รัฐเชียงแขง

เชียงแขง หรือ เชียงแข็ง (,) เป็นนครรัฐไทลื้อในลุ่มน้ำโขงตอนบน ครอบคลุมพื้นที่บางส่วนของประเทศพม่าและประเทศลาว นอกจากนี้เชียงแขงยังเป็นที่รู้จักในนาม เมืองสิงห์ อันเป็นศูนย์กลางการปกครองก่อนถูกผนวกเข้ากับอินโดจีนของฝรั่งเศส

 ประวัติศาสตร์ 

 ประวัติศาสตร์ช่วงต้น 
รัฐเชียงแขงถูกสันนิษฐานว่าถูกก่อตั้งขึ้นในช่วงพุทธศตวรรษที่ 20 ตำนานท้องถิ่นระบุว่า เจ้าฟ้าผู้ก่อตั้งมาจากเชียงรุ่งและเข้าปกครองแทนที่ผู้ปกครองดินแดนเดิม ซึ่งได้รับการสันนิษฐานว่า อาจมีเค้าโครงมาจากเรื่องราวของกษัตริย์เชียงรุ่ง แม้ว่าเนื้อหาตำนานได้รับการวิพากษ์วิจารณ์ว่ายากต่อการยืนยันความถูกต้อง ตำนานได้แสดงให้เห็นถึงการเข้ามามีอำนาจเหนือชนพื้นเมืองเดิมของชาวไทลื้อ และความสัมพันธ์เชิงเครือญาติกับรัฐต่าง ๆ ในบริเวณใกล้เคียง

เชียงแขงในช่วงต้นเป็นประเทศราชของเชียงรุ่ง ก่อนที่จะสวามิภักดิ์ต่ออาณาจักรล้านนาด้วยอีกแห่งหนึ่งในช่วงพุทธศตวรรษที่ 21 เชียงแขงขาดส่งบรรณาการต่อเชียงรุ่งในรัชสมัยเจ้าเมืองยอด ทำให้เชียงรุ่งเข้าโจมตีเชียงแขงในปี พ.ศ. 2067/2068 ไทยสากลเทียบตามปฏิทินสุริยคติไทย โดยยึดวันปีใหม่คือ 1 มกราคม (จ.ศ. 886) และปลงพระชนม์เจ้าเมืองยอด เป็นเหตุให้เชียงแขงตัดขาดความสัมพันธ์เชิงบรรณาการกับเชียงรุ่ง อาณาจักรล้านนาตกเป็นประเทศราชของราชวงศ์ตองอูภายใต้การขยายอำนาจของพระเจ้าบุเรงนองในเดือนเมษายน พ.ศ. 2101 ไทยสากล ตำนานพื้นเมืองเชียงใหม่ระบุว่า เจ้าเมืองเชียงแขงอยู่ที่เชียงใหม่และได้เข้าเฝ้าพระเจ้าบุเรงนองในช่วงเวลานั้น ต่อมาในปี พ.ศ. 2107/2108 ไทยสากล (จ.ศ. 926) เชียงแขงให้ความช่วยเหลือในการจับตัวบุคคลที่พม่าต้องการตัว พระเจ้าบุเรงนองจึงโปรดให้ตั้งเชียงแขงเป็นหอคำน้อย และพระราชทานดินแดนจำนวนมากให้เชียงแขง ตั้งแต่เมืองภงและเมืองหลวงพูคาทางตะวันออกไปจนถึงเมืองยองทางตะวันตก

อำนาจของเชียงแขงคงอยู่เป็นช่วงระยะเวลาสั้น ๆ ก่อนที่จะถูกพม่าจัดให้อยู่ภายใต้การควบคุมของเมืองยองในปี พ.ศ. 2171/2172 ไทยสากล (จ.ศ. 990) และภายใต้เชียงแสนหลังจากพระเจ้าตาลูนตีเมืองเชียงใหม่แตกในปี พ.ศ. 2175 ไทยสากล ตำนานเมืองยองระบุว่า เชียงแขงขอไปยังเชียงรุ่งให้เมืองยองกลับมาขึ้นกับเชียงแขงอีกครั้ง ทว่าในปี พ.ศ. 2289/2290 ไทยสากล (จ.ศ. 1108) เชียงแขงเกิดความขัดแย้งกับเมืองยองในกรณีโจรจากเชียงแขงลักขโมยควายจากเมืองยอง ความขัดแย้งยืดเยื้อนานถึง 3 ปี และนำไปสู่สงครามตีเมืองเชียงแขงในเดือนมีนาคม พ.ศ. 2291 ไทยสากล หอคำเมืองเชียงแขงถูกเผาทำลาย ชาวเชียงแขงได้หลบหนีเข้ามาในเขตของเชียงรุ่ง ทำให้แม่ทัพผู้ปกครองยูนนานและกุ้ยโจวทำการสืบสวนและถวายรายงานต่อราชสำนักจีนในวันที่ 16 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2292 ไทยสากล เจ้าฟ้าเชียงแขงเสด็จไปเข้าเฝ้ากษัตริย์พม่าแต่ถูกตัดสินให้จ่ายค่าเสียหายให้ฝ่ายเมืองยอง และเมืองยองถูกแยกออกจากการปกครองของเชียงแขง

ราชวงศ์ตองอูล่มสลายลงในปี พ.ศ. 2295 และถูกแทนที่ด้วยราชวงศ์โก้นบอง การขยายอำนาจของราชวงศ์ใหม่ผลักดันให้เหล่าเจ้าฟ้าไทใหญ่ขอความช่วยเหลือจากจีน นำไปสู่สงครามจีน–พม่า กองทัพจีนเข้าโจมตีเชียงแขงในวันที่ 12 เมษายน พ.ศ. 2309 ไทยสากล และสามารถยึดครองได้สำเร็จ จีนแต่งตั้งพญาแสนพง () เป็นถู่ซือแห่งเชียงแขง อย่างไรก็ตาม เชียงแขงกลับไปอยู่ภายใต้อำนาจพม่าอีกครั้งในปีถัดมา รายงานการสืบสวนของราชสำนักจีนระบุว่า เจ้าแก้ว () และเจ้ายวน () ซึ่งเป็นผู้นำของเชียงแขงได้สมคบคิดกับพม่าในการต่อต้านพญาแสนพง ความสัมพันธ์ในระบบบรรณาการระหว่างจีนและเชียงแขงถูกตัดขาดลงอย่างสิ้นเชิง แต่อิทธิพลของจีนยังคงหลงเหลืออยู่ในทางสัญลักษณ์ เช่น การใช้สำนวน ฮ่อเป็นพ่อ ม่านเป็นแม่ เช่นเดียวกับเชียงรุ่ง

 ภายใต้การอ้างสิทธิ์ของสยาม 
ทัพผสมภายใต้การนำของสยามสามารถทำลายเมืองเชียงแสนในปี พ.ศ. 2347 ไทยสากล เปิดโอกาสให้นครน่านขยายอำนาจสู่ลุ่มน้ำโขงตอนบน เชียงแขงยอมสวามิภักดิ์ต่อนครน่านในปี พ.ศ. 2348 เจ้าฟ้าเชียงแขงถูกพาลงไปถวายบรรณาการที่กรุงเทพฯ นครน่านอ้างสิทธิ์เหนือดินแดนของเชียงแขงและเข้ารุกรานเชียงแขงหลายครั้งเพื่อกวาดต้อนผู้คนจนกระทั่งดินแดนเชียงแขงเหลือประชากรเบาบาง

เชียงแขงพยายามฟื้นตัวโดยการสวามิภักดิ์ต่อเชียงตุง เจ้าฟ้าเชียงแขงส่งพระขนิษฐาไปอภิเษกกับเจ้ามหาขนานแห่งเชียงตุง เจ้ากองไตหนึ่งในพระโอรสได้สืบทอดราชบัลลังก์เป็นเจ้าฟ้าของทั้งเชียงตุงและเชียงแขง ในระยะเวลานี้เชียงแขงย้ายศูนย์กลางการปกครองไปที่เมืองยู้และพยายามอ้างสิทธิ์เหนือเมืองสิงห์ ซึ่งเป็นดินแดนของเชียงแขงในฝั่งตะวันออกของแม่น้ำโขง แต่ได้รับการต่อต้านจากนครน่านที่อ้างสิทธิ์เช่นเดียวกัน อย่างไรก็ตาม ในที่สุดเชียงแขงก็ย้ายศูนย์กลางการปกครองไปฝั่งเมืองสิงห์ในปี พ.ศ. 2428 ในขณะที่สยามและนครน่านยังสงวนท่าที

ในปีเดียวกัน อังกฤษเข้ายึดครองพม่าตอนบน และเจ้ากองไตสิ้นพระชนม์ เจ้าเสือซึ่งเป็นเจ้าฟ้าเชียงตุงพระองค์ใหม่เกิดความขัดแย้งกับเจ้าศรีหน่อผู้เป็นเจ้าฟ้าเชียงแขงเรื่องสิทธิ์เหนือดินแดนฝั่งตะวันตกของแม่น้ำโขง เช่น เชียงลาบ สยามซึ่งเกรงว่าอังกฤษจะอ้างสิทธิ์เหนือเชียงตุงและเชียงแขงจึงเข้าแทรกแซง ในที่สุดเชียงแขงตัดสินใจสวามิภักดิ์ต่อสยามในปี พ.ศ. 2432 และต่อรองขอขึ้นตรงต่อกรุงเทพฯ โดยไม่ผ่านนครน่าน อังกฤษเข้าควบคุมบรรดารัฐฉานในปีถัดมา และเปิดการเจรจากับสยามเกี่ยวกับเชียงแขงในต้นปี พ.ศ. 2434 ทั้งสองฝ่ายบรรลุข้อตกลงในเดือนธันวาคม พ.ศ. 2435 โดยสยามสละการอ้างสิทธิ์เหนือหัวเมืองเงี้ยวทั้งห้าและหัวเมืองกะเหรี่ยงทางตะวันออกของแม่น้ำสาละวิน แลกกับการที่อังกฤษยอมรับการอ้างสิทธิ์ของสยามเหนือเชียงแขง

 ภายใต้การอารักขาของฝรั่งเศส 
สนธิสัญญาสยาม–ฝรั่งเศส ร.ศ. 112 ทำให้สยามต้องสละการอ้างสิทธิ์เหนือดินแดนฝั่งซ้ายแม่น้ำโขง ซึ่งรวมถึงเมืองสิงห์ ในขณะที่ดินแดนของรัฐเชียงแขงฝั่งตะวันตกของแม่น้ำโขง เช่น เมืองยู้และเชียงลาบ ยังอาจถือได้ว่าเป็นของสยาม อย่างไรก็ตาม ในเวลานั้นยังไม่มีข้อตกลงอย่างชัดเจนเกี่ยวกับสถานะของเชียงแขง ในเดือนพฤศจิกายน พ.ศ. 2436 อังกฤษยื่นข้อเสนอต่อฝรั่งเศสให้เชียงแขงเป็นรัฐกันชน โดยครอบคลุมพื้นที่ในระยะ 50 ไมล์จากแม่น้ำโขงทั้งสองฝั่ง การเจรจาประสบความล้มเหลวในปี พ.ศ. 2438 และอังกฤษนำกองกำลังเข้ายึดเมืองสิงห์ในวันที่ 19 มีนาคม เจ้าฟ้าศรีหน่อเสด็จหนีออกจากเมืองสิงห์ไปร้องขอความช่วยเหลือจากฝรั่งเศส อังกฤษเปิดการเจรจาครั้งใหม่โดยบีบให้ฝรั่งเศสยอมตกลงในการเอกราชของสยามและใช้แม่น้ำโขงเป็นเขตแดนระหว่างอังกฤษและฝรั่งเศส ทั้งสองฝ่ายบรรลุข้อตกลงในวันที่ 15 มกราคม พ.ศ. 2439 เชียงแขงฝั่งตะวันตกของแม่น้ำโขงถูกรวมเข้ากับรัฐเชียงตุง และฝั่งตะวันออกกลายเป็นรัฐในอารักขาของฝรั่งเศส

เซอร์ จอร์จ สกอตต์กล่าวถึงเจ้าฟ้าเชียงแขงว่า:Scott, James George, Sir. 1934. Scott Collection: Views in Keng Tung and the Wild Wa Country.
เจ้าศรีหน่อทรงปกครองเมืองสิงห์ภายใต้การอารักขาของฝรั่งเศสจนกระทั่งสิ้นพระชนม์ในปี พ.ศ. 2444 เจ้าองค์คำทรงขึ้นเป็นเจ้าฟ้าองค์ใหม่ เจ้าองค์คำไม่พอพระทัยต่อฝรั่งเศสจึงก่อกบฏในปี พ.ศ. 2457 แต่ไม่สำเร็จ เจ้าองค์คำจึงเสด็จหนีไปประทับอยู่ที่เชียงรุ่งตลอดพระชนมชีพ ฝรั่งเศสจึงยกเลิกตำแหน่งเจ้าฟ้าและผนวกเมืองสิงห์เป็นส่วนหนึ่งของอินโดจีนของฝรั่งเศสในปี พ.ศ. 2459

 รายพระนามเจ้าฟ้าเชียงแขง 
พระนามเริ่ม (พ.ศ. ไทยสากล)สิ้นสุด (พ.ศ. ไทยสากล)หมายเหตุเจ้าฟ้าเด็กน้อยไม่ปรากฏไม่ปรากฏหรือเจ้าหัวลอก, หรือเจ้าอินปัน, พระโอรสในเจ้าฟ้าเชียงรุ่งเจ้าอ้ายหน่อเมืองไม่ปรากฏไม่ปรากฏพระโอรสในเจ้าฟ้าเด็กน้อยเจ้าสุดอกก่อน 1995/1996ไม่ปรากฏพระโอรสในเจ้าอ้ายหน่อเมืองยอดใจแพง2044/20452067/2068หรือเจ้าเมืองยอด, พระนัดดาในเจ้าสุดอกเจ้าสองเมือง2067/20682083/2084หรือท้าวแสง, พระอนุชาในยอดใจแพงเจ้าเมืองซ้าย2083/20842101/2102หรือพระยาซ้าย, หรือหมื่นซ้าย, เดิมครองเมืองสิงหน่อแก้ว2101/21022119/2120หรือพระยาหลวง, พระโอรสในเจ้าเมืองซ้ายหน่อคำ2119/21202141/2142หรือพระยาตนปู่, พระอนุชาในหน่อแก้วเจ้าแสนมุก2141/21422155/2156พระโอรสในหน่อคำมหาเทวี2155/21564 เมษายน 2180พระมารดาในเจ้าแสนมุก, ปกครองร่วมกับพญาเทพวงศาเชียงลาบเป็นระยะเวลาหนึ่งพระยากำพล2180/21812181/2182ไม่ปรากฏพระนาม2181/21822197/2198พระอนุชาในพระยากำพลว่างตำแหน่ง 2197/2198 (จ.ศ. 1016) – 2200/2201 (จ.ศ. 1019)เจ้านาซ้าย2200/2201ไม่ปรากฏพระโอรสในเจ้าฟ้าพระองค์ก่อนหน้าเจ้าแก้วไม่ปรากฏ2205/2206พระโอรสในเจ้านาซ้ายเจ้านนทะ2205/22062222/2223พระอนุชาในเจ้าแก้วเจ้าวงศา2222/22232276/2277เจ้าอินทะกุมาร2276/22772294/2295พระนัดดาในเจ้าวังสาเจ้าขัตติยาราชวงสา2294/22952324/2325ครองราชย์ครั้งที่ 1, พระอนุชาในเจ้าอินทะกุมารเจ้าฟ้าแว่นส่อย2324/23252326/2327พระอนุชาในเจ้าขัตติยาราชวงสาเจ้าขัตติยาราชวงสา2326/23272339/2340ครองราชย์ครั้งที่ 2เจ้าไชยน้อย2339/23402367/2368พระโอรสในเจ้าขัตติยาราชวงสาว่างตำแหน่ง 2367/2368 (จ.ศ. 1186) – 10 มิถุนายน 2370เจ้าอินปัน10 มิถุนายน 23702372/2373พระโอรสในเจ้าไชยน้อยเจ้าขัตติยะราชวงสาไม่ปรากฏ2374พระอนุชาในเจ้าอินปัน, ตำนานเมืองเชียงแขงฉบับวัดท่าพร้าวระบุปีครองราชย์คือ พ.ศ. 2358/2359 ไทยสากล (จ.ศ. 1177) ฉบับของ K. G. Izikowitz ระบุ พ.ศ. 2378/2379 ไทยสากล (จ.ศ. 1197)เจ้านาซ้าย5 กุมภาพันธ์ 2374ไม่ปรากฏหรือเจ้าเมืองเชียงแขงเถ้า อาจเป็นเจ้าฟ้าพระองค์เดียวกันกับที่ปรากฏในเอกสารเมืองลอง พ.ศ. 2380เจ้าเทพพมณีคำ2403/24042403/2404หรือทิปนีคำ, พระภาคิไนย (ลูกของน้องสาว) ในเจ้านาซ้ายว่างตำแหน่ง 2403/2404 (จ.ศ. 1222) – 2405/2406 (จ.ศ. 1224)เจ้าฟ้ากองไต2405/24062429พระอนุชาในเจ้าเทพพมณีคำ, ขึ้นเป็นเจ้าฟ้าเชียงตุงในปี พ.ศ. 2423 เจ้าศรีหน่อคำรักษาเมืองแทนเจ้าฟ้าศรีหน่อคำ24299 ตุลาคม 2444หรือเจ้าฟ้าศรีหน่อ, หรือหม่อมสลิ, พระโอรสในเจ้านาซ้ายว่างตำแหน่ง 9 ตุลาคม 2444 – 1 กุมภาพันธ์ 2446เจ้าองค์คำ1 กุมภาพันธ์ 2446เมษายน 2459พระโอรสในเจ้าฟ้าศรีหน่อคำ

 หมายเหตุ 

 อ้างอิง 

 แหล่งข้อมูลอื่น 

 ชาวไทแห่งรัฐฉาน
 Keng Cheng
 ราชกิจจานุเบกษาของจักรวรรดิอินเดีย


หมวดหมู่:รัฐสิ้นสภาพในประเทศพม่า
หมวดหมู่:รัฐสิ้นสภาพในประเทศลาว
หมวดหมู่:ความสัมพันธ์ไทย–ลาว
หมวดหมู่:เชียง