พระยาพิพิธเสนามาตย์ (นิโวะ อับดุลละบุตร)

อำมาตย์เอก พระยาพิพิธเสนามาตยาธิบดีศรีสงคราม นามเดิม นิโวะ อับดุลละบุตร (ถึงแก่อนิจกรรม 5 ธันวาคม พ.ศ. 2484) เป็นพระยาเมืองยะหริ่งคนสุดท้ายก่อนการปฏิรูปมณฑลเทศาภิบาล และเคยดำรงตำแหน่งเป็นผู้ว่าราชการจังหวัดสายบุรี ท่านได้รับพระราชทานนามสกุล "อับดุลละบุตร" (ปัจจุบันนิยมสะกดว่า อับดุลบุตร) จากพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว

ปัจจุบันลูกหลานของพระยาพิพิธเสนามาตย์คือตระกูลอับดุลบุตรและพิพิธภักดียังคงมีบทบาทด้านการเมืองการปกครองของจังหวัดปัตตานีสืบมาจนถึงปัจจุบัน

 ประวัติ 
 พื้นฐานครอบครัว 
พระยาพิพิธเสนามาตย์ มีชื่อตัวว่า นิโวะ บางแห่งว่า หนิโหวะ, นิโอ๊ะ หรือ นิโซะ เป็นบุตรคนที่สองจากทั้งหมดสิบสี่คน ของพระยาพิบูลเสนานุกิจ (นิเมาะ) กับมารดาชื่อนิมายอ

บุรพชนของท่านคือ นิยูโซฟ หรือตนกูยูโซะ มีพื้นเพเป็นชาวกรือเซะ เคยดำรงตำแหน่งเป็นเจ้าเมืองตานี ไม่มีหลักฐานว่าทำไมผู้นำท่านนี้จึงได้รับความไว้วางใจจากสยาม และต่อมาได้ย้ายไปดำรงตำแหน่งเป็นเจ้าเมืองยะหริ่งแทนนายพ่ายที่ถึงแก่กรรม นิยูโซฟมีบุตรคนหนึ่ง คือ ตีมุง (มีชื่อไทยว่า แต่ง หรือ แตง) ได้ติดตามทหารสยามเข้าไปกรุงเทพมหานคร ทหารสยามจึงรับไปเลี้ยงดู สมาทานเป็นไทยด้วยการบรรพชาเป็นสามเณร และอุปสมบทเป็นพระภิกษุที่พระใบฎีกา ภายหลังท่านสึกออกมารับราชการอยู่ในกรมพระราชวังบวรสถานมงคล ต่อมาพระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงสืบทราบว่าตีมุงมีเชื้อสายพระยาเมืองตานี ทางส่วนกลางจึงแต่งตั้งให้ตีมุง (หรือ แต่ง) รับสัญญาบัตรเป็นพระยายะหริ่งแทนสุลต่านเดวา ซึ่งท่านได้เปลี่ยนกลับไปนับถือศาสนาอิสลามตามเดิม ตั้งแต่นั้นเป็นต้นมาพระยายะหริ่ง (แต่ง) ได้จัดระเบียบการปกครองเมืองยะหริ่งให้เป็นแบบไทย เช่น คดีถ้อยความที่ต้องตัดสินหรือปรับไหมไม่อิงตามพระคัมภีร์อัลกุรอาน แต่ให้ใช้พระราชกำหนดกฎหมายไทยแทน หลังพระยายะหริ่ง (แต่ง) พิราลัยไป พระยาพิบูลเสนานุกิจ (นิเมาะ) น้องชาย ได้ดำรงตำแหน่งพระยาเมืองยะหริ่งสืบต่อมา

ด้วยเหตุนี้เมืองยะหริ่งมีความภักดีต่อฝ่ายสยามและมีความเป็นไทยมากกว่าหัวเมืองแขกอื่น ๆ บางแห่งก็ระบุว่าเพราะมีเจ้าเมืองเป็นคนไทย ซึ่งหัวเมืองอื่นมักชี้ชวนให้พระยายะหริ่งร่วมก่อกบฏ แต่ถูกพระยายะหริ่งปฏิเสธทุกครั้งไป เป็นเหตุทำให้พระยาหัวเมืองแขกอื่น ๆ พากันโกรธ และไม่ส่งลูกหลานพระยาเมืองไปมาหาสู่ซึ่งกันและกันกับเมืองยะหริ่ง

 พระยาโยธานุประดิษฐ 
หลังพระยายะหริ่ง (แต่ง) ถึงแก่กรรมลง พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว โปรดเกล้าฯ ให้นิเมาะ น้องชายพระยายะหริ่ง เป็น พระยาพิพิธเสนามาตยาธิบดี  ศรีสุรสงคราม ว่าราชการเมืองยะหริ่ง และตั้งนิโวะบุตรชายให้ดำรงตำแหน่งเป็น พระโยธานุประดิษฐ เป็นผู้ช่วยเจ้าเมืองยะหริ่ง เมื่อช่วง พ.ศ. 2411

พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เสด็จประพาสหัวเมืองปักษ์ใต้สองครั้งใน พ.ศ. 2431 และ พ.ศ. 2432 ทรงบันทึกเรื่องราวของหัวเมืองแขกในสมัยนั้นไว้ พร้อมปรากฏพระยายะหริ่งและพระยาโยธานุประดิษฐออกมารับเสด็จที่เมืองปัตตานี ความว่า "...วันจันทร์เดือน ๑๐ ขึ้น ๕ ค่ำ [ตรงกับ 10 กันยายน พ.ศ. 2431] เวลาเช้า ๔ โมง ทอดสมอหน้าเมืองปัตตานี พระยาตานีถึงแก่อนิจกรรมเสียแล้ว ยังไม่มีตัวพระศรีบุรีรัฐพินิจผู้ว่าราชการแทน ๑ พระพิพิธภักดี เมืองยิริง ๑ พระยายิริง ๑ พระโยธานุประดิษฐ์ ๑ ได้ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ พระราชทานตราภัทราผู้ช่วยทั้ง ๔ คน คนละดวง..."

ในช่วงเวลาที่พระยาพิบูลเสนานุกิจ บิดาของท่าน ปกครองเมืองยะหริ่ง ได้ตกเป็นที่วิพากษ์วิจารณ์ว่าปกครองเมืองยะหริ่งตามอำเภอใจ กระทั่ง พ.ศ. 2445 มีเครือญาติและราษฎรเดือดร้อนพากันยื่นคำร้องไปยังกรมการเมืองสงขลา กรณีแรกคือกรณีของหนิควร หลานพระยายะหริ่ง และบ่าวไพร่ได้ร้องเรียนกล่าวโทษพระยาพิบูลเสนานุกิจและพระยาโยธานุประดิษฐ์ (คือพระยาพิพิธเสนามาตย์) ว่าตั้งแต่ พ.ศ. 2436 ว่า "...[พระยาพิบูลเสนานุกิจ] เข้าปล้นบ้านหนิควร และฆ่าบุตรภรรยาและบ่าวไพร่และเก็บทรัพย์สินไป..." ซึ่งพวกเขายื่นฟ้องต่อศาลแพ่งจำนวนมากว่า 100 คดี ซึ่งเป็นการฟ้องย้อนหลัง และเมื่อคราวที่พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เสด็จประพาสเมืองยะหริ่งใน พ.ศ. 2432 ก็มีราษฎรยะหริ่ง พร้อมด้วยผู้ช่วยราชการเมืองและบุตรเขยพระยายะหริ่ง ยื่นฎีกากล่าวโทษพระยายะหริ่งว่าถูกพระยายะหริ่งข่มเหงและริบทรัพย์ตามใจชอบอยู่เสมอ หลังจากนั้นกรมการเมืองสงขลาจึงส่งเรื่องนี้ไปยังสมุหพระกลาโหม ระหว่างการสอบสวน พระยาพิบูลเสนานุกิจกลับเพิกเฉย และบิดพลิ้ว ไม่ยอมให้การแก่ศาลอยู่บ่อยครั้ง ทำให้การไต่สวนเกิดความล่าช้า พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว โปรดเกล้าฯ ให้พระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าสายสนิทวงศ์ ข้าหลวงประจำแหลมมลายูพิจารณาคดีความนี้ โดยทรงกำชับว่า "...ถ้ามีความผิดจริงก็ลงโทษได้ อย่าให้เป็นที่ติเตียนว่าหนักหน่วงไว้ด้วยการกลั่นแกล้งให้เป็นที่หวาดของหัวเมืองแขกทั้งปวง..." ด้วยเหตุนี้พระองค์เจ้าสายสนิทวงศ์จึงมอบหมายให้พระอนันตสมบัติ ผู้ช่วยราชการเมืองสงขลา เป็นผู้สอบสวนพระยาพิบูลเสนานุกิจ โดยพระอนันตสมบัติได้รายงานลักษณะและความประพฤติของทั้งพระยาพิบูลเสนานุกิจ และพระยาพิพิธเสนามาตย์ไว้ ความว่า

"...พระยายิริง พระยาโยธานุประดิษฐนี้...เป็นคนไม่รู้ภาษาเสียทีเดียว แลความซึ่งถูกกล่าวหาของราษฎรเป็นอยู่นั้นจริงทุกราย แต่โรคของพระยายิริงที่เกิดติดสันดานอยู่นั้น เห็นด้วยเกล้าว่าคงไม่หาย ถ้าการครั้งนี้เสร็จเรียบร้อยไปได้แล้ว ถึงจะกะโทษไว้อย่างใด พระยายิริงพระยาโยธานุประดิษฐคงไม่ฟัง นานไปคงประพฤติไปอย่างเดิมอีก...และเมื่อข้าพระพุทธเจ้ายกไปถึงเมืองยิริง ผู้ว่าราชการเมืองแขกทั้งปวงแต่งให้คนคอยฟังความอยู่นั้น เพราะพวกหัวเมืองแขกทั้งปวง เข้าใจชัดแน่ว่าพระยายิริง เป็นคนชั่วที่สุดดุร้ายกดขี่ไพร่ยิ่งกว่าเมืองอื่น ๆ ..."

ด้วยเหตุนี้ พระอนันตสมบัติเสนอให้ถอดถอนพระยาพิบูลเสนานุกิจออกจากตำแหน่งเจ้าเมืองยะหริ่ง พระองค์เจ้าสายสนิทวงศ์ทรงรับทราบปัญหาที่เกิดขึ้น และนำความกราบบังคมทูลให้พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงพระกรุณาผ่อนผันให้พระยายะหริ่งอยู่ในตำแหน่งต่อไปเพื่อมิให้เกิดปัญหาตามมา ซึ่งพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวก็ทรงเห็นสมควรว่าให้ผ่อนผันต่อไป

พระยาพิพิธเสนามาตย์ปรากฏอยู่ในพระราชหัตถเลขาของพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวเมื่อ พ.ศ. 2448 ว่าพระยายะหริ่งพร้อมด้วยบุตรชายเข้ารับเสด็จพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวถึงภายในเรือพระที่นั่ง ความว่า "...ด้วยแต่ก่อนได้บอกมาจากตำบลบันนาเระ (คำที่เรียกว่าบันนาแระนั้นผิดไป) แขวงเมืองยหริ่ง ไม่ได้ขึ้นบกเพราะฝนตก พระยายหริ่งและบุตรลงมาหาในเรือ..."

 พระยายะหริ่ง 
ภายหลังจากการปฏิรูปการปกครองเป็นมณฑลเทศาภิบาลเมื่อ พ.ศ. 2444 ตรงกับรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เมืองยะหริ่งมีฐานะเป็นอำเภอยะหริ่งขึ้นกับจังหวัดปัตตานี ตำแหน่งพระยายะหริ่งที่สืบทอดลงมาตามสายตระกูลเป็นอันสิ้นสุดลง ทางส่วนกลางได้ส่งข้าหลวงเทศาภิบาลมาบริหารราชการแทนเจ้าเมือง แต่ในวังยะหริ่งยังคงสืบทอดอำนาจทางการเมืองดังเดิม หลังพระยาพิบูลเสนานุกิจถึงแก่พิราลัยเมื่อวันที่ 29 มิถุนายน พ.ศ. 2451 พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว โปรดเกล้าฯ แต่งตั้งให้นิโวะบุตรชายพระยาพิบูลเสนานุกิจ เป็นพระยายะหริ่ง ผู้คนในท้องถิ่นจะเรียกท่านว่าเป็น "รายอยะหริ่ง" บ้างเรียก "รายอนิโวะ" หรือ "โต๊ะกูยา" ถือว่าเป็นศูนย์กลางแห่งอำนาจของเมืองยะหริ่ง และยังคงบทบาทเป็นองค์ประธานในการจัดกิจกรรมต่าง ๆ ในเขตเมืองยะหริ่ง เช่น พิธีปูยอปาตา หรือพิธีกรรมบูชาชายหาด ที่รายอยะหริ่งจะต้องแต่งองค์ทรงเครื่องเต็มยศ ลุกขึ้นมาร่ายรำนำขบวนเรือเข้าเทียบท่า ณ หาดทรายที่ตั้งพิธีกรรม นอกจากนี้ท่านยังสนับสนุนการแสดงรองเง็งในราชสำนักยะหริ่ง ก่อนแพร่หลายเป็นที่นิยมไปทั่วภาคใต้

บทบาทของพระยาพิพิธเสนามาตย์มีบทบาทเชิงพิธีกรรมหรือกิจกรรมในท้องถิ่น  คือเป็นสัญลักษณ์ของรัฐอันแสดงถึงอำนาจและความเป็นชนชั้นปกครองแบบยุคเก่า เปรียบดั่งนาฏรัฐที่ยึดโยงราษฎรมลายู สยาม และจีน ในท้องถิ่นไว้ด้วยกันผ่านพิธีกรรม ซึ่งในมุมมองของชาวยะหริ่ง มองว่าพระยาพิพิธเสนามาตย์คือ "รายอ" ผู้ปกครองเมืองยะหริ่ง เป็นการยอมรับว่ามีสถานะพิเศษทางสังคมในท้องถิ่น แต่มิใช่สมมติเทพ และไม่ใช่เจ้าแผ่นดินที่ตนเองปกครอง ขณะที่ฝ่ายรัฐบาลสยามมองว่าเมืองยะหริ่งเป็นเพียงหนึ่งในหัวเมืองแขกเจ็ดหัวเมือง ซึ่งเป็นเมืองที่อยู่ชั้นนอกเท่านั้น ลำดับบรรดาศักดิ์แบบมลายูไม่เป็นที่ยอมรับในกฎหมายไทย และไม่เป็นที่รับรู้ของสังคมภายนอก คำสั่งราชการจากเมืองหลวงจะถูกส่งผ่านมายังเจ้าเมืองสงขลา จากนั้นเจ้าเมืองสงขลาจะมีใบบอกไปยังหัวเมืองต่าง ๆ และหากมีเหตุการณ์ระหว่างประเทศ เจ้าเมืองเหล่านี้จะมีใบบอกรายงานไปยังสมุหพระกลาโหมผ่านเจ้าเมืองสงขลา และเจ้าเมืองสงขลายังมีบทบาทควบคุมและตรวจตราเครื่องราชบรรณาการจากเจ้าเมืองทั้ง 7 นำมาถวาย แล้วจดลงในใบบอก จากนั้นให้กรมการเมืองสงขลาควบคุมมายังกรุงเทพมหานคร

ในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว โปรดเกล้าฯ ให้ข้าราชการในกระทรวงมหาดไทยรับพระราชทานเกียรติยศ โดยพระยาพิพิธเสนามาตย์ ได้รับพระราชทานยศเป็น อำมาตย์เอก เมื่อวันที่ 20 สิงหาคม ร.ศ. 130 (ตรงกับ พ.ศ. 2454)

 ผู้ว่าราชการจังหวัดและบั้นปลาย 
หลังกลุ่มราชนิกุลสายบุรีบางส่วนอพยพเข้าสู่รัฐกลันตันเพื่อหนีราชภัยหลังการปฏิรูปการปกครอง ตั้งแต่ พ.ศ. 2445 เป็นต้นมา จึงได้มีการแต่งตั้งพระยาพิพิธเสนามาตย์ให้ดำรงตำแหน่งเป็นผู้ว่าราชการจังหวัดสายบุรี ภายหลังพระยาพิพิธเสนามาตย์ได้มีความทุพพลภาพ พระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้พระยาพิพิธเสนามาตย์ ดำรงตำแหน่งเป็นจางวางกิตติมศักดิ์เมืองสายบุรี รับพระราชทานเงินเดือนตามตัวเป็นพิเศษ แล้วแต่งตั้งให้พระยาสุรพลพิพิธ (เป๋า สุมนดิษย์) ผู้ว่าราชการจังหวัดตรัง มาดำรงตำแหน่งผู้ว่าราชการจังหวัดสายบุรีแทน เมื่อวันที่ 13 พฤษภาคม พ.ศ. 2470

หลังสิ้นงานราชการแล้ว พระยาพิพิธเสนามาตย์ย้ายกลับมาพำนักที่วังยะหริ่ง จนถึงแก่อนิจกรรมเมื่อวันที่ 5 ธันวาคม พ.ศ. 2484 ซึ่งชาวยะหริ่งมีเรื่องราวมุขปาฐะเกี่ยวกับการถึงแก่อนิจกรรมของพระยาพิพิธเสนามาตย์ไว้ว่า "วันนั้นเป็นวันที่ท้องฟ้าเหนือทะเลเป็นสีคล้ำดำ ฝูงนกกาบินวนเหนือวังยะหริ่งอย่างแปลกประหลาดและน่าครั่นคร้ามในคราวเดียวกัน รายอนิโวะกำลังจะตาย" เมืองยะหริ่งที่ขาดรายอเป็นประธานประกอบพิธีกรรม ไม่มีการต่อสู้เพื่อต่อต้านอำนาจสยามแต่อย่างใด หากแต่ได้รับอิทธิพลจากศาสนาอิสลามที่เข้มข้นขึ้นกว่ายุคก่อนเก่า

 ครอบครัว 
หนังสือ ปาตานี...สุลต่านมลายู เชื้อสายฟากิฮฺ อาลี มัลบารี ประวัติศาสตร์ที่ถูกลืม ของอารีฟิน บินจิ (2558) ระบุว่า พระยาพิพิธเสนามาตย์มีบุตร 7 คน เกิดจากภรรยาทั้งหมด 6 คน ดังรายนาม ดังนี้
 นางต่วนกูลาหยง มีบุตรชายคนเดียว คือ
 บุตรไม่ปรากฏนาม (เสียชีวิตตั้งแต่เยาว์วัย)
 นางเจ๊ะแมะ มีบุตรชายคนเดียว คือ
 พระพิพิธภักดี (ตนกูมุกดา อับดุลบุตร) หรือ ตนกูมูดอ
 นางเจ๊ะบูงอ มีบุตรสาวคนเดียว คือ
 ตนกูไซนับ หรือ ตนกูนะ อัลยุฟรี
 นางเจ๊ะตีเมาะ มีบุตรสาวสองคน คือ
 ตนกูบือเซาะ อัลยุฟรี
 ขนิษฐา อัลอิดรุส หรือ ตนกูอาซียะห์ (บางแห่งว่า เยาะ)
 นางเจ๊ะเปาะ มีบุตรชายคนเดียว คือ
 บรรเทิง อับดุลบุตร หรือ ตนกูอิบราเฮม (บางแห่งว่า บราเฮม)
 นางต่วนเยาะ มีบุตรชายคนเดียว คือ
 พยงค์ อับดุลบุตร หรือ ตนกูอาหามัด (บางแห่งว่า มะหะหมัด)

ขณะที่เอกสาร วัง 7 หัวเมือง (ปัตตานี) ของจุรีรัตน์ บัวแก้ว (2540) กลับระบุว่า พระพิพิธภักดี (ตนกูมุกดา อับดุลบุตร) เป็นบุตรที่เกิดกับตนกูวันปาตีเมาะ หลานสาวของพระยาสุริยสุนทรบวรภักดี (หนิแปะ) พระยาเมืองสายบุรี

พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว พระราชทานนามสกุลแก่พระยาพิพิธเสนามาตย์ว่า "อับดุลละบุตร" (สะกดอย่างโรมันว่า Abdullaputra) โดยทรงผูกชื่อสกุลตามนามทวดพระยาพิพิธเสนามาตย์ คือ อับดุลเลาะ

ต่อมาพระยาพิพิธเสนามาตย์มีปัญหาพิพาทกับเมืองสายบุรี ทว่าพระพิพิธภักดี (ตนกูมุกดา) บุตรชายคนโต รักใคร่ชอบพอกับตนกูซง หลานสาวพระยาสุริยสุนทรบวรภักดี ซึ่งพระยาพิพิธเสนามาตย์ไม่เห็นดีด้วย แต่สุดท้ายพระพิพิธภักดีก็สมรสกับตนกูซง และไปสร้างวังพิพิธภักดีที่อำเภอสายบุรี ตรงข้ามกับวังสายบุรีอันเป็นครอบครัวฝั่งภรรยาแทน แต่หลังตนกูซงเสียชีวิต พระพิพิธภักดีก็ย้ายกลับวังยะหริ่งตามเดิม อย่างไรก็ตาม ชาวสายบุรีให้ความเคารพนับถือพระพิพิธภักดีอย่างสูงในฐานะหลานเขยของพระยาสุริยสุนทร และยังเป็นผู้ที่เคยให้การช่วยเหลือชาวสายบุรีที่เดือดร้อน โดยทำหน้าที่เป็นสื่อกลางระหว่างประชาชนกับเจ้าเมืองสายบุรี

ปัจจุบันลูกหลานของพระยาพิพิธเสนามาตย์คือตระกูลอับดุลบุตรและพิพิธภักดียังคงมีบทบาทด้านการเมืองการปกครองของจังหวัดปัตตานีสืบมาจนถึงปัจจุบัน

 เครื่องราชอิสริยาภรณ์ 

 ลำดับสาแหรก 

 อ้างอิง 

หมวดหมู่:เจ้าเมืองยะหริ่ง
หมวดหมู่:สกุลอับดุลบุตร
หมวดหมู่:ผู้ได้รับเครื่องราชอิสริยาภรณ์ ท.ช.
หมวดหมู่:ชาวไทยเชื้อสายมลายู
หมวดหมู่:มุสลิมชาวไทย
หมวดหมู่:บุคคลจากอำเภอยะหริ่ง
หมวดหมู่:บรรดาศักดิ์ชั้นพระยา