การสวรรคตของสมเด็จพระศรีนครินทราบรมราชชนนี

สมเด็จพระศรีนครินทราบรมราชชนนี เสด็จสวรรคต เมื่อวันที่ 18 กรกฎาคม พ.ศ. 2538 เวลา 21:17 น. ณ ห้องประทับ ตึก 84 ปี โรงพยาบาลศิริราช ในกรุงเทพมหานคร โดยพระบาทสมเด็จพระบรมชนกาธิเบศร มหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร (พระราชโอรส) ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้พระบรมวงศานุวงศ์และข้าราชสำนักไว้ทุกข์เป็นเวลา 100 วัน พร้อมทั้งประดิษฐานพระบรมศพในหีบซึ่งตั้งอยู่ด้านหลังพระบรมโกศ ณ พระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท ในพระบรมมหาราชวัง

ด้านรัฐบาลไทย ภายใต้การนำของบรรหาร ศิลปอาชา ได้ออกประกาศให้มีการไว้ทุกข์ โดยกำหนดในระยะแรก 15 วัน ก่อนขยายเป็น 100 วันในภายหลัง พร้อมทั้งให้ลดธงครึ่งเสาในสถานที่ราชการ โดยกำหนดในระยะแรก 3 วัน ต่อมาขยายเป็น 15 วัน และในที่สุดเป็น 100 วันเช่นเดียวกัน

 พระอาการประชวรก่อนสวรรคต 
เมื่อวันที่ 31 พฤษภาคม พ.ศ. 2538 สมเด็จพระศรีนครินทราบรมราชชนนีมีพระอาการทางพระหทัยกำเริบและทรงเหนื่อยอ่อน คณะแพทย์จึงเข้าถวายการรักษาเบื้องต้นที่วังสระปทุม เป็นระยะเวลา 2 คืน จนถึงคืนวันที่ 2 มิถุนายน จึงกราบบังคมทูลเชิญเสด็จพระราชดำเนินเข้าประทับรักษาพระองค์ ณ โรงพยาบาลศิริราช โดยในขณะนั้น พระบาทสมเด็จพระบรมชนกาธิเบศร มหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร ที่ทรงพักรักษาพระองค์จากพระโรคพระหทัย ณ พระตำหนักจิตรลดารโหฐาน พระราชวังดุสิต ได้เสด็จพระราชดำเนินไปทรงเฝ้าพระอาการประชวรของสมเด็จพระบรมราชชนนีด้วย

ต่อมาเมื่อวันที่ 6 มิถุนายน คณะแพทย์พบว่าเกิดการติดเชื้อในกระแสพระโลหิต จึงถวายพระโอสถปฏิชีวนะเพิ่ม ต่อมามีพระอาการแทรกซ้อน มีการอักเสบที่พระอันตะ (ลำไส้ใหญ่) พระอันตคุณ (ลำไส้เล็ก) และพระปับผาสะ (ปอด) ด้านขวา คณะแพทย์พยายามถวายการรักษาอย่างใกล้ชิด โดยรัชกาลที่ 9 เสด็จพระราชดำเนินมาทรงเล่าเรื่องต่าง ๆ ให้สมเด็จพระบรมราชชนนีสดับโดยตลอด และมีสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากัลยาณิวัฒนา กรมพระนราธิวาสราชนครินทร์ บดินทรเชษฐภคินี ประทับทรงเฝ้าพระอาการประชวรอยู่ที่โรงพยาบาลตลอดเวลาเช่นเดียวกับพระธิดาคืออท่านผู้หญิงทัศนาวลัย ศรสงคราม

ในระยะต้น พระบาทสมเด็จพระบรมชนกาธิเบศร มหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร ทรงตระหนักถึงความวิกฤติของพระอาการประชวรของสมเด็จพระบรมราชชนนี แต่ยังทรงมีความหวัง และรับสั่งกับคณะแพทย์ว่า แม้สมเด็จพระบรมราชชนนีอาจจะต้องประทับเก้าอี้เข็นก็ไม่เป็นไร ขอเพียงช่วยให้ทรงใช้พระหัตถ์ทรงงานต่าง ๆ ได้เช่นเดิม เพราะทรงโปรดการทรงงานด้วยพระองค์เองเสมอ

แต่ตั้งแต่วันที่ 14 กรกฎาคม เป็นต้นมา พระอาการประชวรไม่ดีขึ้น คณะแพทย์ต้องถวายการรักษาด้วยการฟอกพระโลหิตด้วยเครื่องไตเทียมเป็นระยะตามความจำเป็น

ต่อมาสำนักพระราชวังออกแถลงการณ์ฉบับที่ 18 ระบุว่า เมื่อวันที่ 17 กรกฎาคม สมเด็จพระบรมราชชนนีมีพระอาการทรุดลง เนื่องจากพระยกนะ (ตับ) และพระวักกะ (ไต) ไม่ทำงาน พระหทัยทำงานไม่ปกติ ความดันพระโลหิตต่ำทำให้เกิดภาวะพระโลหิตเป็นกรด คณะแพทย์ได้ถวายการรักษาความผิดปกติของระบบต่าง ๆ รวมทั้งการฟอกพระโลหิตและกรองสารพิษ แต่พระอาการในวันรุ่งขึ้น (18 กรกฎาคม) ยังอยู่ในภาวะวิกฤติ

เวลาประมาณ 18:00 น. พระบาทสมเด็จพระบรมชนกาธิเบศร มหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร เสด็จพระราชดำเนินพร้อมด้วยสมเด็จเจ้าฟ้าฯ กรมพระนราธิวาสราชนครินทร์ บดินทรเชษฐภคินี และท่านผู้หญิงทัศนาวลัย ศรสงครามมายังห้องประทับ ตึก 84 ปี โรงพยาบาลศิริราช และทรงพระดำเนินมาประทับข้างพระแท่นบรรทมของสมเด็จพระบรมราชชนนีเพื่อเฝ้าพระอาการประชวร ต่อมาสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง และพระบาทสมเด็จพระวชิรเกล้าเจ้าอยู่หัว ครั้งดำรงพระราชอิสริยยศสมเด็จพระบรมโอรสาธิราชฯ สยามมกุฎราชกุมาร เสด็จพระราชดำเนินมาเฝ้าพระอาการประชวรด้วย

 การสวรรคต 
สำนักพระราชวังมีประกาศ เรื่อง สมเด็จพระศรีนครินทราบรมราชชนนีเสด็จสวรรคต เมื่อวันที่ 18 กรกฎาคม พ.ศ. 2538 เวลา 23:30 น. ใจความว่า หลังจากที่สำนักพระราชวังแถลงพระอาการประชวรหลังจากพระองค์เสด็จพระราชดำเนินมาประทับรักษา ณ ตึก 84 ปี โรงพยาบาลศิริราช ตั้งแต่วันที่ 2 มิถุนายน พ.ศ. 2538 มาเป็นระยะ แม้คณะแพทย์ได้ถวายการรักษาอย่างใกล้ชิดจนสุดความสามารถ พระอาการประชวรได้ทรุดหนักลงตามลำดับ และสวรรคตวันที่ 18 กรกฎาคม พ.ศ. 2538 เวลา 21:17 น. สิริพระชนมายุ 94 พรรษา

โดยในเวลาที่สมเด็จพระบรมราชชนนีเสด็จสวรรคต พระบาทสมเด็จพระบรมชนกาธิเบศร มหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร ทรงกราบที่พระหัตถ์ พระประยูรญาติทรงกราบ และผู้ที่เข้าเฝ้าฯ ทุกคนในที่นั้นได้หมอบกราบพร้อมกัน ในเวลาต่อมา พญ.สำอางค์ คุรุคัตนพันธ์ วิสัญญีแพทย์ที่เฝ้าพระอาการของพระองค์ในวันนั้นเปิดเผยว่า หลังจากหมอบกราบพระบรมศพของสมเด็จพระราชชนนีแล้ว รัชกาลที่ 9 ประทับนิ่งอยู่ระยะหนึ่ง จากนั้นมีพระราชกระแสรับสั่งให้โรงพยาบาลเก็บพระบรมศพไว้ก่อน 1 คืน ก่อนส่งมอบให้สำนักพระราชวังอัญเชิญไปประกอบพิธีพระบรมศพในวันรุ่งขึ้น

ทั้งนี้ พระบาทสมเด็จพระมหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร มีพระบรมราชโองการโปรดเกล้าฯ ให้สำนักพระราชวังจัดการพระบรมศพโดยถวายพระเกียรติยศสูงสุดตามราชประเพณี ประดิษฐานพระบรมศพ ณ พระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท ในพระบรมมหาราชวัง พร้อมทั้งทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้พระบรมวงศานุวงศ์และข้าราชสำนักไว้ทุกข์ถวายเป็นระยะเวลา 100 วัน และพระราชทานพระบรมราชานุญาตให้ประชาชนเข้าถวายน้ำสรงพระบรมศพหน้าพระบรมฉายาลักษณ์ ณ ศาลาสหทัยสมาคม ในพระบรมมหาราชวัง ตั้งแต่เวลา 9:00 – 16:00 น. ของวันที่ 19 กรกฎาคม

 พระราชพิธีพระบรมศพ 

 การอัญเชิญพระบรมศพ 
หลังจากประชาชนส่วนใหญ่ทราบข่าวการสวรรคตของสมเด็จพระศรีนครินทราบรมราชชนนีในเช้าวันรุ่งขึ้น (19 กรกฎาคม) ประชาชนแบ่งการเดินทางไปถวายความอาลัยออกเป็น 2 กลุ่ม กลุ่มหนึ่งเดินทางไปที่ตึก 84 ปี โรงพยาบาลศิริราช เพื่อถวายสักการะพระบรมศพ โดยโรงพยาบาลอัญเชิญพระฉายาลักษณ์มาประดิษฐานที่ศาลาศิริราช 100 ปี เพื่อให้ประชาชนถวายน้ำสรงพระบรมศพที่พานหน้าพระบรมฉายาลักษณ์แทน แต่ส่วนใหญ่เดินทางไปยังศาลาสหทัยสมาคม เพื่อร่วมถวายน้ำสรงพระบรมศพหน้าพระฉายาลักษณ์ตามที่มีระบุในตอนท้ายของประกาศสำนักพระราชวัง

เวลา 13:30 น. ก่อนเชิญพระบรมศพสมเด็จพระศรีนครินทราบรมราชชนนีออกจากโรงพยาบาลศิริราช สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากัลยาณิวัฒนา กรมพระนราธิวาสราชนครินทร์ บดินทรเชษฐภคินี โปรดเกล้าฯ ให้พยาบาลถวายน้ำสรงพระบรมศพเป็นการภายใน เสร็จแล้วแพทย์หลวงจึงได้เชิญพระบรมศพโดยรถพยาบาล มีราชองครักษ์ พยาบาล พร้อมด้วยพระญาติผู้ใกล้ชิดติดตามในรถพยาบาล จากนั้นเวลา 15:06 น. พระบาทสมเด็จพระวชิรเกล้าเจ้าอยู่หัว ครั้งดำรงพระราชอิสริยยศสมเด็จพระบรมโอรสาธิราชฯ สยามมกุฎราชกุมาร เสด็จพระราชดำเนินมาทรงอัญเชิญพระบรมศพสมเด็จพระศรีนครินทราบรมราชชนนีจากโรงพยาบาลศิริราช ไปยังพระที่นั่งพิมานรัตยา ในพระบรมมหาราชวัง โดยเริ่มเคลื่อนขบวนอัญเชิญพระบรมศพเมื่อเวลา 15:10 น. และถึงพระบรมมหาราชวังเมื่อเวลา 15:30 น.

 การถวายน้ำสรงพระบรมศพ 
วันที่ 19 กรกฎาคม พ.ศ. 2538 เวลา 17:10 น. พระบาทสมเด็จพระบรมชนกาธิเบศร มหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร และสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง เสด็จพระราชดำเนินไปในการพระราชพิธีถวายน้ำสรงพระบรมศพสมเด็จพระศรีนครินทราบรมราชชนนี ณ พระที่นั่งพิมานรัตยา ในพระบรมมหาราชวัง เสด็จเข้าในพระฉาก ทรงกราบราบถวายบังคมพระบรมศพ ถวายสรงพระสุคนธ์ผอบน้ำขมิ้นที่พระอุระพระบรมศพ และถวายสรงพระสุคนธ์ที่พระบาท จากนั้นทรงหวีพระเกศาพระบรมศพ 3 ครั้ง แล้วทรงหักพระสางวางไว้ที่พาน แล้วเสด็จฯ ไปประทับพระราชอาสน์ที่นอกพระฉาก จากนั้นทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้นายแพทย์ พยาบาล เจ้าพนักงานภูษามาลาเชิญพระบรมศพลงบรรทมในหีบ

จากนั้นพระบาทสมเด็จพระมหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร ถวายซองพระศรีทองคำลงยาบรรจุเครื่องสักการะพระจุฬามณี ทรงปิดพระพักตร์ด้วยแผ่นทองจำหลักลายดุนมีพระกรรณ ทรงวางพระชฎาทองคำถวายข้างพระเศียร แล้วเสด็จไปประทับพระราชอาสน์ เลขาธิการพระราชวังคลุมผ้าถวาย เจ้าพนักงานปิดฝาหีบพระบรมศพและไขตะปูควงที่มุมของหีบพระบรมศพทั้ง 4 ด้าน ถวายคลุมหีบด้วยผ้าตาดทอง นายทหารมหาดเล็กรักษาพระองค์อัญเชิญหีบพระบรมศพไปประดิษฐานในพระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท พระบาทสมเด็จพระมหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร สมเด็จพระบรมราชชนนีพันปีหลวง และพระบรมวงศานุวงศ์ เสด็จฯ เข้าพระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท ทอดพระเนตรการประดิษฐานพระบรมศพจนกระทั่งเจ้าพนักงานถวายผ้าตาดทองคลุมหีบ จึงเสด็จฯ ไปประทับที่พระราชอาสน์ด้านนอก

จากนั้น พระบาทสมเด็จพระมหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร และสมเด็จพระบรมราชชนนีพันปีหลวง ทรงวางพวงมาลาหน้าที่ประดิษฐานพระบรมศพ ตามด้วยพระบรมวงศานุวงศ์ เสร็จแล้วทรงจุดธูปเทียนถวายบังคมพระบรมศพ ทรงทอดผ้าไตร พระสงฆ์สดับปกรณ์ ถวายอนุโมทนา ถวายอดิเรก ถวายพระพรลา เมื่อครบแล้ว พระบาทสมเด็จพระมหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร และสมเด็จพระบรมราชชนนีพันปีหลวง ทรงจุดธูปเทียนที่พระแท่นพระสวดพระอภิธรรม แล้วเสด็จพระราชดำเนินกลับเมื่อเวลา 18:42 น.

ทั้งนี้ สมเด็จพระศรีนครินทราบรมราชชนนีเป็นพระบรมวงศานุวงศ์พระองค์แรกในประเทศไทยที่มีพระราชประสงค์มิต้องการลงประทับในพระโกศตามโบราณราชประเพณี เนื่องจากในคราวการสวรรคตของสมเด็จพระนางเจ้ารำไพพรรณี พระบรมราชินี ในรัชกาลที่ 7 สมเด็จพระศรีนครินทราบรมราชชนนีได้ร่วมสรงน้ำพระบรมศพด้วย และประทับอยู่ทอดพระเนตรพิธีสุกำ หรือการมัดพระบรมศพก่อนอัญเชิญลงในพระโกศ ซึ่งเป็นไปด้วยความทุลักทุเลอย่างมาก สมเด็จพระศรีนครินทราบรมราชชนนีจึงมีพระดำรัสว่า "อย่าทำกับฉันอย่างนี้ อึดอัดแย่" พระบาทสมเด็จพระมหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร จึงทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้อัญเชิญพระบรมศพสมเด็จพระศรีนครินทราบรมราชชนนีลงบรรทมในหีบพระศพแทน ซึ่งภายหลัง พระบรมวงศานุวงศ์ในราชสกุลมหิดลที่สิ้นพระชนม์ในเวลาต่อมา (ยกเว้นสมเด็จพระมหิตลาธิเบศร อดุลยเดชวิกรม พระบรมราชชนก และพระบาทสมเด็จพระปรเมนทรมหาอานันทมหิดล พระอัฐมรามาธิบดินทร ที่พระบรมศพประทับในพระโกศ) ทั้งสมเด็จเจ้าฟ้าฯ กรมพระนราธิวาสราชนครินทร์ บดินทรเชษฐภคินี, พระบาทสมเด็จพระมหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร และสมเด็จพระบรมราชชนนีพันปีหลวง ก็ต่างมีพระราชประสงค์ว่าหลังการสวรรคต พระศพและพระบรมศพของพระองค์จะประทับในหีบทั้งหมดเช่นกัน

 พระราชพิธีทรงบำเพ็ญพระราชกุศล 

 การถวายสักการะพระบรมศพ 
สำนักพระราชวังประกาศเมื่อวันที่ 25 กรกฎาคม พ.ศ. 2538 ว่า ได้รับพระราชทานพระบรมราชานุญาตจากพระบาทสมเด็จพระมหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร ในเรื่องการเปิดให้ประชาชนเข้าถวายสักการะพระบรมศพสมเด็จพระศรีนครินทราบรมราชชนนี ดังนี้

 เปิดศาลาสหทัยสมาคม ในพระบรมมหาราชวัง ให้ประชาชนทั่วไปได้เข้าถวายสักการะหน้าพระฉายาลักษณ์ พร้อมทั้งจัดสมุดลงนามถวายสักการะ ทุกวัน เวลา 09:00 – 17:00 น.
 เปิดให้ประชาชนทั่วไปเข้าถวายสักการะพระบรมศพ ณ พระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท ภายหลังเสร็จสิ้นพระราชพิธีทรงบำเพ็ญพระราชกุศลสัตตมวาร (7 วัน) ตั้งแต่วันที่ 26 กรกฎาคม พ.ศ. 2538 ทุกวัน เวลา 09:00 – 16:00 น.

สำหรับการถวายพวงมาลา สำนักพระราชวังได้กำหนดให้ประชาชนวางพวงมาลาที่หน้าพระบรมฉายาลักษณ์ในศาลาสหทัยสมาคม ก่อนไปเข้าถวายสักการะพระบรมศพภายในพระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท และให้คณะบุคคลต่าง ๆ เข้ามาวางพวงมาลาหน้าพระบรมศพบนพระที่นั่งดุสิตมหาปราสาทได้ตั้งแต่เวลา 17:00 น. ของทุกวัน ยกเว้นวันพุธและวันศุกร์ที่มีพระราชพิธีทรงบำเพ็ญพระราชกุศลประจำสัปดาห์ ซึ่งจะเปิดให้วางพวงมาลาตั้งแต่เวลา 18:00 น.

 พระราชพิธีถวายพระเพลิงพระบรมศพ 

 งานพระราชกุศลออกพระเมรุมาศ 
วันเสาร์ที่ 9 มีนาคม พ.ศ. 2539 พระบาทสมเด็จพระมหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร และ สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง เสด็จพระราชดําเนินโดยรถยนต์พระที่นั่งจากพระตําหนักจิตรลดารโหฐาน พระราชวังดุสิต เข้าสู่พระบรมมหาราชวัง ผ่านหน้าพระที่นั่งจักรีมหาปราสาททหารกองเกียรติยศถวายความเคารพ แตรวงบรรเลงเพลงสรรเสริญพระบารมี

เวลา 17.30 น. เสด็จพระราชดําเนินขึ้นสู่พระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท ทรงจุดธูปเทียนบูชาพระพุทธรูปประจำพระชนมวารสมเด็จพระศรีนครินทราบรมราชชนนี ที่หน้าพระแท่นราชบัลลังก์นพปฎลมหาเศวตฉัตร 

จากนั้นพระบาทสมเด็จพระมหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตรทรงถวายพัดรองที่ระลึกงานถวายพระเพลิงพระบรมศพแด่สมเด็จพระราชาคณะ ที่ถวายพระธรรมเทศนา, พระราชาคณะ จำนวน 30 รูป ที่สวดศราทธพรต, พระสงฆ์ 95 รูป เท่าพระชนมพรรษาของสมเด็จพระศรีนครินทราบรมราชชนนี และบรรพชิตญวนและจีน 22 รูป จากนั้นทรงถวายไทยธรรมบูชากัณฑ์เทศน์และทอดไตรพระเทศน์ พระสวดศรทธพรต พระสงฆ์เท่าพระชนมพรรษาและบรรพชิตญวนและจีน สดับปกรณ์

จากนั้นพระบาทสมเด็จพระมหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร ทรงจุดธูปเทียนที่พระสงฆ์สวดพระอภิธรรม จากนั้นจึงเสด็จพระราชดำเนินกลับ ทหารกองเกียรติยศพระบรมศพถวายความเคารพ แตรวงบรรเลงเพลงสรรเสริญพระบารมี

 พระราชพิธีอัญเชิญพระบรมศพจากพระที่นั่งดุสิตมหาปราสาทไปยังพระเมรุมาศ 
วันอาทิตย์ที่ 10 มีนาคม พ.ศ.2539 พระบาทสมเด็จพระบรมชนกาธิเบศร มหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้ พระบาทสมเด็จพระวชิรเกล้าเจ้าอยู่หัว (ขณะดำรงทรงพระราชอิสริยยศสมเด็จพระบรมโอรสาธิราช เจ้าฟ้ามหาวชิราลงกรณ สยามมกุฎราชกุมาร) ไปในการพระราชพิธีอัญเชิญพระบรมศพจากพระที่นั่งดุสิตมหาปราสาทไปยังพระเมรุมาศ เสด็จพระราชดําเนินโดยรถยนต์พระที่นั่งจากพระตําหนักจิตรลดารโหฐาน พระราชวังดุสิต เข้าสู่พระบรมมหาราชวัง ผ่านหน้าพระที่นั่งจักรีมหาปราสาททหารกองเกียรติยศถวายความเคารพ แตรวงบรรเลงเพลงสรรเสริญพระบารมี

เวลา 07.00 น. พระบาทสมเด็จพระวชิรเกล้าเจ้าอยู่หัว (ขณะดำรงทรงพระราชอิสริยยศสมเด็จพระบรมโอรสาธิราช เจ้าฟ้ามหาวชิราลงกรณ สยามมกุฎราชกุมาร) เสด็จพระราชดําเนินขึ้นสู่พระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท ทรงจุดธูปเทียนบูชาพระพุทธรูปประจำพระชนมวารสมเด็จพระศรีนครินทราบรมราชชนนี ที่หน้าพระแท่นราชบัลลังก์นพปฎลมหาเศวตฉัตร จากนั้นทรงทอดผ้าไตร พระสงฆ์ 30 รูป สดับปกรณ์ ถวายอนุโมทนา ถวายอดิเรก ถวายพระพรลา

จากนั้นพระบาทสมเด็จพระบรมชนกาธิเบศร มหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตรจึงทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้เจ้าพนักงานเปลื้องพระลองทองใหญ่ประกอบพระโกศถวายตาดคลุม แล้วตำรวจหลวงเชิญลงจากแท่นสุวรรณเบญจดล นายทหารมหาดเล็กรักษาพระองค์เชิญพระโกศออกทวารทางมุมตะวันตกจากพระที่นั่งดุสิตมหาปราสาทไปประดิษฐานที่พระยานมาศสามลำคานหน้าประตู กำแพงแก้วตะวันตก

ขณะที่เชิญพระโกศจากแท่นสุวรรณเบญจดลนั้น ทหารปืนใหญ่จะได้ยิงปืน ถวายเกียรตินาทีละ 1 นัด ตลอดเวลาที่เชิญพระโกศไปเทียบยังพระมหาพิชัยราชรถ หน้าวัดพระเชตุพนวิมลมังคลารามราชวรมหาวิหารจึงหยุดยิงและเมื่อนายทหารมหาดเล็กรักษาพระองค์เชิญพระโกศลงจากพระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท ทหารกองเกียรติยศพระบรมศพ ถวายความเคารพ แตรวงบรรเลงเพลงสรรเสริญพระบารมี

จากนั้นเสด็จพระราชดำเนินลงจากพระที่นั่งดุสิตมหาปราสาททางบันไดพระทวารมุขเหนือ ไปประทับที่ชานชาลาหน้าพระที่นั่งดุสิตมหาปราสาทในการเชิญพระโกศขึ้นประดิษฐานที่ พระยานมาศสามลำคาน เจ้าพนักงานภูษามาลาขึ้นถวายบังคมประคองหน้าหลัง ข้าราชการ พลเรือนชั้นผู้ใหญ่ ทหารนายพลราชองครักษ์เป็นคู่เคียง

ขณะเปลื้องพระลองทองใหญ่ประกอบพระโกศ ณ ที่ประดิษฐานพระแท่นสุวรรณเบญจดลภายใต้สัปดปฎลเศวตฉัตรนั้น ชาวพนักงานในริ้วกระบวนจะได้ ประโคมสังข์ แตรงอน แตรฝรั่ง ปี กลองชนะ ตลอดเวลาและหยุดประโคมเมื่อเทียบ พระยานมาศสามลำคานที่เกรินพระมหาพิชัยราชรถ 

พร้อมแล้ว เชิญพระโกศทองใหญ่โดยพระยานมาศสามลำคานออกจากพระบรมมหาราชวัง มีนายทหารราชองครักษ์เชิญธงพระบรมราชวงศ์ใหญ่นำ ขณะนั้นทหารกองเกียรติยศพระบรมศพถวายความเคารพแตรวงบรรเลงเพลงสรรเสริญพระบารมี พระยานมาศสามลำคานเชิญพระโกศออกทางประตูศรีสุนทร ประตูเทวาภิรมย์ เข้าประจำริ้วกระบวนพระราชอิสริยยศ เจ้าหน้าที่ยกสัปตปฎลเศวตฉัตรกันดาน ถวายกางกั้นพระโกศคู่เคียงข้าราชการพลเรือนชั้นผู้ใหญ่ ทหารนายพล ราชองครักษ์ อินทร์ พรหม พระกลด บังพระสูรย์ พระประยูรญาติ เชิญเครื่องพระราชอิสริยยศ เครื่องราชอิสริยภรณ์เข้าประจำที่ในริ้วตามลำดับ ยาตรากระบวนพระราชอิสริยยศ 4 สายมีเจ้าพนักงานนำริ้ว ธง 3 ชาย คู่แห่นายทหารบก นายทหารเรือ นายทหาร อากาศ ตำรวจหลวงถือหอก มหาดเล็กหลวงคู่แห่สมเด็จพระสังฆราชนั่งเสลี่ยงกลีบบัวอ่านพระอภิธรรมนำข้าราชการพลเรือนชั้นผู้ใหญ่กระทรวงศึกษาธิการเป็นคู่ เคียง อินทร์ พรหม นาสิวัน 

กระบวนพระราชอิสริยยศประกอบด้วยพระอภิรุมชุมสาย พระแสงหว่างเครื่อง แตรงอน แตรฝรั่ง สังข์ ปี กลองชนะ ประโคมแห่เชิญพระโกศ ทองใหญ่ตามราชประเพณีไปตามถนนมหาราช ถนนท้ายวัง พระบาทสมเด็จพระบรมชนกาธิเบศร มหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้ พระบาทสมเด็จพระวชิรเกล้าเจ้าอยู่หัว (ขณะดำรงทรงพระราชอิสริยยศสมเด็จพระบรมโอรสาธิราช เจ้าฟ้ามหาวชิราลงกรณ สยามมกุฎราชกุมาร) และ สมเด็จพระกนิษฐาธิราชเจ้า กรมสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี (ขณะดำรงทรงพระราชอิสริยยศ สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี) เสด็จพระราชดำเนินตามพระโกศไปยังพลับพลาหน้าวัดพระเชตุพนวิมลมังคลารามราชวรมหาวิหาร ทรงปฏิบัติพระราชกรณียกิจแทนพระองค์ ในการบำเพ็ญพระราชกุศลสดับปกรณ์ที่ท้ายเกรินพระมหาพิชัยราชรถ แล้วเสด็จตามกระบวนพระราชอิสริยยศ พระราชวงศ์ ข้าหลวง มหาดเล็ก และข้าราชบริพารในพระองค์สมเด็จพระศรีนครินทราบรมราชชนนี ตามกระบวนพระราชอิสริยยศ

 พระราชพิธีถวายพระเพลิงพระบรมศพ 

 พระราชพิธีเก็บพระบรมอัฐิ 
วันจันทร์ที่ 11 มีนาคม พ.ศ.2539  

 พระราชพิธีทรงบำเพ็ญพระราชกุศลพระบรมอัฐิ 

 พระราชพิธีอัญเชิญพระบรมอัฐิขึ้นประดิษฐาน ณ พระวิมาน พระที่นั่งจักรีมหาปราสาท 

 พระราชพิธีบรรจุพระราชสรีรางคาร 

 ดูเพิ่ม 

 สมเด็จพระศรีนครินทราบรมราชชนนี
 ศรีนครินทร์

 อ้างอิง 

การสวรรคตสมเด็จพระศรีนครินทราบรมราชชนนี
หมวดหมู่:สมเด็จพระศรีนครินทราบรมราชชนนี
หมวดหมู่:ประเทศไทยในปี พ.ศ. 2538