นายดีขุนหมื่น

นายดีขุนหมื่น หรือ นายดีมหาดเล็ก สกุลโรจนกุล เป็นช่างเขียน กรมช่างสิบหมู่ฝ่ายพระราชวังบวรสถานมงคล ผู้มีฝีมือชั้นเอกในสมัยรัตนโกสินทร์ตอนต้น มีบทบาทในการการบูรณปฏิสังขรณ์วัดพระเชตุพนวิมลมังคลารามราชวรมหาวิหารครั้งใหญ่สมัยรัชกาลที่ 3จุลทัศน์ พยาฆรานนท์. (2543). ร้อยคำร้อยความ: รวมประวัติและผลงานด้านศิลปวัฒนธรรมไทย. กรุงเทพฯ: สถาบันไทยศึกษา จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย. หน้า 182. 

 ประวัติ 

นายดีขุนหมื่น นามเดิม นายดี เกิดเมื่อปลายรัชกาลที่ 1 นายนนเป็นบิดาโดยพระบรมราชโองการ สารบาญชีส่วนที่ ๒ คือ ราษฎรในจังหวัด ถนนแลตรอก สำหรับเจ้าพนักงานกรมไปรสนีย์ กรุงเทพมหานคร ตั้งแต่จำนวนปีมะแมเบญจศก จุลศักราช ๑๒๔๕ เล่ม ๒. กรุงเทพฯ: โรงพิมพ์บ้านพระเทพผลู, 2425. หน้า 387. ปลูกเรือนเครื่องผูกย่านคลองบ้านช่างหล่อมาแต่สมัยกรุงธนบุรี บุตรชื่อหลวงลิขิตปรีชา (คุ้ม)ข่าวตาย. (2439). ราชกิจจานุเบกษา. เล่มที่ 13. หน้า 289. เจ้ากรมพระอาลักษณ์ฝ่ายพระราชวังบวร  (วังหน้า) มีนิวาสสถานเดิมที่ตำบลบ้านช่างหล่อ วังหลัง ฝั่งธนบุรี

สมัยรัชกาลที่ 2 นายดีได้เข้าสังกัดมูลนายของพระยาอร่ามมณเฑียร ฝ่ายพระราชวังบวร ตำแหน่งนายหมวด มีหน้าที่ควบคุมไพร่ในสังกัดกรมพระราชวังบวรสถานมงคล (วังหน้า) ต่อมานายดีจึงปลูกเรือนเครื่องสับที่ตรอกตลาดใหม่ ย่านวัดโสมนัสราชวรวิหาร กรุงเทพพระมหานครชั้นใน

สมัยรัชกาลที่ 3 ได้เป็นช่างเขียนมหาดเล็ก ตำแหน่งช่างเขียน กรมช่างสิบหมู่ฝ่ายพระราชวังบวรสถานมงคล

เมื่อคราวพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวโปรดให้มีการบูรณปฏิสังขรณ์วัดพระเชตุพนวิมลมังคลารามราชวรมหาวิหาร (วัดโพธิ์) ครั้งใหญ่ พร้อมทั้งโปรดให้มีการบันทึกข้อมูลรายนามแม่กองผู้รับผิดชอบ ปรากฏว่านายดีช่างเขียนมหาดเล็ก ฝ่ายพระราชวังบวรได้กำกับผนังใหญ่งานจิตกรรมฝาผนังอรวรรณ เชื้อน้อย. (2563). งานศิลปกรรมวัดพระเชตุพนวิมลมังคลาราม ราชวรมหาวิหาร : ภาพสะท้อนสังคมและวัฒนธรรมสมัยต้นกรุงรัตนโกสินทร์ (The Arts in Wat Phrachetuphon Vimolmangklaram Rajawaramahaviharn : Social and Cultural Reflections in early Rattanakosin Period). วิทยานิพนธ์ปรัชญาดุษฎีบัณฑิต (ประวัติศาสตร์ศิลปะ). ภาควิชาประวัติศาสตร์ศิลปะ บัณฑิตวิทยาลัย มหาวิทยาลัยศิลปากร. หน้า 203. เรื่อง รามเกียรติ์ ตั้งแต่ตอนนนทกมาเกิดเป็นทศกัณฐ์ถึงตอนบุตรของท้าวลัสเตียนครองกรุงลงกา ณ ศาลาทิศใต้ของหอไตรพระมณฑป (หอไตรจตุรมุข) วัดพระเชตุพน ร่วมกับพระสมุห์ศรี ช่างบรรพชิตจากวัดมหาธาตุยุวราชรังสฤษฎิ์ โดยมีพระอภัยสุรินทร เจ้ากรมพลพันซ้าย กำกับการซ่อม และการเขียนช่างน. ณ ปากน้ำ (ประยูร อุลุชาฎะ) และกนกวรรณ ฤทธิไพโรจน์. (2537). วัดพระเชตุพนวิมลมังคลาราม. กรุงเทพฯ: เมืองโบราณ. หน้า 143.  ปัจจุบันจิตรกรรมศาลาทิศใต้ของหอไตรพระมณฑป รวมทั้งศิลาจารึกที่อธิบายกำกับภาพได้เลือนหายไปจนหมดสิ้นแล้วในปัจจุบัน


และปรากฏต่อมาว่า นายดีช่างเขียนมหาดเล็กฝ่ายพระราชวังบวรมีหน้าที่ตรวจตราศาลารายรอบวัดพระเชตุพน ทั้งภายในและภายนอก ปรากฏตามบัญชีรายชื่อจิตรกรว่านายดีมหาดเล็กร่วมกับรายชื่อจิตรกรสมัยนั้นที่ทำงานให้วัดพระเชตุพนพระธรรมราชานุวัตร, วัดพระเชตุพนวิมลมังคลารามราชวรมหาวิหาร. (2541). โบราณวัตถุจากพระมหาเจดีย์ ๔ รัชกาล วัดพระเชตุพนวิมลมังคลาราม. กรุงเทพฯ: อมรินทร์พริ้นติ้งแอนด์พับลิชชิ่ง. หน้า 101.  :– "สำหรับรายชื่อจิตรกรที่ทำงานให้วัดพระเชตุพนฯ ในสมัยนั้นมีดังนี้ หลวงราชานุรักษ์ หลวงชาญภูเบศร์ มหาดเล็กจากวังหน้า หลวงกรรภ์ยุบาลราชรักษ์ (จ่าจิตรนุกูล) หลวงพิทักษ์นรินทร์ จ่ายงมหาดเล็ก หลวงราชเสวก หลวงเสน่ห์รักษา นายด้วง สมุห์เพิก ราชกิจจิตรกรรม สมุห์จั่น สมุห์ศรี หลวงพิพิธ นายน้อย หลวงราชโยธา พระอภัยสุรินทร์ นายสุด นายเรืองมหาดเล็ก พระครูวิจิตรโฆษา นายดีมหาดเล็ก พระยาเพชรพิไชย พระยาอร่ามรัตนมณเฑียร มีหลักฐานการจ่ายเงินค่าจ้างสําหรับช่างเขียนในพระอุโบสถดังนี้ "ในพระอุโบสถมีรูปเขียนพระสาวกกำลังประคองอัญชลี รูปเขียนที่คอสอง มีการจ่ายราชทรัพย์สําหรับช่างด้าน ละ ๗ กระษาปณ์ ผนังด้านบนเขียนเรื่องมโหสถจ่ายเงินห้องละ ๗ กระษาปณ์ ผนังระหว่างหน้าต่างเขียนเรื่องพระสาวกเอตทัคคะ ล้วนแต่เลือกช่างคฤหัสถ์และพระฝีมือเลิศ ผนังละ ๕ กระษาปณ์ เขียนลายประดับเสากลางพระอุโบสถจ่ายช่างเขียนเสาละ ๔ กระษาปณ์"  และปรากฏใน ประชุมจารึกวัดพระเชตุพนฯ ว่า:–
พระครูอุดมสังวร พระครูลงเครื่องเป็นผู้ชี้ขาดช่างพระสงฆ์ พระครูวินัยธรเป็นผู้ร่างเรื่องตำนาน นายดีมหาดเล็กตรวจตราทั่วไปทั้งศาลารายภายนอกและภายใน อาลักษณเป็นผู้เขียนเรื่องตำนาน หมื่นนิพนธ์เป็นผู้ช่วยทุกศาลา ภาพใดที่ไม่เหมาะก็ให้เปลี่ยนแปลงใหม่บัณฑิต ลิ่วชัยชาญ. (2550). "ภัยฝรั่ง" สมัยพระนั่งเกล้าฯ. กรุงเทพฯ: มติชน. หน้า 142. ประชุมจารึกวัดพระเชตุพน ฯ. (พิมพ์ครั้งที่ 3). ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้พิมพ์ในงานพระราชทานเพลิงพระศพ สมเด็จพระอริยวงศาตญาณ สมเด็จพระสังฆราช (ปุ่น ปุณฺณสิริ) ณ เมรูหน้าพลับพลาอิศริยาภรณ์ วัดเทพศิรินทราวาส วันที่ ๒๓ เมษายน พุทธศักราช ๒๕๑๗. กรุงเทพฯ: ห้างหุ้นส่วนจำกัด ศิวพร.

สำหรับการบูรณะศาลาการเปรียญที่ศาลาทิศหอไตร (พระมณฑป) วัดพระเชตุพน ปรากฏว่านายดีมหาดเล็กมีหน้าที่เป็นผู้ตรวจสมใจ โพธิ์เขียว. (2550). การศึกษาวิเคราะห์โคลงดั้นเรื่องปฏิสังขรณ์วัดพระเชตุพน พระนิพนธ์สมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระปรมานุชิตชิโนรส (An Analytical Study of Klong Dan Patisangkhorn Wat Phrachetuphon By The Supreme Patriarch His Royal Highness Prince Paramanujitajinorasa). วิทยานิพนธ์ศิลปศาสตรมหาบัณฑิต (วรรณคดีไทย). บัณฑิตวิทยาลัย มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์ กรุงเทพมหานคร. หน้า 57.  ส่วนหลวงลิขิตปรีชา (คุ้ม โรจนกุล) บุตร ร่วมแต่งโคลงประกอบจารึกวัดพระเชตุพน เช่น เพลงยาวกลบท โคลงฤๅษีดัดตน และโคลงบาทกุญชร ว่าด้วยมนุษย์ต่างภาษา เป็นต้น

สมัยรัชกาลที่ 4 เข้าสังกัดมูลนายกับสมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาประยูรวงศ์ (ดิศ บุนนาค) รับราชการเป็นที่นายดีขุนหมื่น ตำแหน่งช่างเขียนกรมช่างสิบหมู่ฝ่ายพระราชวังบวรจนกระทั่งถึงแก่กรรม

นายดีขุนหมื่นเป็นหนึ่งในจิตรกรช่างเขียนรุ่นใหญ่ของกรมช่างสิบหมู่ฝ่ายวังหน้าผู้มีฝีมือชั้นเอกในสมัยรัตนโกสินทร์ตอนต้นจุลทัศน์ พยาฆรานนท์. (2543). ร้อยคำร้อยความ: รวมประวัติและผลงานด้านศิลปวัฒนธรรมไทย. กรุงเทพฯ: สถาบันไทยศึกษา จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย. หน้า 182.  :– "ตัวช่างรุ่นเก่าซึ่งได้เคยเขียนสําแดงฝีไม้ลายมือมาแต่เมื่อคราวนั้นซึ่งมีจำนวนมากกว่า ๑๕๐ ท่าน ตกมาถึงกาลปัจจุบันนี้ก็ล่วงโรยถึงอายุขัยไปเสียกว่ามาก คุณพระเทวาภินิมมต (ฉาย เทียมศิลปไชย) แม่กองกำกับการซ่อมแต่คราวโน้น ก็เดินทางไปสู่ปกโลกเสียน่านกว่า ๑๐ ปีแล้ว ยังมีช่างเขียนรุ่นใหญ่ฝีมือเป็นเอกในสมัยนั้น เช่น ครูเขมี ตาลลักษณะ ขุนเจนจิตรยง ครูเปรื่อง แสงเถกิง นายดี กินเจ นายยู่เก่ง ล่อเห่ง ฯลฯ ท่านที่กล่าวนามมานี้ล้วนหาชีวิตไม่แล้วทั้งสิ้น" และมีสมญานามว่า นายดี กินเจ

 ตำแหน่งราชการ  
 นายหมวด สังกัดมูลนายพระยาอร่ามมณเฑียร (ใหญ่) ฝ่ายพระราชวังบวร
 ช่างเขียนมหาดเล็ก กรมช่างสิบหมู่ฝ่ายพระราชวังบวร
 ช่างเขียนมหาดเล็ก กรมช่างสิบหมู่ฝ่ายพระราชวังบวร สังกัดมูลนายสมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาประยูรวงศ์ (ดิศ บุนนาค)

 อ้างอิง 

 เชิงอรรถ

หมวดหมู่:บุคคลในประวัติศาสตร์กรุงรัตนโกสินทร์

หมวดหมู่:บุคคลในประวัติศาสตร์ไทย พ.ศ. 2325–2411

หมวดหมู่:จิตรกรชาวไทย

หมวดหมู่:สกุลโรจนกุล