โลหะปราสาทเชียงใหม่

โลหะปราสาทในเชียงใหม่มีอยู่ด้วยกันสองแห่ง แห่งแรกคือ หอพระแก้วเชียงใหม่ เริ่มสร้างประมาณพุทธศักราช 2022 ในสมัยพระเจ้าติโลกราช เคยตั้งอยู่กลางเวียง ทิศใต้ของเวียงแก้วส่วนตะวันออก (ในปัจจุบันคือบริเวณศาลาว่าการมณฑลพายัพ) ปัจจุบันเหลือแต่ฐาน

แห่งที่สองคือ โลหะปราสาทพระธาตุศรีเมืองปง เริ่มสร้างเมื่อพุทธศักราช 2549 ตั้งอยู่ที่วัดอรัญญวาส ตำบลบ้านปง อำเภอหางดง จังหวัดเชียงใหม่ ถือเป็นโลหะปราสาทหลังที่สองของเชียงใหม่ หลังที่สามของไทย และหลังที่ห้าของโลก ก่อสร้างบนม่อนดอยที่ระดับความสูง 486 เมตรเหนือระดับน้ำทะเล เป็นอาคารทรงปราสาทสามชั้นในคติพุทธ ผังสี่เหลี่ยมจตุรัสกว้างด้านละ 75 เมตร ฉัตร 60 ยอด

โลหะปราสาท (หอพระแก้วเชียงใหม่)
พุทธศักราช 2020 พระเจ้าติโลกราช โปรดจะสร้างหอพระแก้วหลังใหม่สำหรับประดิษฐานพระแก้วขาว (ไม่ชัดว่าเป็นพระแก้วขาวองค์ใด ระหว่างพระเสตังคมณี หรือพระพุทธบุษยรัตน์) ซึ่งจะเชิญมาจากหอพระหลังเก่าในเขตราชฐานเวียงแก้วมติชนสุดสัปดาห์. ปริศนาโบราณคดี : ไฉนบริเวณด้านหน้า ‘เวียงแก้วเชียงใหม่’ จึงมี ‘ศาลเจ้าพ่อข้อมือเหล็ก’? (จบ) จึงมอบหมายให้หมื่นด้ำพร้าคตเดินทางไปลังกาทวีป เพื่อดูแบบรัตนมาลีเจดีย์สำหรับการบูรณะเจดีย์หลวง และดูแบบโลหะปราสาทสำหรับสร้างหอพระแก้วหลังใหม่พระยาประชากิจกรจักร (แช่ม บุนนาค). พงศาวดารโยนก. หน้า 341-342 ต่อมาเมื่อหมื่นด้ำพร้าคตกลับถึงเชียงใหม่ ก็เริ่มการก่อสร้างในพุทธศักราช 2022 พงศาวดารโยนก. "พระพุทธศาสนยุกาลล่วงแล้วได้ 2020 พรรษา… …พระมหาราชเจ้า ตรัสใช้ให้หมื่นด้ำพร้าคต ออกไปถ่ายอย่างโลหะปราสาทและรัตนมาลีเจดีย์ ณ เมืองลังกาทวีปโพ้นมา แล้วให้หมื่นด้ำพร้าคตเป็นผู้อำนวยการปฏิสังขรณ์กุฏิมหาธาตุ หรือเจดีย์ลักษณบุราคมคือเจดีย์หลวงในกลางเวียงเมืองเชียงใหม่ซึ่งเจ้าแสนเมืองมาได้สร้างไว้ ตามคำสั่งของเจ้าท้าวกือนาเมื่อเป็นเทพารักษ์นั้น การปฏิสังขรณ์นี้ได้เริ่มกระทำในปีจอ เอกศก จุลศักราช 841 ก่อเสริมฐานกว้างเป็น 35 วาสูง 45 วา ครั้นเสร็จแล้ว บรรจุพระบรมธาตุซึ่งพระมหาคัมภีรเถรนำมาจากลังกาทวีปไว้ในมหาสถูปนี้ แล้วให้สร้างหอพระแก้วตามอย่างโลหะปราสาท กรุงลังกา อาราธนาพระแก้วมรกต และพระแก้วขาวไว้ในหอพระแก้ว"

พุทธศักราช 2025 พระแก้วมรกตถูกอัญเชิญจากลำปางชินกาลมาลีปกรณ์. "พระเจ้าพิลกราชาธิราช (ติโลกราช) ได้อัญเชิญพระรตนปฏิมา ซึ่งมีฤทธิ์เดชหาประมาณมิได้ มาแต่นครเขลางค์ ประดิษฐานไว้ที่ราชกูฏในนครเชียงใหม่นั้น เมื่อปีฉลู จุลศักราช 843" และประดิษฐานไว้ที่โลหะปราสาท แต่เนื่องจากหลังคาเป็นทองแดง จึงต้องอัสนีบาตบ่อยครั้งจนยอดพังลงมา พระแก้วมรกตจึงถูกอัญเชิญประดิษฐานในซุ้มจระนำในวิหารหลวงของวัดเจดีย์หลวง มีบานเปิดปิดได้ตำนานพระแก้วมรกต. ''"...เจ้าเมืองเชียงใหม่ได้พยายามจะทำพระวิหารที่ไว้พระมหามณีรัตนปฏิมากรแก้วให้เป็นปราสาทมียอดให้สมควร แต่หาสมประสงค์ไม่ อสนีบาตลงต้องทำลายยอดที่ตั้งสร้างขึ้นหลายครั้ง จึงได้เชิญพระมหามณีรัตนปฏิมากรแก้วไว้ในพระวิหารมีซุ้มจระนำอยู่ในผนังด้านหลังสำหรับเป็นที่ตั้งพระมหามณีรัตนปฏิมากรแก้วกับทั้งเครื่องประดับอาภรณ์บูชาต่าง ๆ มีบานปิดดังตู้" ต่อมาไม่ทราบปี พระแก้วมรกตถูกอัญเชิญขึ้นประดิษฐานในซุ้มจระนำด้านตะวันออกขององค์เจดีย์หลวง 

พุทธศักราช 2046 สมัยพญาแก้วครองเชียงใหม่ พระนางสิริยศวดีเทวี มารดาของพญาแก้ว โปรดให้อัญเชิญพระแก้วมรกตที่องค์เจดีย์หลวงลงมาประดิษฐานที่ปราสาทคำหลังหนึ่งภายในวัดเจดีย์หลวงตำนานพระสีหลพุทธปฏิมาเจ้า. "…เสวยเมืองได้ 8 ปี ท้าวก็หื้อปราสาทอันประจิตรริสนาด้วยเครือดอก เครือวัลย์ แล้วก็พอกคำ คือว่าติดคำปลิว … แล้วก็นิมนต์พระเจ้าแก้วบัวระกต แต่โขงมหาเจติยะลงมาสถิตสำราญยังปราสาทคำท่ามกลางวิหารหลวงในปีเต่าเสต ศักราชได้ 865 ตัว เดือนเจียง ออก 7 ค่ำ วันอาทิตย์ฤกษ์กฎ 28 ตัวแลฯ…" ต่อมาไม่ทราบปี (สันนิฐานว่าน่าจะเป็นพุทธศักราช 2088 ที่เจดีย์หลวงถล่ม จนทำให้ปราสาทคำเสียหายไปด้วย) พระแก้วมรกตถูกอัญเชิญกลับไปประดิษฐานที่โลหะปราสาทตามเดิม 

พุทธศักราช 2089 พญาไชยเชษฐาขึ้นครองเชียงใหม่ เสด็จไปกราบพระแก้วมรกตที่หอพระแก้ว วันต่อมาเสด็จไปนมัสการเจดีย์หลวง ชี้ชัดว่าในเวลานั้นพระแก้วมรกตอยู่ที่โลหะปราสาท“…ยามแตรค่ำ เสด็จไปนมัสการพระมหามณีรัตน ณ หอพระแก้ว รุ่งขึ้นวันแรม 7 ค่ำ เดือน 10 ยามแตรค่ำ เสด็จไปนมัสการพระมหาเจดีย์หลวง ทรงพระดำเนินโดยทางลาดพระบาท ตั้งแต่คุ้มหลวงไปจนถึงวัดเจดีย์หลวง…” สองปีต่อมา ทรงอัญเชิญพระพุทธรูปหลายองค์รวมถึงพระแก้วมรกตไปประดิษฐานที่หลวงพระบาง 

หลังสมัยของพญาไชยเชษฐา โลหะปราสาทก็น่าจะยังคงเป็นปูชนียสถานที่สำคัญอีกนับร้อยปี ดังที่ยังได้รับการกล่าวถึงครั้งสุดท้ายในพุทธศักราช 2203 ว่ามีการตั้งสวดที่หอพระแก้วพงศาวดารโยนก. “ลุศักราช 1022 ปีชวด โทศก...วันขึ้นค่ำ 1 เดือนยี่ ตั้งพิธีเสียเคราะห์เมือง พระสงฆ์ 17 รูป ตั้งสวด ณ หอพระแก้ว 3 วัน..." ต่อมาโลหะปราสาทก็ทรุดโทรมตามลำดับกลายเป็นซากปรักหักพังซึ่งถูกเรียกว่า "หอพระแก้วร้าง"แผนที่เมืองนครเชียงใหม่ พ.ศ. 2436 ปัจจุบันปรากฎฐานปราสาทที่ใต้หอศิลป์สามกษัตริย์

โลหะปราสาทศรีเมืองปง
เดิมบนยอดดอยด้านหลังวัดอรัญญวาส (วัดบ้านปง) เป็นที่ตั้งของเจดีย์โบราณขนาดเล็กซึ่งทำจากดินกี่ ไม่ปรากฎหลักฐานว่าสร้างเมื่อใดโดยใคร แต่มีการเล่าลือกันว่าชาวบ้านบางคนเคยเห็นปรากฎการณ์แสงประหลาดบนยอดดอยแห่งนี้ ในพุทธศักราช 2536 พระมหาดวงจันทร์ เจ้าอาวาสวัดอรัญญวาสมีดำริที่จะสร้างเจดีย์บรรจุพระธาตุไว้ในบริเวณวัด แต่ถูกสามเณรณัฐชัยเสนอว่าน่าจะสร้างไว้บนยอดดอยตรงกองดินกี่ จึงร่วมกับชาวบ้านทำการก่อสร้างเจดีย์ใหม่ทับเจดีย์เดิม เจดีย์ใหม่มีความสูงประมาณ 11 เมตร หลังจากนั้นวัดบ้านปงก็ได้รับอีกชื่อว่าวัดพระธาตุศรีเมืองปง

เช้ามืด 13 มีนาคม 2546 พระณัฐชัยผู้รักษาการเจ้าอาวาส เห็นปรากฎการณ์แสงประหลาดบนยอดดอยหลังวัด ซึ่งเป็นการเห็นครั้งแรกด้วยตัวเองหลังจากที่ได้ยินเรื่องเล่าลือมานาน จึงเกิดความเชื่อว่าเจดีย์โบราณบนยอดดอยน่าจะมีพระธาตุบางอย่างประดิษฐานอยู่ หลังจากนั้นก็มีการระดมกำลังทรัพย์สร้างบันไดขึ้นไปยังเจดีย์จนแล้วเสร็จในปี 2547 และต่อมาก็เริ่มโครงการก่อสร้างถนนขึ้นดอยและโลหะปราสาทในปี 2549ภาคภูมิ น้อยวัฒน์. การท่องเที่ยวแห่งประเทศไทย. พระธาตุเจดีย์ศรีเมืองปง วัดอรัญญวาส โลหะปราสาทแห่งที่ 4 ของโลก

โลหะปราสาทศรีเมืองปงใช้เวลาก่อสร้างนานกว่า 19 ปี และมีการสมโภชปอยหลวงในเดือนมีนาคม 2568 อย่างไรก็ตาม ในปัจจุบัน การก่อสร้างยังไม่ได้แล้วเสร็จสมบูรณ์ ยังคงเหลืองานดาดหลังคาด้วยโลหะซึ่งคาดว่าจะใช้เวลาอีกหลายปี

อ้างอิง

หมวดหมู่:สิ่งก่อสร้างตั้งแต่ พ.ศ. 2568
หมวดหมู่:ศาสนสถานในจังหวัดเชียงใหม่
หมวดหมู่:สิ่งก่อสร้างในอำเภอหางดง