อักษรสุโขทัย

อักษรสุโขทัย () หรือ ลายสือไทย บ้างเรียกอักษรไทยดั้งเดิม, อักษรไทยสมัยสุโขทัย หรือชุดตัวอักษรพ่อขุนรามคำแหง เป็นชุดตระกูลอักษรพราหมีที่มีต้นกำเนิดในอาณาจักรสุโขทัย พบในจารึกพ่อขุนรามคำแหงและจารึกพระยาลือไทย

ประวัติ

ต้นกำเนิด
อักษรสุโขทัยอิงจากอักษรเขมรแบบลายมือ ซึ่งเกิดจากการแยก ตัด และถอดตัวเสริมออกจากอักษรเขมรดั้งเดิม มีแชล แฟร์ลุส (Michel Ferlus) นักวิชาการ ได้แสดงให้เห็นว่า ลักษณะเฉพาะบางประการของอักษรไทโบราณและสมัยใหม่สามารถอธิบายได้จากความไม่เพียงพอและช่องว่างในอักษรเขมรโบราณ โดยเฉพาะอักษรเขมรสมัยก่อนพระนคร อักษรสุโขทัยได้รับการรับรองครั้งแรกบนจารึกพ่อขุนรามคำแหงที่สลักในช่วง ค.ศ. 1283 ถึง 1290 แต่อักษรนี้เป็นผลจากการดัดแปลงอักษรก่อนหน้าที่ไม่ได้มีการรับรอง ซึ่งอิงจากอักษรเขมร แฟร์ลุสตั้งทฤษฎีว่าอาจมีอักษรก่อนหน้านั้นที่พัฒนาขึ้นในสมัยก่อนพระนคร (คริสต์ศตวรรษที่ 7–8) ซึ่งอยู่ก่อนหน้าความแน่นอนในปัจจุบันประมาณ 4 ศตวรรษ อย่างไรก็ตาม ความเป็นไปได้อีกแบบคืออักษรเขมรสมัยก่อนพระนครอาจมีมาแล้วในบริเวณรอบนอกของอารยธรรมเขมร อักษรไทชนิดแรกอาจต้องมีข้อบกพร่องเช่นเดียวกับอักษรเขมร แต่อักษรไทได้นำนวัตกรรมมาประยุกต์ เช่น การปรับใช้หรือดัดแปลงอักษร เพื่อสร้างอักษรใหม่ให้เสียงที่ไม่ปรากฏในอักษรเขมร ตามธรรมเนียมไทยระบุว่าพ่อขุนรามคำแหงมหาราชเป็นผู้ประดิษฐ์อักษรสุโขทัยใน ค.ศ. 1283

แฟร์ลุสแบ่งอักษรไทที่มีต้นกำเนิดจากเขมรออกเป็น 2 กลุ่ม: อักษรกลาง ประกอบด้วยอักษรโบราณ (สุโขทัย, ฝักขาม) กับอักษรสมัยใหม่ (ไทย, ลาว) และอักษรไทรอบข้างในประเทศเวียดนาม (ไทดำ, ไทด่อน, ไทแดง, ลายตัย และลายปาว) แฟร์ลุสเสนอแนะว่าชาวไทรับรูปแบบอักษรเขมรทั้งหมดไปใช้โดยขาดการเรียนรู้อย่างเหมาะสม ในเวลาต่อมาเมื่อชาวไทกระจายทั่วภาคพื้นทวีปอุษาคเนย์ ชาวไทที่ไปทางใต้ (ภายหลังกลายเป็นเป็นชาวไทยหรือสยาม) เข้าไปในดินแดนพระนคร แล้วก่อตั้งอาณาจักรสุโขทัย อักษรไทดั้งเดิมถูกทำให้เป็นเขมรในช่วงที่มีการติดต่อกับเขมร ซึ่งก่อให้เกิดอักษรสุโขทัย คุณสมบัติอย่างลำดับอักษรและตัวเลขทำมาจากอักษรเขมร แต่มีการเปลี่ยนสัญลักษณ์สระบางส่วน โดยยังคงรักษาลักษณะดั้งเดิมของอักษรเขมรสมัยก่อนพระนครไว้ได้ หากแต่ไม่มีการเรียงลำดับอักษร หรือการใช้ตัวเลข แอนโทนี ดิลเลอร์ (Anthony Diller) รายงานว่า นวัตกรรมที่พบในอักษรสุโขทัยเมื่อเปรียบเทียบกับอักษรเขมร แสดงให้เห็นว่า อักษรสุโขทัยเป็นอักษรที่ผ่านการวางแผนและเป็นเอกภาพ

แพร่กระจายและรุ่นลูก
หลังการประดิษฐ์อักษรสุโขทัย อักษรนี้ได้กระจายไปทั่วอาณาจักรไทในล้านช้าง (ลาว) ล้านนา และอยุธยา จารึกสุโขทัยที่เก่าแก่ที่สุดพบในจังหวัดลำปาง (ล้านนา) มีรูปร่างเกือบคล้ายกับอักษรเก่าที่สุดที่พบในสุโขทัย จารึกนั้นมีต้นกำเนิดที่จังหวัดลำพูน แต่เขียนโดยพระสงฆ์สุโขทัยที่น่าจะนำอักษรสุโขทัยเข้าสู่ล้านนา หลังจากนั้นอักษรนี้แพร่กระจายไปทั่วภูมิภาคทางเหนือและใต้ เมื่อเวลาผ่านไปจึงมีการเปลี่ยนแปลงบ้าง Finot (1959) รายงานว่า อักษรสุโขทัยตัวอย่างแรกสุดพบในหลวงพระบาง โดยมีอายุถึง ค.ศ. 1548 ซึ่งเขียนขึ้นหลังจากจารึกพ่อขุนรามคำแหงถึง 265 ปี

อักษรสุโขทัยที่กระจายไปทางใต้มีการเปลี่ยนแปลงเพียงเล็กน้อย เช่นเดียวกันกับอักษรไทยสมัยใหม่ที่เปลี่ยนแปลงจากอักษรสุโขทัยน้อยมาก อักษรสุโขทัยได้รับการพัฒนาเป็นอักษรไทยในลุ่มน้ำตอนล่างของแม่น้ำเจ้าพระยา เนื่องจากการพัฒนานี้สามารถสืบย้อนไปได้ตลอดหลายศตวรรษ ในรัชสมัยพระยาลิไทช่วงปลายคริสต์ศตวรรษที่ 14 ผู้ที่อ่านหนังสือออกยังคงคุ้นเคยกับอักษรเขมรและไม่ยอมเขียนในอักษรสุโขทัย เพื่อแก้ไขปัญหานี้ จึงมีการแก้ไขอักษรให้เขียนสระใกล้เคียงกับอักษรเขมรมากขึ้น โดยก่อให้เกิดอักษรใหม่ใน ค.ศ. 1375 ที่มีชื่อว่า "อักษรพระยาลิไท" โดยอักษรนี้เขียนสระทั้งบน ล่าง ด้านหน้าหรือด้านหลังพยัญชนะต้น จากนั้นใน ค.ศ. 1680 อักษรนี้จึงพัฒนาไปเป็น "อักษรพระนารายณ์" ซึ่งภายหลังพัฒนาและคงรูปเป็นอักษรไทยสมัยใหม่

ส่วนทางเหนือ อักษรนี้พัฒนาไปเป็นอักษรฝักขาม อักษรฝักขามใช้กันอย่างแพร่หลายในอาณาจักรล้านนาระหว่างต้นคริสต์ศตวรรษที่ 15 ถึงปลายคริสต์ศตวรรษที่ 16 จากนั้นอักษรฝักขามเริ่มยาวขึ้นและมีมุมกลมมากกว่าที่จะเป็นรูปสี่เหลี่ยมจัตุรัสและตั้งฉากเหมือนอักษรสุโขทัยก่อนหน้า ตัวอักษรหลายตัวมี "หาง" ที่เห็นได้ชัดเจน ซึ่งทอดยาวทั้งเหนือและใต้บรรทัดเขียนหลัก

ลักษณะ
อักษรสุโขทัยอักษรนี้มีพยัญชนะ 39 ตัวเขียนจากซ้ายไปขวา โดยไม่มีการเว้นว่างระหว่างคำ หรือเครื่องหายจบประโยค  เมื่อเทียบกับอักษรตระกูลอินเดีย-เขมรแล้ว อักษรสุโขทัยมีพัฒนาการที่ก้าวหน้ามากขึ้น 3 ประการ ประการแรกคือการนำตัวอักษรใหม่มารองรับความแตกต่างทางสัทศาสตร์ภาษาไทที่ไม่มีในอักษรเขมร ซึ่งรวมถึงเสียง /e/ กับ /ae/, /pʰ/ กับ /f/, และ /kʰ/ กับ /x/ ตัวอักษรใหม่สร้างขึ้นด้วยการปรับเปลี่ยนตัวอักษรที่ใช้สำหรับเสียงที่คล้ายคลึงกันด้วยการเพิ่มส่วน เช่น ส่วนท้ายหรือรอยหยักให้กับตัวอักษร ประการที่สอง อักษรสุโขทัยถือเป็นอักษรแรกของโลกที่เพิ่มสัญลักษณ์วรรณยุกต์ในการระบุตำแหน่งวรรณยุกต์ ซึ่งไม่ปรากฏในอักษรมอญ-เขมร (ตระกูลภาษาออสโตรเอเชียติก) และกลุ่มภาษาอินโด-อารยันที่ใช้อักษรที่มีมาก่อนอักษรสุโขทัย และประการที่สาม การมีพยัญชนะควบกล้ำ (consonant cluster) ที่เขียนในแนวนอนและต่อเนื่องกันในบรรทัดเดียว แทนที่จะเขียนพยัญชนะตัวที่สองด้านล่างบรรทัดแรก

 พยัญชนะ 
+รายการพยัญชนะก [k]frameless|110x110pxข [kʰ]frameless|110x110px ฃ [x]frameless|110x110pxค [g]frameless|110x110px ฅ [ɣ]frameless|110x110pxฆ [g]frameless|110x110px ง [ŋ]frameless|110x110px  จ [tɕ]frameless|110x110px ฉ [tɕʰ]frameless|110x110px ช [dʑ]frameless|110x110px ซ [z~ʑ]frameless|110x110px ไม่มีอักษร ฌญ [ɲ]frameless|110x110px  ฎ [ʔd]frameless|110x110px ฏ [t]frameless|110x110pxฐ [tʰ]frameless|110x110px ไม่มีอักษร ฑไม่มีอักษร ฒ ณ [n]frameless|110x110pxด [ʔd]frameless|110x110px ต [t]frameless|110x110pxถ [tʰ]frameless|110x110px ท [d]frameless|110x110px ธ [d]frameless|110x110pxน [n]frameless|110x110pxบ [ʔb]frameless|110x110pxป [p]frameless|110x110pxผ [pʰ]frameless|110x110px ฝ [f]frameless|110x110pxพ [b]frameless|110x110pxฟ [v]frameless|110x110pxภ [b]frameless|110x110pxม [m]frameless|110x110pxย [j]frameless|110x110pxร [r]frameless|110x110px ล [l]frameless|110x110pxว [w]frameless|110x110pxศ [s]frameless|110x110pxษ [s]frameless|110x110pxส [s]frameless|110x110pxห [h]frameless|110x110pxไม่มีอักษร ฬอ [ʔ]frameless|110x110pxไม่มีอักษร ฮ

 พยัญชนะอักษรนำ 
พยัญชนะอักษรนำหง [ŋ̊]frameless|150x150pxหญ [ɲ̊]frameless|150x150pxหน [n̥]frameless|150x150px หม [m̥]frameless|150x150pxหย [j̊]frameless|150x150pxหร [r̥]frameless|150x150px หล [l̥]frameless|150x150px หว [w̥]frameless|150x150pxอย [ʔj]frameless|150x150px 

 ตัวเลข 
ตัวเลขข้างล่างคือตัวเลขสุโขทัยที่ยืมมาจากตัวเลขเขมร 
ตัวเลข๐ frameless|150x150px0๑ frameless|150x150px1๒ frameless|150x150px2๓ frameless|150x150px3๔ frameless|150x150px4๕ frameless|150x150px5๖ frameless|150x150px6๗ frameless|150x150px7๘ frameless|150x150px8๙ frameless|150x150px9

 สระ 
แต่เดิมตำแหน่งของรูปสระจะอยู่บนบรรทัดเดียวกับอักษร แต่ภายหลังไม่นานนัก การเขียนเช่นนี้ก็เลิกใช้ไป และตำแหน่งสระก็กลับมาอยู่ทั้งบนและล่างอักษร

 สระลอย 
สระลอยมี 3 รูป โดยรูป อึ อือ ปรากฏเป็นรูปอักษรเดียวกัน
+สระลอยสระลอยสัทอักษรสากลเทียบอักษรปัจจุบันตัวอย่างสระอิ[i]อิอิกframeless|150x150pxสระอี[iː]อีอีกframeless|150x150pxสระอึ/สระอือ[ɨ(ː)]อึ, อืออืกframeless|150x150px

 สระจม 
สระจมปรากฏรูปสระ 19 รูป
สระจมสระจมสัทอักษรสากลเทียบอักษรปัจจุบันไม่มีตัวสะกดมีตัวสะกดสระอะ[a]กะframeless|150x150pxกะframeless|150x150pxกันสระอา[aː]กาframeless|150x150pxกาframeless|150x150pxกานสระอิ[i]กิframeless|150x150pxกิframeless|150x150pxกินสระอี[iː]กีframeless|150x150pxกีframeless|150x150pxกีนสระอึ/สระอือ[ɨ(ː)]กึ, กือframeless|150x150pxกือframeless|150x150pxกืนสระอุ[u]กุframeless|150x150pxกุframeless|150x150pxกุนสระอู[uː]กูframeless|150x150pxกูframeless|150x150pxกูนสระเอะ/สระเอ[e(ː)]เกะ, เกframeless|150x150pxเกframeless|150x150pxเกนสระแอะ[ɛ]แกะframeless|150x150pxแกะสระแอ[ɛː]แกframeless|150x150pxแกframeless|150x150pxแกนสระโอะ/สระโอ[o(ː)]โกะ, โกframeless|150x150pxโกframeless|150x150pxโกนสระไอ[ai]ไกframeless|150x150pxไกสระใอ[aɨ]ใกframeless|150x150pxใกสระออ[ɔː]กอframeless|150x150pxกอframeless|150x150pxกอนสระเออ[ɤː]เกอframeless|150x150pxเกอframeless|150x150pxเกินframeless|150x150pxสระเอีย[ia]เกียframeless|150x150pxเกียframeless|150x150pxเกียนสระเอือ[ɨa]เกือframeless|150x150pxเกือframeless|150x150pxเกือนสระอัว[ua]กัวframeless|150x150pxกัวframeless|150x150pxกวนสระอำ[am]กำframeless|150x150pxกำ

 วรรณยุกต์ 
วรรณยุกต์มีสองรูป คือเอกและโท
วรรณยุกต์หน้าที่เทียบอักษรปัจจุบันตัวอย่างframeless|150x150pxแทนเสียงวรรณยุกต์แหบแห้ง (croaky tone)่frameless|150x150pxframeless|150x150pxframeless|150x150pxแทนเสียงวรรณยุกต์ลมแทรก (breathy tone)้frameless|150x150pxframeless|150x150px

 เครื่องหมายวรรคตอน 
เครื่องหมายวรรคตอนพบเพียงเครื่องหมายกำหนดจุดเริ่มต้นของข้อความ ซึ่งเทียบได้กับเครื่องหมายฟองมันในปัจจุบัน
เครื่องหมายวรรคตอนหน้าที่เทียบอักษรปัจจุบันตัวอย่างframeless|150x150pxกำหนดจุดเริ่มต้นของข้อความ๏frameless|150x150pxframeless|150x150pxframeless|150x150px๏ กูกำ

 ตัวอย่างข้อความ 
*ma˩ : วรรณยุกต์เสียงต่ำ : เสียงเอก

*ma  : วรรณยุกต์เสียงกลาง : เสียงกลาง

*ma˥ : วรรณยุกต์เสียงสูง : เสียงตรี

+อักษรสุโขทัยปริวรรตเป็นอักษรไทยปัจจุบันสัทอักษรภาษาไทยสมัยสุโขทัยแปลเป็นภาษาไทยปัจจุบันcenter|frameless|750x750pxพ่กูชื่สรีอีนทราทีตยแม่กูชื่นางเสือง
พี่กูชื่บานเมืองตูพี่น้องท้องดยว

ห้าคนผู้ชายสามผู้ญิงโสงพี่เผือ

ผู้อ้ายตายจากเผือตยมแฏ่ญงงเลกbɔː˩ kuː dʑɯː˩ siː.ʔiːn.draː.diːt 
mɛː˩ kuː dʑɯː˩ naːŋ sɯaŋ 

biː˩ kuː dʑɯː˩ baːn.mɯaŋ 

tuː biː˩ nɔːŋ˥ dɔːŋ˥ ʔdiaw haː˥ gɔn

pʰuː˥.dʑaːj saːm pʰuː˥.ɲiŋ soːŋ 

biː˩ pʰɯa pʰuː˥.ʔaːj˥ taːj tɕaːk 

pʰɯa tiam tɛː˩ ɲaŋ lek พ่อกูชื่อศรีอินทราทิตย์ 
แม่กูชื่อนางเสือง 

พี่กูชื่อบานเมือง 

ตูพี่น้องท้องเดียวห้าคน 

ผู้ชายสาม ผู้หญิงสอง 

พี่เผือผู้อ้ายตายจากเผือเตียมแต่ยังเล็ก.... [ข้อความมีต่อ]การออกเสียงและการถอดเสียงโดยประมาณตามภาษาไทยสมัยใหม่บ่อ กู จื่อ ซีอีนดราดีต    แหม่ กู จื่อ นางเซือง    บี่ กู จื่อ บานเมือง    ตู บี่ น่อง ด้อง เดียว ห้า กอน    ผู้จาย ซาม ผู้ญิง โซง    บี่ เบือ ผู้อ้าย ตาย จาก   เพือ เตียม แต่ ญัง เล็กbo ku jue Si-Indradit   mae ku jue Nang Sueang   bi ku jue Ban Mueang   tu bi nong dong diao ha gon   phujai sam phunying song bi phuea phu-ai tai chak   phuea tiam tae nyang lek

อ้างอิง

แหล่งข้อมูลอื่น
 ตารางอักษรสุโขทัย
 อักษรสุโขทัยใน Omniglot

หมวดหมู่:อักษรในตระกูลอักษรพราหมี
หมวดหมู่:อักษรโบราณ
หมวดหมู่:อาณาจักรสุโขทัย
หมวดหมู่:จารึกในประเทศไทย