จารึกกเบื้องจาร

จารึกกเบื้องจารวันอุ่น เขียนไทย. (2538). ต้นไทย ฅนไทย ก่อนสุโขไทย: เรียบเรียงจากงานค้นคว้าและอ่านลายสือไทย จารึกในแผ่นดินหินทราย-กเบื้องจาร ที่ขุดได้จาก ราชบุรี เพชรบุรี พิมาย กาญจนบุรี สุพรรณบุรี นครปฐม นครศรีธรรมราช ของพระราชกวี (อ่ำ ธมฺทตฺโต ป.ธ. 6). เชียงใหม่: [ม.ป.พ.]. น. 26–30. 

 น. 24. "ปีโล 1 = 1190 ปีก่อน พ.ศ. = ปีอินที่ 4150"

 น. 57. "ปีอิน 1 เริ่มศักราชไทย ปีไทยเมื่อ 5340 ปีก่อน พ.ศ."จุไรรัตน์ อุตมะ, คณะกรรมการจังหวัดนครปฐม. (2522). รวมเรื่องจังหวัดนครปฐม. นครปฐม: พระปฐมการพิมพ์. น. 6, 377. หรือ กเบื้องจานไทยพระธรรมวงศ์เวที (อ่ำ ธมฺมทตฺโต). (2509). กเบื้องจานไทย (ฉบับร่าง) (ที่คูบัว ถ้ำฤษี ราชบุรี ถ้ำเขาหลวง เพ็ชรบุรี). ม.ร.ว. สอน สุประดิษฐ์ และชุบสอน สุประดิษฐ์ ณ อยุธยา พิมพ์เป็นอนุสสรณ์บรรณาการในการประชุมเพลิงศพ กองเรือตรี ม.ล. สุทัศน์ สุประดิษฐ์ ณ เมรุฌาปนสถานกองทัพบก วัดโสมนัสวิหาร วันที่ 12 มีนาคม พ.ศ. 2509. กรุงเทพฯ: [ม.ป.พ.]. หรือ แผ่นหินทรายน. ณ ปากน้ำ (ประยูร อุลุชาฎะ). (2512). เที่ยวชมศิลป. พระนคร: โอเดียนสโตร์. น. 12.  เป็นจารึกหินทรายประกายอักษรจารึกโบราณที่ขุดค้นพบที่ถ้ำฤๅษีเขางูและเมืองโบราณคูบัว จังหวัดราชบุรี ถ้ำเขาหลวง จังหวัดเพชรบุรี และอื่น ๆ ค้นคว้าและปริวรรตระหว่างปี พ.ศ. 2506–35 โดยพระราชกวี (อ่ำ ธมฺมทตฺโต ป.ธ.6, นามเดิม: อ่ำ (บุญมาก) ธรรมวิทย์วงศ์) พระราชาคณะชั้นราช ผู้ช่วยเจ้าอาวาสวัดโสมนัสราชวรวิหาร กับพระครูพิศิษฐ์ศิลปาคม (จุ๊ด) เจ้าอาวาสวัดเพชรพลี จังหวัดเพชรบุรี มีเนื้อหาตั้งแต่เรื่อง ขุนสรวง (เมืองสรวง) ฯลฯ ถึงเมืองแมน เมืองทอง สุวัณณภูมิ ราชพลี ราชบุรี มีชื่อว่า เรื่องไทยลว้า ตีพิมพ์เผยแพร่เป็นชื่อเรื่องว่า พงศาวดารไทยลว้า เมืองสวง เมืองแผน เมืองแมน เมืองทอง สุวรรณภูมิ ราชพลี ราชบุรี ตามกเบื้องจานไทย (ฉบับร่าง) ต่อมาหม่อมเจ้าจันทร์จิรายุวัฒน์ รัชนี ทรงนำจารึกมาศึกษาเรื่องประวัติศาสตร์ชนชาติไทสมัยก่อนสุโขทัยและทรงเสนอแนวคิดต้นกำเนิดชนชาติไท

 ลักษณะ 
กเบื้องจารที่รวบรวมได้มีจำนวน 1,200 แผ่นเป็นจารึกหินทรายประกาย (Silica Sandstone)คึกฤทธิ์ ปราโมช, หม่อมราชวงศ์. (2510). เมืองไทยกับคึกฤทธิ์. กรุงเทพฯ: ก้าวหน้า. น. 147, 159–60. แต่ละแผ่นกว้าง 27 เซนติเมตร ยาว 27 เซนติเมตร หนา 4 เซนติเมตร มีลักษณะพิเศษคือมีทองเม็ดปนอยู่

 การค้นพบ 
มีการค้นพบจารึกกเบื้องจารดังนี้อรุณรัตน์ วิเชียรเขียว. (2546). โครงการสิทธิชุมชนท้องถิ่นจากจารีตประเพณีสู่สถานการณ์ปัจจุบัน: สิทธิชุมชนท้องถิ่นพื้นเมืองดั้งเดิมล้านนา : กรณีศึกษาชุมชนลัวะ ยวน ลื้อ ปกาเกอญอ (กะเหรี่ยง) ในจังหวัดน่าน เชียงราย และเชียงใหม่. กรุงเทพฯ: นิติธรรม. น. 298. 
 จารึกกเบื้องจารถ้ำฤๅษีเขางู เมืองโบราณคูบัว จังหวัดราชบุรี มีจำนวน 500 แผ่นเศษ
 จารึกกเบื้องจารวัดอรัญญิกาวาส จังหวัดราชบุรีพระราชกวี (อ่ำ ธมฺมทต์โต). (2518). พุทธสาสนสุวัณภูมิปกรณ ราชบุรีวัตถุกถา ตำนานเมืองขุนไทย. กรุงเทพฯ: บำรุงนุกูลกิจ. น. 251, 373–74.
 จารึกกเบื้องจารด้านที่มีพระพุทธรูปและพระสาริบุตตพระโมคคัลลาน์และด้านที่มีตัวหนังสือสมัยก่อน จำนวน 120 แผ่น (ถูกขายออกไป)
 จารึกกเบื้องจารถ้ำเขาหลวง จังหวัดเพชรบุรี
 จารึกกเบื้องจารวัดไผ่ล้อม จังหวัดนครปฐม
 จารึกกเบื้องจาร จังหวัดกาญจนบุรี
 จารึกกเบื้องจารศรีสัชนาลัย จังหวัดสุโขทัย และพิมาย จังหวัดนครราชสีมา จำนวน 47 แผ่น
 จารึกกเบื้องจารควนอิฐวัดนางตรา จังหวัดนครศรีธรรมราช จำนวน 300 กว่าแผ่น

จารึกกเบื้องจารที่ค้นพบถูกเก็บรวบรวมไว้ที่วัดเพชรพลี จังหวัดเพชรบุรี โดยพระครูพิศิษฐ์ศิลปาคม (จุ๊ด) เจ้าอาวาสวัดเพชรพลีร่วมกับพระธรรมวงศ์เวที (อ่ำ ธมฺมทตฺโต) (สมณศักดิ์เดิม) พระราชาคณะชั้นสามัญ วัดโสมนัสราชวรวิหาร (ต่อมาคือ พระราชกวี (อ่ำ ธมฺมทตฺโต) พระราชาคณะชั้นราช ผู้ช่วยเจ้าอาวาสวัดโสมนัสราชวรวิหาร)พระราชกวี (อ่ำ ธมฺมทตฺโต ป.ธ.๖). Sangkhatikan.com. สืบค้นเมื่อ 7 สิงหาคม 2567. https://sangkhatikan.com/monk_view.php?ID=14865. ภายหลังพระราชกวี (อ่ำ ธมฺมทตฺโต) มรณภาพ จารึกกเบื้องจารถูกย้ายมาอยู่ภายใต้การดูแลของพระสิริปัญญามุนี (เต็ม อภิปุณฺโณ ป.ธ.5, ศน.บ.) เจ้าคณะวัดโสมนัสราชวรวิหารในปี พ.ศ. 2535 ปัจจุบันเก็บรักษาไว้ที่พิพิธภัณฑ์สีแดงชาด (Tiny Museum) ตั้งอยู่ระหว่างกุฏิของวัดโสมนัสราชวรวิหาร กรุงเทพมหานครอ้างอิงหลายแหล่ง:
 สุริยะ อัมพันศิริรัตน์ และคณะ WALLLASIA. (2562). สำรวจเบื้องหลัง Tiny Museum พิพิธภัณฑ์สีแดงชาดที่ออกแบบโดยตั้งต้นจากคุณค่าทางประวัติศาสตร์. Dsignsomething.com. สืบค้นเมื่อ 7 สิงหาคม 2567. https://dsignsomething.com/2019/12/20/สำรวจเบื้องหลัง-tiny-museum-พิพิธ
 นวภัทร และนันทิยา. (2563). TINY MUSEUM เปิดกรุสมบัติชาติที่พิพิธภัณฑ์กเบื้องจานสีแดงชาดข้างกุฏิสงฆ์วัดโสมนัสราชวรวิหาร. สืบค้นเมื่อ 7 สิงหาคม 2567. https://room.baanlaesuan.com/177249/design/architecture/tiny-museum

 เนื้อหา 

จารึกกเบื้องจารมีเนื้อหาเรื่องต้นกำเนิดรูปแบบโครงสร้างคนชายหญิงสร้างคำไทย เรื่องตั้งปีอินและปีวันเดือน เรื่องทำเครื่องใช้ หลอมแร่ธาตุและเครื่องดินเผา เรื่องขอมฟ้าไทย ขุนสือไทย ขุนหญิงไทยงาม ขุนเลกไทย ขุนหญิงงามตน สร้างลายไทย ลายสือไทย ลายสือขอม ลายตัวเลขไทย ลายเลขไทยย่อระหว่างปี 4,110–4,105 ปีก่อนพุทธกาล เรื่องวัฒนธรรมบูชา บำบวง-แรกนา-ทำขวัญข้าว ไหว้ครูบาอาจารย์ เรื่องพระร่วงลายไทย-เจ้าแม่เบิกไพร สร้างระบบป่าไม้ ตั้งชื่อต้นไม้ทั้งบกและน้ำ เรื่องพระอินร่วงไทย-จ้าวแม่ทับทิมทอง สร้างสีย้อม รูปแบบเงินทองเป็นมูลค่า ระบบค้าขาย ตลาดนัดบก-น้ำ ตั้งชื่อมูลค่าเงิน เช่น ต้น (สตางค์) ไพ เฟื้อง สลึง ดำรอง (บาท) ตำลึง ชั่ง ร้อย ตั้งรูปแบบเงิน เช่น เหรียญ เงินขด เรื่องขุนโลลาย-โห่มาดีกับแห่ขวัญมาสร้างแบบเรือนบ้าน แบบบ้านเมือง ระบบวางหลัก-ยกเสา บำบวงบูชา ออกเสียงโห่และระบบขบวนแห่ขวัญมา เมื่อได้รับพระพุทธศาสนาเข้ามาจึงได้สร้างระบบเขตสังฆกรรม เช่น วัด พระ พระพุทธรูป เรื่องต้นเค้าของนาฏศิลป์ไทย คีตศาสตร์ไทย กฏหมาย เรื่องประวัติของพระพุทธเจ้าที่ทรงมาเกี่ยวกับเมืองไทยและคนไทย เรื่องขุนพานเมืองฟ้า (พระยาพาน) สู้ศึกกับพระเจ้าสุริยวรมันที่ 1 สมัยเมืองพระนครประสาทศรี (นามแฝง). "หุบเขาและทุ่งราบกับลายเส้นลายสือ," สยามรัฐสัปดาหวิจารณ์, 52(45-52)(2549): 30. เป็นต้น

 ปฏิทิน 
ปฏิทินที่ปรากฏในกเบื้องจารเรียกว่า ปีอิน ปีโล และพุทธพัสสเป็นปีก่อนพุทธศักราช เทียบได้ดังนี้

+ ตารางเทียบปีอิน ปีโล และ พุทธพัสสากับปีพุทธศักราชปี พ.ศ.   เทียบกับปีอินเทียบกับปีโลเทียบกับพุทธพัสสาหมายเหตุ 5340 ปีก่อน พ.ศ. ปีอิน 1 – – 1190 ปีก่อน พ.ศ. ปีอิน 4150 ปีโล 1 – 44 ปีก่อน พ.ศ. ปีอิน 5297 ปีโล 1146 พุทธพัสสา 1 0 ปีอิน 5338 ปีโล 1189 พุทธพัสสา 44 1 ปีอิน 5339 ปีโล 1190 พุทธพัสสา 45 เป็นพุทธพัสสาสุดท้ายพงศ์ โสโน. (2528). เรื่องของบ้านเรา: ประวัติศาสตร์ไทย. กรุงเทพฯ: มิตรสยาม. น. 61.  :– "ปีโล ๑๑๙๐ เทียบกับ พ.ศ. ๑ พุทธพัสสา ๔๕ เทียบกับปีโล ๑๑๙๐ เป็นพุทธพัสสาสุดท้าย".

 การตีพิมพ์ 

ผลงานการค้นคว้าและะปริวรรตจากกเบื้องจารโดยพระราชกวี (อ่ำ ธมฺมทตฺโต ป.ธ.6) มีการตีพิมพ์เผยแพร่ดังนี้

 กเบื้องจานไทย (ฉบับร่าง) (ที่คูบัว ถ้ำฤษี ราชบุรี ถ้ำเขาหลวง เพ็ชรบุรี)

 พงศาวดารไทยลว้า เมืองสวง, เมืองแผน, เมืองแมน, เมืองทอง, สุวรรณภูมิ, ราชพลี, ราชบุรี ตามกเบื้องจานไทย (ฉบับร่าง) (อันได้จากราชบุรี เพชรบุรี กาญจนบุรี นครศรีธรรมราช พิมาย)

 พุทธสาสนสุวัณณภูมิปกรณ ราชบุรีวัตถุกถา ตำนานเมืองขุนไทย

 ไทยทวาลาว

 แนวคิดต้นกำเนิดชนชาติไทจากกเบื้องจาร 

หลังการขุดค้นพบจารึกกเบื้องจาร หม่อมเจ้าจันทร์จิรายุวัฒน์ รัชนี ทรงร่วมกับพระราชกวี (อ่ำ ธมฺมทตฺโต ป.ธ.6)ชัชรินทร์ ไชยวัฒน์. (2541). จุดไฟในนาคร. (พิมพ์ครั้งที่ 2). กรุงเทพฯ: สมาพันธ์. น. 117.  เพื่อศึกษาเรื่องชนชาติไทยยุคสมัยก่อนสุโขทัยย้อนหลังขึ้นไปนิธิ เอียวศรีวงศ์. (2561). "ท่านจันทร์ฯ กับประวัติศาสตร์ล้านนา," ใน กรุงแตก พระเจ้าตากฯ และประวัติศาสตร์ไทย: ว่าด้วยประวัติศาสตร์และประวัติศาสตร์นิพนธ์. (พิมพ์ครั้งที่ 12). กรุงเทพฯ: มติชน. น. 39–42. . หมายเหตุ: เขียนร่วมกับ ศ.เกียรติคุณ สรัสวดี อ๋องสกุล ตีพิมพ์ใน ศิลปวัฒนธรรม, ปีที่ 13 ฉบับที่ 5 (มีนาคม, 2535). โดยอาศัยหลักฐานกเบื้องจารที่ขุดค้นพบและเก็บรวบรวมไว้ที่วัดเพชรพลี จังหวัดเพชรบุรี เนื่องจากหลักฐานกเบื้องจารช่วยยืนยันประวัติศาสตร์ของชนชาติไทได้อย่างดี ทรงเชื่อว่าสามารถสืบประวัติชนชาติไทไปย้อนหลังไปได้หลายพันปี และทรงเสนอว่าคนไทมีถิ่นเดิมแถวราชบุรี นครปฐม กาญจนบุรี และยังมีการเคลื่อนย้ายขึ้นไปทางเหนือ

ต่อมาในปี พ.ศ. 2532 หม่อมเจ้าจันทร์จิรายุวัฒน์ รัชนี ทรงนิพนธ์หนังสือกับแนวคิดดังกล่าวตีพิมพ์เป็นชื่อเรื่อง ตำนานต้นผีไทย และเรื่อง เก๊าผีไทยล้านนา เป็นภาคที่สองเมื่อครั้งเสด็จไปประทับที่จังหวัดเชียงใหม่จนกระทั่งสิ้นชีพิตักษัยในปี พ.ศ. 2534พระธัมมทัตโตภิขุ (มหาอ่ำ) และ พ.ณ. ประมวลมารค (ม.จ. จันทร์จิรายุวัฒน์ รัชนี). (2533). ตำนานต้นผีไทย พุทธันดรที่ 1 ถึงพระโคตมพุทธเจ้า. พิมพ์ในโอกาส 80 ปี ท่านจันทร์. เชียงใหม่: ตรัสวิน.

 ข้อโต้เถียงการอ่านจารึก 

เมื่อ ค.ศ. 1929 ยอร์ช เซเดส์อ่านคำจารึกถ้ำฤๅษีเขางู จังหวัดราชบุรี หลักที่ 22 อายุพุทธศตวรรษที่ 12 มีข้อความ "พุทธพัสสา ๔๔" (เทียบได้กับก่อนปี พ.ศ. 1) ที่พบใต้ฐานพระพุทธรูปและระบุว่าเป็นอักษรที่คล้ายกับอักษรอินเดียฝ่ายใต้เมื่อราว พ.ศ. 1000–1100 คงจะเป็นฝีมือครั้งทวารวดีเซเดส์, ยอร์ช. (2462). ประชุมศิลาจารึกสยาม ภาคที่ ๒ จารึกกรุงทวารวดี เมืองละโว้ แลเมืองประเทศราชขึ้นแก่กรุงศรีวิชัย. สมเด็จกรมพระสวัสดิวัดนวิศิษฎโปรดให้พิมพ์ในงานฉลองพระชนมายุเสมอกับสมเด็จพระชนกชนนี พระพุทธศก ๒๔๖๒. พระนคร: โสภณพิพรรฒธนากร. น. 35, 37. ส่วนปารูล ปาญญา ดาร์ (Parul Pandya Dhar) นักวิชาการประวัติศาสตร์ชาวอินเดียระบุว่าเป็นอักษรปัลลวะ ภาษาสันสกฤต อายุคริสต์ศตวรรษที่ 7Dhar, Parul Pandya (2022). Connected Histories of India and Southeast Asia: Icons, Narratives, Monuments. (ebook). Los Angeles, CA: Sage Publications.  :– "Figure 8.7 Buddha in Bhadrasana and Vitarkamudra, Tham Ruesi, Ratchaburi Province; c. 7th Century CE." para 1. และนิโคลัส เรวีร์ (Nicolas Revire) ระบุว่าเป็นอักษรปัลลวะ ภาษาสันสกฤตและมอญ-เขมรRevire, Nicolas. "A Comprehensive Study of Bhadrāsana Buddha Images from First-Millennium Thailand," Rian Thai: International Journal of Thai Studies, 5(2012): 94–95. ส่วนพระราชกวี (อ่ำ ธมฺมทตฺโต) ระบุว่า "เป็นหนังสือขอมไทยที่ขอมไทยสร้างขึ้นแต่ครั้งและหลังพระพุทธกาล และฝรั่งอุปโลกไปให้อินเดีย ถ้าอินเดียมีจริง ทำไมจึงไม่ปรากฏ"

ยอร์ช เซเดส์ อ่านจารึกได้ว่า:–

ยอร์ช เซเดส์อธิบายว่าผู้สร้างพระพุทธรูปคงเป็นฤาษีที่พำนักในถ้ำแห่งนี้ คำจารึกว่า บุญ (puñ) ไม่ใช่คำภาษาสันสกฤตและบาลีแต่เป็นภาษามอญ ส่วนคำว่า วฺระ (vraḥ) น่าจะเป็นภาษาเขมร (Khmer) แต่การอ่านจารึกนี้ยังไม่ได้ข้อสรุป ส่วนพระราชกวี (อ่ำ ธมฺมทตฺโต) กล่าวว่า ชื่อ บุญ งู คำไทย สมาธิ เป็นภาษามคธและสันสกฤต วระ ฤษี คิรฺ คุปฺต เป็นภาษาสันสกฤต สมาธิ พุท์ธพสฺสา เป็นภาษามคธ 

ชะเอม แก้วคล้าย อ่านจารึกแตกต่างจากยอร์ช เซเดส์ ว่า:–

และพระราชกวี (อ่ำ ธมฺมทตฺโต) อ่านจารึกแตกต่างจากยอร์ช เซเดส์ ว่า:–

และพระราชกวี (อ่ำ ธมฺมทตฺโต) อธิบายข้อโต้แย้งการอ่านจารึกของยอร์ช เซเดส์ ไว้ว่า:–

 การถูกกล่าวหาว่าปลอม 

เมื่อวันที่ 9 ตุลาคม พ.ศ. 2509 มีการกล่าวหาว่ากเบื้องจารเป็นของปลอมถึงกับออกข่าวทางวิทยุเป็นเหตุให้แผ่นกเบื้องจารที่พระโสณพยากรณ์ทำเครื่องหมายรอยหมึกพร้อมกับพระพุทธรูปที่มีจารึกว่า เดือนเด่นฟ้าสุวณณภูมิ ที่เตรียมขึ้นทูลเกล้าถวายถูกระงับไว้ ต่อมาสำนักนายกรัฐมนตรีออกประกาศแถลงข่าวโดยกล่าวหาว่ากเบื้องจารคูบัวเป็นวัตถุทำปลอม โกหก หลอกลวง และได้รับการแปลอย่างพิสดารโดยพระธรรมวงศ์เวที (อ่ำ ธมฺมทตฺโต) และต้องใช้เวลาสอบสวนจนกว่าจะมีหลักฐานยืนยันว่าเป็นของปลอม มีการตีพิมพ์ประกาศดังกล่าวลง นิตยสารศิลปากร ปีที่ 10 ฉบับที่ 4 พฤศจิกายน พ.ศ. 2509ชัชรินทร์ ไชยวัฒน์. (2539). จุดไฟในนาคร (ภาคพิเศษ). กรุงเทพฯ: สมาพันธ์. น. 117.  อ้างใน นิตยสารศิลปากร, 10(4)(พฤศจิกายน 2509). แต่ไม่มีหน่วยงานใดนํากเบื้องจารของพระธรรมวงศ์เวที (อ่ำ ธมฺมทตฺโต) และพระครูพิศิษฐ์ศิลปาคม (จุ๊ด) วัดเพชรพลี ไปตรวจสอบเป็นทางการเลยสักชิ้นเดียวตามที่มีการแถลงข่าว

มีการออกข่าวเรื่อง ผลพิสูจน์แผ่นจารึกที่จังหวัดเพชรบุรี ของคำแถลงสำนักนายกรัฐมนตรีว่ากรมศิลปากรร่วมกับกรมทรัพยากรธรณีพิสูจน์พบว่ากเบื้องจารควรจะเป็นของที่ทำในสมัยปัจจุบันไม่ใช่ของโบราณ ตัวอักษรไม่มีลักษณะใดที่ตรงกันกับอักษรโบราณของอินเดีย อักษรขอม อักษรไทยต่าง ๆ การสร้างพระพุทธรูปที่ถ้ำฤๅษีเขางูขัดกับข้อเท็จจริงทางโบราณคดี พระพุทธรูปและเสมาธรรมจักรซึ่งอ้างว่าสร้างในสมัยโบราณได้ทำเลียนแบบจากพระพุทธรูปในพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ พระนคร เสมาธรรมจักรก็ทำเลียนแบบจากเหรียญฉลอง 25 พุทธศตวรรษ และทางราชการสืบสวนได้ความว่ากเบื้องจารว่าเป็นฝีมือชาวตำบลคูบัว จังหวัดราชบุรี ผู้มีอาชีพทำพระพุทธรูปเลียนแบบของโบราณออกขาย และฝีมือคนบ้านบางขุนเทียนทําด้วยซีเมนต์มติชนออนไลน์. (2561, 28 สิงหาคม). "ขรรค์ชัย-สุจิตต์’ ทอดน่องราชบุรี มึน ‘เขางู’ ใช้ข้อความจากจารึกปลอม ยันทางการแถลงชัดของเก๊! (คลิป)". Matichon.co.th. สืบค้นเมื่อ 7 สิงหาคม 2567. https://www.matichon.co.th/local/education/news_1106471

หลังถูกกล่าวหา พระราชกวี (อ่ำ ธมฺมทตฺโต ป.ธ.6) โต้แย้งว่า "ไม่เคยมีสถาบันใดได้นำกระเบื้องจารหรือวัตถุอื่นใดของท่านไปศึกษาเลย และของที่ท่านมีอยู่ทำด้วยหินทราย และบางแผ่นลงรักลงทองผง ฯลฯ"อ้างอิงหลายแหล่ง:
 ปริญญา นุตาลัย. "หลวงพ่อของเรา," ใน มาลิดา ปานทวีเดช และทวีทรัพย์ ศรีขวัญ. (2540). ลูกศิษย์บันทึกพิเศษ เล่ม 5. อุทยธานี: วัดจันทาราม (ท่าซุง) จังหวัดอุทัยธานี. น. 32.
 "บทความ" จาก..หนังสือลูกศิษย์บันทึก เล่มพิเศษ (ตอนที่ 7)". Watthasung.com. สืบค้นเมื่อ 7 สิงหาคม 2567. http://www.watthasung.com/wat/viewthread.php?tid=1547

ต่อมาประยูร อุลุชาฎะ ศิลปินแห่งชาติ (สาขาทัศนศิลป์) พิจารณาดูแล้วไม่กล้าออกความเห็นว่ามีการแปลงปลอม เพียงแต่เห็นร่องรอยการลงรักกับทองผง ส่วนทางวัดเพชรพลี จังหวัดเพชรบุรีเล่าว่า นายเอ็ม มาชิดะ ผู้ชำนาญแร่ของบริษัท อู่ทองไทย จำกัด บอกว่าเป็นชุดหินทรายกาญจนบุรี มีลักษณพิเศษคือมีทองเม็ดปนอยู่ ผู้ที่อ่านออกมีอยู่คนเดียวคือ พระราชกวี (อ่ำ ธมฺมทตฺโต ป.ธ.6) ซึ่งเจ้าคุณเป็นผู้เชี่ยวชาญทางศิลาจารึกและสามารถอ่านจารึกโบราณได้เกือบทุกชนิด ข้อนี้ควรตั้งคณะกรรมการพิสูจน์หาความจริงเสียให้แน่ชัด

 ดูเพิ่ม 
 สุวรรณภูมิ

 หมายเหตุ 

 อ้างอิง 

 แหล่งข้อมูลอื่น 

 พุทธสาสนสุวัณณภูมิปกรณ ราชบุรีวัตถุกถา ตำนานเมืองขุนไทย
 พงศาวดารไทยลว้า เมืองสวง เมืองแผน เมืองแมน เมืองทอง สุวรรณภูมิ ราชพลี ราชบุรี ตามกเบื้องจานไทย (ฉบับร่าง) อันได้จาก ราชบุรี เพชรบุรี กาญจนบุรี นครศรีธรรมราช พิมาย

หมวดหมู่:จารึกในประเทศไทย
หมวดหมู่:ศิลาจารึกไทย
หมวดหมู่:ข้อโต้เถียงในประเทศไทย