นาคลักษมี

นาคลักษมี () หรือ ในประเทศไทยเรียกนางว่า พระนางอุษาอนันตวดี คือเทพีแห่งนาคในศาสนาพราหมณ์ - ฮินดู ซึ่งเป็นชายาของพญาอนันตนาคราช อันมีฐานะเป็นพญานาค (เจ้าแห่งนาคและงู) และเป็นหนึ่งในสองเทพพาหนะและเทพบริวารของพระนารายณ์ที่โดดเด่นในเทพปกรณัมพราหมณ์ ฮินดู และในเชิงบุคลาธิษฐานนางถือเป็นตัวแทนของเกษียรสมุทรทะเลน้ำนม

 เทพปกรณัม 

บทบาทของนางปรากฏในคัมภีร์คระหะ สัมหิตา (Garga Samhita) โดยนางนั้นเปรียบดังบุคลาธิษฐานของเกษียรสมุทรทะเลน้ำนม ในช่วงที่สามของ พาลภัทรกัณฐะ (Balabhadra Khanda) ของ คัมภีร์คระหะ สัมหิตา ได้กล่าวถึงบทบาทของนางที่ได้อวตารเสด็จลงมายังมนุษย์โลกพร้อมด้วยภัสดาของนาง 

เกษียรสมุทรทะเลน้ำนมนั้นมีความสำคัญในลำดับที่ห้าจากมหาสมุทรทั้งเจ็ดชั้นที่ล้อมรอบทวีปหนึ่งนามว่า  เกราญจะ (Krauncha) ตามเทพปกรณัมฮินดูD. Dennis Hudson: The body of God: an emperor's palace for Krishna in eighth-century Kanchipuram, Oxford University Press US, 2008, , pp.164-168 ตามคัมภีร์ฮินดู บรรดาเทวดา และ อสูร ได้ร่วมมือกันเป็นเวลาหนึ่งพันปีเพื่อกวนน้ำในมหาสมุทรนี้เพื่อให้ได้ซึ่งน้ำอมฤตอันทรงอานุภาพให้คงความเป็นอมตะ และนอกนอกจากนี้ยังเป็นที่ประทับของพระวิษณุอันทรงสถิตย์เหนืออาสน์คือพญาอนันตนาคราชพร้อมด้วยพระลักษมี เทพชายา

 อวตาร 

ในคัมภีร์รามายณะ (รามเกียรติ์ต้นฉบับของอินเดีย) ปรากฏว่าเตรตายุค นางได้อวตารมาเป็นนางอุรมิลา ขนิษฐา (น้องสาว) ของนางสีดา และเป็นชายาของพระลักษณ์ อนุชา (น้องชาย) ของพระราม โดยนางเป็นธิดาของพระเจ้าชนกและพระนางสุนัยนา อัครมเหสี ณ กรุงมิถิลานคร และนางมีบทบาทสำคัญมากใน รามายณะ (รามเกียรติ์ต้นฉบับของอินเดีย) เมื่อพระลักษมณ์อวตารของสามีของนางถูกเนรเทศไปอยู่กับพระราม (อวตารของพระวิษณุ) นางอุรมิลาได้หลับใหลต่อเนื่องเป็นเวลาสิบสี่ปีเพื่อให้สามีของนางสามารถรับใช้พี่ชายของเขาโดยไม่ต้องนอนหลับโดยได้รับพรจากเจ้าแม่นิทราเทพี โดยตอนนี้เป็นที่รู้จักในชื่อว่า อุรมิลา นิทรา (Urmila Nidra)

ในทวาปรยุค นางได้อวตารมาในโลกมนุษย์ในนามเรวตี ชายาเอกของพระพลเทพ พระเชษฐา (พี่ชาย) ของพระกฤษณะ ราชธิดาของพระเจ้ากฑุมี (Kakudmi) แห่งนครกุศัทธารี (Kushasthali) ในบางกลุ่ม นับถือว่าพระพลรามเป็นหนึ่งทศาวตารของพระนารายณ์ และนางได้รับการนับถือในฐานะอวตารภาคหนึ่งของพระลักษมีเช่นกัน

ศาสนสถาน
โบสถ์พราหมณ์ในอินเดียภาคใต้นามว่า อนันตวากู นาคลักษมี (Ananthankavu Nagalakshmi) ในติรุวนันตปุรัม รัฐเกรละ ซึ่งมีชื่อเสียงโด่งดังในฐานะการพิทักษ์ดูแลต่อสิ่งแวดล้อมและความเกี่ยวข้องกับงู ถือเป็นป่าศักดิ์สิทธิ์เพียงแห่งเดียว คือ สุรปะปากาวู (surppakavu) เป็นที่ประดิษฐานเทวรูปกี่นับถือกันว่ามีอายุมากกว่าพันปีของนางและสามีของนาง

นอกเหนืออนุทวีปอินเดียและศาสนาฮินดู
ในลัทธิบูชาพญานาค พื้นเมืองของศาสนาพื้นเมืองดั้งดิมของไทยและวิญญาณนิยมในประเทศไทย เรียกนางว่า พระนางอุษาอนันตวดี และมักได้รับการกล่าวถึงและบูชาร่วมกันกับ พญาอนันตนาคราชเสมอ 

ในบรรดานางพญานาคิณีตามความเชื่อพื้นเมืองของไทย นางได้รับการสักการะบูชาและกล่าวถึงเป็นอันดับสองรองจาก นางพญานาค นามว่า ศรีปทุมมา ซึ่งเป็นชายาของ พญานาคนามว่า ศรีสุทโธนาค แห่ง ป่าคำชะโนด อำเภอบ้านดุง จังหวัดอุดรธานี ภาคอีสาน ซึ่งเป็นศูนย์กลางของลัทธิการนับถือพญานาคในไทย

มีศาลและที่สักการะบูชาหลายในไทยที่อุทิศให้แก่นางในฐานะอารักษ์ผู้รักษาวัดและศาสนสถานทางพุทธศาสนาแบบไทยตามคติชนแบบท้องถิ่น ที่มีชื่อเสียง เช่น  วัดถ้ำดาวเขาแก้ว ตำบลลำพญากลาง อำเภอมวกเหล็ก จังหวัดสระบุรี, วัดแหลมมะเกลือ ตำบลสามง่าม อำเภอดอนตูม จังหวัดนครปฐม, วัดถ้ำวังผาพญานาคราช ตำบลห้วยไผ่ อำเภอโขงเจียม จังหวัดอุบลราชธานี, วัดพังม่วง  ตำบลศรีประจันต์ อำเภอศรีประจันต์ จังหวัดสุพรรณบุรี https://www.amarintv.com/lotto/news/193788https://today.line.me/th/v2/article/ZamwonPhttps://siamrath.co.th/n/488905, วัดป่าภูจันทร์หอม ตำบลคำเลาะ อำเภอไชยวาน จังหวัดอุดรธานีhttps://today.line.me/th/v2/article/60zBj76https://mgronline.com/travel/detail/9660000083176#google_vignette เป็นต้น

ดูเพิ่ม
 พระมนสาเทวี
 นาค
 พญานาค
 พญาอนันตนาคราช
 ปัทมานภสวามีมนเทียร
 นับถือพญานาค
 วาสุกรีนาค

อ้างอิง

บรรณานุกรม

เพิ่มเติม

Ananta Shesha - The Legendary Serpent

หมวดหมู่:พญานาค
หมวดหมู่:เทวีในศาสนาฮินดู
หมวดหมู่:ลัทธิไวษณพ