ประวัติศาสตร์หัวเมืองเหนือ (พ.ศ. 1981–2127)

หัวเมืองเหนือ (พ.ศ. 1981–2127) คือ ดินแดนของอาณาจักรสุโขทัย (เมืองพระพิษณุโลกสองแคว เมืองสุโขทัย เมืองพิชัย เมืองสวรรคโลก เมืองกำแพงเพชร เมืองพิจิตร และเมืองพระบาง) ซึ่งตกอยู่ภายใต้การปกครองของอาณาจักรอยุธยาหลังอาณาจักรสุโขทัยสิ้นสุดลง โดยกษัตริย์แห่งอยุธยาไม่ได้ปกครองโดยตรง แต่แต่งตั้งผู้ปกครองเมืองพิษณุโลกให้เป็นผู้ปกครองหัวเมืองเหนือแทน จนต่อมาถูกรวมเป็นส่วนหนึ่งของอาณาจักรอยุธยาเพื่อเป็นฐานกำลังในการต่อต้านราชวงศ์ตองอู

 ประวัติศาสตร์ 

 การปกครองหัวเมืองเหนือของอาณาจักรอยุธยา 
อาณาจักรสุโขทัยเริ่มอ่อนแอลงหลังจากรัชกาลพ่อขุนรามคำแหงมหาราช การปรากฏตัวขึ้นของอาณาจักรอยุธยาทางตอนใต้กระทบกระเทือนเสถียรภาพของสุโขทัย จนในท้ายที่สุดสุโขทัยถูกแทรกแซงจากอยุธยาจนตกเป็นประเทศราช โดยมีพระมหาธรรมราชาที่ 4 (บรมปาล) เป็นผู้ปกครองอาณาจักรสุโขทัยพระองค์สุดท้าย ในขณะนั้น ด้วยการแทรกแซงของอยุธยา อาณาจักรสุโขทัยจึงถูกแบ่งออกเป็น 4 ส่วน คือ
 เมืองสรลวงสองแคว (พิษณุโลก) อันเป็นเมืองเอก มีพระมหาธรรมราชาที่ 4 (บรมปาล) เป็นผู้ปกครอง
 เมืองสุโขทัย เมืองรอง มีพระยารามเป็นผู้ปกครอง
 เมืองเชลียง (ศรีสัชนาลัย) มีพระยาเชลียงเป็นผู้ปกครอง
 เมืองกำแพงเพชร มีพระยาแสนสอยดาวเป็นผู้ปกครอง

หลังสิ้นรัชกาลพระมหาธรรมราชาที่ 4 (บรมปาล) พระยายุทธิษเฐียรได้ครองเมืองสองแคว และเมื่อแรกที่สมเด็จพระบรมไตรโลกนาถเสด็จขึ้นผ่านพิภพเป็นพระมหากษัตริย์กรุงศรีอยุธยา ปรากฏว่าขณะนั้นพระยายุทธิษเฐียรเกิดน้อยเนื้อต่ำใจที่ได้เพียงตำแหน่งพระยาสองแคว เนื่องด้วยสมเด็จพระบรมไตรโลกนาถทรงเคยดำริไว้สมัยทรงพระเยาว์ว่า หากได้ขึ้นเป็นพระมหากษัตริย์จะชุบเลี้ยงพระยายุทธิษเฐียรให้ได้เป็นพระมหาอุปราช พ.ศ. 1994 พระยายุทธิษเฐียรจึงเอาใจออกหากจากสมเด็จพระบรมไตรโลกนาถไปขึ้นกับพระยาติโลกราช กษัตริย์ล้านนาในขณะนั้น เหตุการณ์นี้ส่งผลให้เกิดการเฉลิมพระนามกษัตริย์ล้านนาจากพระยาเป็นพระเจ้าเพื่อให้เสมอศักดิ์ด้วยกรุงศรีอยุธยา พระนามพระยาติโลกราชจึงได้รับการเฉลิมเป็นพระเจ้าติโลกราช 

หลังจากที่พระยายุทธิษเฐียรนำสองแควออกจากอยุธยาไปขึ้นกับล้านนา สมเด็จพระบรมไตรโลกนาถจึงเสด็จจากกรุงศรีอยุธยากลับมาพำนัก ณ เมืองสรลวงสองแคว พร้อมทั้งสร้างกำแพงและค่ายคู ประตู หอรบ แล้วจึงสถาปนาขึ้นเป็นเมืองพระพิษณุโลกสองแคว เป็นราชธานีฝ่ายเหนือของอาณาจักร สงครามแย่งชิงหัวเมืองเหนือระหว่างอยุธยาและล้านนาสิ้นสุดลงเมื่อสมเด็จพระบรมไตรโลกนาถจึงทรงตีเอาเมืองเชลียงคืนได้ในปี พ.ศ. 2017 แต่เหตุการณ์ทางหัวเมืองเหนือยังไม่เข้าสู่ภาวะที่น่าไว้วางใจ จึงตัดสินพระทัยพำนักยังนครพระพิษณุโลกสองแควต่อจนสิ้นรัชกาล ส่วนทางอยุธยานั้น ทรงได้สถาปนาสมเด็จพระบรมราชาธิราชที่ 3 พระราชโอรสเป็นพระมหาอุปราชดูแลอยุธยาและหัวเมืองฝ่ายใต้ 

ด้วยความที่เป็นคนละอาณาจักรมาก่อน และเคยมีสงครามต่อกัน ชาวบ้านระหว่างสุโขทัยและอยุธยาจึงมิได้ปรองดองเป็นน้ำหนึ่งใจเดียวกัน จึงต้องแยกการปกครอง โดยพระมหากษัตริย์อยุธยาจะทรงสถาปนาพระราชโอรส หรือพระอนุชา หรือพระญาติอันมีเชื้อสายสุโขทัยปกครองพิษณุโลกในฐานะราชธานีฝ่ายเหนือ และควบคุมหัวเมืองเหนือทั้งหมด

 การสิ้นสุด 

พ.ศ. 2127 หลังจากชนะศึกที่แม่น้ำสะโตงแล้ว พระนเรศวรโปรดให้เทครัวหัวเมืองเหนือทั้งปวงลงมาไว้ที่อยุธยา เพื่อเตรียมรับศึกใหญ่ พิษณุโลกและหัวเมืองเหนือทั้งหมดจึงกลายเป็นเมืองร้าง หลังจากเทครัวไปเมืองใต้ จึงสิ้นสุดการแบ่งแยกระหว่างชาวเมืองเหนือกับชาวเมืองใต้ และถือเป็นการสิ้นสุดของหัวเมืองเหนือโดยสมบูรณ์ เพราะหลังจากนั้น 8 ปี พิษณุโลกได้ถูกฟื้นฟูอีกครั้ง แต่ถือเป็นเมืองเอกในราชอาณาจักร มิใช่ราชธานีฝ่ายเหนือ

ในด้านวิชาการ มีนักวิชาการหลายท่านได้เสนอเพิ่มว่า เหตุการณ์อีกประการอันทำให้ต้องเทครัวเมืองเหนือทั้งปวงโดยเฉพาะพิษณุโลกนั้นคือ เหตุการณ์แผ่นดินไหวครั้งใหญ่บนรอยเลื่อนวังเจ้าในราวปี พ.ศ. 2127 แผ่นดินไหวครั้งนี้ส่งผลให้ตัวเมืองพิษณุโลกราพณาสูญ แม้แต่แม่น้ำแควน้อยก็เปลี่ยนเส้นทางไม่ผ่านเมืองพิษณุโลก แต่ไปบรรจบกับแม่น้ำโพ (ปัจจุบันคือแม่น้ำน่าน) ที่เหนือเมืองพิษณุโลกขึ้นไป และยังส่งผลให้พระศรีรัตนมหาธาตุพิษณุโลกหักพังทลายในลักษณะที่บูรณะคืนได้ยาก ในการฟื้นฟูจึงกลายเป็นการสร้างพระปรางค์แบบอยุธยาครอบทับลงไปแทน ทั้งหมด

 รายพระนามและรายนามผู้ปกครอง 
ลำดับรายพระนาม/รายนาม<span style="color:#FFFFFF">ตำแหน่งราชวงศ์เริ่มต้น (พ.ศ.)สิ้นสุด (พ.ศ.)หมายเหตุ1
(1)สมเด็จพระบรมไตรโลกนาถพระมหาอุปราชแห่งกรุงศรีอยุธยาราชวงศ์สุพรรณภูมิ19811991ข้อสันนิษฐานตามพระราชพงศาวดารกรุงเก่า ฉบับหลวงประเสริฐพระราชพงศาวดารกรุงเก่า ฉบับหลวงประเสริฐระบุว่า ศักราช ๘๐๐ มะเมียศก ครั้งสมเด็จพระบรมราชาธิราชเจ้าสร้างวัดมะเหยงคณ์เสวยราชสมบัติแลสมเด็จพระราเมศวร(เจ้าผู้เปน)พระราชกุมารท่านเสด็จไปเมืองพิศณุโลก ครั้งนั้น เห็นน้ำพระเนตร์พระพุทธเจ้าพระชินราชตกออกมาเปนโลหิต. ได้รับการยอมรับโดยนักประวัติศาสตร์และกรมศิลปากร, ขึ้นครองราชย์เป็นสมเด็จพระบรมไตรโลกนาถ2พระยายุทธิษเฐียรพระยาสองแควราชวงศ์พระร่วง19911995อาจครองสองแควตั้งแต่ พ.ศ. 1981 ตำนานพื้นเมืองเชียงใหม่กล่าวถึงพระยาสองแควในสงครามตีเมืองเชียงใหม่ พ.ศ. 19853ราชวังเมืองเจ้าเมืองสองแคว -หลัง 1995ก่อน 2006ปรากฏในโคลงยวนพ่าย4ไม่ปรากฏพระนามสมเด็จพระราชชนนีพันปีหลวงราชวงศ์พระร่วง ข้อสันนิษฐานตามตำนานพื้นเมืองเชียงใหม่ซึ่งระบุว่าพระราชชนนีของสมเด็จพระบรมไตรโลกนาถประทับอยู่ที่สองแควปี พ.ศ. 2002 และโคลงยวนพ่ายระบุถึงการสวรรคตของพระองค์ 1
(2) สมเด็จพระบรมไตรโลกนาถ พระมหากษัตริย์แห่งกรุงศรีอยุธยา ราชวงศ์สุพรรณภูมิ 20062031อาจประทับที่พิษณุโลกตั้งแต่ พ.ศ. 1999, ทรงรวมเมืองสรลวงสองแควและเมืองชัยนาทเมืองชัยนาทอยู่ฝั่งตรงข้ามเมืองสรลวงสองแควของแม่น้ำน่าน จังหวัดพิษณุโลก ไม่ใช่จังหวัดชัยนาท เป็นเมืองพิษณุโลก และยกขึ้นเป็นศูนย์กลางอำนาจหัวเมืองเหนือ 5 สมเด็จพระรามาธิบดีที่ 2 พระมหาอุปราชแห่งกรุงศรีอยุธยา ราชวงศ์สุพรรณภูมิ 20312034ขึ้นครองราชย์เป็นสมเด็จพระรามาธิบดีที่ 2 6 สมเด็จพระบรมราชาธิราชที่ 4 พระมหาอุปราชแห่งกรุงศรีอยุธยา ราชวงศ์สุพรรณภูมิ 2069ระหว่าง 20 ตุลาคม 2072 ถึงมีนาคม 2073 ไทยสากลเทียบตามปฏิทินสุริยคติไทย โดยยึดวันปีใหม่คือ 1 มกราคมตำนานพื้นเมืองเชียงใหม่ระบุว่า พระอาทิตย์กินเมืองใต้ ในปี พ.ศ. 2065, ขึ้นครองราชย์เป็นสมเด็จพระบรมราชาธิราชที่ 4 7 สมเด็จพระไชยราชาธิราช พระมหาอุปราชแห่งกรุงศรีอยุธยา ราชวงศ์สุพรรณภูมิ ระหว่าง 20 ตุลาคม 2072 ถึงมีนาคม 2073 ไทยสากล2077ข้อสันนิษฐานโดยสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ, ขึ้นครองราชย์เป็นสมเด็จพระไชยราชาธิราช8พระยาพิษณุโลกเจ้าเมืองพิษณุโลก -รัชกาลสมเด็จพระไชยราชาธิราชชาคริต ชุ่มวัฒนะ อุกฤษฏ์ ปัทมานันท์ และคณะ. สายธารแห่งความคิด. กรุงเทพฯ: คณะกรรมการจัดกิจกรรมวิชาการ ฉลองครบ 60 ปี อาจารย์คุณวรุณยุพา สนิทวงศ์ ณ อยุธยา, 2532. 338 หน้า. หน้า 145. ISBN 978-974-8688-11-4 อ้างใน บันทึกร่วมสมัยของMendes Pinto.และสมเด็จพระยอดฟ้าปรากฏในพระราชพงศาวดารกรุงเก่า ฉบับหลวงประเสริฐ, ข้อสันนิษฐานตามที่ปรากฏในบันทึกของปิงตูในนาม Oya Passilico ซึ่งอาจเป็นบุคคลเดียวกับสมเด็จพระมหาธรรมราชาธิราช 9 สมเด็จพระมหาธรรมราชาธิราช เจ้าราชธานีฝ่ายเหนือ ราชวงศ์สุโขทัย ระหว่าง สิงหาคม 2091 ถึง 12 กุมภาพันธ์ 2092 ไทยสากล10 กันยายน 2112 ไทยสากลขึ้นครองราชย์เป็นสมเด็จพระมหาธรรมราชาธิราช 10 สมเด็จพระนเรศวรมหาราช พระมหาอุปราชแห่งกรุงศรีอยุธยา ราชวงศ์สุโขทัย 2114หลังเสด็จกลับจากกรุงหงสาวดีระหว่าง 12 กันยายน 2127 ถึง 2 มกราคม 2128 ไทยสากลพระราชพงศาวดารกรุงเก่า ฉบับหลวงประเสริฐออกพระนามว่า สมเด็จพระนารายณ์บพิตรเป็นเจ้า-สมเด็จพระเจ้าลูกเธอ พระมหาธรรมราชาพระมหาอุปราชแห่งกรุงศรีอยุธยาราชวงศ์สุโขทัยรัชกาลสมเด็จพระนเรศวรมหาราชข้อสันนิษฐานตามพระราชพงศาวดารกรุงเก่า ฉบับหลวงประเสริฐซึ่งระบุว่าเป็นพระเจ้าฝ่ายหน้า แต่ได้รับการโต้แย้งโดยนักประวัติศาสตร์ colspan= 7 

 หมายเหตุ 

 อ้างอิง 

 แหล่งข้อมูลอื่น


*01
หมวดหมู่:รัฐสิ้นสภาพในทวีปเอเชีย
หมวดหมู่:รัฐสิ้นสภาพในประเทศไทย
หมวดหมู่:รัฐสิ้นสภาพในประเทศลาว
หมวดหมู่:รัฐพุทธ