อิหร่านสมัยอัฟชาร์

อิหร่านสมัยอัฟชาร์ (Afsharid Iran) หรือ จักรวรรดิอัฟชาร์ หรือชื่ออย่างเป็นทางการคือ รักขิตประเทศอิหร่าน (ممالک محروسهٔ ایران)  หมายถึงประเทศอิหร่านในช่วงที่ปกครองโดยราชวงศ์อัฟชาร์ระหว่างปี 1736–1796 อิหร่านสมัยนี้มีความมั่นคงทางการทหาร แทบไม่มีสงครามกับภายนอก แต่ภายในกลับขาดเสถียรภาพทางการเมืองอย่างรุนแรง จักรวรรดิเริ่มแตกแยกและเริ่มเกิดสงครามระหว่างขุนศึกหลังสิ้นนาแดร์ ชาห์ ปฐมกษัตริย์ของอาฟชาริยะห์

สถาปนา

ราชวงศ์อัฟชาร์ ก่อตั้งขึ้นในปี 1736 โดย นาเดอร์ ฆอลี (Nāder Qoli) ขุนศึกผู้มีภูมิหลังจากชนเผ่าอัฟชาร์ เผ่าหนึ่งของกลุ่มชนเติร์กที่อาศัยอยู่ในแถบโฆรอซอนAxworthy, Michael. The Sword of Persia: Nader Shah, from Tribal Warrior to Conquering Tyrant. I.B. Tauris, 2006, p. 12. หลังการล่มสลายของจักรวรรดิซาฟาวิดในต้นศตวรรษที่ 18 ซึ่งเป็นผลจากการรุกรานของชนเผ่าโฮตักของกลุ่มชนอัฟกัน อิหร่านจมอยู่กับความแตกแยกภายในและการรุกรานจากภายนอกSavory, Roger. “Safavid Persia and the Collapse of the Empire.” Cambridge History of Iran, Vol. 6, 1986.

นาเดอร์ข่านเริ่มมีบทบาทในฐานะขุนศึกของพระเจ้าทาฮ์มาสพ์ที่ 2 แห่งราชวงศ์ซาฟาวี เขารวบรวมกองทัพขึ้นใหม่ และสามารถขับไล่พวกอัฟกันออกจากแผ่นดินเปอร์เซียในปี 1729 จากนั้นจึงเริ่มยึดครองพื้นที่รอบนอกที่สูญเสียไปให้แก่จักรวรรดิออตโตมันและรัสเซีย โดยสามารถทวงคืนดินแดนในคอเคซัสและชายแดนแถบตะวันตกเฉียงเหนือของอิหร่านได้ภายในไม่กี่ปีFloor, Willem. The Rise and Fall of Nader Shah. Mage Publishers, 2008, pp. 23–41. ต่อมาในปี 1732 เขาบีบให้พระเจ้าทาฮ์มาสพ์ที่ 2 สละราชสมบัติ และสถาปนาพระราชกุมารเป็นพระเจ้าอับบาสที่ 3 ภายใต้การควบคุมของนาเดอร์ข่าน แต่ในปี 1736 หลังได้รับชัยชนะอย่างต่อเนื่องและอำนาจทางทหารเป็นของตนโดยเบ็ดเสร็จ เขาจึงถอดอับบาสที่ 3 และประกาศตนเป็นชาห์แห่งอิหร่าน ณ ที่ราบโมฆาน สถาปนาราชวงศ์อัฟชาร์อย่างเป็นทางการLockhart, Laurence. Nadir Shah: A Critical Study Based Mainly upon Contemporary Sources. Luzac & Company, 1938, pp. 175–179. และต่อมาก็ทรงสำเร็จโทษทาฮ์มาสพ์ที่ 2 พร้อมด้วยอับบาสที่ 3

พระเจ้านาเดอร์ชาห์ขึ้นชื่อว่าเป็นหนึ่งในแม่ทัพที่ยิ่งใหญ่ที่สุดในประวัติศาสตร์อิหร่าน โดยสามารถรุกไกลไปถึงกรุงเดลีในอนุทวีปอินเดีย ปล้นราชสมบัติของจักรวรรดิโมกุล รวมถึงเพชรโคอินัวร์และบัลลังก์โมรา ซึ่งถูกนำกลับสู่อิหร่านAxworthy, Michael. The Sword of Persia, pp. 201–215.

อิหร่านแตกเป็นสามก๊ก
ภายหลังพระเจ้านาเดอร์ชาห์ ประสบความสำเร็จในการยึดครองดินแดนกว้างใหญ่ ทรงเริ่มปกครองด้วยความหวาดระแวงและรุนแรง ทำให้เกิดความไม่พอใจในหมู่ขุนนางและประชาชนทั่วอาณาจักร เขาเก็บภาษีหนักเพื่อใช้จ่ายในสงครามและราชสำนัก จนทำให้เศรษฐกิจตกต่ำและเกิดการกบฏในหลายภูมิภาค ส่งผลให้เขาถูกลอบสังหารในปี 1747 โดยนายทหารใกล้ชิดที่ทนเขาไม่ไหว จักรวรรดิอัฟชาร์ห์จึงเสียศูนย์ฉับพลัน แม้ว่ากองทัพยังทรงอานุภาพ แต่อำนาจทางการเมืองไม่มีโครงสร้างรองรับ เมื่อผู้นำหายไป ขุนศึกหลายคนตั้งตนเป็นใหญ่ในแต่ละมณฑล

ชาห์รูคข่าน หลานน้าของพระเจ้านาเดอร์ชาห์ เป็นหนึ่งในผู้แย่งชิงอำนาจ เขามีเชื้อสายราชวงศ์อัฟชาร์และราชวงศ์ซาฟาวี ทำให้บางฝ่ายสนับสนุนให้เขาขึ้นครองราชย์ในกรุงแมชแฮด แต่เขาไม่มีอำนาจควบคุมกำลังหลัก และพึ่งพาชนกลุ่มชนเติร์กในโฆรอซอน ซึ่งแปรพักตร์ง่ายและขาดความจงรักภักดีถาวร อีกด้านหนึ่ง นายพลคนสำคัญของนาเดอร์ เช่น อาเมด ดุรรานี ก็แยกตัวออกไปทางตะวันออกแล้วตั้งจักรวรรดิดุรรานี ขณะที่ชนเผ่าลูร์และบัคเตียรีทางตะวันตกเฉียงใต้ก็เริ่มฟื้นอำนาจขึ้นFloor, Willem. The Rise and Fall of Nader Shah, Mage Publishers, 2008, pp. 198–205. ด้วยเหตุนี้อิหร่านหลังปี 1750 จึงแบ่งเป็นสามก๊กในภาพใหญ่ ได้แก่

 อัฟชาร์ ปกครองภาคอีสาน (โฆรอซอน) ศูนย์กลางอยู่ที่แมชแฮด
 ดุรรานี ปกครองภาคตะวันออก (อัฟกานิสถาน) ศูนย์กลางอยู่ที่กันดะฮาร์
 ซันด์ ปกครองภาคกลางและภาคใต้ ศูนย์กลางอยู่ที่ชีรอซ

ส่วนภาคตะวันตกนั้นถูกปกครองโดยขุนศึกหลายคน, ซึ่งก็มีการต่อสู้กันและไม่มีใครเหนือกว่าอย่างชัดเจน ต่อมา อะฆา มุฮัมมัด ข่านแห่งชนเผ่ากอญัร สามารถเอาชนะซันด์และอัฟชาร์ได้, อิหร่านจึงกลับมาเป็นปึกแผ่นอีกครั้ง ยกเว้นดุรรานีที่ยังคงมีชาห์ของตนเอง

อ้างอิง

หมวดหมู่:ประวัติศาสตร์อิหร่าน
หมวดหมู่:รัฐสิ้นสภาพ