นครรัฐเชียงแสน

นครรัฐเชียงแสน () เป็นประเทศราชของราชวงศ์ตองอูและราชวงศ์โก้นบอง โดยถูกแยกออกจากเมืองเชียงใหม่เพื่อเป็นศูนย์กลางการปกครองดินแดนล้านนาตอนบน ภายหลังถูกผนวกเข้ากับนครเชียงใหม่และนครน่านภายใต้การปกครองของสยาม

 ประวัติศาสตร์ 

เมืองเชียงแสนถูกแยกออกจากเชียงใหม่ในปี พ.ศ. 2157/2158 ไทยสากลเทียบตามปฏิทินสุริยคติไทย โดยยึดวันปีใหม่คือ 1 มกราคม (จ.ศ. 976) หลังจากพระเจ้าอะเนาะเพะลูนทรงตีเมืองเชียงใหม่แตก พระยาจ่าบ้านเจ้าเมืองเชียงแสนได้นำช้างไปถวายเพื่อสวามิภักดิ์ พระเจ้าอะเนาะเพะลูนจึงทรงสถาปนาเป็นเจ้าฟ้ากาเผือก ในเวลานั้นเชียงใหม่ยังไม่มีเจ้าเมือง เมืองเชียงแสนจึงได้ขึ้นตรงกับกรุงหงสาวดี

เมืองเชียงแสนถูกผนวกกลับเข้ามาเป็นส่วนหนึ่งของเชียงใหม่ระหว่างที่เจ้าพลศึกซ้ายไชยสงครามแข็งเมืองต่อพม่าและจับตัวเจ้าฟ้าหลวงทิพเนตรมาขังไว้ที่เชียงใหม่ หลังจากพระเจ้าตาลูนตีเมืองเชียงใหม่แตกในปี พ.ศ. 2175 ไทยสากลจึงทรงให้เจ้าฟ้าหลวงทิพเนตรกลับไปครองเชียงแสนดังเดิม พร้อมทั้งให้ปกครองหัวเมืองทั้งหมดของล้านนายกเว้นเมืองเชียงใหม่

ความขัดแย้งระหว่างพม่า, ราชวงศ์หมิงใต้ และราชวงศ์ชิง ทำให้เมืองเชียงแสนในรัชสมัยของเจ้าฟ้าแสนเมืองถูกรุกรานโดยอาณาจักรอยุธยาและจีนฮ่อ ในสงครามตองอู–อยุธยา (ค.ศ. 1662–1664) จนทำให้ชาวเมืองเชียงแสนต้องทิ้งเมืองไปเป็นระยะหนึ่ง และทำให้เชียงแสนตัดขาดจากกรุงอังวะเป็นช่วงสั้นๆ ก่อนที่พม่าจะกลับเข้ามาควบคุมเมืองเชียงแสนอีกครั้งในเดือนกุมภาพันธ์ปี พ.ศ. 2216 ไทยสากล โดยพระเจ้ามังกะยอดินทรงตั้งให้ฟ้าส่างกุ่งเป็นโป่ชุก (ตำแหน่งแม่ทัพของพม่า) ปกครองเมืองเชียงแสน

ในปี พ.ศ. 2221/2222 ไทยสากล (จ.ศ. 1040) ฟ้าส่างกุงแต่งตั้งให้รถส่างหลามเป็นเมียวหวุ่น (ตำแหน่งผู้ปกครองเมือง) แห่งเชียงแสน ซึ่งเป็นจุดเริ่มต้นของการปกครองเมืองเชียงแสนโดยระบบเมียวหวุ่นควบคู่ไปกับเจ้าฟ้าเชียงแสน ต่อมาการปกครองเมืองเชียงแสนถูกแทรกแซงจากเชียงใหม่ในปี พ.ศ. 2247/2248 ไทยสากล (จ.ศ. 1066) โดยผู้ปกครองเมืองเชียงใหม่ให้จับกุมตัวเมียวหวุ่นเชียงแสนไปประหารที่เมืองเชียงใหม่ แล้วตั้งเมียวหวุ่นคนใหม่ขึ้นมาแทน ในปีเดียวกัน (ตำนานพื้นเมืองเชียงใหม่ระบุเป็นปี จ.ศ. 1063 หรือ 1064) พระเจ้าสเน่ห์มินเสด็จมาประทับที่เมืองเชียงแสน ทรงยกให้เมืองเชียงแสนขึ้นกับกรุงอังวะโดยตรงเทียบเท่าเชียงใหม่อีกครั้ง

การโค่นล้มเมียวหวุ่นเชียงใหม่โดยกบฏตนบุญเทพสิงห์ทำให้ดินแดนล้านนาขาดเสถียรภาพทางการเมืองในปลายพุทธศตวรรษที่ 23 เมืองเชียงแสนกลายเป็นศูนย์กลางอำนาจสูงสุดในการปกครองล้านนาของพม่า และเป็นเป้าหมายในการโจมตีของเมืองอื่นๆที่ต่อต้านพม่า เมื่อราชวงศ์ตองอูล่มสลายลงในปี พ.ศ. 2295 ไทยสากล เมืองเชียงแสนได้รับอิสรภาพเป็นช่วงสั้นๆและถูกรุกรานโดยเมืองเชียงใหม่, ลื้อ, แมน, อาณาจักรล้านช้างหลวงพระบาง และเมืองลำพูนอย่างต่อเนื่อง จนกระทั่งเมืองเชียงแสนและเมืองอื่นๆในล้านนาเข้าสวามิภักดิ์กับราชวงศ์โก้นบองที่สามารถรวบรวมอาณาจักรพม่าได้สำเร็จในปี พ.ศ. 2300 ไทยสากล การขยายอำนาจของราชวงศ์ใหม่ผลักดันให้เหล่าเจ้าฟ้าไทใหญ่ขอความช่วยเหลือจากจีน นำไปสู่สงครามจีน–พม่า กองทัพจีนเข้าโจมตีรัฐเชียงแขงและรัฐเชียงตุงในปี พ.ศ. 2309 และสามารถยึดครองได้สำเร็จ นาซ้าย () แห่งเชียงแสนเข้าสวามิภักดิ์ต่อจีนและได้รับการแต่งตั้งเป็นถู่ซือ อย่างไรก็ตาม เชียงแสนกลับไปอยู่ภายใต้อำนาจพม่าอีกครั้งในปีถัดมา

สงครามเชียงใหม่ พ.ศ. 2317 ทำให้อิทธิพลของพม่าหมดไปจากดินแดนล้านนาตอนล่าง เมืองเชียงแสนกลายเป็นศูนย์กลางการปกครองเพียงแห่งเดียวและฐานทัพของพม่าในการทำสงครามกับสยาม จนกระทั่งถูกกองทัพสยาม, นครเชียงใหม่, นครลำปาง, นครน่าน และอาณาจักรล้านช้างเวียงจันทน์ผนึกกำลังร่วมกันเข้ายึดครองในปี พ.ศ. 2347 ไทยสากล ในสงครามเชียงแสน เมืองเชียงแสนถูกเผาทำลายและเมืองในการปกครองถูกผนวกเข้ากับนครเชียงใหม่และนครน่าน

 อาณาเขต 
นครรัฐเชียงแสนมีพื้นที่ปกครองครอบคลุมเมืองต่างๆในดินแดนล้านนาตอนบน เช่น เมืองเชียงแสน, เชียงราย, พะเยา, ฝาง, เชียงของ และเทิง นอกจากนี้ ยังมีการจดบันทึกถึงการเปลี่ยนแปลงอาณาเขตจากหลักฐานต่างๆ ดังนี้

ในรัชสมัยของเจ้าฟ้ากาเผือก พระเจ้าอะเนาะเพะลูนได้พระราชทานเมืองละคร (ลำปาง) ให้เป็นเมืองขึ้นของเชียงแสน

หลังจากพระเจ้าตาลูนตีเมืองเชียงใหม่แตกในปี พ.ศ. 2175 ไทยสากล ทรงตั้งให้เจ้าฟ้าหลวงทิพเนตร "เป็นใหญ่แก่ลานนาทั้งมวลคือว่า เชียงราย พะเยา เมืองฝาง หาง สาด ชะวาด น้อย ยาง มัน เมืองตวน ปุ เรง เมืองกก พู เพียง เชียงตุบ เมืองกาย สามท้าว เมืองม้า ท่าล่อ เมืองวะ เชียงขาน บ้านยู้ เมืองหลวย เมืองยอง เมืองสิง นอ เมืองหลวง ภูคา ภูคะทาง และเชียงชี เชียงของ เทิง เมืองล่อ น่าน แพร่ ละคร ทั้งมวล"  ต่อมาดินแดนล้านนาตอนล่างถูกยึดครองโดยอาณาจักรอยุธยาในสงครามตองอู–อยุธยา (ค.ศ. 1662–1664)

ในปี พ.ศ. 2258/2259 ไทยสากล (จ.ศ. 1077) พระเจ้าตะนินกันเหว่มีพระราชโองการให้หัวเมืองไทใหญ่บางส่วนเข้ามาอยู่ใต้การปกครองของเชียงแสน ได้แก่ เมืองกาย เมืองไร เมืองเลน ภะยาก กะแลง เชียงลาบ เมืองหลวงปูคา

ในปี พ.ศ. 2270/2271 ไทยสากล (จ.ศ. 1089) จากการแยกตัวเป็นอิสระของเมืองเชียงใหม่ ราชสำนักพม่าจึงได้โอนเมืองแพร่ น่าน ละคร พะเยา เมืองฝาง เมืองสาด เชียงของ เมืองเทิง เข้ามาอยู่ภายใต้การปกครองของเชียงแสน อย่างไรก็ตาม เชียงแสนไม่สามารถควบคุมเมืองในดินแดนล้านนาตอนล่างได้อย่างเบ็ดเสร็จ ทำให้นำไปสู่การก่อตั้งนครลำปางในปี พ.ศ. 2275/2276 ไทยสากล (จ.ศ. 1094)

ในปี พ.ศ. 2291 ไทยสากล เกิดสงครามระหว่างรัฐเมืองยองและรัฐเชียงแขง ชาวเชียงแขงได้หลบหนีเข้ามาในเขตของเชียงรุ่ง ทำให้แม่ทัพผู้ปกครองยูนนานและกุ้ยโจวทำการสืบสวนและถวายรายงานต่อราชสำนักจีน โดยมีความเห็นว่ารัฐเมืองยองและรัฐเชียงแขงเป็นประเทศราชของเชียงแสน

 การปกครอง 
นครรัฐเชียงแสนถูกปกครองโดยเจ้าฟ้าเชียงแสน และมีตำแหน่งขุนนางท้องถิ่นช่วยว่าราชการ เช่น นาซ้ายและนาขวา ซึ่งทั้งหมดถูกควบคุมโดยผู้ปกครองที่ถูกแต่งตั้งจากราชสำนักพม่า เช่น เมียวหวุ่น (, ตำแหน่งผู้ปกครองเมือง), โป่ (, ตำแหน่งแม่ทัพ), สิกเก (, ตำแหน่งผู้ช่วยผู้ปกครองเมือง) หรือนาขาม (, ตำแหน่งผู้ตรวจการ) อย่างไรก็ตาม ในบางครั้งผู้ปกครองท้องถิ่นสามารถดำรงตำแหน่งขุนนางพม่าได้ เช่น เจ้าฟ้าหน่อเมืองและเจ้าฟ้าลมเสน ซึ่งทรงเคยดำรงตำแหน่งเมียวหวุ่นและสิกเกมาก่อน

สาเหตุในการแยกการปกครองเมืองเชียงแสนออกจากเชียงใหม่คือ เพื่อป้องกันไม่ให้ผู้ปกครองเมืองเชียงใหม่มีอำนาจมากเกินไป และเพื่อควบคุมผลประโยชน์ทางการค้ากับเชียงตุง, จีน และไทใหญ่ที่กำลังขยายตัว จากการเป็นศูนย์กลางทางการค้าทำให้ราชสำนักพม่าเรียกเก็บภาษีจากราษฎรในอัตราสูง ซึ่งมีการเรียกเก็บภาษีเป็นทอง, ทองแดง และหอยเบี้ย การเก็บภาษีของขุนนางพม่ามักถูกตีความว่าเป็นการปกครองชาวพื้นเมืองอย่างกดขี่ อย่างไรก็ตาม มีข้อโต้แย้งว่า สภาพการณ์เช่นนี้ไม่เป็นจริงทุกช่วงสมัย ดังที่ปรากฏในพื้นเมืองเชียงแสนว่า มีช่วงเวลาที่เมียวหวุ่นสามารถปกครองเมืองเชียงแสนได้อย่างปกติ มีการทำนุบำรุงพุทธศาสนาและจัดงานรื่นเริงหลายครั้ง
 รายพระนามเจ้าฟ้าเชียงแสนและผู้ปกครองเมืองเชียงแสน 
พระนามเริ่มต้น (พ.ศ. ไทยสากล)สิ้นสุด (พ.ศ. ไทยสากล)หมายเหตุเจ้าฟ้ากาเผือก2157/21582162/2163เดิมเป็นเจ้าเมืองเชียงแสนนางฟ้ากาเผือก2162/21632171ราชเทวีในเจ้าฟ้ากาเผือกเจ้าฟ้าหลวงทิพเนตร21712171เดิมเป็นขุนนางเชียงแสนเจ้าพลศึกซ้ายไชยสงครามประกาศเอกราชต่อพม่า เจ้าฟ้าหลวงทิพเนตรถูกจับตัวไปเชียงใหม่ (2171)เชียงแสนตกอยู่ภายใต้การปกครองของเชียงใหม่ (2171)พญาศรีสองเมืองวิไชยปราการ21712175เดิมเป็นเจ้าเมืองลำปางพระเจ้าตาลูนตีเชียงใหม่แตก เชียงแสนกลับมาเป็นประเทศราชของพม่า (2175)เจ้าฟ้าหลวงทิพเนตร21752193/2194ครั้งที่ 2เจ้าฟ้าหมวกคำ2193/21942198/2199พระโอรสในเจ้าฟ้าหลวงทิพเนตรเจ้าฟ้าแสนเมือง2198/21992205/2206พระโอรสในเจ้าฟ้าหมวกคำเจ้าฟ้าแสนเมืองขาดราชการจากอังวะ เชียงแสนกลายเป็นรัฐอิสระ (2205/2206)เจ้าฟ้าแสนเมือง2205/22062215/2216พระเจ้ามังกะยอดินส่งแม่ทัพมาควบคุมเมืองเชียงแสน เชียงแสนกลับมาเป็นประเทศราชของพม่า (2215/2216)เจ้าฟ้าอินทร์เมือง2215/22162221/2222พระโอรสในเจ้าฟ้าแสนเมืองเจ้าฟ้าเฉลิมเมือง2221/22222235/2236พระโอรสในเจ้าฟ้าอินทร์เมืองเจ้าฟ้าเมืองหลวง2235/22362238/2239เจ้าฟ้าหน่อเมือง2238/22392243/2244พระโอรสในเจ้าฟ้าเฉลิมเมืองเจ้าฟ้าลมเสน2243/22442254/2255พระอนุชาในเจ้าฟ้าหน่อเมืองเจ้าฟ้าลักที2254/22559 กันยายน 2267
(เดือน 12 แรม 7 ค่ำ)พระโอรสในเจ้าฟ้าลมเสนเจ้าฟ้ายอดงำเมือง22672271/2272พระโอรสในเจ้าฟ้าลักทีพญาหาญ2271/227216 เมษายน 2284
(เดือน 8 ออก 2 ค่ำ วัน 3)มาจากเมืองพงเจ้าฟ้างาม22842295พระโอรสในเจ้าฟ้ายอดงำเมืองราชวงศ์ตองอูล่มสลาย เชียงแสนกลายเป็นรัฐอิสระ (2295)เจ้าฟ้างาม22952300ราชวงศ์โก้นบองรวบรวมอาณาจักรพม่าได้สำเร็จ เชียงแสนกลับมาเป็นประเทศราชของพม่า (2300)เจ้าฟ้างาม23007 มกราคม 2304
(เดือน 4 ออก 2 ค่ำ วัน 7)ว่างตำแหน่ง มกราคม 2304 - 2304/2305 (จ.ศ. 1123)เจ้าฟ้าคำปิว2304/23052309/2310พระโอรสในพญาหาญว่างตำแหน่ง 2309/2310 (จ.ศ. 1128) - 2310นาซ้าย รักษาการเจ้าเมืองเชียงแสน สวามิภักดิ์ต่อราชวงศ์ชิงระหว่างสงครามจีน–พม่า (พฤศจิกายน 2309)
พม่าส่งกองทัพมาควบคุมเมืองเชียงแสน เชียงแสนกลับมาเป็นประเทศราชของพม่า (เมษายน 2310)เจ้าฟ้านาขวา231017 พฤษภาคม 2347
(เดือน 9 ออก 8 ค่ำ วัน 5)พระนัดดาในเจ้าฟ้างามสงครามเชียงแสน (2347)

 หมายเหตุ 

 อ้างอิง 

หมวดหมู่:ประวัติศาสตร์พม่า
หมวดหมู่:รัฐสิ้นสภาพในประเทศไทย
เชียงใหม่
หมวดหมู่:ประวัติศาสตร์ของจังหวัดเชียงราย
หมวดหมู่:นครรัฐ