น้ำผึ้งบ้า

น้ำผึ้งบ้า () เป็นน้ำผึ้งที่มีสารเกรยาโนท็อกซิน (grayanotoxins) น้ำผึ้งบ้ามีสีแดงเข้ม ผลิตจากน้ำต้อยและละอองเกสรของพืชสกุลกุหลาบพันปี (Rhododendron) มีความเป็นพิษปานกลางและมีฤทธิ์เสพติด

น้ำผึ้งบ้าผลิตขึ้นเป็นหลักในเนปาลและตุรกี ซึ่งมีการนำไปใช้เป็นยาสมุนไพรแผนโบราณและสารเสพเพื่อผ่อนคลาย น้ำผึ้งชนิดนี้ผลิตโดยผึ้งหลวงหิมาลัย (Apis laboriosa) แถบเทือกเขาฮินดูกูช-หิมาลัย การเก็บน้ำผึ้งบ้าในเนปาลนั้นเป็นประเพณีปฏิบัติของชาวกูรุงมาอย่างช้านาน นอกจากนี้ยังพบน้ำผึ้งชนิดนี้ได้บ้างในภาคตะวันออกของสหรัฐ

พบข้อมูลทางประวัติศาสตร์เกี่ยวกับน้ำผึ้งบ้าในบันทึกสมัยกรีกโบราณ เซโนฟอน ผู้นำทหารชาวกรีกเขียนไว้ในหนังสือชื่อ อนาบาซิส (Anabasis) เกี่ยวกับผลกระทบของน้ำผึ้งบ้าต่อทหารในปี 401 ปีก่อนคริสตกาล ต่อมาในปี 65 ปีก่อนคริสตกาล พระเจ้ามิทริเดทีสแห่งพอนตัสใช้น้ำผึ้งบ้าเป็นอาวุธชีวภาพต่อทหารโรมันภายใต้การนำของนายพลปอมปีย์ระหว่างสงครามมิทริเดทีสครั้งที่สาม น้ำผึ้งบ้าถูกนำเข้าไปยังทวีปยุโรปช่วงคริสต์ศตวรรษที่ 18 เพื่อเป็นส่วนผสมหนึ่งในเครื่องดื่มแอลกอฮอล์

 ในประวัติศาสตร์ 

น้ำผึ้งบ้าเป็นที่รู้จักนานกว่าสองพันปีแล้ว โดยบันทึกแรก ๆ ของนักประวัติศาสตร์ชาวกรีกโบราณได้กล่าวถึงคุณสมบัติของน้ำผึ้งและที่มาจากดอกไม้ นอกจากนี้ยังมีบันทึกเกี่ยวกับการใช้น้ำผึ้งชนิดนี้เป็นอาวุธชีวภาพอยู่บ้าง ซึ่งมักเกิดกับทหารที่ออกหาเสบียง

เพลงสดุดีของโฮเมอร์ถึงเทพเฮอร์มีส ซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของเพลงสดุดีของโฮเมอร์ (Homeric Hymn) ในศตวรรษที่ 6 ก่อนคริสตกาล อาจกล่าวถึงการใช้น้ำผึ้งบ้าโดยอ้อม ข้อความบรรยายถึง melissai หรือผู้พยากรณ์ผึ้งแห่งเดลฟีบนภูเขาพาร์นาซัส ซึ่งจะพยากรณ์ได้หลังจากกิน meli chloron หรือน้ำผึ้งเขียวเท่านั้น และอาจหมายถึงพีเธีย (Pythia) หรือโหรแห่งเดลฟี

เซโนฟอน ผู้นำทางทหารและนักประวัติศาสตร์ชาวกรีกได้บันทึกเหตุการณ์ที่เกี่ยวข้องกับน้ำผึ้งบ้าที่เกิดขึ้นในปี 401 ก่อนคริสตกาล ในผลงานของเขาที่ชื่อว่า อนาบาซิส (Anabasis) ซึ่งเกี่ยวกับการเดินทางของกองทัพหมื่นคน (Ten Thousand) เซโนฟอนเล่าว่าทหารกรีกที่เดินทางมาใกล้เมืองทรับซอน (ปัจจุบันอยู่ในตุรกี) ใกล้ทะเลดำได้กินน้ำผึ้งบ้าเข้าไป จากนั้นก็เกิดอาการสับสนมึนงง อาเจียน ท้องเสียและไม่สามารถยืนได้ ทหารเหล่านั้นฟื้นตัวในวันรุ่งขึ้น

ทางการโรมันและกรีกเชื่อว่าน้ำผึ้งบ้าสามารถรักษาความวิกลจริตได้ อาริสโตเติลกล่าวว่า "ที่เมืองทรับซอน น้ำผึ้งจากต้นบ็อกซ์วูดมีกลิ่นฉุนรุนแรง และพวกเขาเล่าว่าคนที่มีสุขภาพดีจะเสียสติไป แต่ผู้ป่วยโรคลมชักจะหายเป็นปลิดทิ้ง" พลินีผู้อาวุโส นักธรรมชาติวิทยาชาวโรมันเรียกน้ำผึ้งบ้าว่า meli mænomenon และเป็นหนึ่งในคนกลุ่มแรก ๆ ที่ตระหนักว่าความเป็นพิษนั้นเชื่อมโยงกับพืชสกุลยี่โถ (Nerium) อะเซเลีย (azalea) และกุหลาบพันปี (Rhododendron)

น้ำผึ้งบ้าถูกนำมาใช้เป็นอาวุธชีวภาพยุคแรกเริ่มในแถบทะเลดำ ระหว่างสงครามมิทริเดทีสครั้งที่สามในปี 65 ปีก่อนคริสตกาล พระเจ้ามิทริเดทีส ซึ่งคาดว่าได้รับคำแนะนำจากนักพฤกษศาสตร์ชาวกรีกนามว่า เคเทอัส (Kateuas) ได้ถอนกำลังจากทัพโรมันภายใต้การนำของแม่ทัพปอมปีย์ จากนั้นได้ให้ทหารที่กำลังถอนกำลังวางรวงน้ำผึ้งบ้าไว้ตามเส้นทาง ทหารโรมันที่กินน้ำผึ้งเข้าไปก็ตกอยู่ในภาวะมึนเมาจากน้ำผึ้งและถูกสังหาร สตราโบ นักภูมิศาสตร์ชาวกรีกบรรยายเหตุการณ์นี้ว่าทัพโรมันสูญเสียทหารไปสามมานิเปิล (maniples) ซึ่งอาจหมายถึงทหารจำนวนตั้งแต่ 480 ถึง 1800 นาย

เหตุการณ์วางยาพิษด้วยน้ำผึ้งอื่น ๆ ซึ่งอาจเป็นน้ำผึ้งบ้าเกิดขึ้นใน ค.ศ. 946 เมื่อพันธมิตรของพระนางโอลกาแห่งเคียฟได้ส่งน้ำผึ้งหมักหลายตันให้กับศัตรูชาวรัสเซียของพระนาง ชาวรัสเซีย 5,000 คนถูกสังหารหมู่ขณะที่พวกเขากำลังอยู่ในอาการเงียบงัน ต่อมาในภูมิภาคเดียวกันใน ค.ศ. 1489 ชาวตาตาร์ได้บริโภคเหล้ามี้ด (mead) ในถังที่ทำจากน้ำผึ้งบ้าซึ่งถูกทิ้งไว้ในค่ายร้าง ชาวตาตาร์ 10,000 คนถูกชาวรัสเซียสังหารหมู่ในภายหลัง

ในช่วงคริสต์ศตวรรษที่ 18 มีการส่งออกน้ำผึ้งบ้าจากภูมิภาคทะเลดำไปยังยุโรปประมาณ 25 ตันต่อปี น้ำผึ้งชนิดนี้รู้จักในชื่อฝรั่งเศสว่า miel fou และถูกเติมลงในเบียร์หรือเครื่องดื่มแอลกอฮอล์อื่น ๆ เพื่อเพิ่มฤทธิ์มึนเมา เบนจามิน สมิท บาร์ตัน นักพฤกษศาสตร์ชาวอเมริกันพบว่าคนเลี้ยงผึ้งในเพนซิลเวเนียมีอาการมึนเมาจากน้ำผึ้งบ้า พวกเขานำน้ำผึ้งนี้ไปผสมกับเหล้าและนำไปขายในนิวเจอร์ซีย์ในรูปแบบยาชูกำลังที่พวกเขาตั้งชื่อว่า เมเทกลิน (metheglin) บาร์ตันบรรยายว่าสภาวะมึนเมานั้นเริ่มต้นอย่างน่ารื่นรมย์ ก่อนจะกลายเป็นอันตราย เจ. แกรมเมอร์ อดีตศัลยแพทย์ฝ่ายสมาพันธรัฐ (ฝ่ายใต้) บันทึกในวารสาร กลีนนิงส์อินบีคัลเจอร์ (Gleanings in Bee Culture) ค.ศ. 1875 ว่าเคยมีเหตุการณ์หลายครั้งที่ทหารฝ่ายใต้ประสบกับภาวะมึนเมาจากน้ำผึ้งบ้า

 แหล่งที่พบ 

กุหลาบพันปี (สกุล Rhododendron) และพืชชนิดอื่น ๆ ในวงศ์กุหลาบป่า (Ericaceae) ผลิตสารเกรยาโนท็อกซิน ซึ่งเป็นสารพิษต่อระบบประสาทชนิดหนึ่ง น้ำผึ้งที่ผลิตจากน้ำต้อยของดอกไม้เหล่านี้มีทั้งละอองเรณูของพืชเหล่านั้นรวมถึงสารเกรยาโนท็อกซินด้วย น้ำผึ้งบ้ามีสีเข้มและออกแดงกว่าน้ำผึ้งชนิดอื่น ๆ และมีรสขมเล็กน้อย เนื่องจากมีสีออกแดง บางครั้งน้ำผึ้งบ้าจึงถูกเรียกว่า "น้ำผึ้งกุหลาบแห่งป่า" (rose of the forest honey) น้ำผึ้งบ้าผลิตขึ้นในบางภูมิภาคของโลก โดยเฉพาะอย่างยิ่งในภูมิภาคทะเลดำของตุรกีและเนปาล

 ตุรกี 
น้ำผึ้งบ้าในประเทศตุรกีเป็นที่รู้จักในชื่อ deli bal และถูกใช้เป็นสารเสพติดเพื่อผ่อนคลายและยาแผนโบราณ โดยมากแล้วน้ำผึ้งบ้าจะทำมาจากน้ำหวานของดอก yellow azalea (Rhododendron luteum) และ common rhododendron (Rhododendron ponticum) ที่พบในแถบคอเคซัส บรรดาคนเลี้ยงผึ้งในเทือกเขาคัชการ์ (Kaçkar) ผลิตน้ำผึ้งบ้ามานานหลายศตวรรษแล้ว

 ภูมิภาคฮินดูกุช-หิมาลัย 
น้ำผึ้งบ้าผลิตขึ้นที่บริเวณเชิงเขาหิมาลัยโดยผึ้งหลวงหิมาลัย (Apis laboriosa) รังผึ้งหลวงหิมาลัยในเอเชียใต้มักพบในภูมิภาคเทือกเขาฮินดูกูช-หิมาลัยเป็นส่วนใหญ่ ผึ้งเหล่านี้จะผลิตน้ำผึ้งบ้าในช่วงฤดูใบไม้ผลิ ซึ่งเป็นช่วงที่พืชในวงศ์กุหลาบป่าอย่างกุหลาบพันปีกำลังผลิบาน

ชาวกูรุง (Gurung people) ในภาคกลางของเนปาลและทางตอนเหนือของอินเดียมีประเพณีการเก็บน้ำผึ้งมานานหลายศตวรรษ โดยพวกเขาจะปีนหน้าผาสูงชันเพื่อไปถึงรังผึ้ง โดยจะเก็บน้ำผึ้งปีละสองครั้ง ครั้งหนึ่งในช่วงปลายฤดูใบไม้ผลิและอีกครั้งในช่วงปลายฤดูใบไม้ร่วง คนเก็บน้ำผึ้งเหล่านี้ใช้บันไดเชือกที่มีขั้นบันไดไม้เพื่อเข้าถึงรังและสุมไฟไว้ด้านล่างเพื่อรมควันไล่ผึ้ง

 สหรัฐ 
น้ำผึ้งบ้านั้นผลิตได้น้อยมากในสหรัฐ ตามข้อมูลของศาสตราจารย์วอห์น ไบรอันต์ (Vaughn Bryant) จากมหาวิทยาลัยเท็กซัสเอแอนด์เอ็ม ซึ่งเป็นผู้เชี่ยวชาญด้านน้ำผึ้ง ระบุว่า น้ำผึ้งบ้าถูกผลิตขึ้นในเทือกเขาแอปพาเลเชียนทางตะวันออกของสหรัฐ เมื่ออากาศหนาวจัดช่วงปลายฤดูมาเยือนและทำให้ดอกไม้ส่วนใหญ่ตายไป แต่ดอกกุหลาบพันปียังคงอยู่รอด น้ำผึ้งที่ผลิตจากดอก mountain laurel (Kalmia latifolia) และ sheep laurel (Kalmia angustifolia) ก็มีสารเกรยาโนท็อกซินเช่นกัน และอาจเป็นอันตรายถึงชีวิตหากบริโภคในปริมาณมาก

 ยุโรป 
ในทวีปยุโรป น้ำผึ้งที่มีสารเกรยาโนท็อกซินนั้นผลิตจากดอก alpenrose (Rhododendron ferrugineum) ซึ่งพบได้ในเทือกเขาแอลป์และเทือกเขาพิรินี อย่างไรก็ตามยังไม่มีรายงานผู้ป่วยจากการได้รับพิษเกรยาเนน (grayanane) สำหรับน้ำผึ้งที่มาจากสหภาพยุโรป

 ผลกระทบทางสรีรวิทยา 
การบริโภคน้ำผึ้งบ้าก่อให้เกิดโรคน้ำผึ้งบ้า (mad honey disease) น้ำผึ้งชนิดนี้เป็นสาเหตุทั่วไปของการเป็นพิษจากเกรยาโนท็อกซิน อย่างไรก็ตามผึ้งไม่ได้รับผลกระทบจากพิษนี้

เกรยาโนท็อกซินออกฤทธิ์ต่อระบบประสาทส่วนกลางในมนุษย์และสัตว์บางชนิด โดยจับกับช่องโซเดียมและยับยั้งการปิดของช่อง ส่งผลให้ความดันโลหิตต่ำและหัวใจเต้นช้า อาการอื่น ๆ รวมถึงอาการเวียนศีรษะ ตามัว มึนงงและหายใจลำบาก บางรายมีภาวะความดันโลหิตต่ำมากจนเป็นอันตราย ทำให้เกิดอาการคลื่นไส้ วูบ ชัก หัวใจเต้นผิดจังหวะ หัวใจห้องบนและล่างถูกปิดกั้น กล้ามเนื้อเป็นอัมพาตและหมดสติ

ระดับความเป็นพิษจากน้ำผึ้งบ้าขึ้นอยู่กับปริมาณบริโภคและความเข้มข้นของเกรยาโนท็อกซิน ในรายที่อาการไม่รุนแรง ได้แก่ เหน็บชา เวียนศีรษะ หน้ามืดและหมดสติชั่วคราว แต่หากได้รับในปริมาณมากอาจเกิดอาการเพ้อ รู้สึกหมุน คลื่นไส้ มองเห็นแคบลง ประสาทหลอนและพูดติดขัด ระยะเวลาฟื้นตัวอยู่ที่หลายชั่วโมงถึงหลายวัน แต่ส่วนใหญ่อาการจะลดลงภายใน 12 ชั่วโมง

การปริทัศน์เป็นระบบของกรณีผู้ป่วยโรคน้ำผึ้งบ้าจำนวน 1,199 รายใน ค.ศ. 2015 ไม่พบรายงานผู้เสียชีวิต การรักษาใช้การให้น้ำเกลือ อะดรีนาลีนและอะโทรพีน

 การนำไปใช้ 
น้ำผึ้งบ้าส่วนใหญ่ผลิตและบริโภคในตุรกีและเนปาลในฐานะยาสมุนไพรแผนโบราณและสารเสพเพื่อผ่อนคลาย น้ำผึ้งนี้ใช้เป็นยาแผนโบราณรักษาอาการเจ็บคอ ข้ออักเสบ เบาหวานและความดันโลหิตสูง ในภูมิภาคทะเลดำของตุรกีใช้น้ำผึ้งบ้าแก้อาการอาหารไม่ย่อย ปวดท้อง กระเพาะอาหารอักเสบ โรคแผลเปื่อยเพปติกและไข้หวัด

ผู้คนในภูมิภาคคอเคซัสผสมน้ำผึ้งบ้าในเครื่องดื่มแอลกอฮอล์เล็กน้อยเพื่อเสริมฤทธิ์มึนเมามาหลายศตวรรษ ในตุรกีมีการเติมน้ำผึ้งนี้ในนมเป็นยาบำรุง ขณะที่เกาหลีใต้สั่งห้ามน้ำผึ้งบ้าใน ค.ศ. 2005

เชื่อว่าน้ำผึ้งบ้าช่วยรักษาภาวะหย่อนสมรรถภาพทางเพศและเสริมสมรรถภาพทางเพศ รายงานผู้ป่วยโรคน้ำผึ้งบ้าส่วนใหญ่เป็นชายวัยกลางคน

 อ้างอิง 

หมวดหมู่:น้ำผึ้ง
หมวดหมู่:สารออกฤทธิ์ต่อจิตประสาท
หมวดหมู่:สารก่ออาการเพ้อ
หมวดหมู่:อาวุธชีวภาพ
หมวดหมู่:โรคที่เกิดจากอาหารเป็นสื่อ
หมวดหมู่:การแพทย์แผนโบราณ