แปลก สัตยานุกูล

คุณหญิงสัตยานุกูล หรือ คุณหญิงประสิทธิสงครามสภากาชาดไทย. (2474). หนังสือพิมพ์สนองโอฐสภากาชาด, 8(8): 419. หรือ คุณหญิงแปลก มหานีรานนท์แฟนสกุลไทย. "คุณหญิง ที่ขณะนี้มีอายุใกล้หรือกว่า ๘๐ ปีแล้ว," นิตยสารสกุลไทย, 1368(2524): 12. มีนามเดิมว่า แปลก สกุลโรจนกุล อดีตนางพระกำนัลในรัชกาลที่ 5 และนางสนองพระโอษฐ์ในสมเด็จพระศรีพัชรินทราบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง รัชกาลที่ 6

 ประวัติ 

คุณหญิงสัตยานุกูล นามเดิม แปลกวริยา ชินวรรโณ และคณะ. (2543). "การปฏิบัติสมาธิแนวอาจารย์แนบ มหานีรานนท์," สมาธิในพระไตรปิฎก วิวัฒนาการการตีความคําสอนเรื่องสมาธิในพระพุทธศาสนาฝ่ายเถรวาทในประเทศไทย. กรุงเทพฯ: จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย. หน้า 455. 
 จินดา เฮงสมบูรณ์. (2560). รูปแบบการปฏิบัติต่อเวทนาในการปฏิบัติวิปัสสนากรรมฐาน : A Model of Practice Toward Vedanãin Vipassanã Meditation. วิทยานิพนธ์พุทธศาสตรดุษฎีบัณฑิต (พระพุทธศาสนา). มหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย จังหวัดพระนครศรีอยุธยา. หน้า 81.
 ประวัติอาจารย์ แนบ มหานีรานนท์. ประตูสู่ธรรม. สืบค้นเมื่อ 24 มิถุนายน 2567.
 อาจารย์แนบ มหานีรานนท์ ตอนที่ ๑. GotoKnow. สืบค้นเมื่อ 24 มิถุนายน 2567.
 ข้าหลวงในของสมเด็จพระนางเจ้าเสาวภาผ่องศรีผู้บรรลุธรรม. เรื่องเล่าชาวสยาม. สืบค้นเมื่อ 24 มิถุนายน 2567.สัจธรรม. (2551). อาทิตย์อุไทย : เสี้ยวหนึ่งของพระชนม์สมเด็จวังบูรพา. (พิมพ์ครั้งที่ 3). กรุงเทพฯ: ดีเอ็มจี. หน้า 14.  (สกุลเดิม: โรจนกุล) เกิดในรัชกาลที่ 4 มีนิวาสสถานเดิมอยู่ที่แขวงบ้านช่างหล่อ วังหลัง ด้านหลังโรงพยาบาลศิริราชฉลบชลัยย์ พลางกูร. (2553). อัตชีวประวัติภาคปฐมวัย. (พิมพ์ครั้งที่ 2). กรุงเทพฯ: ม.ป.พ. หน้า 84. เมื่อวัยเยาว์ พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวโปรดเกล้า ฯ ให้คุณแปลกเข้ารับราชการมีตำแหน่งเป็นคุณพนักงานชั้นนางพระกำนัลส่วนพระองค์ในพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวและสมเด็จพระนางเจ้าเสาวภาผ่องศรี พระวรราชเทวีในพระบรมมหาราชวังกฤษดา เมืองไชย. "ชีวิตและงานทางธรรมของอาจารย์แนบ มหานีรานนท์," i-ASiA Magazine 29(May-Jun 2011):58.จินดา เฮงสมบูรณ์. (2560). รูปแบบการปฏิบัติต่อเวทนาในการปฏิบัติวิปัสสนากรรมฐาน: A Model of Practice toward Vedanã in Vipassanã Meditation. วิทยานิพนธ์พุทธศาสตรดุษฎีบัณฑิต (พระพุทธศาสนา). มหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย. หน้า 81. :– "...อดีตผู้ว่าราชการจังหวัดกาญจนบุรี กับคุณหญิงแปลก (นางพระกํานัลใน ร. ๕) เมื่อท่านอายุได้ ๓๕ ปี..."

เมื่อ พ.ศ. 2425 ปีมะเมีย คุณแปลกได้ร่วมเล่น บทเจรจาละครอิเหนา พระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวสำหรับตัวละครเจรจาแทรกสลับกับบทละครเรื่องอิเหนาของเดิม เนื่องในวโรกาสที่พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว (รัชกาลที่ 5) เสด็จเฉลิมพระราชมณเฑียรขึ้นพระที่นั่งจักรีมหาปราสาทเนื่องในงานสมโภชพระนครอายุครบ 100 ปี โดยคุณแปลกรับบทเป็น บาหยัน (ตำแหน่งพี่เลี้ยงพระธิดาในละครเรื่องอิเหนา) ลำดับที่ 60 ในบัญชี เสนาจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว, พระบาทสมเด็จพระ และคณะ (2520). บทเจรจาละครเรื่องอิเหนา: พระราชนิพนธ์พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว. (พิมพ์ครั้งที่ 3). พิมพ์เป็นอนุสรณ์ในงานฌาปนกิจศพ นางเนื่อง อุมะวิชนี ณ ฌาปนสถานกองทัพอากาศ วัดพระศรีมหาธาตุ วันที่ 26 เมษายน พุทธศักราช 2520. กรุงเทพฯ: มหามกุฎราชวิทยาลัย; กรมศิลปากร. น. 20.  "๖๐. บาหยัน คุณแปลก"

ต่อมาคุณแปลกได้กราบบังคมทูลลาออกจากตำแหน่งนางพระกำนัลเพื่อสมรสกับพระยาประสิทธิสงคราม (นุช) (ต้นสกุล: มหานีรานนท์) ผู้ว่าราชการจังหวัดกาญจนบุรี (บรรดาศักดิ์เดิม: พระจินดารักษ์) ข้าราชการกระทรวงมหาดไทย มีบุตรและบุตรีรวม 6 คน ซึ่งบุตรีคนที่ 4 ชื่อ แนบ มหานีรานนท์มูลนิธิแนบ มหานีรานนท์. สังเขปประวัติอาจารย์แนบ มหานีรานนท์. สืบค้นเมื่อ 24 มิถุนายน 2567. อ้างใน เพื่อทัสสนานุตตริยคุณสวนานุตตริยคุณ พิมพ์ในวาระอายุครบ ๙๐ ปี อ.ปราโมช น้อยวัฒน์ ๒๐ สิงหาคม ๒๕๕๙. และ ปุญฺญวุฑฺโฒ ภิกฺขุ. (2554). "แนบ มหานีรานนท์ : ศิษย์ผู้สืบสานเจตนารมณ์," ตามรอยพระภัททันตวิลาสมหาเถระ ผู้สืบสานการศึกษาพระอภิธรรม และวิปัสสนากรรมฐานหมวดอิริยาบถในเมืองไทย. (แปลโดย พระอาจารย์ภัททัตนวิลาสมหาเถระ, แนบ มหานีรานนท์ และคณะ). กรุงเทพฯ: ธนาเพรส. 260 หน้า. 

เมื่อ พ.ศ. 2451 พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงมีพระราชปรารภจะทรงปฏิสังขรณ์และสถาปนาวัดราชาธิวาสราชวรวิหาร (วัดสมอราย) เป็นพระอารามหลวงจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว, พระบาทสมเด็จพระ. (2451). "การปฏิสังขรณ์," พระราชนิพนธ์เรื่อง วัดสมอราย อันนี้นามว่า ราชาธิราช. พระนคร: โรงพิมพ์บำรุงนุกูลกิจ. หน้า 65. โปรดเกล้าฯ ให้มีการหล่อพระสัมพุทธพรรณี (จำลอง) รัชกาลที่ 5 จำลองแบบจากพระสัมพุทธพรรณี รัชกาลที่ 4 ซึ่งประดิษฐานอยู่ที่พระอุโบสถวัดพระศรีรัตนศาสดาราม คุณแปลก ภรรยาพระยาประสิทธิสงคราม (นุช) ร่วมบริจาคทรัพย์โดยเสด็จพระราชกุศลสมทบในการปฏิสังขรณ์วัดราชาธิวาสจำนวน 21 บาท ปรากฏบัญชีผู้บริจาคเข้าเงินช่วยการปฏิสังขรณ์ในรายการพระราชกุศลในการสถาปนาวัดราชาธิวาส ภาคที่ 1วัดราชาธิวาส. (2452). รายการพระราชกุศลในการสถาปนาวัดราชาธิวาส ภาคที่ ๑. พระนคร: โรงพิมพ์บํารุงนุกูลกิจ. หน้า 102. :– "แปลก ภรรยาพระยาประสิทธิ์สงคราม ๒๑ บาท".

สมัยรัชกาลที่ 6 พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงพระกรุณาโปรดเกล้า ฯ ให้คุณหญิงสัตยานุกูล (แปลก) เข้ารับราชการมีตำแหน่งเป็นนางสนองพระโอษฐ์ (ฝ่ายใน) ส่วนพระองค์ในพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว และสมเด็จพระศรีพัชรินทราบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง และทรงพระกรุณาโปรดเกล้า ฯ พระราชทานเครื่องราชอิสริยาภรณ์จุลจอมเกล้าชั้นจตุตถจุลจอมเกล้า เมื่อ พ.ศ. 2455สำนักเลขาธิการคณะรัฐมนตรี. (2523). "จตุตถจุลจอมเกล้า (อัตรา 150) พระราชทาน พ.ศ. 2455," เครื่องราชอิสริยาภรณ์ไทย ฉบับสำนักเลขาธิการคณะรัฐมนตรี พ.ศ. 2523. กรุงเทพฯ: สำนักเลขาธิการคณะรัฐมนตรี. หน้า 311.

 ดำรงราชานุภาพ, สมเด็จ ฯ กรมพระยา. (2512). ตำนานเครื่องราชอิสริยาภรณ์จุลจอมเกล้า. พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้พิมพ์ในงานพระราททานเพลิงศพ เจ้าจอมมารดาอ่อน ป.จ. ในรัชกาลที่ ๕ ณ เมรุหน้าพลับพลาอิสริยาภรณ์ วัดเทพศิรินทราวาส วันที่ ๒๒ มีนาคม พุทธศักราช ๒๕๑๒. กรุงเทพฯ: พระจันทร์. หน้า 178. และโปรดเกล้า ฯ ให้ คุณแนบ มหานีรานนท์ บุตรีของคุณหญิงสัตยานุกูล (แปลก) เป็นข้าหลวง (ฝ่ายใน) ส่วนพระองค์ในสมเด็จพระศรีพัชรินทราบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวงตามมารดาข้าหลวงในของสมเด็จพระนางเจ้าเสาวภาผ่องศรีผู้บรรลุธรรม. เรื่องเล่าชาวสยาม. สืบค้นเมื่อ 24 มิถุนายน 2567. ซึ่งกาลต่อมาบุตรีของท่านกลายเป็นปูชนียบุคคลสำคัญด้านพระพุทธศาสนา คือ อาจารย์แนบ มหานีรานนท์ บรรดาศิษยานุศิษย์ได้ร่วมกันเป็นก่อตั้งมูลนิธิแนบมหานีรานนท์ เมื่อวันที่ 7 พฤศจิกายน พ.ศ. 2523 ณ บ้านบางขุนนนท์ เขตบางกอกน้อย กรุงเทพมหานครมูลนิธิแนบมหานีรานนท์. ความเป็นมาของมูลนิธิแนบมหานีรานนท์. สืบค้นเมื่อ 24 มิถุนายน 2567.

เมื่อ พ.ศ. 2466 ปีกุน เดือนมีนาคม คุณหญิงสัตยานุกูล (แปลก) ได้กราบบังคมทูลใต้ฝ่าพระบาทขอพระอนุญาตสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ หอพระสมุดวชิรญาณ เพื่อขอจัดพิมพ์หนังสือแจกงานปลงศพสนองคุณผู้สามีในงานพระราชทานเพลิงศพ อำมาตย์เอก พระยาสัตยานุกูล (นุช มหานีรานนท์) ผู้กำกับถือน้ำพิพัฒน์สัตยา กระทรวงมหาดไทย ซึ่งเป็นราชทินนามและตำแหน่งสุดท้ายในการรับราชการ สมเด็จกรมพระยาดำรงราชานุภาพจึงโปรดประทานให้พิมพ์หนังสือเรื่อง เรื่องไทรโยคเปนอย่างไรภาณุพันธุวงศ์วรเดช, สมเด็จพระราชปิตุลาบรมพงศาภิมุข เจ้าฟ้า ฯ กรมพระยา. (2466). เรื่องไทรโยคเปนอย่างไร. พิมพ์ในงานพระราชทานเพลิงศพ อำมาตย์เอก พระยาสัตยานุกูล เมื่อปีกุญ พ.ศ. ๒๔๖๖. พระนคร: โสภณพิพรรฒธนากร. หน้า คำนำ. พระนิพนธ์ของสมเด็จพระราชปิตุลาบรมพงศาภิมุข เจ้าฟ้าภาณุรังษีสว่างวงศ์ กรมพระยาภาณุพันธุวงศ์วรเดช และทรงเรียบเรียงประวัติแทรกไว้เป็นที่ระลึก

คุณหญิงสัตยานุกูล (แปลก โรจนกุล) มีอุปนิสัยรักษาอุโบสถศีลเป็นประจำทุกวันพระ และจัดให้มีการทำบุญและสนทนาธรรมอยู่เป็นประจำ ณ นิวาสสถานของตน ส่งผลให้บุตรธิดาสนใจในพระพุทธศาสนาตั้งแต่วัยเยาว์

 ตำแหน่งราชการ 

 นางพระกำนัล (ฝ่ายใน) ในพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวและสมเด็จพระนางเจ้าเสาวภาผ่องศรี พระวรราชเทวี
 พ.ศ. 2455 นางสนองพระโอษฐ์ (ฝ่ายใน) ในสมเด็จพระศรีพัชรินทราบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง

 เครื่องราชอิสริยาภรณ์ 
 (ฝ่ายใน)พระราชทานเครื่องราชอิศริยาภรณ์ฝ่ายใน วันที่ ๑๑ พฤศจิกายน รัตนโกสินทรศก ๑๓๑. (๒๔๕๕, ๒๔ พฤศจิกายน). ราชกิจจานุเบกษา. เล่ม ๒๙. หน้า ๑,๙๐๗.

 อ้างอิง 
 เชิงอรรถ

หมวดหมู่:บุคคลในประวัติศาสตร์กรุงรัตนโกสินทร์
หมวดหมู่:คุณหญิง
หมวดหมู่:ผู้ได้รับเครื่องราชอิสริยาภรณ์ จ.จ.
หมวดหมู่:ข้าราชการในพระองค์ชาวไทย
หมวดหมู่:สกุลโรจนกุล
หมวดหมู่:บุคคลจากเขตบางกอกน้อย