พระเจ้านาศิร อัลดีน ชาห์ กอญัร

พระเจ้านาศิร อัลดีน ชาห์ กอญัร () เป็นชาห์องค์ที่ 4 แห่งราชวงศ์กอญัรของอิหร่าน ครองราชย์ระหว่างปี 1848 ถึง 1896 นับเป็นหนึ่งในกษัตริย์ที่ครองราชย์ยาวนานที่สุดในประวัติศาสตร์อิหร่าน (เกือบห้าสิบปี) และเป็นกษัตริย์กอญัรองค์แรกที่เดินทางไปยังยุโรปหลายครั้ง พระองค์ทรงมีบทบาทสำคัญในการนำอิหร่านเข้าสู่ยุคสมัยใหม่ และเป็นผู้นำที่อยู่กึ่งกลางระหว่างอิหร่านดั้งเดิมกับกระแสอิทธิพลตะวันตกที่ถาโถมเข้าสู่ภูมิภาค

ประวัติ
พระเจ้านาศิร อัลดีน ชาห์ ประสูติเมื่อปี 1831 ที่เมืองแทบรีซ ทางตะวันตกเฉียงเหนือของอิหร่าน ได้รับพระนามว่า เจ้าชายนาศิรุดดีน (ناصرالدین میرزا) เป็นพระโอรสของพระเจ้ามุฮัมมัด ชาห์ กอญัร และพระนางมาลัก ญะฮาน ขานุม ซึ่งสืบเชื้อสายกอญัรเช่นกัน เจ้าชายนาศิรุดดีนได้รับการศึกษาจากนักวิชาการศาสนาและขันทีในราชสำนัก ทั้งในด้านภาษาอาหรับ วรรณกรรมอิหร่าน ประวัติศาสตร์ ศาสนาอิสลาม รวมถึงศิลปะและธรรมเนียมแบบเปอร์เซีย พระองค์มีความสนใจด้าน บทกวี ภาพวาด การเขียนบันทึก 

เมื่อพระบิดาสวรรคตในปี 1848 เจ้าชายนาศิรุดดีนวัยเพียง 17 ปี ได้รับการสนับสนุนจาก อามีร์ กับบีร์ (Amir Kabir) มหาอำมาตย์คนสำคัญให้ขึ้นครองราชย์ โดยเลือกใช้พระนามว่า “นาศิร อัลดีน ชาห์” ซึ่งแปลว่า “ผู้พิทักษ์ศาสนาแห่งความศรัทธา” 

การปฏิรูปอิหร่าน
ต้นรัชสมัย พระเจ้านาศิร อัลดีน ชาห์ ให้ความไว้วางใจแก่มหาอำมาตย์อามีร์ กับบีร์ ในการดำเนินการปฏิรูปด้านการคลัง การศึกษา และการบริหารราชการ โดยหนึ่งในผลงานสำคัญของกับบีร์คือการก่อตั้ง สถาบัน “ดารัลฟุนูน” (دارالفنون) ในกรุงเตหะราน ซึ่งเป็นโรงเรียนสมัยใหม่แห่งแรกของอิหร่าน สอนวิทยาศาสตร์ แพทยศาสตร์ วิศวกรรมศาสตร์ และภาษายุโรป โดยมีครูชาวออสเตรียและยุโรปมาสอนโดยตรงAmanat, Abbas. Pivot of the Universe: Nasir al-Din Shah and the Iranian Monarchy, 1831–1896, I.B. Tauris, 1997.  

พระองค์ทรงสนับสนุนการพิมพ์ ทรงจัดให้มี “ราชกิจจานุเบกษาอิหร่าน” ซึ่งเป็นหนังสือพิมพ์ราชการฉบับแรกของประเทศ ส่งเสริมให้ราชสำนักใช้สื่อเพื่อเผยแพร่แนวคิด รวมถึงสนับสนุนการแปลหนังสือวิทยาศาสตร์และปรัชญาตะวันตก นอกจากนี้ การเดินทางเยือนยุโรปของชาห์ 3 ครั้งในปี 1873, 1878 และ 1889 กระตุ้นให้พระองค์นำเทคโนโลยีใหม่ เช่น การถ่ายภาพ, การรถไฟ, ระบบไปรษณีย์, โทรเลข และโรงละครแบบตะวันตกเข้าสู่อิหร่าน

อย่างไรก็ตาม อามีร์ กับบีร์ พยายามลดอำนาจและรายได้ของขุนนางระดับสูงในราชสำนัก โดยตัดงบประมาณที่ฟุ่มเฟือย ปรับปรุงระบบภาษี และจัดระเบียบกองทัพใหม่ สิ่งเหล่านี้ทำให้เขาเป็นศัตรูของบรรดาข้าราชการเก่าและกลุ่มชนชั้นสูงที่สูญเสียผลประโยชน์ พระมารดาของชาห์ก็ไม่พอใจที่กับบีร์ควบคุมพระโอรสและสั่งการข้ามหน้าหลายเรื่อง เธอจึงร่วมมือกับขุนนางในราชสำนักเพื่อยุยงให้ชาห์ระแวงเขา ท้ายที่สุดเขาถูกปลดและถูกประหารในภายหลัง การสูญเสียเขาทำให้นโยบายปฏิรูปชะลอตัวลง ราชสำนักหันกลับสู่ระบบอุปถัมภ์แบบเก่ามากขึ้น 

แม้จะมีความพยายามปฏิรูปหลายด้าน แต่โครงสร้างการปกครองในสมัยของนาศิร อัลดีน ชาห์ ยังคงเป็นระบบสมบูรณาญาสิทธิราชย์ที่ขึ้นอยู่กับกษัตริย์เพียงผู้เดียว การแต่งตั้งขุนนางข้าราชการขึ้นอยู่กับพระราชประสงค์โดยตรง และระบบการคลังถูกควบคุมแบบรวมศูนย์ การทุจริตในราชสำนักและการเก็บภาษีแบบกดขี่จากชาวบ้านยังคงดำเนินอยู่ ส่งผลให้เกิดความไม่พอใจอย่างต่อเนื่องในชนชั้นกลางและกลุ่มศาสนา

ความสัมพันธ์กับยุโรป
พระเจ้านาศิร อัลดีน ชาห์ ทรงเป็นกษัตริย์กอญัรองค์แรกที่เดินทางเยือนยุโรปอย่างเป็นทางการ เคยเสด็จเยือนจักรวรรดิออตโตมัน จักรวรรดิรัสเซีย จักรวรรดิออสเตรีย ประเทศฝรั่งเศส ราชอาณาจักรปรัสเซีย และสหราชอาณาจักร ในช่วงปี 1873, 1878 และ 1889Keddie, Nikki R. Modern Iran: Roots and Results of Revolution, Yale University Press, 2006. การเสด็จครั้งเหล่านี้มีทั้งเป้าหมายด้านการทูต การค้า และเพื่อศึกษาความเจริญของตะวันตก พระองค์ทรงหลงใหลเทคโนโลยี ภาพถ่าย การพิมพ์ การแสดง และวัฒนธรรมฝรั่งเศส ซึ่งนำมาปรับใช้ในราชสำนักอิหร่าน Abrahamian, Ervand. A History of Modern Iran, Cambridge University Press, 2008.

อย่างไรก็ตาม การเปิดรับตะวันตกของพระองค์ก็มาพร้อมกับการมอบสัมปทานทางเศรษฐกิจให้ต่างชาติ ซึ่งกลายเป็นประเด็นขัดแย้งรุนแรง ตัวอย่างสำคัญคือ สัมปทานยาสูบปี 1890 ที่ให้อังกฤษควบคุมการผลิตและขายยาสูบทั่วประเทศ ส่งผลให้เกิด “การประท้วงยาสูบ” จากพ่อค้า นักการศาสนา และประชาชนนำโดย คุม ชีราซ ผู้เป็นมุญตะฮิดแห่งนครศักดิ์สิทธิ์ จนชาห์ต้องยกเลิกสัมปทานในปีต่อมาAfary, Janet. The Iranian Constitutional Revolution, 1906–1911, Columbia University Press, 1996.

ถูกลอบสังหาร
แม้ทรงครองราชย์ยาวนานและพยายามรักษาระบอบสมบูรณาญาสิทธิราชย์ไว้ตลอดรัชสมัย แต่กระแสไม่พอใจในสังคมอิหร่านต่อพระองค์ก็ทวีความรุนแรงขึ้นเรื่อย ๆ โดยเฉพาะจากปัญญาชน พ่อค้า และกลุ่มนักการศาสนา ที่มองว่าพระองค์ยินยอมให้ต่างชาติเข้ามาแสวงหาประโยชน์เกินควร โดยเฉพาะอังกฤษและรัสเซีย

กระแสความตื่นตัวทางการเมืองนี้ นำไปสู่การต่อต้านอย่างลับ ๆ ซึ่งหนึ่งในผู้ที่ได้รับอิทธิพลจากแนวคิดปฏิวัติคือ มีร์ซา เรซา เคอร์มานี (Mirza Reza Kermani) นักคิดและนักกิจกรรมศาลนา ที่ได้รับแรงบันดาลใจจากแนวคิดของนักเขียนอย่างเชค อะห์มัด รูชตี (Sheikh Ahmad Rouhhi) และโดยเฉพาะอย่างยิ่งจากนักคิดอิสลามแนวปฏิรูปคนสำคัญอย่างจะมาลุดดีน อัลอัฟกานี ซึ่งเป็นนักคิดสมัยใหม่ที่ต่อต้านจักรวรรดินิยมและเรียกร้องให้โลกมุสลิมลุกขึ้นต่อสู้เพื่อเอกราชและศักดิ์ศรี

เมื่อความไม่พอใจสะสมมานาน ในวันที่ 1 พฤษภาคม 1896 มีร์ซา เรซา ได้ลอบปลงพระชนม์พระเจ้านาศิร อัลดีน ชาห์ ที่ศาลเจ้าอับดุลอะซิม ชานเมืองเตหะราน โดยใช้อาวุธปืนยิงในขณะที่ชาห์กำลังสวดภาวนา พระองค์สิ้นพระชนม์ภายในไม่กี่ชั่วโมงหลังจากถูกยิง ขณะมีพระชนม์ 65 ปี และครองราชย์มาเกือบครึ่งศตวรรษ มีร์ซา เรซา ถูกจับกุมทันที และถูกประหารชีวิตในเวลาต่อมา
อ้างอิง

นศ
นศ
นศ