เชื้อสายเจ้าแก้วมงคล

เชื้อสายเจ้าแก้วมงคล เป็นกลุ่มผู้ปกครองในระบบอาญาสี่ของหัวเมืองลาวอีสานในช่วงพุทธศตวรรษที่ 24–25 ที่สืบเชื้อสายมาจากเจ้าแก้วมงคล หลังจากการยกเลิกระบบอาญาสี่ ทายาทบางส่วนเข้ารับราชการต่อไปในระบบมณฑลเทศาภิบาล

 ข้อสันนิษฐานเกี่ยวกับบรรพบุรุษ 

การอธิบายที่มาของเจ้าแก้วมงคลมีอย่างน้อย 4 รูปแบบ ได้แก่

 งานเขียนของทายาทอาญาสี่เมืองอุบลราชธานี ในปี พ.ศ. 2513 ระบุว่า "เจ้าแก้วนี้เป็นราชนัดดาของพระเจ้าไชยเชษฐาธิราชแห่งเวียงจันทน์ เป็นบุตรเขยของเจ้านครน่าน มีบุตรคนหนึ่งชื่อเจ้าองค์หล่อหน่อคำ นัยว่าภายหลังได้ครองนครน่าน"
 งานเขียนเกี่ยวกับประวัติศาสตร์เมืองสุรินทร์ในปี พ.ศ. 2529 ระบุว่า "...เจ้าแก้วมงคลซึ่งเป็นโอรสเจ้าชัยมงคล และเจ้าชัยมงคลก็เป็นโอรสพระเจ้าศรีวรมงคล (เจ้าวรวังโส) แห่งนครเวียงจันทน์ผู้เป็นพระอนุชาของพระเจ้าไชยเชษฐาธิราช"
 งานเขียนเกี่ยวกับประวัติศาสตร์เมืองมุกดาหารในปี พ.ศ. 2543 ระบุว่า พระยาโพธิสาลราชมีพระราชโอรสคือสมเด็จพระไชยเชษฐาธิราช, เจ้าท่าเรือ และเจ้าวรวังโส เจ้าวรวังโสมีโอรสคือเจ้าศรีวิไชย เจ้าศรีวิไชยมีโอรสคือเจ้าแก้วมงคลและเจ้าจันทรสุริยวงษ์
 ข้อสันนิษฐานจากการศึกษาพระพุทธลักษณะของพระพุทธพระลับ วัดธาตุ จังหวัดขอนแก่นในปี พ.ศ. 2560 เสนอว่า "เมื่อพระเจ้าไชยเชษฐาธิราชที่ 1 สวรรคต พ.ศ. 2114 พระเจ้าศรีวรมงคล ผู้น้องขึ้นครองราชย์สืบมา พระนามว่า พระยาธรรมิกราช (พ.ศ. 2134 – พ.ศ. 2165) มีโอรสชื่อเจ้าศรีวิชัย เมื่อพระยาธรรมิกราชสิ้นพระชนม์ กลุ่มของพระยาแสนสุรินทร์ขว้างฟ้ายึดเมืองเวียงจันทน์ได้ เจ้าศรีวิชัยจึงหลบหนีพร้อมนำพระพุทธรูปศักดิ์สิทธิ์ไม่ทราบจำนวน ซึ่งมีหลวงพ่อพระลับรวมอยู่ด้วย ไปอาศัยอยู่กับท่านราชครูหลวง (เจ้าอาวาสวัดโพนสะเม็ด) เจ้าศรีวิชัยมีโอรสอยู่ 2 คน คือ เจ้าแก้วมงคลหรืออาจารย์แก้วหรือแก้วบูธม และเจ้าจันทร์สุริยวงศ์" อ้างใน  อย่างไรก็ตาม พระยาวรวงษามหาธรรมิกราชซึ่งปรากฏในจารึกวัดวิชัยอาราม พ.ศ. 2167 ไม่ได้เป็นพระอนุชาของสมเด็จพระไชยเชษฐาธิราช

 การปกครองบ้านเมือง 

เชื้อสายเจ้าแก้วมงคลได้รับแต่งตั้งให้เป็นเจ้าเมืองและกรมการเมืองจำนวนมาก ได้แก่ 

ภายหลังได้มีการยุบเมือง เป็น จังหวัด อำเภอ และตำบล ยังคงมีเชื้อสายเจ้าแก้วมงคลซึ่งได้รับแต่งตั้งให้ดำรงตำแหน่งพ่อเมืองอยู่บางท่าน เช่น หลวงภูมิพิริยการ (สำอาง ประจันตเสน) บุตรหลานเจ้าเมืองชลบทวิบูลย์ได้เป็นนายอำเภอภูเวียงคนที่ 2 เป็นต้น นอกจากนี้ยังมีทายาทที่กำเนิดแต่ลูกหลานฝ่ายหญิงที่ไปสมรสกับเจ้าเมืองอื่น ๆ และได้ปกครองเมือง เช่น 

เมืองสุรินทร์  (พระพิไชยราชวงศา (ม่วง) หรือต่อมาคือ พระยาสุรินทร์ภักดีศรีไผทสมันต์ (ม่วง) เจ้าเมืองสุรินทร์ท่านที่ 5 และท่านที่ 7 อีกทั้งยังเป็นเจ้าเมืองสุรินทร์ท่านสุดท้ายก่อนจะมีการลดตำแหน่งเจ้าเมืองลงเป็นผู้ว่าราชการเมือง อันเกิดแต่พระยาสุรินทร์ภักดีศรีประทายสมันต์ (สุ่น) เจ้าเมืองสุรินทร์คนเก่ากับนางแก้วนพรัตน์หรือนางศรี บุตรีพระยาขัติยวงษา สีลัง เจ้าเมืองร้อยเอ็ดท่านที่ 2 นอกจากนี้ลูกหลานของนางแก้วนพรัตน์ ยังได้เป็นเจ้าเมืองสุรินทร์หรือผู้ว่าราชการเมืองสุรินทร์อีกหลายท่าน) 
เมืองสุรพินทนิคม (ท้าวปราง บุตรของท้าวม่วงเจ้าเมืองสุรินทร์ท่านที่ 5 ได้เป็น พระสุรพินทนิคมานุรักษ์ (ปราง) เจ้าเมืองสุรพินทนิคม ท่านที่ 3 (ปัจจุบันคือ อำเภอลำดวน จังหวัดสุรินทร์))

 ความสัมพันธ์ระหว่างราชวงศ์ 
 ราชวงศ์เวียงจันทน์ 
 อาชญานางหมานุ้ย (หมานุ้ย) ธิดาของพระยาขัติยะวงษา (สีลัง) เจ้าเมืองร้อยเอ็ด ท่านที่ 2 เป็นหม่อมห้ามในสมเด็จพระเจ้าไชยเชษฐาธิราชที่ 5 หรือ เจ้าอนุวงศ์ แห่งอาณาจักรเวียงจันทน์
 อาชญานางตุ่ย (ตุ่ม) ธิดาของพระยาขัติยะวงษา (สีลัง) เจ้าเมืองร้อยเอ็ด ท่านที่ 2 เป็นหม่อมห้ามในเจ้าอุปราช (ติสสะ) แห่งอาณาจักรล้านช้างเวียงจันทน์
 อาชญานางแก้ว (แก้ว) ธิดาของพระยาขัติยะวงษา (สีลัง) เจ้าเมืองร้อยเอ็ด ท่านที่ 2 เป็นหม่อมห้ามในเจ้าอุปราช (ติสสะ) แห่งอาณาจักรล้านช้างเวียงจันทน์
 อาชญานางอ่อม (อ่อม) ธิดาของพระรัตนวงษา (อ่อน) เจ้าเมืองสุวรรณภูมิ ท่านที่ 3 เป็นหม่อมห้ามในเจ้าอุปราช (ติสสะ) แห่งอาณาจักรล้านช้างเวียงจันทน์

 ราชวงศ์จักรี 
 เจ้าจอมแว่น (เจ้านางคำแว่น) ธิดาในพระนครศรีบริรักษ์ (เพี้ยเมืองแพน) เจ้าเมืองขอนแก่นท่านแรก เป็นพระสนมเอกในพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช หรือ รัชกาลที่ 1 แห่งกรุงรัตนโกสินทร์
 หม่อมคำเมียง ธิดาของญาแม่หล้าลูกหลานเจ้านาย เจ้าเมืองศรีสะเกษ และเป็นนัดดาของพระยาวิเศษภักดี (ท้าวโท) เจ้าเมืองศรีสะเกษ ท่านที่ 4 เป็นหม่อมในพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงสรรพสิทธิประสงค์ พระราชโอรส ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว หรือ รัชกาลที่ 4 แห่งกรุงรัตนโกสินทร์ มีพระโอรสร่วมกัน 1 ท่าน ได้แก่ หม่อมเจ้าชมิยบุตร ชุมพล

 ตระกูลเจ้าเมืองน่าน (ยุคภายใต้การปกครองของพม่า) 
 เจ้าแก้วมงคล เป็นพระชามาดา (บุตรเขย) ในเจ้าผู้ครองนครน่าน ได้มีการเสกสมรสกับพระราชธิดาในเจ้าผู้ครองนครน่าน มีพระโอรสร่วมกัน 1 ท่าน ได้แก่ เจ้าองค์หล่อหน่อคำ เจ้าผู้ครองนครน่าน จากการรวบรวมเอกสารคาดว่าเจ้าผู้ครองนครน่านที่เจ้าแก้วมงคลไปเกี่ยวดองด้วยน่าจะเป็นท่านเดียวกันกับพระยาเมืองราชา เจ้าผู้ครองนครน่าน องค์ที่ 48 (พ.ศ. 2232–2246) ซึ่งสืบเชื้อสายมาแต่พระยาเมืองเชียงของพงศาวดารเมืองน่าน (เชียงใหม่ : ธนุชพริ้นติ้ง (โรงพิมพ์ดาว), ๒๕๔๓) น. ๖๒

 ตระกูลเจ้าเมืองขุขันธ์ 
 พระยารัตนวงษา (ท้าวอุ่น) เจ้าเมืองศรีสะเกษท่านแรก โอรสในเจ้ามืดคำดล เจ้าผู้ครองเมืองท่งศรีภูมิ ท่านที่ 2 เป็นบุตรเขยของพระยาไกรภักดีศรีนครลำดวน หรือ ตากะจะ เจ้าเมืองขุขันธ์ท่านแรก โดยการสมรสกับธิดาคนโตของตากะจะ

 ตระกูลเจ้าเมืองสุรินทร์ 
 นางแก้วนพรัตน์ หรือคุณหญิงสุรินทรภักดี (ศรี) ธิดาของพระยาขัติยะวงษา (สีลัง) เจ้าเมืองร้อยเอ็ด ท่านที่ 2 เป็นหม่อมของพระยาสุรินทร์ภักดีศรีประทายสมันต์ (สุ่น) เจ้าเมืองสุรินทร์ (คูประทายสมันต์) ท่านที่ 4 มีบุตรร่วมกัน 4 คน คือ
 พระพิไชยราชวงศา (ม่วง) หรือต่อมาคือ พระยาสุรินทร์ภักดีศรีไผทสมันต์ (ม่วง) เจ้าเมืองสุรินทร์ท่านที่ 5 (พ.ศ.2395 - พ.ศ. 2432) และท่านที่ 7 (พ.ศ. 2433 - พ.ศ. 2434 ) อีกทั้งยังเป็นเจ้าเมืองสุรินทร์ท่านสุดท้ายก่อนจะมีการลดตำแหน่งเจ้าเมืองลงเป็นผู้ว่าราชการเมือง ต่อมาท้าวเยียบหลานของท้าวม่วง ซึ่งท้าวเยียบเป็นบุตรของหลวงภักดีรักสุนทร (นิ่ม) และท้าวนิ่มเป็นบุตรของท้าวม่วง โดยท้าวเยียบได้เป็นเจ้าเมืองสุรินทร์ ท่านที่ 6 (พ.ศ. 2432 - พ.ศ. 2433) นอกจากนี้ ท้าวปราง บุตรของท้าวม่วงได้เป็น พระสุรพินทนิคมานุรักษ์ (ปราง) เจ้าเมืองสุรพินทนิคม ท่านที่ 3 (ปัจจุบันคือ อำเภอลำดวน จังหวัดสุรินทร์) ซึ่งท้าวปรางเป็นต้นตระกูลสุนทรชัยและนิรากุล
 พระไชยณรงค์ภักดีปลัด (บุญนาก) ได้เป็นผู้ว่าราชการเมืองสุรินทร์ท่านแรก (พ.ศ. 2434 - พ.ศ. 2436) ท้าวบุญนากมีบุตร คือ หลวงประเสริฐสุรินทรบาล ผู้ว่าราชการเมืองสุรินทร์ท่านสุดท้าย (พ.ศ. 2550 - พ.ศ. 2551) ต้นตระกูลกนกนาก
 ท้าวแก้ว
 ท้าวตง

 ตระกูลเจ้าเมืองภูเวียง 
 ท้าวเจริญรัตน์ บุตรของพระปทุมวิเศษ (ทองคำ) เจ้าเมืองกันทรวิชัย ท่านที่ 2 เป็นหลานเขยของพระรัตนราชภักดี (พระศรีธงไชย) เจ้าเมืองภูเวียง โดยการสมรสกับญาแม่เอี่ยมหลานสาวของเจ้าเมืองภูเวียง

 ตระกูลเจ้าเมืองกาฬสินธุ์ 
 สายเจ้าเมืองร้อยเอ็ดและเมืองสุวรรณภูมิ มีการเกี่ยวดอง กับ พระยาชัยสุนทร (หมาแพง) เจ้าเมืองกาฬสินธ์ุ ท่านที่ 2 (รายนามของลูกหลานที่เกี่ยวดองด้วยข้อมูลยังไม่ระบุชัดแจ้งว่าเป็นใคร)

 ตระกูลเจ้าเมืองกมลาไสย 
 พระยาขัติยะวงษา (เหลา ณ ร้อยเอ็ด) ผู้ว่าราชการเมืองร้อยเอ็ดท่านสุดท้าย เป็นบุตรเขยของพระราษฎรบริหาร (ทอง) เจ้าเมืองกมลาไสย ท่านที่ 2 โดยการสมรสกับนางเหลี่ยม ธิดาของเจ้าเมืองกมลาไสย ซึ่งเป็นเชื้อสายเจ้าโสมพะมิตร

 ตระกูลเจ้าเมืองกมุทาสัย (หนองบัวลำภู) 
 พันตำรวจตรี หลวงชาญนิคม (ทอง จันทรศร) หลานของพระวิเศษ (ท้าวศร ต้นตระกูลจันทรศร) และเป็นเหลนของพระวิเศษภักดี (ท้าวบุญจันทร์) เจ้าเมืองศีร์สะเกษท่านที่ 4 สมรสกับ นางชาญนิคม (เกสร) บุตรีของนายนวนกับนางหล่ำ ศรีผา ซึ่งสกุลศรีผานี้สืบเชื้อสายมาจากเจ้าเมืองกมุทาสัย (หนองบัวลำภู) ซึ่งเป็นเชื้อสายพระวอพระตา

 ลำดับสายสกุลวงศ์ 

 พงศาวลีโดยสังเขป 
แผนผังต่อไปนี้แสดงพงศาวลีตามการเผยแพร่ในพงษาวดารหัวเมืองมณฑลอิสาณ พงศาวลีของทายาทของพระยาขัติยวงษา (สีลัง) และราชวงศ์ (หล้า) ยึดตามการเผยแพร่ในพงศาวดารภาคอีสาน ฉะบับของพระยาขัติยวงษา (เหลา ณร้อยเอ็จ)

 ลำดับอย่างละเอียด 

เจ้าแก้วมงคลมีพระโอรสคือ

 เจ้าหน่อคำเจ้าผู้ครองนครน่าน
 พระรัตนวงศา (เจ้ามืดกำดล) เจ้าเมืองสุวรรณภูมิราชบุรี
 พระขัตติยะวงศา (เจ้าสุทนต์มณี) เจ้าเมืองร้อยเอ็ด
 พระนครศรีบริรักษ์ (คำบังหรือคำบ้ง) เจ้าเมืองขอนแก่น
 พระนครศรีบริรักษ์ (คำยวง) เจ้าเมืองขอนแก่น

พระขัตติยะวงศา (เจ้าสุทนต์มณี) มีพระโอรสคือ 

 พระยาขัตติยวงษา (สีลัง) เจ้าเมืองร้อยเอ็ด
 พระรัตนะวงษา (ภู) เจ้าเมืองสุวรรณภูมิ
 พระรัตนวงษา (อ่อนหล้า) เจ้าเมืองสุวรรณภูมิคณะศิษยานุศิษย์อดีตสมเด็จพระสังฆราชลาว (บุนทัน ธฺมมยานะมหาเถระ), ประวัติศาสตร์พระเจ้าไชยเสฏฐามหาราช เจ้ามหาชีวิตอาณาจักรล้านนา-ล้านช้าง. เชียงใหม่, 2533. 

พระยาขัตติยวงษา (สีลัง) มีบุตรธิดา 14 คนคือ

 พระพิไชยสุริวงศ์ (เจ้าโพนแพง) เจ้าเมืองโพนพิไสย (โพนพิสัย)
 พระพิทักษ์เขื่อนขันธ์ เจ้าเมืองหนองหาร (หนองหาน)
 พระขัติยะวงสา เจ้าเมืองร้อยเอ็ด
 นางแก้วนพรัตน์ หม่อมของพระยาสุรินทร์ภักดีศรีไผทสมันต์ เจ้าเมืองสุรินทร์ (คูประทายสมันต์)
 ท้าวมหาพรหม (ยาง) เจ้าเมืองวาปีประทุม (วาปีปทุม)
 ท้าวอุปราช (ก่ำ) เมืองร้อยเอ็ด
 ท้าวจอม เมืองร้อยเอ็ด
 นางหมานุ้ย (หมานุย) หม่อมในเจ้าอุปราช ต้นตระกูล ภวภูตานนท์, ภวภูตานนท์ ณ มหาสารคาม
 นางอุสาวะดี หม่อมของเจ้าเมืองร้อยเอ็ด
 พระเจริญราชเดช (เฮืองหรือฮึง) เจ้าเมืองมหาสารคามคนที่ 2 ต้นตระกูล เรืองสุวรรณ
 นางแหน้น หม่อมของพระปทุมวิเสส เจ้าเมืองคันธวิไชยหรือเมืองกันทรวิชัย (โคกพระ) ต้นตระกูล สุวรรณเลิศ
 ท้าวมหาราช (ทองคำ) นายอำเภอเมืองมหาสารคาม มีบุตรคือ
 นายมหาราช (พิมพา)
 นายไชยวงศา (พรหมา)
 นายโพธิราช (สีนุย)
 นายเจริญรัตนะ (บุญมี) มีบุตรเกิดจากนางเอี่ยม 6 คนคือ
 นายจารุบุตร เรืองสุวรรณ อดีตประธานรัฐสภา มีบุตรธิดาอันเกิดจากนางอรนุช (อรพิน) เรืองสุวรรณ คือ
 นายจารุพงศ์ เรืองสุวรรณ
 นางจารุวรรณเตียวศิริ
 นายจารุมุกด์ เรืองสุวรรณ
 นายจารุพิทูรย์ เรืองสุวรรณ
 นายจารุอุดม เรืองสุวรรณ
 นายจารุเดือน เรืองสุวรรณ (พตอ. จารุอรรถ เรืองสุวรรณ)
 นายจารุดาว เรืองสุวรรณ (พท.ดร. จารุภัทร เรืองสุวรรณ)
 ขุนพิไลย (หนู)
 ท้าวจันโท (โล้น) อุปราชเมืองโกสุมพิสัย ต้นตระกูล ขัติยะ
 ท้าวสุวรรณกุมาร บ้านหนองดอกแป้น เมืองกาฬสินธุ์

พระนครศรีบริรักษ์ (คำบัง) บ้างออกนามว่า ท้าวคำบ้งหรือท้าวคำบุ่ง เป็นเจ้าเมืองขอนแก่นและเป็นบุตรเขยเมืองแพนหรือพระนครศรีบริรักษ์ เจ้าเมืองขอนแก่นคนแรก มีบุตรคือ

 ท้าวสุวัณ อุปราชเมืองขอนแก่น ท้าวสุวัณมีบุตรคือคือ ท้าวจันทชมภู ราชบุตรเมืองขอนแก่น
 ท้าวจันสีสุราช ราชวงศ์เมืองขอนแก่น

พระนครศรีบริรักษ์ (คำยวง) เจ้าเมืองขอนแก่น เดิมเป็นราชบุตรเมืองขอนแก่น มีบุตรธิดาคือ

 ราชบุตร (คำพาง)
 พระนครศรีบริรักษ์ (มุ่งหรือมุง) เจ้าเมืองขอนแก่นฝ่ายบ้านโนนทัน เดิมเป็นที่ราชวงศ์ ต่อมาเลื่อนเป็นอุปราชรักษาราชการเมืองขอนแก่น มีบุตรคือ ท้าวราชวงษ์
 พระนครศรีบริรักษ์ (อินหรืออินธิวงศ์) เจ้าเมืองขอนแก่น เดิมเป็นราชวงศ์ต่อมาเลื่อนเป็นอุปราช มีหลานคนหนึ่งยกเป็นบุตรบุญธรรมคือ พระยานครศรีบริรักษ์ (ท้าวอู๋ นครศรี) และพระนครศรีบริรักษ์ (อิน) มีบุตรคนสุดท้ายคือ พระพิทักษ์สารนิคม (หล่าหรือหนูหล้า) ต้นสกุล สุนทรพิทักษ์ เดิมเป็นอุปราชต่อมาเป็นปลัดเมืองขอนแก่นคนแรกและเลื่อนเป็นผู้ว่าราชการเมืองขอนแก่น
 ธิดาไม่ปรากฏนาม สมรสกับกับท้าวขัติยะ อุปราชเมืองขอนแก่น

 สายสกุลของทายาท 

 หมายเหตุ 

 อ้างอิง 

 แหล่งข้อมูลอื่น