กลุ่มรัฐข่า

กลุ่มรัฐข่า เป็นข้อสันนิษฐานถึงกลุ่มอำนาจในพื้นที่ที่พบการตั้งถิ่นฐานของกลุ่มชาติพันธุ์ต่าง ๆ ซึ่งศูนย์กลางอำนาจขนาดใหญ่โดยรอบมักเรียกกลุ่มชาติพันธุ์เหล่านี้ว่า ข่า ซึ่งได้รับการสันนิษฐานว่ามีความหมายตรงกับคำว่า ข้า ในภาษาไทย

 กลุ่มชาติพันธุ์และการตั้งถิ่นฐาน 
ข่าเป็นคำเรียกถึงชนพื้นเมืองที่อาศัยอยู่เขตลุ่มแม่น้ำโขงและ ครอบคลุมตั้งแต่ลุ่มแม่น้ำแดงและแม่น้ำดำในประเทศเวียดนามไปจนถึงลุ่มน้ำเซกอง,  และในประเทศกัมพูชา ดินแดนเหล่านี้เป็นถิ่นฐานของกลุ่มชาติพันธุ์อันหลากหลายและมีการเปลี่ยนแปลงอย่างต่อเนื่อง ข่าบางกลุ่มสูญสิ้นไปแล้ว และบางกลุ่มก็ถูกเปลี่ยนชื่อเรียก ในประเทศลาว พวกเขาถูกเรียกว่าลาวเทิง และประกอบด้วยกลุ่มชาติพันธุ์จำนวน 32 กลุ่ม นอกจากนี้ยังมีการใช้คำว่าข่าในการเรียกกลุ่มชาติพันธุ์ในพื้นที่อื่นที่ห่างไกลออกไป เช่น ลัวะ, อีก้อ, ชอง และ

ในพื้นที่สูงทางเหนือพบการตั้งถิ่นฐานของกลุ่มชาติพันธุ์เช่น กำมุ, ลัวะ และมละบริ กลุ่มรัฐของชาวไทได้ทยอยเข้าครอบครองดินแดนเหล่านี้ระหว่างพุทธศตวรรษที่ 16–17 เช่น เมืองชวา, สิบหกเจ้าไท, หัวพันห้าทั้งหก และเมืองพวน

พื้นที่สูงทางตะวันออกของแม่น้ำโขง เช่น พื้นที่และลุ่มน้ำจรดเทือกเขาอันนัมทางตะวันออก พบการตั้งถิ่นฐานของกลุ่มชาติพันธุ์ เช่น ผู้ไท, ญ้อ, กะเลิง, โส้, โซ่ทะวืง, , ไทโย้ย และ พระราชพงศาวดารกรุงรัตนโกสินทร์เรียกหัวเมืองเหล่านี้ว่า เมืองฟากโขง

ในพื้นที่ลุ่มน้ำทางใต้ อันได้แก่ลุ่มน้ำมูลตอนล่าง, ลุ่มน้ำโขง และที่ราบสูงบ่อละเวน จรดเทือกเขาอันนัมและที่สูงตอนกลางทางตะวันออก พบการตั้งถิ่นฐานของกลุ่มชาติพันธุ์ เช่น กูย, เยอ,  และ อาณาจักรจำปาศักดิ์และหัวเมืองเขมรป่าดงเข้าแทนที่กลุ่มอำนาจดั้งเดิมในพื้นที่ในช่วงปลายพุทธศตวรรษที่ 23

 กลุ่มรัฐพื้นที่สูงทางเหนือ 

 ร่องรอยการตั้งถิ่นฐานและอารยธรรม 

 การก่อตั้งรัฐชาวไท 

 กลุ่มรัฐพื้นที่สูงทางตะวันออก 

 ร่องรอยการตั้งถิ่นฐานและอารยธรรม 
ในยุคก่อนประวัติศาสตร์ ปรากฏร่อยรอยเหมืองทองแดงและโบราณวัตถุที่เมือง เช่น ก้อนโลหะทองแดง, แม่พิมพ์หล่อวัตถุสำริด และขวานสำริด ซึ่งมีอายุประมาณ 2,000 ปี

 เมืองคำเกิด 

 การตั้งถิ่นฐานของชาวผู้ไท 
ในปลายพุทธศตวรรษที่ 23 เกิดการอพยพของกลุ่มชาวไทจากดินแดนสิบหกเจ้าไทเข้าสู่ลุ่มแม่น้ำเซบั้งเหียง กลุ่มชาวไทเหล่านี้ซึ่งต่อมาถูกเรียกว่า ผู้ไท ได้เข้าแทนที่ชนพื้นเมืองดั้งเดิมในพื้นที่ ตำนานการก่อตั้งเมืองของชาวผู้ไทมีอย่างน้อย 5 รูปแบบ ได้แก่

  () เล่มที่ 2 เริ่มเรียบเรียงในช่วงปี พ.ศ. 2370 ระบุว่า บรรพบุรุษของเจ้าเมืองมีนามว่า น้ำน้อยอ้อยหนู () เมื่อน้ำน้อยอ้อยหนูถึงแก่ความตาย เหล่าบุตรชายของน้ำน้อยอ้อยหนูถูกยึดอำนาจและอพยพสู่เทือกเขาอันนัม ล็องอ๊วต () บุตรชายคนโตได้ปกครองเมืองตะโปน ซาโฮน () บุตรชายคนรองได้ปกครองเมืองวัง บุตรคนที่สามนามว่าซาโค () ได้ปกครองเมืองพ้อง ฝี่เซือง () บุตรชายคนที่สี่ได้ปกครองเมืองนอง
 ตำนานฉบับพระโพธิวงศาจารย์ ในปี พ.ศ. 2469 กล่าวถึงเรื่องราวของท้าวก่าซึ่งอพยพผู้คนจากเมืองน้ำน้อยอ้อยหนูในเขตสิบหกเจ้าไทมายังเวียงจันทน์ เจ้าอนุรุทกุมารเจ้าเมืองเวียงจันทน์จึงสั่งให้ไปตั้งภูมิลำเนาอยู่ที่เมืองวัง ท้าวก่าสามารถปราบชาวข่าพื้นเมืองให้อยู่ในอำนาจได้จึงได้รับการแต่งตั้งให้เป็นเจ้าเมืองวัง เจ้าอนุรุทกุมารในตำนานฉบับนี้ได้รับการสันนิษฐานว่าคือเจ้าอนุวงศ์ อ้างใน 
 ตำนานฉบับพระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าประดิษฐาสารี เขียนขึ้นเมื่อ พ.ศ. 2479 มีเนื้อหาดังนี้  เจ้าหยั้มกระหม่อมองค์หล่อในสำเนาลายพระหัตถ์นี้ได้รับการสันนิษฐานว่าคือ พระไชยเชษฐาธิราชที่ 2
 งานเขียนของแบร์นาร์ บูรอต นักประวัติศาสตร์ชาวฝรั่งเศส เผยแพร่ในปี พ.ศ. 2498 ระบุว่า เดิมชาวพื้นเมืองที่เรียกว่า แฟงมี () ได้ครอบครองดินแดนแห่งนี้อยู่และมีหน้าที่ส่งบรรณาการต่อ ชาวผู้ไทซึ่งได้รับการสนับสนุนจากเวียงจันทน์ได้ขับไล่ชาวพื้นเมืองออกไปและก่อตั้งเมืองรุ่นแรกอันได้แก่ เมืองวัง (), จำพอน (), เซโปน (), และแฟง ()
 ตำนานของชาวผู้ไทกะป๋อง เผยแพร่โดยจังหวัดสกลนครในปี พ.ศ. 2531 ระบุว่า ขุนเพายาวเจ้าเมืองน้ำน้อยอ้อยหนูพร้อมบุตรชายชื่อ เจ้าหุนและเจ้าหาญ อพยพบ่าวไพร่ลงสู่ใต้เพื่อหาดินแดนที่จะตั้งเมืองใหม่ เจ้าหาญได้แยกตัวออกมาตั้งเมืองของตนชื่อว่า เมืองกระป๋อง และขับไล่ชาวข่าพื้นเมืองออกไป
เจ้าญวนใต้รับรองสถานะของเมืองเกิดใหม่เหล่านี้ โดยให้ส่งบรรณาการผ่านเมืองกามโหละ () เมืองต่าง ๆ ของชาวผู้ไทจึงตกอยู่ภายใต้อิทธิพลของเจ้าญวนใต้และอาณาจักรเวียงจันทน์ในเวลาเดียวกัน

 ภายใต้การปกครองของเวียดนาม 

ดั่ยนามเญิ้ตท้งจี้ระบุว่า หลังการล่มสลายของอาณาจักรเวียงจันทน์ เมืองทางฝั่งซ้ายแม่น้ำโขงต่างสวามิภักดิ์ต่อเวียดนาม จักรพรรดิมิญ หมั่งทรงจัดระเบียบการปกครองดังนี้

 เมืองคำเกิด, เมืองคำม่วน และเมืองฝ่ามลิญ  () อันเคยเป็นส่วนหนึ่งของจังหวัดหง็อกมา ให้จัดตั้งเป็นจังหวัดเจิ้นดิ่ญ () ให้เมืองคำเกิดเป็นอำเภอกามก๊าต () ให้เมืองคำม่วนเป็นอำเภอกามโมน () และเมืองฝ่ามลิญเป็นอำเภอกามลิญ ()
 ดินแดนทางตะวันออกของเมืองนครพนมและเมืองมุกดาหาร ซึ่งเคยขึ้นกับเมืองกวีเหิป ให้จัดตั้งเป็นจังหวัดเจิ้นติ๋ญ () ปกครอง 3 อำเภอ ได้แก่ เอียนเซิน  (), เทิมเงวียน () และมงเซิน ()
 กลุ่มเมืองในลุ่มแม่น้ำเซบั้งเหียงที่ส่งบรรณาการกับเมืองกามโหละ (ต่อมาจัดตั้งเป็นจังหวัดกามโหละ) ให้เปลี่ยนเป็นเขตการปกครองระดับเจิว () จำนวน 9 เมือง ได้แก่

ชื่อหมายเหตุจื๋อฮ้าน ()เวียดนามไทย㟐嶸Mường Vangเมืองวังเจ้าเมืองสืบเชื้อสายจากซาโฮน บุตรชายน้ำน้อยอ้อยหนู那賁Na Bônเมืองตะโปนเจ้าเมืองสืบเชื้อสายจากล็องอ๊วต บุตรชายน้ำน้อยอ้อยหนู上薊Thượng Kếเมืองนองเจ้าเมืองสืบเชื้อสายจากฝี่เซือง บุตรชายน้ำน้อยอ้อยหนู尋湓Tầm Bồnเมืองพ้อง หรือพองเจ้าเมืองสืบเชื้อสายจากซาโค บุตรชายน้ำน้อยอ้อยหนู㟐俸Mường Bổngไม่ปรากฏแยกออกจากเมืองพ้อง, เจ้าเมืองสืบเชื้อสายจากฟาโนเคิมมาง () บุตรชายซาโคเจ้าเมืองพ้อง巴欄Ba Lanเมืองพลานแยกออกจากเมืองพ้อง, เจ้าเมืองสืบเชื้อสายจากซาเกี่ยว () บุตรชายซาโคเจ้าเมืองพ้อง佐邦Tá Bangเมืองผาบัง หรือผาบางแยกออกจากเมืองพ้อง, เจ้าเมืองสืบเชื้อสายจากซาเคิม () บุตรชายซาโคเจ้าเมืองพ้อง昌盛Xương Thịnhเมืองเชียงร่ม หรือเชียงรมแยกออกจากเมืองพ้อง, เจ้าเมืองสืบเชื้อสายจากฟาญากื๊อหู่ม () บุตรชายซาโคเจ้าเมืองพ้อง廊辰Làng Thìnเมืองพินแยกออกจากเมืองตะโปน, เจ้าเมืองสืบเชื้อสายจากฟาญาฟ้อ () บุตรชายล็องอ๊วตเจ้าเมืองตะโปน

สยามและเวียดนามยังคงแย่งชิงอำนาจเหนือฝั่งซ้ายแม่น้ำโขงและกัมพูชาอย่างต่อเนื่อง จนนำไปสู่สงครามใหญ่ระหว่างปี พ.ศ. 2376–2388 สำหรับเมืองต่าง ๆ ทางฝั่งซ้ายแม่น้ำโขง สยามมีนโยบายให้กวาดต้อนและเกลี้ยกล่อมให้ผู้คนไปตั้งถิ่นฐานในเขตของสยามเพื่อไม่ให้เป็นกำลังแก่เวียดนาม ส่งผลต่อ 3 จังหวัดฝั่งซ้ายแม่น้ำโขงดังนี้

 ในส่วนของจังหวัดเจิ้นดิ่ญ อำเภอกามลิญล่มสลาย ประชากรในอำเภอกามก๊าตและอำเภอกามโมน ย้ายไปอาศัยในอำเภอเฮืองเซิน () และทั้ง 2 อำเภอย้ายไปสังกัดจังหวัดดึ๊กเถาะ ()
 ในส่วนของจังหวัดเจิ้นติ๋ญ อำเภอเอียนเซิน, เทิมเงวียน และมงเซินล่มสลายทั้งหมด
 ประชากรของ 9 เมืองของจังหวัดกามโหละลดลงอย่างมาก บ้านเรือนถูกเผาทำลาย

ระหว่างปี พ.ศ. 2376–2388 มีประชากรอพยพไปยังฝั่งขวาแม่น้ำโขงที่ถูกบันทึกไว้มากกว่า 36,000 คน แบ่งออกเป็นหลายกลุ่ม หากกลุ่มผู้อพยพมีขนาดใหญ่จะได้รับการจัดตั้งให้เป็นเมือง มีเมืองของกลุ่มชาติพันธุ์เกิดขึ้นในลักษณะนี้จำนวน 19 เมือง ประกอบด้วยเมืองของชาวผู้ไท 9 เมือง ได้แก่ เมืองเรณูนคร เมืองหนองสูง เมืองพรรณานิคม เมืองกุดฉิมนารายณ์ เมืองภูแล่นช้าง เมืองเสนางคนิคม เมืองคำเขื่อนแก้ว เมืองสหัสขันธ์ และเมืองวาริชภูมิ, เมืองของชาวญ้อ 4 เมือง ได้แก่ เมืองท่าอุเทน เมืองไชยบุรี เมืองท่าขอนยาง และเมืองแซงบาดาล, เมืองของชาวโย้ย 3 เมือง คือ เมืองอากาศอำนวย เมืองวานรนิวาส และเมืองสว่างแดนดิน, เมืองของชาวโส้ 2 เมือง คือ เมืองกุสุมาลย์มณฑลและเมืองโพธิไพศาล และเมืองของชาวแสก 1 เมือง คือ เมืองอาทมาต

 ภายใต้การปกครองของสยาม 

 กลุ่มรัฐพื้นที่ลุ่มน้ำทางใต้ 

 ร่องรอยการตั้งถิ่นฐานและอารยธรรม 

ในลุ่มน้ำมูลตอนล่าง มีการพบเครื่องมือหินในกลุ่มวัฒนธรรมในจังหวัดอุบลราชธานี นอกจากนี้ยังค้นพบภาชนะดินเผาและกลองมโหระทึก ซึ่งแสดงถึงการพัฒนาเป็นสังคมเกษตรกรรมและมีการแลกเปลี่ยนกับดินแดนอื่น

ร่องรอยของรัฐรุ่นแรกเริ่มของภูมิภาคนี้ปรากฏในจารึกวัดหลวงเก่าในแขวงจำปาศักดิ์ หรือเป็นที่รู้จักกันในนามจารึกเทวานีกะ จารึกหลักนี้กล่าวถึงเรื่องราวของกษัตริย์พระองค์หนึ่งพระนามว่า เทวานีกะ ซึ่งเป็นที่โต้เถียงว่าพระองค์เป็นกษัตริย์แห่งอาณาจักรใด มีการกำหนดอายุจารึกว่าอยู่ในช่วงพุทธศตวรรษที่ 11 ซึ่งทำให้จารึกหลักนี้เป็นหนึ่งในจารึกภาษาสันสกฤตที่เก่าแก่ที่สุดในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้

 ซึ่งแต่งขึ้นในต้นพุทธศตวรรษที่ 15ชำระในสมัยราชวงศ์ชิง ระบุว่าอาณาจักรเจนละมีชายแดนติดต่อกับค่ายเจิ้นหนาน () ในเขตหมาน ทำให้มีการสันนิษฐานว่าอาณาจักรเจนละมีอำนาจปกครองตลอดแม่น้ำโขง

 เมืองเรวแกว 
กฎมนเทียรบาลของอาณาจักรอยุธยาซึ่งตั้งขึ้นในรัชสมัยสมเด็จพระบรมไตรโลกนาถระบุถึงเมืองเรวแกวในฐานะ เมืองถวายดอกไม้ทองเงิน เมืองเรวแกวถูกสันนิษฐานว่าอาจเป็นเมืองในบริเวณใกล้กับจำปาศักดิ์ และชื่อเมืองอาจตรงกับคำว่า เรอแดว ซึ่งหมายถึง

 เมืองตะบองขะมุม 

พงศาวดารเขมร ฉบับนักองค์เองระบุว่า เจ้ากวยแห่งเมืองตะบองขะมุมได้ให้ความช่วยเหลือแก่พระธรรมราชาธิราชรามาธิบดีที่ 1 ในการทำสงครามแย่งชิงราชสมบัติกับพระศรีสุริโยไทยราชา เจ้ากวยถูกสันนิษฐานว่าอาจหมายถึงกษัตริย์ชาวกูย และเมืองตะบองขะมุมอาจเป็นรัฐอิสระในช่วงพุทธศตวรรษที่ 20

 เมืองรามรักโองการ 

พงศาวดารล้านช้างระบุถึงเหตุการณ์ที่สมเด็จพระไชยเชษฐาธิราชเสด็จไปทำสงครามที่เมืองรามรักโองการ แล้วสูญหายไปในศึกนั้น เมืองรามรักโองการถูกสันนิษฐานว่าอยู่ในพื้นที่แขวงอัตตะปือ อย่างไรก็ตาม ได้มีการโต้แย้งว่า หากพิจารณาจากหลักฐานฝ่ายกัมพูชาร่วมด้วยแล้ว เมืองรามรักโองการอาจหมายถึงเมืองพระนคร

 นครกาลจำบากนาคบุรีศรี 

ตำนานเมืองนครจำปาศักดิ์ได้ให้เงื่อนงำถึงการตั้งถิ่นฐานของชาวจามในพุทธศตวรรษที่ 22 โดยระบุว่า กษัตริย์ขอมได้นำไพร่พลชาวจามและชาวลาวปนกูยสร้างเมืองขึ้นริมฝั่งขวาแม่น้ำโขง ก่อนที่วงศ์ผู้ปกครองจะถูกแทนที่ด้วยตระกูลเจ้าเมืองจากชาวพื้นเมือง จนกระทั่งอาณาจักรล้านช้างเกิดความแตกแยกภายในในช่วงพุทธศตวรรษที่ 23 เจ้าหน่อกษัตริย์ เจ้าชายจากเวียงจันทน์ทรงได้รับอำนาจปกครองเหนือนครกาลจำบากนาคบุรีศรีและสถาปนาเป็นอาณาจักรจำปาศักดิ์

 รายพระนามและรายนามผู้ปกครอง 
ตารางต่อไปนี้แสดงลำดับผู้ปกครองซึ่งปรากฏในตำนานเมืองนครจำปาศักดิ์ ฉะบับพระยามหาอำมาตยาธิบดี
ลำดับรายพระนาม/รายนามเริ่มต้น (พ.ศ.)สิ้นสุด (พ.ศ.)หมายเหตุ1ไม่ปรากฏพระนามไม่ปรากฏไม่ปรากฏกษัตริย์ขอมผู้สร้างเมือง2เจ้าสุทัศราชาไม่ปรากฏ2168/2169พระโอรสของกษัตริย์พระองค์ก่อน colspan= 5 3ไม่ปรากฏนาม2181/2182ไม่ปรากฏราษฎรยกให้เป็นเจ้าเมือง4นางเภาไม่ปรากฏไม่ปรากฏธิดาของเจ้าเมืองคนก่อน5นางแพงไม่ปรากฏ2251ธิดาของนางแพงและเจ้าปางคำ6เจ้าราชครูหลวงโพนสะเม็ก22512256อดีตพระครูเมืองเวียงจันทน์

 ดูเพิ่ม 
 อาณาจักรโคตรบูร

 หมายเหตุ 

 อ้างอิง 

 แหล่งข้อมูลอื่น 

หมวดหมู่:รัฐสิ้นสภาพในประเทศไทย
หมวดหมู่:รัฐสิ้นสภาพในประเทศลาว
หมวดหมู่:รัฐสิ้นสภาพในประเทศกัมพูชา
หมวดหมู่:รัฐสิ้นสภาพในประเทศเวียดนาม
หมวดหมู่:ข้อถกเถียงทางประวัติศาสตร์