พระบรมราชโองการ

พระบรมราชโองการ หมายถึง คำสั่งของพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว คำสั่งราชการของพระมหากษัตริย์ คำนี้ใช้ครั้งแรกเมื่อ พ.ศ. 2394 ต่อมาหลังการเปลี่ยนแปลงการปกครอง พ.ศ. 2475 พระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงลงพระปรมาภิไธยพระราชบัญญัติธรรมนูญการปกครองแผ่นดินสยามชั่วคราว พุทธศักราช 2475 พระยามโนปกรณ์นิติธาดา เป็นผู้ลงนามรับสนองพระบรมราชโองการ นับจากนั้นธรรมเนียมการลงพระปรมาภิไธยและการลงนามรับสนองพระบรมราชโองการจึงถือปฏิบัติเช่นนั้นมาจนถึงปัจจุบัน

ต้นกำเนิด
คำว่า "พระบรมราชโองการ" ใช้ครั้งแรกในการสถาปนาพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวและพระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัว โดยให้มีพระราชอิสริยยศเทียบ "พระมหากษัตริย์" ซึ่งเป็นการสถาปนาที่มีความพิเศษแตกต่างจากการสถาปนาพระมหาอุปราชหรือวังหน้า ตามโบราณราชประเพณีเช่นแต่ก่อนมา โดยเติมคำว่า "บรม" หรือ "บวร" เข้าไปในคำว่า "พระราชโองการ" เพื่อแยกให้เห็นความแตกต่าง และไม่ให้สับสนระหว่างพระเจ้าแผ่นดินวังหลวงและพระเจ้าแผ่นดินวังหน้า คำว่าพระบรมราชโองการจึงเริ่มใช้เมื่อพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวเสด็จขึ้นครองราชสมบัติ เมื่อ พ.ศ. 2394 เป็นต้นมา

อีกทั้งยังทรงสถาปนาพระราชลัญจกรพระบรมราชโองการ (องค์ใหม่) ขึ้นแทน พระราชลัญจกรมหาโองการ หรือมหาอุณาโลม (องค์เดิม) ซึ่งจะต้องใช้ประทับกำกับในเอกสาร อันเป็น "คำสั่ง" ของพระมหากษัตริย์ ด้วยการระบุคำว่า "พระบรมราชโองการ" เป็นตัวอักษรลงในพระราชลัญจกร จากเดิมที่เป็นเครื่องหมายอุณาโลม เช่น ในพระราชลัญจกรมหาโองการ (องค์เดิม)

พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงใช้อักษรขอมในคำว่า "พระบรมราชโองการ" เพื่อให้คำว่าพระบรมราชโองการดูศักดิ์สิทธิ์ เป็นประกาศิต และยังคงเครื่องหมายอุณาโลมเอาไว้ด้วยดังเห็นได้จากอักขระ 3 ตัว ที่อยู่ด้านบนของคำว่า "พระบรมราชโองการ" ซึ่งประกอบกันเป็นคำว่า "โอมฺ" ซึ่งเทียบได้กับเครื่องหมาย "อุณาโลม"

การสนองพระบรมราชโองการ
เมื่อพระมหากษัตริย์ลงพระปรมาภิไธยในการกระทำใด ก็เพื่อบอกว่าการกระทำนั้นเป็นการใช้อำนาจอธิปไตยของประชาชนในนามของกษัตริย์ และ "การสนองพระบรมราชโองการ" เพื่อแสดงให้เห็นว่าการกระทำนั้นกระทำโดยองค์กรผู้สนองพระบรมราชโองการในนามของกษัตริย์และรับผิดชอบโดยองค์กรผู้สนองพระบรมราชโองการ

ในอดีตที่ยังไม่มีการลงนามรับสนองพระบรมราชโองการการตรากฎหมายแต่เดิมจะใช้เพียงแค่ตราประทับ ดังเช่นปรากฏในกฎหมายตราสามดวงจะใช้ตราราชสีห์ คชสีห์และบัวแก้ว โดยที่พระมหากษัตริย์จะไม่ทรงลงพระปรมาภิไธย และไม่มีผู้ใดลงนามรับสนองพระบรมราชโองการ จนกระทั่งเกิดการเปลี่ยนแปลงการปกครอง พ.ศ. 2475 โดยเมื่อวันที่ 27 มิถุนายน พ.ศ. 2475 พระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงลงพระปรมาภิไธยพระราชบัญญัติธรรมนูญการปกครองแผ่นดินสยามชั่วคราว พุทธศักราช 2475 พระราชทานให้อำนาจอธิปไตยเป็นของประชาชน หลังจากนั้นจึงมีการลงนามรับสนองพระบรมราชโองการ ดังที่ลงราชกิจจานุเบกษา เมื่อวันที่ 6 กรกฎาคม พ.ศ. 2475 โดยมีพระยามโนปกรณ์นิติธาดา เป็นผู้ลงนามรับสนองพระบรมราชโองการ ตามที่บัญญัติไว้ในพระราชบัญญัติธรรมนูญการปกครองแผ่นดินสยามชั่วคราว พุทธศักราช 2475 มาตรา 7 ว่า

"การกระทำใด ๆ ของกษัตริย์ต้องมีกรรมการราษฎรผู้หนึ่งผู้ใดลงนามด้วย โดยได้รับความยินยอมจากคณะกรรมการราษฎรจึงจะใช้ได้ มิฉะนั้นเป็นโมฆะ"

ธรรมเนียมการลงพระปรมาภิไธยและการลงนามรับสนองพระบรมราชโองการจึงถือปฏิบัติเช่นนั้นมาจนถึงปัจจุบัน

ในบทความ "ความรู้เรื่องรัฐธรรมนูญ และการปกครองในระบอบประชาธิปไตยอันมีพระมหากษัตริย์ทรงเป็นประมุข" ระบุว่า "บทกฎหมายและพระบรมราชโองการที่เกี่ยวกับราชการแผ่นดินจะมีผลบังคับใช้ได้ต่อเมื่อพระมหากษัตริย์ได้ทรงลงพระปรมาภิไธยแล้ว โดยมีผู้ลงนามรับสนองพระบรม
ราชโองการและนำไปประกาศในราชกิจจานุเบกษา อันเป็นผลให้องค์พระประมุขทรงพ้นจากความรับผิดเพราะผู้รับสนองพระบรมราชโองการต้องเป็นผู้รับผิดชอบแทน และผู้ใดจะละเมิดหรือว่ากล่าวฟ้องร้องพระมหากษัตริย์ไม่ได้ ตามมาตรา 182 รัฐธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรไทย พุทธศักราช 2560"

อย่างไรก็ตามพระบรมราชโองการในบางครั้งก็ไม่ต้องมีผู้รับสนองพระบรมราชโองการ เช่น ส่วนราชการในพระองค์ไม่ต้องมีผู้รับสนองพระบรมราชโองการแต่อย่างใด

อ้างอิง

หมวดหมู่:กฎหมายไทย
หมวดหมู่:ราชาศัพท์