เถาหัวลิง

เถาหัวลิง หรือ หัวลิง (ชื่อวิทยาศาสตร์: Sarcolobus globosus) เป็นไม้พุ่มเลื้อยชนิดหนึ่งในวงศ์ตีนเป็ด

 การกระจายพันธุ์ 
มีถิ่นกำเนิดในเขตร้อนของเอเชีย รวมถึง ประเทศอินเดีย ประเทศจีน ประเทศไทย ประเทศมาเลเซีย ประเทศเมียนมาร์ ประเทศฟิลิปปินส์ และประเทศอินโดนีเซีย

ในประเทศอินเดีย พืชชนิดนี้พบได้ในป่าชายเลนของรัฐเบงกอลตะวันตก รัฐโอฑิศา รัฐอานธรประเทศ สุนทรวัน และหมู่เกาะอันดามันและนิโคบาร์ การปฏิบัติแบบดั้งเดิมของภูมิภาคเหล่านี้จะใช้ใบและเหง้า เป็นยารักษาโรค ส่วนเมล็ดที่มีพิษจะใช้เป็นเหยื่อล่อเพื่อฆ่าสุนัขและสัตว์ป่า

 คำอธิบาย 
เถาหัวลิงเป็นไม้พุ่มเลื้อย มีลำต้นเกลี้ยงและแข็งแรง รากมีขนาดหนาและอวบน้ำ ใบเป็นใบเดี่ยว เรียงตรงข้ามกัน มีขนาด 3-6x2-4.5 ซม. รูปไข่หรือรูปวงรี เนื้อใบหนาและอวบน้ำ ปลายใบแหลมหรือมน ฐานใบกลม ช่อดอกเป็นช่อแบบกระจุก ดอกมีขนาดเล็ก เป็นรูปดาว รวมกันในช่อดอกแบบกระจุกที่ซอกใบ ดอกมีขนาด 2-3 มม. กลีบดอกมีสีม่วง ด้านในของกลีบมีขน ฝักแตกแนวเดียวมีสีน้ำตาลขนาด 4–5 ซม. รูปร่างค่อนข้างกลม เมล็ดมีจำนวนมากและแบน ใบเลี้ยงมักมีขนาดใหญ่ ซึ่งมีรากฝอยขนาดใหญ่

ในป่าชายเลนของประเทศอินเดีย มักพบร่วมกับ Phoenix paludosa (เป้งทะเล) และจะเลื้อยอยู่บนต้นไม้

การออกดอกและการติดผล เกิดขึ้นในช่วงเดือนมิถุนายน–กันยายน และเดือนตุลาคม–มกราคม ตามลำดับ ในรัฐอานธรประเทศ มีการบันทึกว่าผลจะออกเร็วที่สุดในช่วงเดือนสิงหาคมถึงเดือนตุลาคม

 ส่วนประกอบทางเคมี 
เถาหัวลิง เป็นแหล่งอันอุดมไปด้วยฟลาโวนอยด์ โรทีนอยด์ และฟีนอลิคไกลโคไซด์Wangensteen H, Alamgir M, Duong GM, Grønhaug TE, Samuelsen AB, Malterud KE (2009). Chemical and biological studies of medicinal plants from the Sundarbans mangrove forest. In:Advances in Phytotherapy Research (M Eddouks, ed). Research Signpost,Kerala, India, pp. 59-78.  สารโรทีนอยด์ เช่น เทฟโรซิน, 12aalpha-hydroxydeguelin, 11-hydroxytephrosin, 12a-hydroxyrotenone, 12aalpha-hydroxyrotenone, 6aalpha,12aalpha-12a-hydroxyelliptone, 6a,12a-dehydrodeguelin และ 13-homo-13-oxa-6a,12a-dehydrodeguelin, วิลโลซินอล และ 6-oxo-6a,12a-dehydrodeguelin ได้รับการระบุ และมีการระบุไอโซฟลาโวน เช่น บาร์บิเจอโรน เจนิสติน และ Chromone 6,7-dimethoxy-2,3-dihydrochromone และIsoflavone sarcolobone และ rotenoid sarcolobin ถูกแยกออกจากลำต้นและเป็นลักษณะเฉพาะของพืชชนิดนี้ มีรายงานว่า มีการค้นพบไกลโคไซด์ของฟีนอลิก 4 ชนิด รวมถึงกรดวานิลลิก 4-O-beta-d-glucoside กลูโคซีริงิกแอซิด ทาคิโอไซด์ และไอโซทาคิโอไซด์

 การนำไปใช้ 

 ใช้เป็นพิษ 
เถาหัวลิง ถูกระบุโดยองค์การอาหารและยาสหรัฐอเมริกา (FDA) ให้เป็นพืชมีพิษ เมล็ดพืชเหล่านี้มีพิษร้ายแรงต่อสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนม ชาวพื้นเมืองในเอเชียใช้กันอย่างแพร่หลายในการฆ่าสุนัขและสัตว์ป่า มีการพิสูจน์แล้วว่ามีมีประสิทธิภาพในการฆ่าแมว และมีรายงานการใช้ในเกาะชวาในศตวรรษที่ 19 เพื่อฆ่าเสือ สารสกัดจากพืชทำให้เกิดการยับยั้งระบบประสาทและกล้ามเนื้อ อาการของการได้รับพิษในสัตว์ ได้แก่ ปัสสาวะเป็นเลือด และไตเสื่อมRadostits OM, Arundel JH, Gay CC (2000). Veterinary Medicine: A textbook of the diseases of cattle, horses, sheep, pigs and goats (10th edn). Saunders Ltd., p. 1684. 

 ใช้เป็นยา 
พืชชนิดนี้ถูกนำมาใช้ในเวชสมุนไพรวิทยา ในการรักษาโรครูมาติก โรคไข้เลือดออก และไข้ เป็นที่ทราบกันดีว่าพืชชนิดนี้มีบาร์บิเจอโรน ซึ่งได้รับการพิสูจน์แล้วว่ามีคุณสมบัติต้านอนุมูลอิสระอย่างมีนัยสำคัญ มีประสิทธิภาพสูงต่อปรสิตสกุลพลาสโมเดียมอย่าง Plasmodium falciparum และมีศักยภาพในการต้านมะเร็ง เนื่องจากทำให้เกิดอะพอพโทซิสของเซลล์มะเร็งปอดในหนู

 อนุกรมวิธาน 
Sarcolobus globosus ได้รับการอธิบายโดย Nathaniel Wallich และตีพิมพ์ใน Asiatic Researches เล่มที่ 12 หน้า 568 แผ่นภาพที่ 4 ในปี ค.ศ. 1816http://www.tropicos.org/Name/2602211. Tropicos.org. Missouri Botanical Garden. สืบค้นเมื่อ 1 กุมภาพันธ์ 2568http://www.theplantlist.org/tpl/record/kew-2473339. The Plant List. สืบค้นเมื่อ 1 กุมภาพันธ์ 2568

 ชนิดย่อย 
เถาหัวลิงแบ่งเป็นชนิดย่อย 2 ชนิดดังนี้Roskov Y., Kunze T., Orrell T., Abucay L., Paglinawan L., Culham A., Bailly N., Kirk P., Bourgoin T., Baillargeon G., Decock W., De Wever A., Didžiulis V. (ed) (28 january 2014). ”Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2014 Annual Checklist.”. Species 2000: Reading, UK. สืบค้นเมื่อ 1 กุมภาพันธ์ 2568

 S. g. globosus
 S. g. peregrinus

 ในประเทศไทย 

 ในวรรณคดี 
หัวลิงถูกอ้างถึงในกาพย์ห่อโคลงประพาสธารทองแดงซึ่งทรงนิพนธ์ขึ้นโดยเจ้าฟ้าธรรมธิเบศร ครั้งเสด็จทางสถลมารคตามพระบิดาไปนมัสการพระพุทธบาท จังหวัดสระบุรี โดยพรรณนาถึงความงามของธรรมชาติตลอดเส้นทางการเสด็จจากท่าเจ้าสนุกถึงธารทองแดง ความว่า

คำว่า หัวลิง และ หูลิง ในกาพย์ห่อโคลงนั้นหมายถึง เถาหัวลิง (Sarcolobus globosus) นั้นเอง และคำว่า หมากลางลิง ลางลิง หรือ กระไดลิง ในกาพย์ห่อโคลงนั้นหมายถึงพืชอีกชนิดชื่อ บันไดลิง (Phanera scandens)
 ดูเพิ่มเติม 

 บาร์บิเจอโรน

 เชิงอรรถและรายการอ้างอิง 

 แหล่งข้อมูลอื่น 

 วิกิสปีชีส์
 bioSearch ศูนย์ชีวสารสนเทศ สถาบันสมุทรศาสตร์แห่งชาติ

 ZipcodeZoo
 ฐานข้อมูลพืชมีพิษของ FDA 

หมวดหมู่:วงศ์นมตำเลีย
หมวดหมู่:พืชดอก