หม่อมพัด

หม่อมพัด  เป็นเชื้อพระวงศ์ในราชวงศ์บ้านพลูหลวงเป็นบิดาของเจ้าพระยาพิษณุโลก (เรือง) เป็นพระราชบุตรในกรมหมื่นอินทรภักดี เจ้ากรมพระคชบาล และเป็นพระราชปนัดดาในสมเด็จพระเพทราชา มีตำแหน่งอันเนื่องในกรมพระคชบาลสมัยกรุงศรีอยุธยา

 ประวัติ 
 เหตุการณ์ล้อมลูกช้างเผือก

เมื่อปลายรัชสมัยสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวบรมโกศ พรานป่าได้พบเห็นลูกช้างเผือกเดินตามแม่ช้างอยู่ในโขลงที่ป่าติดกับกรุงอังวะแถบเมืองเพชรบุรี พระยาเพชรบุรีจึงเกณฑ์คนไปติดตามคล้องช้างถึงสามร้อยยอดแต่ไม่พบร่องรอยลูกช้างเผือก จึงบอกนำความกราบทูลสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวบรมโกศให้ทรงทราบ จึงมีรับสั่งกรมหมื่นอินทรภักดี เจ้ากรมพระคชบาล โปรดให้จัดหม่อมพัด บุตรกรมหมื่นอินทรภักดี สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวบรมโกศจึงมีพระราชดำรัสสั่งเกณฑ์ไพร่พลในกรุงศรีอยุธยา และหัวเมืองทางใต้กำแพงกรุงศรีอยุธยาเป็นไพร่ 500 คนเศษ โปรดเกล้าฯ ตั้งหม่อมพัดเป็นข้าหลวงกรมพระคชบาลถืออาชญาสิทธิ์คุมไพร่ยกไปล้อมลูกช้างเผือกในป่าเขตกรุงอังวะ

หม่อมพัดกราบบังคมทูลลาแล้วเดินทางไปถึงเมืองปราณบุรี แล้วยกไพร่พลไปถึงเมืองตะนาวศรีของกรุงศรีอยุธยาจัดแจงส่งไพร่พลออกล้อมป่าเที่ยวหานานถึง 2 ปีเศษแต่ไม่พบลูกช้างเผือก จึงยกไพร่พลออกกลับไปยังพระนครประยุทธ สิทธิพันธ์. (2505). ต้นตระกูลขุนนางไทย. กรุงเทพฯ: คลังวิทยา. หน้า 205–206.กฤตภาส โรจนกุล. (2554). เอกสารการค้นคว้าประวัติศาสตร์สมัยอยุธยาเรื่อง โรจนกุล ชีวประวัติและเชื้อสายสัมพันธ์. กรุงเทพฯ: [ม.ป.ท.] (เอกสารไม่ตีพิมพ์เผยแพร่). อ้างใน ลิขิตปรีชา (คุ้ม), หลวง. (2378). ธรรมเนียบตระกูลสังเขปครั้งกรุงเก่า ต้นฉบับลายมือคัดของนายคุ้ม ร.ศ. ๕๓. กรุงเทพพระมหานคร, [ม.ป.ท.] (เอกสารไม่ตีพิมพ์เผยแพร่).

 หลักฐานขัดแย้ง 
หนังสือ ต้นตระกูลขุนนางไทย ของประยุทธ สิทธิพันธ์ กล่าวคลาดเคลื่อนว่า เหตุการณ์ล้อมลูกช้างเผือกนี้ตรงกับรัชสมัยสมเด็จพระที่นั่งสุริยาศน์อมรินทร์ และกล่าวว่า กรมหมื่นอินทรภักดีสั่งให้หม่อมเจ้าพัฒน์ บุตรกรมหมื่นอินทรภักดีเป็นเจ้าพระยานครศรีธรรมราช (พัฒน์) จากการสอบหลักฐานหลายชิ้นเปรียบเทียบกันพบว่าความในหนังสือไม่ถูกต้อง ดังนี้
 หนังสือ วงศ์เจ้าพระยานคร ระบุว่า เจ้าพัฒน์เป็นบุตรปลัดเมืองคนก่อนโกมารกุลมนตรี, พระยา. (2505). วงศ์เจ้าพระยานคร. เจ้าภาพพิมพ์แจกในงานฌาปนกิจศพ คุณกลั่น ณ นคร ณ ฌาปนสถานกองทัพบก วัดโสมนัสวิหาร วันที่ ๑๙ สิงหาคม พ.ศ. ๒๕๐๕. พระนคร: ร.พ. มหามุกฏราชวิทยาลัย. หน้า 10. (ไม่ปรากฏนาม)
 กรมหมื่นอินทรภักดีเป็นเจ้ากรมพระคชบาล สิ้นพระชนม์เมื่อปีจุลศักราช ๑๑๑๒ มะเมียโทศกพระราชพงศาวดารฉบับพระราชหัตถเลขา. (พิมพ์ครั้งที่ 6). พระนคร: กรมศิลปากร, 2511. หน้า 563.  (ตรงกับปี พ.ศ. 2293 ในปัจจุบัน) สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวบรมโกศเสด็จพระราชดำเนินพระราชทานเพลิงศพกรมหมื่นอินทรภักดีอย่างชั้นเจ้าต่างกรม ณ วัดไชยวัฒนาราม ตามความใน พระราชพงศาวดารฉบับพระราชหัตถเลขา หรือ สิ้นพระชนม์เมื่อ พ.ศ. 2275คำให้การขุนหลวงหาวัด. นนทบุรี: มหาวิทยาลัยสุโขทัยธรรมาธิราช, 2547. หน้า 85.  ตาม คําให้การขุนหลวงหาวัด คราวสงครามแย่งชิงราชสมบัติระหว่างเจ้าฟ้าอภัยกับกรมพระราชวังบวรสถานมงคล (เจ้าฟ้าพร)
 ธรรมเนียบตระกูลสังเขปครั้งกรุงเก่า ต้นฉบับลายมือคัดของนายคุ้ม ร.ศ. ๕๓ (พ.ศ. 2378) ระบุว่า หม่อมพัดเป็นบุตรเจ้าพระพิไชยสุรินทร์แต่ครั้งแผ่นดินสมเด็จพระเพทราชา เป็นเชื้อพระวงศ์แต่ไม่ได้สถาปนาขึ้นเป็นหม่อมเจ้าในราชวงศ์ และเป็นบิดาของเจ้าพระยาพิษณุโลก (เรือง) จึงไม่น่ามีอายุถึง พ.ศ. 2357 ตามประวัติของเจ้าพระยานครศรีธรรมราช (พัฒน์)

 ดูเพิ่ม 
 กรมหมื่นอินทรภักดี
 เจ้าพระยาพิษณุโลก (เรือง โรจนกุล)

 อ้างอิง 
 เชิงอรรถ

หมวดหมู่:บุคคลในยุคราชวงศ์บ้านพลูหลวง
หมวดหมู่:ขุนนางในสมัยกรุงศรีอยุธยา
หมวดหมู่:ราชวงศ์บ้านพลูหลวง
หมวดหมู่:สกุลโรจนกุล