นครลำพูน

นครลำพูน () เป็นนครรัฐบนที่ราบลุ่มแม่น้ำปิง โดยแยกตัวออกมาจากการปกครองของเชียงใหม่ ภายหลังตกเป็นประเทศราชของราชวงศ์โก้นบอง, อาณาจักรธนบุรีและอาณาจักรรัตนโกสินทร์ตามลำดับ นครลำพูนมีนามตามจารึกทำเนียบหัวเมืองว่า เมืองลำพูนไชยประเทศราช

 ประวัติศาสตร์ 
 การก่อตัวของรัฐ 
ในปี  กบฏตนบุญเทพสิงห์โค่นล้มผู้ปกครองพม่าที่เมืองเชียงใหม่ ทำให้เกิดสภาวะสุญญากาศทางการเมืองในดินแดนล้านนาตอนล่าง แม้ว่าพม่าพยายามที่จะย้ายศูนย์กลางการปกครองไปยังเชียงแสน แต่หัวเมืองล้านนาตอนล่างต่างแยกตัวเป็นอิสระและปกครองตนเองในลักษณะเดียวกับชุมนุมต่าง ๆ หลังเสียกรุงครั้งที่ 2 จดหมายเหตุล้านนาฉบับวัดภูมินทร์ระบุว่า  เจ้าตนบุญได้ทำพิธียกฉัตรที่วัดมหาธาตุหริภุญไชย ตำนานพื้นเมืองเชียงใหม่และพื้นเมืองเชียงแสนบันทึกถึงนครลำพูนจากเหตุการณ์ความขัดแย้งกับนครข้างเคียง เช่น ลำปางในปี  เชียงใหม่ในปี  เชียงแสนในปี  และป่าซางในปี  อีกทั้งยังมีความแตกแยกภายในนครลำพูนเองดังที่แม่ทัพนครลำพูนยกทัพขึ้นไปกำจัดแม่ทัพอีกคนหนึ่งที่เมืองเชียงแสนในปี 

ในปี พ.ศ. 2300 อาณาจักรพม่ารวมเป็นหนึ่งได้อีกครั้งภายใต้ราชวงศ์โก้นบอง ทำให้นครต่าง ๆ ในดินแดนล้านนาต่างส่งบรรณาการมาสวามิภักดิ์ ต่อมาในปี พ.ศ. 2306 กองทัพพม่าเข้ายึดครองเมืองเชียงใหม่ที่ยังคงตั้งตัวเป็นอิสระอยู่ หลังจากพม่ายกทัพกลับไป น้อยมะโนเจ้าเมืองลำพูนร่วมมือกับเมืองต่าง ๆ ก่อกบฏต่อพม่า ทำให้พม่าต้องยกทัพมาปราบปรามอีกครั้ง แม้นครลำพูนจะตกอยู่ภายใต้การปกครองของพม่า แต่ผู้ปกครองพม่าไม่สามารถควบคุมเมืองต่าง ๆ ได้อย่างสมบูรณ์ พระเมืองไชยแห่งนครลำพูนเป็นผู้นำให้กับเมืองเชียงใหม่ นครลำปาง นครแพร่ และนครน่านในการก่อกบฏต่อพม่าอีกครั้ง จนกระทั่งถูกปราบลงในปี  ความขัดแย้งระหว่างผู้ปกครองพม่าและผู้ปกครองท้องถิ่นยังคงดำเนินต่อไป เป็นเหตุให้นครลำปางและนครลำพูนสวามิภักดิ์ต่ออาณาจักรธนบุรีในปี พ.ศ. 2318 ในระหว่างสงครามเชียงใหม่ พ.ศ. 2317

 นครลำพูนระหว่างสงครามพม่า–สยาม 
เหตุการณ์เกี่ยวกับนครลำพูนหลังจากเข้าเป็นประเทศราชของอาณาจักรธนบุรีถูกบันทึกไว้แตกต่างกันระหว่างพงศาวดารเมืองนครเชียงใหม่ เมืองนครลำปาง เมืองลำพูนไชยซึ่งจัดทำขึ้นโดยฝ่ายสยามและพระราชพงษาวดาร กรุงรัตนโกสินทร รัชกาลที่ ๒ ใช้เป็นแหล่งอ้างอิง และตำนานพื้นเมืองเชียงใหม่ซึ่งจัดทำขึ้นโดยฝ่ายเชียงใหม่และลำปาง

 เนื้อหาในพงศาวดารเมืองนครเชียงใหม่ เมืองนครลำปาง เมืองลำพูนไชย 
ในปี  คราวสงครามอะแซหวุ่นกี้ กองทัพพม่าเข้าโจมตีเวียงป่าซาง พระยาวิเชียรปราการและพระยาไวยวงษาเจ้าเมืองลำพูนตัดสินใจทิ้งเมืองเชียงใหม่และลำพูนลงมาอาศัยอยู่ตามเมืองต่าง ๆ พระยาวิเชียรปราการและพระยาไวยวงษาถึงแก่กรรมที่เมืองสวรรคโลก เมืองลำพูนจึงกลายเป็นเมืองร้าง จนกระทั่งปี พ.ศ. 2357 พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัยโปรดเกล้าฯ เลื่อนพระยากาวิละขึ้นเป็นพระเจ้าเชียงใหม่ ตั้งพระยาคำฟั่นเปนพระยาลำพูนไชย แล้วจึงโปรดเกล้าฯ ยกเมืองเชียงใหม่ เมืองนครลำปาง เมืองลำพูนไชย ขึ้นเป็นเมืองประเทศราชแต่นั้นมา

 เนื้อหาในตำนานพื้นเมืองเชียงใหม่ 
ในปี  กองทัพพม่าเข้าโจมตีเมืองเชียงใหม่ พระยาวิเชียรปราการและพระยากาวิละเจ้าเมืองลำปางตัดสินใจทิ้งเมืองเชียงใหม่และลำปางลงมาอยู่เมืองสวรรคโลก พระยาวิเชียรปราการกลับขึ้นมาตั้งอยู่วังพร้าวและหนองล่อง ต่อมาเข้ามาอยู่เมืองลำพูน ทว่ากองทัพเชียงแสนและเชียงรายตีเมืองลำพูนแตกจึงย้ายไปสะแคง ต่อมาพระยาวิเชียรปราการเสียชีวิตที่ธนบุรี พระยากาวิละรับตำแหน่งเจ้าเมืองเชียงใหม่และตั้งมั่นอยู่ที่เวียงป่าซาง เมื่อรวบรวมกำลังคนแล้วจึงฟื้นฟูและตั้งเมืองเชียงใหม่ ต่อมาพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราชโปรดเกล้าฯ เลื่อนพระยากาวิละขึ้นเป็นพระเจ้าเชียงใหม่ในปี พ.ศ. 2345 และโปรดเกล้าฯ ตั้งพระยาคำฟั่นเป็นเจ้าเมืองลำพูนในปี พ.ศ. 2348 พระยาคำฟั่นนำบริวารจากเมืองเชียงใหม่และลำปางออกมาตั้งเมืองลำพูนในปี พ.ศ. 2349 และนครลำพูนได้ส่งกองทัพเข้าร่วมกับพระเจ้ากาวิละในการขยายอำนาจไปยังเมืองเชียงรุ่งและเมืองอื่น ๆ ในสิบสองปันนา ระหว่าง ปี พ.ศ. 2350–2356

 ข้อสนับสนุนและข้อโต้แย้ง 
พงศาวดารเมืองนครเชียงใหม่ เมืองนครลำปาง เมืองลำพูนไชยให้รายละเอียดที่คลาดเคลื่อนเกี่ยวกับการถึงแก่กรรมของพระยาวิเชียรปราการและการตั้งพระยากาวิละเป็นพระเจ้าเชียงใหม่ ในขณะที่ตำนานพื้นเมืองเชียงใหม่บันทึกเหตุการณ์ต่าง ๆ ได้อย่างละเอียดมากกว่า และสอดคล้องกับศุภอักษรจากสยามถึงนครลำพูนในปี พ.ศ. 2352

อย่างไรก็ตาม หลักฐานทั้งสองชิ้นระบุว่า พระยาวิเชียรปราการทิ้งเมืองเชียงใหม่ลงมาเมืองสวรรคโลกในปี  ในขณะที่มหาราชวงศ์ ฉบับหอแก้ว และพระราชพงศาวดาร ฉบับหมอบรัดเลระบุว่า เมืองสวรรคโลกเสียแก่พม่าในสงครามอะแซหวุ่นกี้ มหาราชวงศ์ ฉบับหอแก้วบันทึกว่า ในวันราชาภิเษกของพระเจ้าจิงกูจา พระองค์มีพระราชโองการให้จัดทัพไปตีล้านนา แต่มิได้บันทึกผลการศึกไว้ ส่วนพระราชพงศาวดาร ฉบับพันจันทนุมาศ (เจิม) บันทึกถึงพระราชดำรัสของสมเด็จพระเจ้ากรุงธนบุรีในปี พ.ศ. 2320 ถึงเหตุการณ์พระยาวิเชียรปราการอพยพลงมาอยู่เมืองสวรรคโลก ต่อมาในการเรียบเรียงของพระราชพงศาวดาร ฉบับหมอบรัดเลจึงระบุว่า ทั้งสองเหตุการณ์เป็นสงครามครั้งเดียวกัน คือ สงครามเชียงใหม่ พ.ศ. 2320

 นครลำพูนในฐานะประเทศราชของสยาม 
หลังจากได้รับสถานะประเทศราชของสยาม นครลำพูนร่วมมือกับนครเชียงใหม่และนครลำปางอันเป็นเครือญาติในราชวงศ์เจ้าเจ็ดตนขยายอำนาจสู่ดินแดนรัฐเมืองยอง กลุ่มนครรัฐไทลื้อและเชียงรุ่ง นอกจากนี้ นครลำพูนยังร่วมกับฝ่ายสยามในการปราบกบฏเจ้าอนุวงศ์และทำสงครามเชียงตุง เนื่องจากอาณาเขตนครลำพูนถูกล้อมรอบด้วยรัฐพันธมิตรทำให้ไม่สามารถขยายดินแดนได้ นครลำพูนจึงใช้วิธีกวาดต้อนผู้คนจากเมืองที่ตีได้มาฟื้นฟูบ้านเมืองแทน

ต้นพุทธศตวรรษที่ 25 สยามเริ่มได้รับผลกระทบจากการขยายอำนาจของชาติตะวันตก สยามจึงเร่งผนวกประเทศราชต่าง ๆ เข้าเป็นส่วนหนึ่งของสยาม ในปี พ.ศ. 2442 สยามประกาศจัดตั้งมณฑลลาวเฉียง ทำให้สถานะประเทศราชของนครลำพูนสิ้นสุดลง อย่างไรก็ตาม เจ้าผู้ครองนครลำพูนยังคงมีตำแหน่งเจ้าและมีอำนาจในการปกครองบางส่วน จนกระทั่งสยามเริ่มมีนโยบายไม่แต่งตั้งเจ้าผู้ครองนครในปี พ.ศ. 2469 ตำแหน่งเจ้าผู้ครองนครลำพูนจึงสิ้นสุดลงในปี พ.ศ. 2486

 รายพระนามและรายนามผู้ปกครอง 

 ก่อนการตั้งเมืองลำพูน พ.ศ. 2349 
ตารางต่อไปนี้แสดงรายพระนามผู้ปกครองเมืองลำพูนระหว่าง พ.ศ. 2270–2349 โดยถือว่า ระหว่างที่เมืองลำพูนถูกทิ้งร้างในปี พ.ศ. 2320–2349 เจ้าเมืองเชียงใหม่ได้เข้าควบคุมดินแดนและเมืองขึ้นต่าง ๆ ของลำพูนแทน จากการบันทึกกรณียกิจของเจ้าเมืองเชียงใหม่ในเมืองลำพูนโดยตำนานพื้นเมืองเชียงใหม่
รายนามเริ่มต้นสิ้นสุดหมายเหตุ colspan="4" ไม่ปรากฏนามไม่ปรากฏอาจเป็นคนเดียวกับเจ้าเมืองลำพูนที่ให้ท้าวมหายศโจมตีนครลำปางในปี ไม่ปรากฏนามไม่ปรากฏปรากฏในพระราชพงศาวดาร ฉบับพันจันทนุมาศ (เจิม) ว่า อพยพมายังอาณาจักรอยุธยา; อาจเป็นคนเดียวกับน้อยมะโนน้อยมะโนไม่ปรากฏพ.ศ. 2307(); ก่อกบฏต่อพม่า;  เนเมียวสีหบดีเคลื่อนทัพจากอังวะ; น้อยมะโนต่อสู้มิได้จึงหลบหนีไปพระเมืองไชยก่อน ก่อกบฏต่อพม่า จ.ศ. 1127–1128; โป่อภัยคามินีตีลำพูนแตก พระเมืองไชยหลบหนีไปจีนเชกคายแคงไม่ปรากฏ(เชกคายแดง); สยามรับรู้ในฐานะพระยาลำพูน;  ทัพหลวงสยามมาถึงลำพูน colspan="4" พระยาอัยวงศ์พ.ศ. 2320(พระยาไวยวงษา); แต่งตั้งโดยสมเด็จพระเจ้ากรุงธนบุรี;  พระเจ้าจิงกูจามีพระราชโองการให้จัดทัพไปตีล้านนา colspan="4"  colspan="4" พระยาวิเชียรปราการ (บุญมา)พ.ศ. 2320(เจ้าเมืองเชียงใหม่); พ.ศ. 2320 ตั้งอยู่วังพร้าว;  ตั้งอยู่เวียงหนองล่อง;  ตั้งอยู่เวียงลำพูน ต่อมาถูกกองทัพเมืองเชียงแสนตีแตก ย้ายไปเวียงสะแคง colspan="4" พระเจ้ากาวิละพ.ศ. 2325(พระเจ้าเชียงใหม่);  ตั้งเวียงป่าซาง;  ยกฉัตรพระธาตุหริภุญชัย;  สร้างหอสักการะและพระพุทธรูปเจ้าละโว้;  ย้ายเข้าเชียงใหม่;  สร้างวิหารพระเจ้าละโว้ colspan="4"  colspan="4" 

 หลังการตั้งเมืองลำพูน พ.ศ. 2349 

 การปกครอง 

จารึกทำเนียบหัวเมือง กำหนดอายุอยู่ในรัชกาลพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว ระบุถึงนครลำพูนและหัวเมืองขึ้นดังนี้

 ดูเพิ่ม 
 นครเชียงใหม่
 นครลำปาง
 นครแพร่
 นครน่าน

 อ้างอิง 

 แหล่งข้อมูลอื่น 

หมวดหมู่:รัฐสิ้นสภาพในประเทศไทย
*
ช
ช
หมวดหมู่:ข้อถกเถียงทางประวัติศาสตร์