบว่า หนูกลุ่มที่ 2 มีระดับคอเลสเตอรอลลดลง 31.4% ไตรกลีเซอไรด์ลดลง 22.7% โดยลดลงอย่างมีนัยสำคัญทางสถิติ P < 0.01 

 คุณค่าทางโภชนาการ

	เมล็ดถั่วมะแฮะ ต่อ 100 กรัม พลังงาน 343 กิโลแคลอรี 
+ รายชื่อองค์ประกอบทางเคมี องค์ประกอบทางเคมี   ปริมาณที่พบ คาร์โบไฮเดรต 62.78 กรัมใยอาหาร15 กรัมไขมัน1.49 กรัม โปรตีน22.7 กรัมวิตามิน บี1	0.643 มิลลิกรัม วิตามิน บี 2	0.187 มิลลิกรัม วิตามิน บี 3	2.965 มิลลิกรัม วิตามิน บี 5	1.266 มิลลิกรัม วิตามิน บี 6	0.283 มิลลิกรัม แคลเซียม	130 มิลลิกรัมธาตุเหล็ก	5.23 มิลลิกรัมแมกนีเซียม	183 มิลลิกรัม แมงกานีส	1.791 มิลลิกรัม ฟอสฟอรัส	367 มิลลิกรัม โพแทสเซียม	1,392 มิลลิกรัม โซเดียม	17 มิลลิกรัม สังกะสี	2.76 มิลลิกรัม วิตามิน บี 9	456 ไมโครกรัม

 สรรพคุณทางยา

ถั่วมะแฮะ ได้รับการยกย่องว่ามีสรรพคุณทางยามาตั้งแต่ยุคก่อนประวัติศาสตร์ในหลายภูมิภาค รวมถึงแอฟริกา อียิปต์ และเอเชีย ปัจจุบัน หลายประเทศใช้ส่วนต่าง ๆ ของพืชชนิดนี้เพื่อรักษาโรคต่าง ๆ ในฐานะแพทย์ทางเลือก Pigeon pea. (2025, March 10). In Wikipedia. https://en.m.wikipedia.org/wiki/Pigeon_pea

สาธารณรัฐคองโก: ชาว Kongo, Lari, และ Dondo ใช้น้ำเลี้ยงจากใบถั่วมะแฮะเป็นยาหยอดตาเพื่อรักษาโรคลมชัก 

ไนจีเรีย: ใบของถั่วชนิดนี้ถูกใช้เป็นยารักษาโรคมาลาเรีย 

อินเดีย: ใช้ถั่วมะแฮะ รักษาโรคเบาหวาน, เนื้องอกในกระเพาะอาหาร และบาดแผล 

โอมาน: ใช้ในการรักษาโรคเรื้อรัง 

จีน (แพทย์แผนจีน): ใช้เพื่อบรรเทาอาการปวดและควบคุมพยาธิในลำไส้ 

แอฟริกา: เมล็ดของถั่วมะแฮะถูกใช้รักษาโรคตับอักเสบและโรคหัด 

 การใช้ประโยชน์ด้านสมุนไพรในประเทศไทย
+ ตำรายาไทย รากและเมล็ด  แก้น้ำเหลืองเสีย รักษาน้ำเบาเหลืองและแดงดังสีขมิ้น น้ำเบาออกน้อย  ศ.ดร.วิทย์ เที่ยงบูรณธรรม. (2542). *พจนานุกรมสมุนไพรไทย*. (พิมพ์ครั้งที่ 5). กรุงเทพมหานคร: อักษรวิทยา.ต้นและใบ ขับลมลงเบื้องต่ำ รักษาโรคเส้นเอ็นพิการ  ยารักษาบาดแผล ฝักต้มหรือฝักสด  แก้ท้องร่วง  ใบ แก้ไอ แก้ท้องเสีย น้ำคั้นจากใบ ใส่แผลในปากหรือหู
{|
|+ ยาพื้นบ้าน
|-
| ใบ||แก้ไอ แก้ท้องเสีย น้ำคั้นจากใบ ใส่แผลในปากหรือหู
|-
|ต้น||1 กำมือ ต้มน้ำดื่ม ครั้งละ 1 ถ้วย วันละ 3 ครั้ง รักษาอาการตกเลือด ไข้ทับระดู
|-
|ฝัก||รสมันเฝื่อนเล็กน้อย บำรุงร่างกาย บำรุงกระดูก เส้นเอ็น  
|
|-
|ราก||รสเฝื่อนขับปัสสาวะ 
|
|-
|ใบ||ขับลม แก้เส้นเอ็นพิการ
|
|}
 การใช้ประโยชน์ 

 อเมริกาสาธารณรัฐโดมินิกัน: มีเมนูข้าวผสมกับถั่วมะแฮะอ่อน เรียกว่า moro de guandules ซึ่งเป็นอาหารประจำเทศกาล นอกจากนี้ยังมีเมนู guandules guisados ซึ่งเป็นสตูว์รสเค็มที่ทำจากถั่ว มะแฮะ กะทิ และฟักทอง เสิร์ฟพร้อมข้าวขาว ชาวโดมินิกันให้ความสำคัญกับถั่วชนิดนี้มาก และนิยมบริโภคกันอย่างแพร่หลาย

จาเมกา: มักใช้ถั่วมะแฮะ แทนถั่วแดงในเมนูข้าวและถั่ว โดยเฉพาะในช่วงคริสต์มาส  

บาฮามาส: แตกต่างจากแคริบเบียนบางส่วน เพราะถั่วมะแฮะ ที่ใช้มักเป็นแบบแห้งและมีสีน้ำตาลอ่อน นำมาทำเป็นอาหารประจำชาติที่เรียกว่า “Peas ’n Rice” ซึ่งเป็นอาหารที่มีเนื้อสัมผัสเข้มข้นและหนักท้อง

 อินเดีย	
ในประเทศอินเดีย ถั่วมะแฮะเป็นแหล่งโปรตีนสำคัญในอาหารมังสวิรัติของชาวอินเดีย โดยมักรับประทานคู่กับข้าวหรือโรตี ยังถูกนำมาใช้เป็นผักในอาหาร เช่น ส้มตำสไตล์อินเดีย (sambar)   มีการใช้ส่วนของใบถั่วมะแฮะเป็นอาหารนกและไก่ กิ่งและลำต้นสามารถทำฟืน, รั้ง, ตะกร้า และมุงหลังคาได้ 

 ไทย	ถั่วมะแฮะนิยมนำมาทำเป็นปุ๋ยสด เพื่อปรับปรุงบำรุงดิน เพิ่มธาตุอาหารในดิน โดยสามารถตรึงไนโตรเจนได้เหมือนกับพืชวงศ์ถั่วทั่วไป สามารถอนุรักษ์ดินและน้ำ ช่วยลดการพังทลายของหน้าดินจากน้ำฝน ซึ่งถั่วแระสามารถเจริญเติบโตได้ดีทั้งที่ราบและที่ลาดชัน ศูนย์นวัตกรรมเทคโนโลยีหลังการเก็บเกี่ยว มหาวิทยาลัยเชียงใหม่. (29 มกราคม 2551). ต้นถั่วแระ ทางเลือกใหม่ในการเลี้ยงครั่ง. https://www.phtnet.org/news51/view-news.asp?nID=85 นำมาประกอบอาหารพื้นบ้าน “แกงมะแฮะ” เมนูนี้มักจะทำกันมากในช่วงเทศกาลสงกรานต์ หรือช่วงเดือนมีนาคม – เมษายนของทุกปี เนื่องจากเป็นช่วงเวลาที่ถั่วแก่เต็มที่  กาญจนา ชีวสิทธิกุล. (4 กรกฎาคม 2567). “แกงมะแฮะ” สำรับอาหารคู่ครัวคนตาก. วิทยาลัยดุสิตธานี. https://dtc.ac.th/blogs/ma-hae-curry/. หรือรับฝักแก่ต้มกินเหมือนถั่ว หรือกินฝักสดเป็นผัก  ฝักอ่อนนำมาเป็นผักเครื่องเคียง นอกจากนั้นยังมีการนำถั่วมะแฮะมาแปรรูปเป็นอาหาร เช่น ถั่วมะแฮะต้มน้ำตาล น้ำเต้าหู้ถั่วมะแฮะ ซึ่งจะให้โปรตีนสูง

 การเพาะปลูกถั่วมะแฮะ 

 การเพาะปลูกทั่วโลก	
การผลิตถั่วมะแฮะ ทั่วโลกมีการประมาณการอยู่ที่ 4.49 ล้านตัน โดยประมาณ 63% ของการผลิตนี้มาจากประเทศอินเดีย พื้นที่เพาะปลูกถั่วมะแฮะ ทั่วโลกมีการประมาณการอยู่ที่ 5.4 ล้านเฮกตาร์ ซึ่งอินเดียคิดเป็น 72% ของพื้นที่เพาะปลูก หรือประมาณ 3.9 ล้านเฮกตาร์ แอฟริกาเป็นศูนย์กลางรองของความหลากหลายของพืชชนิดนี้ และในปัจจุบันมีส่วนช่วยในการผลิตถั่วมะแฮะ คิดเป็น 21% ของการผลิตทั่วโลก หรือประมาณ 1.05 ล้านตัน โดยประเทศผู้ผลิตหลักในแอฟริกา ได้แก่ มาลาวี, แทนซาเนีย, เคนยา, โมซัมบิก และยูกันดา

 วิธีขยายพันธุ์ถั่วมะแฮะโดยใช้เมล็ดการขยายพันธุ์โดยเมล็ดนั้น สามาถปลูกได้ตั้งแต่กลางเดือน เมษายน-พฤษภาคม โดยระยะการปลูกระหว่างต้น 50 เซนติเมตร ระหว่างแถว 100 เซนติเมตร ปลูกหลุมละ 2-3 เมล็ด มีอัตราการใช้เมล็ด 5-6 กิโลกรัมต่อไร่ แลวจะเริ่มออกดอกเดือนตุลาคม-พฤศจิกายน หลังจากหยอดเมล็ด 7-10 วัน ทำการพรวนดิน เพื่อกำจัดวัชพืช เมื่ออายุได้ 30 วัน กรณีดินมีความสมบูรณ์ต่ำ - ต่ำมาก ให้ใส่ปุ๋ยเคมีเกรด 15-15-15 อัตรา 5-10 กิโลกรัมต่อไร่ และจะสามารถเก็บเกี่ยวผลผลิตได้เมื่ออายุประมาณ 180-270 วัน ได้น้ำหนักเมล็ด 300-400 กิโลกรัมต่อไร่ เมื่อฝักแก่ประมาณ 3 ใน 4 สามารถเก็บเกี่ยวโดยตัดกิ่งย่อยที่มีฝักแก่ทั้งหมด นำมากองเรียงผึ่งแดดให้แห้ง 2-3 แดดแล้วทำการคัดแยกเมล็ดออกจากฝัก เพื่อบรรจุกระสอบต่อไป โดยถั่วมะแฮะจะสามารถเก็บเกี่ยวผลผลิตเม็ดต่อเนื่อง 2-3 ปี พลังจากนั้นปลูกทดแทนในพื้นที่เดิมหรือปลูกเป็นพืชหมุนเวียนเพื่อบำรุงดิน 

 การปลูกถั่วมะแฮะเป็นปุ๋ยสดกรมพัฒนาที่ดินแนะนำให้เกษตรกรปลูกถั่วมะแฮะเป็นปุ๋ยสดในนาข้าว โดยหว่านเมล็ดพันธุ์อัตรา 5-6 กิโลกรัม ต่อไร่ ก่อนปลูกข้าวประมาณกลางเดือนเมษายน-พฤษภาคม และไถกลบเป็นปุ๋ยพืชสดเมื่ออายุ 65-75 วัน ปล่อยน้ำเข้านาเพื่อหมักซากมะแฮะประมาณ 10-15 วัน ถั่วมะแฮะให้น้ำนักมวลชีวภาพ 2,000-2,500 กิโลกรัมต่อไร่ น้ำหนักแห้ง 400-700 กิโลกรัมต่อไร่ 

 การปลูกแถบขวางความลาดเท'''

เป็นการปลูกเพื่อป้องกันการชะล้างหน้าดินและปรับปรุงบำรุงดิน โดยมีการปลูกร่วมกับพืชไร่และไม้ผม ได้แก่ ข้าวไร่กับถั่วมะแฮะ หม่อนกับถั่วมะแฮะ และกาแฟร่วมกับถั่วมะแฮะ โดยปลูกเป็นหลุมๆละ 3 เมล็ด ระยะต้น 25 เซนติเมตร โดยใช้เมล็ด 2 กิโลกรัมต่อไร่กองวิจัยและพัฒนาการจัดการที่ดิน. (n.d.). ถั่วมะแฮะ:พืชปรับปรุงบำรุงดิน. กรมพัฒนาที่ดิน. https://lddmordin.ldd.go.th/web/data/Poster/Cajanus_Plant.pdf 

 อ้างอิง 

หมวดหมู่:ถั่ว