พระเจ้ามุฮัมมัด ชาห์ กอญัร

พระเจ้ามุฮัมมัด ชาห์ กอญัร () เป็นชาห์องค์ที่สามแห่งราชวงศ์กอญัร ปกครองอิหร่านระหว่างปี 1834 ถึง 1848 ในช่วงที่อิทธิพลชาติตะวันตกเริ่มแผ่เข้ามา

ก่อนขึ้นครองราชย์
พระเจ้ามุฮัมมัด ชาห์ กอญัร มีพระนามเดิมว่า เจ้าชายมุฮัมมัด () ประสูติที่นครแทบรีซ ซึ่งเป็นที่พำนักของรัชทายาทอิหร่าน ทรงเป็นโอรสในเจ้าชายอับบาส มกุฎราชกุมารผู้มีความสามารถ กับท่านผู้หญิงโกลีน เจ้าชายมุฮัมมัดในช่วงวัยเยาว์เติบโตในสภาพแวดล้อมที่เน้นการศึกษาทั้งในด้านศาสนา ประวัติศาสตร์ และการทหาร ตามแนวคิดของมกุฎราชกุมารอับบาสซึ่งพยายามปฏิรูปราชสำนักและกองทัพตามแบบยุโรป ด้วยเหตุนี้ เจ้าชายมุฮัมมัดจึงได้รับการสอนวิชาการทหารตั้งแต่อายุยังน้อย

เมื่อเกิดสงครามรัสเซีย–เปอร์เซียครั้งที่สอง (1826–1828) เจ้าชายมุฮัมมัดมีอายุ 18 ปีได้ออกศึกเคียงข้างพระบิดาในสนามรบจริง พระองค์ได้เห็นความอ่อนแอของกองทัพเปอร์เซียเทียบกับกองทัพรัสเซียที่ทันสมัยกว่า และได้เรียนรู้บทเรียนสำคัญเกี่ยวกับยุทธศาสตร์และการเมืองระหว่างประเทศ หลังจากความพ่ายแพ้ในสงครามและการลงนามในสนธิสัญญาเติร์กเมนชัยในปี 1828 มกุฎราชกุมารอับบาสเริ่มผลักดันให้เจ้าชายมุฮัมมัด เป็นทายาทของเขา และได้รับการแต่งตั้งอย่างเป็นทางการให้เป็นรัชทายาทลำดับสองในปี 1830 โดยได้รับการสนับสนุนจากฝ่ายเสนาบดีและแม่ทัพจำนวนมากBehrooz, Maziar. Iran at War: Interactions with the Modern World. I.B. Tauris, 2023.

มกุฎราชกุมารอับบาสสิ้นพระชนม์ในปี 1833 จากนั้นในปีต่อมา พระเจ้าฟัตฮ์ อะลี ชาห์ กอญัร ก็สิ้นพระชนม์  เจ้าชายมุฮัมมัดจึงขึ้นครองราชย์ในชื่อ มุฮัมมัด ชาห์ กอญัร ท่ามกลางความท้าทายจากเจ้าชายฝ่ายอื่นที่อ้างสิทธิ์ในราชบัลลังก์เช่นกัน

เหตุการณ์ในรัชสมัย
ในช่วงต้นรัชกาล พระองค์ต้องเผชิญกับการท้าทายจากเจ้าชายหลายพระองค์ที่พยายามแย่งชิงอำนาจ แต่ด้วยการสนับสนุนจากเสนาบดีผู้มีอำนาจอย่างเจ้าชายอะบุ ลกาซิม กาอิม มะกาม ฟาราฮานี ทำให้พระองค์สามารถรักษาบัลลังก์ไว้ได้Amanat, Abbas. Pivot of the Universe: Nasir al-Din Shah and the Iranian Monarchy, 1831–1896. University of California Press, 1997. แต่ต่อมาก็ทรงสั่งประหารเขา ด้วยความหวาดระแวงเรื่องอำนาจ อาจด้วยพระองค์มีสุขภาพไม่แข็งแรง และถูกมองว่าไม่ค่อยมีพลังในการบริหารด้วยตนเองนัก ทำให้ขุนนางและเสนาบดีมีบทบาทอย่างมากในราชสำนัก

พระเจ้ามุฮัมมัด ชาห์ ทรงปกครองในยุคที่เปอร์เซียอยู่ภายใต้แรงกดดันจากอิทธิพลของชาติตะวันตก โดยเฉพาะจากจักรวรรดิอังกฤษและจักรวรรดิรัสเซีย พระองค์พยายามดำเนินนโยบายสมดุลระหว่างมหาอำนาจทั้งสอง แต่ก็ทำให้ประเทศต้องสูญเสียอธิปไตยบางส่วนและประสบภาวะเศรษฐกิจตกต่ำKeddie, Nikki R. Modern Iran: Roots and Results of Revolution. Yale University Press, 2003. หนึ่งในเหตุการณ์สำคัญในรัชสมัยของพระองค์คือการรุกรานเมืองเฮราต ในปี 1837–1838 ซึ่งเป็นเมืองสำคัญในอัฟกานิสถาน โดยพระองค์หวังจะรวมดินแดนเก่าแก่ของจักรวรรดิเปอร์เซียให้กลับมาอยู่ภายใต้การปกครองของตนอีกครั้ง แต่กลับถูกอังกฤษตอบโต้โดยการยกกองทัพเรือเข้ายึดเมืองทางตอนใต้ของเปอร์เซีย ทำให้เปอร์เซียต้องล้มเลิกการโจมตีฮีเราะตและถูกบีบบังคับให้ลงนามในสนธิสัญญาที่เสียเปรียบAxworthy, Michael. A History of Iran: Empire of the Mind. Basic Books, 2008.

ศาสนาและวัฒนธรรมยังคงเป็นแกนกลางของอัตลักษณ์รัฐเปอร์เซีย โดยเฉพาะแนวทางแบบชีอะฮ์สิบสองอิหม่าม ซึ่งได้รับการสนับสนุนจากรัฐในฐานะศาสนาประจำชาติ สถานะของอุละมาอ์ยังคงมีอิทธิพลสูงในสังคม ในช่วงปลายรัชกาลมีการกำเนิดของลัทธิอัลบาบียะฮ์ ซึ่งเริ่มต้นโดยเซย์ยิด อะลี มุฮัมมัด บาบ ผู้ประกาศตนว่าเป็นผู้เปิดทางสู่ยุคศาสนาใหม่ แม้พระองค์ไม่ทรงปราบปรามโดยตรง แต่อุละมาอ์และขุนนางกลับมองว่าขบวนการนี้เป็นภัยต่อสังคมและจารีตดั้งเดิม จึงกดดันและจับกุมผู้นำลัทธิอัลบาบียะฮ์ในช่วงปีสุดท้ายของรัชกาลMomen, Moojan. The Bábí and Bahá’í Religions 1844–1944: Some Contemporary Western Accounts. George Ronald, 1981.

พระองค์ทรงประชวรและสิ้นพระชนม์ในปี 1848 ในวัยเพียง 40 ปี โดยมีพระโอรส เจ้าชายนาศิร อัลดีน ขึ้นครองราชย์ต่อ ถือเป็นช่วงรอยต่อระหว่างยุคของราชวงศ์กอญัรที่เริ่มเผชิญกับความเสื่อมถอย และการเติบโตของอิทธิพลจากโลกภายนอกอย่างชัดเจน

อ้างอิง

มฮ