อิวจิ๋ว

อิวจิ๋ว("แลเมืองเฉงจิ๋ว เมืองอิวจิ๋ว เมืองชิวจิ๋ว เมืองเกงจิ๋ว เมืองยังจิ๋ว เมืองกุนจิ๋ว เมืองอิจิ๋ว ชาวเมืองทั้งแปดเมืองนี้นับถือเขียนเอาชื่อเตียวก๊กไว้บูชาทุกบ้านเรือน")  เทียบกับ (青、幽、徐、冀、荊、揚、兗、豫八州之人，家家侍奉大賢良師張角名字。) สามก๊ก (ซานกั๋วเหยี่ยนอี้) ตอนที่ 1. ในภาษาจีนกลางเรียกว่า โยวโจว () เป็นมณฑลหรือจิ๋ว (州 โจว) ในภาคเหนือของประเทศจีนในสมัยราชวงศ์

"อิวจิ๋ว" ถูกระบุในบางเอกสารโบราณในฐานะหนึ่งในเก้าหรือสิบสองมณฑลดั้งเดิมของจีนเมื่อราวศตวรรษที่ 22 ก่อนคริสตกาล แต่อิวจิ๋วมีฐานะเป็นเขตการปกครองที่แท้จริงตั้งแต่ 106 ปีก่อนคริสตกาลถึงศตวรรษที่ 10 ชื่ออิวจิ๋วเดียวกันนี้ยังมักใช้เรียกเมืองที่ตั้งที่ว่าการมณฑลหรือเมืองเอกที่บริหารราชการในมณฑลอิวจิ๋ว

อิวจิ๋วถูกก่อตั้งครั้งแรกเมื่อ 106 ปีก่อนคริสตกาลในฐานะมณฑลในสมัยราชวงศ์ฮั่นตะวันตก เพื่อบริหารราชการในพื้นที่กว้างใหญ่ของชายแดนทางเหนือของราชวงศ์ฮั่นที่ทอดยาวจากบริเวณที่ปัจจุบันคือมณฑลชานซีทางตะวันตกและมณฑลชานตงทางใต้ ตลอดไปจนถึงทางตะวันออกเฉียงเหนือของมณฑลเหอเป่ย์ ทางใต้ของมณฑลเหลียงหนิง และทางใต้ของเขตปกครองตนเองมองโกเลียใน ไปจนถึงประเทศเกาหลี เมืองเอกของมณฑลคือจี้เฉิง (薊城) ซึ่งปัจจุบันคือกรุงปักกิ่ง มณฑลอิวจิ๋วยังคงเป็นศูนย์ของเหอเป่ย์ทางเหนือไปตลอดยุคสามก๊กและราชวงศ์จิ้นตะวันตก

ในยุคสิบหกรัฐ หลายรัฐที่ปกครองทางเหนือของจีนใช้คำว่า "อิวจิ๋ว" (โยวโจว) ในการเรียกเขตการปกครองระดับมณฑลขนาดเท่าเมืองหรือกุ๋น (涿 จฺวิ้น) ในอาณาเขตของตน เมื่อภาคเหนือของจีนรวมเป็นหนึ่งเดียวภายใต้การปกครองของราชวงศ์เหนือ อิวจิ๋วกลายเป็นเขตการปกครองระดับมณฑลขนาดเท่าเมืองที่ตั้งอยู่บริเวณกรุงปักกิ่งในปัจจุบัน ในยุคราชวงศ์สุยไม่ได้ใช้มณฑลเป็นเขตการปกครอง อิวจิ๋วจึงเปลี่ยนชื่อเป็นจัวจฺวิ้น (涿郡; หรือตุ้นก้วน) ในยุคราชวงศ์ถัง มีการฟื้นฟูชื่ออิวจิ๋วขึ้นมาใหม่ในฐานะมณฑลที่มีขนาดเล็กลง โดยมีอำเภอเอกภายในพื้นที่ของเทศบาลนครปักกิ่งในปัจจุบัน ในยุคห้าราชวงศ์ อิวจิ๋วเป็นหนึ่งในสิบหกมณฑลที่ยกให้กับชาวคีตันแห่งแมนจูเรีย หลังจากก็ไม่มีการใช้ชื่ออิวจิ๋วอีก 


 ประวัติศาสตร์ 

 ยุคก่อนประวัติศาสตร์ 
ตำราโบราณหลายเล่มในยุครณรัฐ (戰國 จ้านกั๋ว; 475–221 ปีก่อนคริสตกาล) ระบุว่าอิวจิ๋วเป็นหนึ่งในเก้ามณฑลของจีนโบราณ ประวัติศาสตร์จีนโบราณใช้คำว่า "เก้ามณฑล" เพื่ออธิบายการแบ่งเขตทางภูมิศาสตร์ของจีนในช่วงสองราชวงศ์แรกสุดของจีนคือราชวงศ์เซี่ย (夏; 2,070–1,600 ปีก่อนคริสตกาล) และราชวงศ์ชาง (商; 1,600–1,046 ปีก่อนคริสตกาล) ภาคราชวงศ์เซี่ย (夏書 เซี่ยชู) ในคัมภีร์ ชูจิง (書經) จากช่วงต้นยุควสันตสารท (春秋 ชุนชิว; 771–476 ปีก่อนคริสตกาล) ระบุว่าพระเจ้าอู๋เต้ (禹 ยฺหวี่) ผู้ก่อตั้งราชวงศ์เซี่ยทรงแบ่งแผ่นดินจีนออกเป็นเก้ามณฑล ได้แก่ กิจิ๋ว (冀州 จี้โจว), เฉงจิ๋ว (青州 ชิงโจว), ชีจิ๋ว (徐州 สฺวีโจว), ยังจิ๋ว (揚州 หยางโจว), เกงจิ๋ว (荊州 จิงโจว), อิจิ๋ว (豫州 ยฺวี่โจว), เลียงจิ๋ว (梁州 เหลียงโจว) และยงจิ๋ว (雍州 ยงโจว) โดยไม่มีการกล่าวถึงอิวจิ๋วในฐานะหนึ่งในเก้ามณฑล แต่ในตำรา เอ๋อร์หย่า (爾雅) จากประมาณคริสต์ศตวรรษที่ 3 มีชื่ออิวจิ๋วและอิ๋งโจว (營州) ในเก้ามณฑลแทนที่เฉงจิ๋วและเลียงจิ๋ว ในตำรา ลฺหวี่ชื่อชุนชิว (呂氏春秋) ที่รวบรวมเมื่อ 239 ปีก่อนคริสตกาลมีชื่ออิวจิ๋วแทนที่เลียงจิ๋ว และในตำรา โจวหลี่ (周禮) จากช่วงกลางศตวรรษที่ 2 ก่อนคริสตกาลมีชื่ออิวจิ๋วและเป๊งจิ๋ว (并州 ปิงโจว) แทนที่ชีจิ๋วและเลียงจิ๋ว

ตำราในยุคถัดมาระบุว่าอิวจิ๋วเป็นหนึ่งในสิบสองมณฑลของจีนโบราณ ซือหม่า เชียน (司馬遷) เขียนตำรา ฉื่อจี้ (史記) ระหว่าง 109 ถึง 91 ปีก่อนคริสตกาลโดยอธิบายว่าพระเจ้าซุนเต้ (舜 ชุ่น) กษัตริย์ผู้สละพระราชอำนาจให้ต้า-ยฺหวี่ ทรงเห็นว่าอาณาเขตทางเหนือนั้นกว้างใหญ่เกินไป จึงทรงก่อตั้งมณฑลใหม่ 3 มณฑลรวมถึงอิวจิ๋วที่แยกมาจากกุนจิ๋ว (兗州 เหยี่ยนโจว) ตำรา ฮั่นชู (漢書) ซึ่งเรียบเรียงเสร็จเมื่อ ค.ศ. 111 ก็ระบุว่าอิวจิ๋วเป็นหนึ่งในสิบสองมณฑลโบราณเช่นกัน

ตำราเหล่านี้ทั้งหมดระบุว่าอิวจิ๋วเทียบเท่ากับรัฐเยียน (燕) ซึ่งเป็นหนึ่งในเจ็ดรัฐใหญ่ในยุครณรัฐ(Chinese) Map of Youzhou during the Western Han dynasty  Accessed 2012-12-19

 ราชวงศ์ฮั่น 
อิวจิ๋วได้รับการก่อตั้งครั้งแรกในฐานะหน่วยการปกครองเมื่อ 106 ปีก่อนคริสตกาลในยุคราชวงศ์ฮั่น เมื่อพระเจ้าฮั่นบู๊เต้ (漢武帝 ฮั่นอู่ตี้) ทรงแบ่งอาณาเขตของราชวงศ์ฮั่นตะวันตก (西漢 ซีฮั่น) ออกเป็น 13 มณฑล แต่ละมณฑลปกครองโดยชื่อฉื่อ (刺史) หรือข้าหลวงมณฑล มณฑลอิวจิ๋วประกอบด้วยเมืองช่างกู่ (上谷郡 ช่างกู่จฺวิ้น), ตุ้นก้วน (涿郡 จัวจฺวิ้น), กว่างหยาง (廣陽郡 กว่างหยางจฺวิ้น), ไตกุ๋น (代郡 ไต้จฺวิ้น), ปุดไฮ (勃海郡 ปั๋วไห่จฺวิ้น), ยีหยง (漁陽郡 ยฺหวีหยางจฺวิ้น), ปักเป๋งขวา (右北平郡 โย่วเป่ย์ผิงจฺวิ้น), เลียวไส (遼西郡 เหลียวซีจฺวิ้น), เลียวตั๋ง (遼東郡 เหลียวตงจฺวิ้น), เสฺวียนถู (玄菟郡 เสฺวียนถูจฺวิ้น) และเล่อล่าง (樂浪郡 เล่อล่างจฺวิ้น)(Chinese) 中国历史政区 西汉  Last accessed 2013-01-20 รวมทั้งหมดมี 11 เมือง 173 อำเภอ ที่ว่าการมณฑลตั้งอยู่ที่อำเภอจี้เฉิง (薊城) ในเมืองกว่างหยาง ซึ่งปัจจุบันเป็นส่วนหนึ่งของกรุงปักกิ่ง อิวจิ๋วมีพื้นที่ติดกับมณฑลเป๊งจิ๋ว (ทางตะวันออกและทางเหนือของมณฑลชานซีในปัจจุบัน) ทางตะวันตก ติดกับมณฑลกิจิ๋ว (ทางใต้ของมณฑลเหอเป่ย์) กับเฉงจิ๋ว (ทางเหนือของมณฑลชานตง) ทางใต้ ติดกับเกาหลีทางตะวันออก และติดกับทุ่งหญ้าสเตปป์ทางเหนือ

ในยุคราชวงศ์ฮั่นตะวันออก (東漢 ตงฮั่น) มณฑลอิวจิ๋วประกอบด้วย 10 เมือง ได้แก่ ตุ้นก้วน, ไตกุ๋น, ช่างกู่, ยีหยง, ปักเป๋งขวา, เลียวไส, เหลียวหนิง (遼寧郡 เหลียวหนิงจฺวิ้น), เสฺวียนถู, เล่อล่าง และกว่างหยาง รวมถึงราชรัฐเลียวตั๋ง(Chinese) 中国历史政区 东汉  Accessed 2012-12-19 รวมแล้วมณฑลอิวจิ๋วมีทั้งหมด 90 อำเภอ  อำเภอจี้เฉิงอยู่ในเขตราชรัฐเยียน (燕國 เยียนกั๋ว) และยังคงทำหน้าที่เป็นอำเภอเอกของมณฑล(Chinese)  Map of You Prefecture during the Eastern Han dynasty] Accessed 2012-12-19

ในช่วงปลายยุคราชวงศ์ฮั่น กบฏโพกผ้าเหลืองก่อการขึ้นในภูมิภาคเหอเป่ย์เมื่อ ค.ศ. 184 และเข้ายึดที่ว่าการมณฑลของมณฑลอิวจิ๋วที่อำเภอจี้เฉิงได้เป็นระยะเวลาสั้น ๆ ราชสำนักอาศัยกองกำลังระดับภูมิภาคในการปราบปรามกบฏ ในเวลาต่อมามณฑลอิวจิ๋วก็ถูกครอบครองโดยขุนศึกต่าง ๆ ตามลำดับคือเล่าหงี (劉虞 หลิว ยฺหวี), กองซุนจ้าน (公孫瓚 กงซุน จ้าน), อ้วนเสี้ยว (袁紹 ยฺเหวียน เช่า), อ้วนฮี (袁熙 ยฺเหวียน ซี) และโจโฉ (曹操 เฉา เชา) เมื่อ ค.ศ. 192 เล่าหงีถูกกองซุนจ้านที่เป็นผู้ใต้บังคับบัญชาโค่นอำนาจ สองปีต่อมา กองซุนจ้านถูกอ้วนเสี้ยวขับไล่ออกจากจี้เฉิงโดยการหนุนช่วยจากพันธมิตรชนเผ่าออหวน (烏桓 อูหฺวาน) และเซียนเปย์ (鮮卑) จากทุ่งหญ้าสเตปป์  หลังอ้วนเสี้ยวเสียความมีอำนาจสูงสุดในการปกครองภาคเหนือของจีนให้กับโจโฉในยุทธการที่กัวต๋อ (官渡 กวานตู้) เมื่อ ค.ศ. 200 อ้วนฮีบุตรชายของอ้วนเสี้ยวได้เข้าครอบครองมณฑลอิวจิ๋วจนถึง ค.ศ. 204 ก่อนจะหลบหนีไปพึ่งชนเผ่าออหวน ในที่สุดโจโฉก็เอาชนะชนเผ่าออหวนได้เมื่อ ค.ศ. 207 และสยบภาคเหนือของจีนได้สำเร็จ

 ยุคสามก๊ก 
ในยุคสามก๊ก รัฐวุยก๊ก (魏國 เว่ย์กั๋ว) ที่ก่อตั้งโดยโจผี (曹丕 เฉา พี) บุตรชายของโจโฉปกครองมณฑลของราชวงศ์ฮั่นสิบมณฑลรวมถึงอิวจิ๋วและจี้เฉิงที่เป็นอำเภอเอก ในเขตการปกครองของมณฑลอิวจิ๋วมีทั้งหมด 11 เมือง ได้แก่ ฟ่านหยาง (範陽郡 ฟ่านหยางจฺวิ้น), ราชรัฐเยียน, ปักเป๋ง (北平郡 เป่ย์ผิงจฺวิ้น), ช่างกู่, ไตกุ๋น, เลียวไส, เลียวตั๋ง, เสฺวียนถู, เล่อล่าง, ชางหลี (昌黎郡 ชางหลีจฺวิ้น) และไต้ฟาง (帶方郡 ไต้ฟางจฺวิ้น) มีอำเภอภายใต้ปกครองรวม 60 อำเภอ(Chinese) 中国历史政区 三国  Last accessed 2013-01-20 เมื่อ ค.ศ. 238 ในการบุกเลียวตั๋งของสุมาอี้ (司馬懿 ซือหม่า อี้) เพื่อรบกับกองซุนเอี๋ยน (公孫淵 กงซุน เยฺวียน) ได้ขยายอาณาเขตด้านตะวันออกของอิวจิ๋วไปยังเลียวตั๋ง เมื่อ ค.ศ. 244–245 บู๊ขิวเขียม (毌丘儉 กว้านชิว เจี่ยน) เปิดสงครามโคกูรยอ-วุยก๊กรบกับอาณาจักรโคกูรยอจากเมืองเสฺวียนถู (ปัจจุบันคือนครเฉิ่นหยาง)

ราชสำนักวุยก๊กจัดตั้งที่ว่าการในมณฑลอิวจิ๋วเพื่อการจัดการความสัมพันธ์กับชนเผ่าออหวนและเซียนเปย์ ผู้ว่าการมณฑลเมื่อ ค.ศ. 250 ได้สร้างระบบชลประทานลี่หลิงเยี่ยน (戾陵堰) ซึ่งช่วยเพิ่มผลผลิตทางการเกษตรในที่ราบโดยรอบจี้เฉิง(Chinese) 魏晋十六国时期的幽州城, 北京城市历史地理  2005-12-30

 ราชวงศ์จิ้น 
ในยุคราชวงศ์จิ้นตะวันตก (西晉 ซีจิ้น; ค.ศ. 265–316) มณฑลอิวจิ๋วประกอบด้วย 7 เมืองและ 34 อำเภอ ที่ว่าการมณฑลถูกย้ายจากอำเภอจี้เฉิงไปยังเมืองฟ่านหยางซึ่งปัจจุบันคือนครจัวโจว (涿州)(Chinese) 中国历史政区 三国  Last accessed 2013-01-20 ราชวงศ์จิ้นตะวันตกเพิ่มจำนวนอำเภอจาก 19 อำเภอเมื่อ ค.ศ. 265 เป็น 31 อำเภอเมื่อ ค.ศ. 291 5 เมืองและ 26 อำเภอที่อยู่ในเขตของมณฑลเหลียวหนิง (遼寧) ในปัจจุบันเดิมเป็นส่วนหนึ่งของอำเภออิวจิ๋วและถูกแบ่งมาจัดตั้งเป็นมณฑลผิงโจว (平州)

อิวจิ๋วยังคงเป็นมณฑลสำคัญบนชายแดนทางเหนือ เมื่อ ค.ศ. 270 ราชสำนักแต่งตั้งให้อุยก๋วน (衛瓘 เว่ย์ กว้าน) เป็นผู้ว่าการมณฑลอิวจิ๋ว ผู้รับผิดชอบหน้าที่ถัดจากอุยก๋วนคือตงปีน (唐彬 ถาง ปิน; ได้รับการแต่งตั้งเมื่อ ค.ศ. 282) และจาง หฺวา (張華; ได้รับการแต่งตั้งเมื่อ ค.ศ. 291) ในช่วงที่เกิดสงครามแปดอ๋อง มณฑลอิวจิ๋วถูกครอบครองโดยหวาง จฺวิ้น (王浚) ผู้ผูกมิตรกับชนเผ่าเร่ร่อนที่อยู่ทางเหนือของมณฑลอิวจิ๋ว โดยจัดให้เหล่าบุตรสาวได้สมรสกับหัวหน้าเผ่าของชนเผ่าเซียนเปย์และออหวน

การที่หวาง จฺวิ้นสนับสนุนจักรพรรดิซือหม่า หลุน (司馬倫) ในการรบกับอ๋ององค์อื่น ๆ ทำให้เป็นศัตรูกับซือหมา อิ่ง (司馬穎) ผู้ซึ่งแต่งตั้งให้เหอ เหยี่ยน (和演) เป็นข้าหลวงมณฑลอิวจิ๋วเมื่อ ค.ศ. 304 และสั่งให้เหอ เหยี่ยนคิดการกำจัดหวาง จฺวิ้น เหอ เหยี่ยนจึงสมคบคิดกับเฉิ่น เติง (審登) หัวหน้าเผ่าของชนเผ่าออหวนจะลอบสังหารหวาง จฺวิ้นที่กำลังเดินทางไปแม่น้ำชิงฉฺวาน (清泉) ทางใต้ของอำเภอจี้เฉิง แต่ระหว่างการเดินทางมีพายุฝนกระหน่ำและทำให้อาวุธขึ้นสนิม เฉิ่น เติงเชื่อว่าพายุฝนนี้เป็นการแทรกแซงจากเทพเจ้าเพื่อช่วยเหลือหวาง จฺวิ้น เฉิ่น เติงจึงตัดสินใจเปิดเผยแผนการของเหอ เหยี่ยนให้หวาง จฺวิ้นทราบ จากนั้นหวาง จฺวิ้นจึงสังหารเหอ เหยี่ยนและเข้ายึดอำนาจในมณฑลอิวจิ๋ว หวาง จฺวิ้นร่วมกับเหล่าพันธมิตรอันได้แก่ซือหม่า เถิง (司馬腾), ตฺว้าน อู้อู้เฉิน (段務勿塵) แห่งชนเผ่าเซียนเปย์ตระกูลตฺว้าน (段) และเหล่าชนเผ่าออหวนในการโจมตีซือหมา อิ่งซึ่งอยู่ทางใต้ของภูมิภาคเหอเป่ย์  ซือหมา อิ่งอนุญาตให้หลิว เยฺวียน (劉淵) แม่ทัพชนเผ่าซฺยงหนู (匈奴) ให้เดินทางออกจากอำเภอเงียบกุ๋น (鄴城 เย่เฉิง) ซึ่งอยู่ทางใต้ของภูมิภาคเหอเป่ย์ กลับไปยังภูมิภาคชานซี (山西) เพื่อระดมพลชาวซฺยงหนูมาร่วมศึกนี้

เมื่อหลิว เยฺวียนกลับไปถึงชานซี จึงสร้างกองทัพหลากชาติพันธุ์และตั้งตนเป็นอิสระจากราชวงศ์จิ้น เมื่อ ค.ศ. 308 หลิว เยฺวียนสถาปนาตนเป็นจักรพรรดิแห่งรัฐฮั่น (漢) ซึ่งภายหลังเปลี่ยนชื่อเป็นเจ้า (趙) และนักประวัติศาสตร์รู้จักในชื่อรัฐเจ้าแรก (前趙 เฉียนเจ้า) เมื่อ ค.ศ. 316 หลิว เย่า (劉曜) พระโอรสบุญธรรมของหลิว เยฺวียนทรงจับกุมจักรพรรดิจิ้นหมิ่นตี้ (晉愍帝) ได้ในลกเอี๋ยง (洛陽 ลั่วหยาง) ถือเป็นการสิ้นสุดของราชวงศ์จิ้นตะวันตก ซือหม่า หรุย (司馬睿) ทรงฟื้นฟูราชวงศ์ขึ้นในเจี้ยนคาง (建康; ปัจจุบันคือนครหนานจิง) เป็นที่รู้จักในนามราชวงศ์จิ้นตะวันออก (東晉 ตงจิ้น) ปกครองภาคใต้ของจีน ในขณะที่ภาคเหนือของจีนแตกออกเป็นหลายรัฐ ส่วนมากก่อตั้งโดยชนกลุ่มน้อย

หวาง จฺวิ้นในมณฑลอิวจิ๋วยังคงภักดีต่อราชวงศ์จิ้นตะวันออกที่เจี้ยนคาง และสามารถต้านทานการโจมตีหลายครั้งของฉือ เลย์ (石勒) ชนเผ่าเจี๋ย (羯) ผู้ใต้บังคับบัญชาของหลิว เยฺวียน จากนั้นฉือ เลย์จึงใช้ทรัพย์สินซื้อตัวตฺว้าน จี๋ลู่เจฺวี้ยน (段疾陸眷) และตฺว้าน มั่วเพย์ (段末柸) ที่เป็นพันธมิตรของหวาง จฺวิ้น เรื่องนี้ทำให้หวาง จฺวิ้นโกรธ จึงดำเนินการติดต่อชนเผ่าเซียนเปย์ตระกูลทั่วป๋า (拓跋) จากทางตะวันตกให้เข้าโจมตีชนเผ่าเซียนเปย์ตระกูลตฺว้าน แต่ชนเผ่าเซียนเปย์ตระกูลตฺว้านกลับเป็นฝ่ายมีชัย เมื่อ ค.ศ. 314 ฉือ เลย์แสร้งยอมจำนนต่อหวาง จฺวิ้น หวาง จฺวิ้น หลงกลและลดความระมัดระวังลง ฉือ เลย์จึงจับตัวและสังหารหวาง จฺวิ้น แต่มณฑลอิวจิ๋วตกไปอยู่ภายใต้การครอบครองของตฺว้าน ผี่ตี (段匹磾) แห่งชนเผ่าเซียนเปย์ตระกูลตฺว้าน เมื่อ ค.ศ. 319 ฉือ เลย์ก่อตั้งรัฐของตนเองคือรัฐเจ้าหลัง (後趙 โฮ่วเจ้า) ในเซียงกั๋ว (襄国; ปัจจุบันคือนครสิงไถ) เอาชนะตฺว้าน ผี่ตีและยึดมณฑลอิวจิ๋วมาได้

เมื่อ ค.ศ. 349 การปกครองของรัฐเจ้าหลังถูกโค่นล้มโดยหราน หมิ่น (冉閔) ผู้ซึ่งก่อตั้งรัฐหรานเว่ย์ (冉魏) ขึ้นทางใต้ของภูมิภาคเหอเป่ย์ ในช่วงที่เกิดความวุ่นวายนี้ ชนเผ่าเซียนเปย์ตระกูลมู่หรง (慕容) จากภูมิภาคเลียวตั๋ง (遼東 เหลียวตง) ได้ยกทัพบุกใต้ ตระกูลมู่หรงก่อตั้งรัฐเยียนแรก (前燕 เฉียนเยียน) เมื่อ ค.ศ. 337 แต่ยังคงสถานะรัฐประเทศราชของราชวงศ์จิ้นตะวันออก เมื่อ ค.ศ. 350 มู่หรง จฺวิ้น (慕容儁) ผู้เป็นอ๋องแห่งเยียน ทำตามคำแนะนำของมู่หรง ฉุย (慕容垂) น้องชายต่างมารดาในการโจมตีรัฐเจ้าหลังและรัฐหรานเว่ย์โดยอ้างว่าเพื่อกอบกู้ภาคเหนือของจีนให้กลับมาอยู่ภายใต้การปกครองของราชวงศ์จิ้น ตระกูลมู่หรงสามารถยึดมณฑลอิวจิ๋วได้อย่างรวดเร็ว เมื่อ ค.ศ. 352 มู่หรง จฺวิ้นสถาปนาตนเป็นจักรพรรดิและย้ายนครหลวงจากจี๋เฉิง (棘城) ซึ่งปัจจุบันอยู่ในมณฑลเหลียวหนิง ไปยังจี้เฉิง (蓟城) ในมณฑลอิวจิ๋ว ในอีก 5 ปีต่อมา นครหลวงของรัฐเยียนก่อนย้ายไปอยู่เงียบกุ๋นทางใต้

เมื่อ ค.ศ. 370 รัฐเยียนแรกถูกพิชิตโดยรัฐฉินแรก (前秦 เฉียนฉิน) ที่นำโดยฝู เจียน (苻堅) ชนเผ่าตี (氐) ร่วมด้วยขุนพลหวาง เหมิ่ง (王猛) ทั้งสองได้รับการหนุนช่วยจากมู่หรง ฉุยซึ่งแปรพักตร์จากรัฐเยียนแรกเนื่องจากการแย่งชิงอำนาจในราชสำนัก เมื่อ ค.ศ. 383 หลังรัฐฉินแรกพ่ายแพ้ให้กับราชวงศ์จิ้นตะวันออกในยุทธการที่แม่น้ำเฝย์ (淝水 เฝย์ฉุ่ย) มู่หรง ฉุยได้ก่อตั้งรัฐเยียนหลัง (後燕 โฮ่วเยียน) ซึ่งครอบคลุมพื้นที่ส่วนใหญ่ของรัฐเยียนแรกรวมถึงมณฑลอิวจิ๋ว ส่วนทางด้านตะวันตกนั้น ชนเผ่าเซียนเปย์ตระกูลทั่วป๋าได้ก่อตั้งรัฐเว่ย์เหนือ (北魏 เป่ย์เว่ย์) ขึ้นเมื่อ ค.ศ. 386 แล้วยกทัพบุกรัฐเยียนหลังเมื่อ ค.ศ. 396 ยืดได้ยีหยง จี้เฉิง และเมืองอื่น ๆ ในมณฑลอิวจิ๋ว เมื่อถึง ค.ศ. 439 รัฐเว่ย์เหนือก็สามารถกำจัดรัฐสุดท้ายของสิบหกรัฐและรวบรวมภาคเหนือของจีนเป็นหนึ่งเดียว

 อิวจิ๋วอื่น ๆ ในยุคสิบหกรัฐ 
ในยุตสิบหกรัฐ (ค.ศ. 304-439) นอกจากมณฑลอิวจิ๋วทางเหนือของภูมิภาคเหอเป่ย์ซึ่งถูกผลัดเปลี่ยนกันครอบครองโดยรัฐเจ้าแรก, เยียนแรก, ฉินแรก, เจ้าหลัง และเว่ย์เหนือ ยังมีอีกหลายรัฐอื่น ๆ ในส่วนต่าง ๆ ของจีนที่ตั้งชื่อเขตการปกครองภายในอาณาเขตของรัฐตนด้วยชื่อ "อิวจิ๋ว" (โยวโจว) "十六国政区" Chinabaike Accessed 2011-02-08 เมื่อหลิว เยฺวียนปกครองรัฐเจ้าแรก มณฑลอิวจิ๋วของรัฐเจ้าแรกมีที่ว่าการในพื้นที่ในเขตหลีฉือ (離石) มณฑลชานซีในปัจจุบัน เมื่อหลิว เย่าขึ้นครองรัฐเจ้าแรก มณฑลอิวจิ๋วของรัฐเจ้าแรกย้ายไปยังบริเวณที่เป็นเป่ย์ตี้ (北地) เขตเย่าโจว (耀州) มณฑลฉ่านซี (陝西) มณฑลอิวจิ๋วของของรัฐเยียนใต้ (南燕 หนานเยียน) มีที่ว่าการในพื้นที่ในนครเหลียวเฉิง (聊城) มณฑลชานตง (山東) ในปัจจุบัน  มณฑลอิวจิ๋วของรัฐเซี่ย (夏) มีที่ว่าการในพื้นที่ของกองธงหางจิ่น (杭锦旗 หางจิ่นฉี) ในเขตปกครองตนเองมองโกเลียในในปัจจุบัน  ในช่วงเวลาหนึ่งในคริสต์ศตวรรษที่ 4 มีมณฑลอิวจิ๋ว 4 แห่งในภาคเหนือของจีน ได้แก่ในรัฐเยียนเหนือ (北燕 เป่ย์เยียน), เยียนใต้, เซี่ย และเว่ย์เหนือ

 ราชวงศ์เหนือ 
เมื่อ ค.ศ. 497 มณฑลอิวจิ๋วเป็นหนึ่งในประมาณ 41 มณฑลของราชวงศ์เว่ย์เหนือซึ่งเวลานั้นปกครองพื้นที่ส่วนใหญ่ของภาคเหนือและภาคกลางของจีน อาณาเขตมณฑลอิวจิ๋วในเวลานั้นมีพื้นที่ส่วนใหญ่อยู่ส่วนใต้ของบริเวณที่เป็นเทศบาลนครปักกิ่งในปัจจุบัน อำเภอเอกยังคงอยู่ที่จี้เฉิง(Chinese) 中国历史政区 南北朝•北魏  Last Accessed 2013-01-20

ในช่วงปลายราชวงศ์เว่ย์เหนือ เกิดกลุ่มกบฏขึ้นหลายกลุ่มที่ก่อการต่อต้านราชวงศ์เว่ย์เหนือทั้งภายในและโดยรอบมณฑลอิวจิ๋ว เมื่อ ค.ศ. 494 กบฏหวาง ฮุ่ยติ้ง (王惠定) ก่อการเป็นเวลาหนึ่งเดือน(Chinese) 北魏迁都后为何迅速衰亡 Last Accessed 2013-01-20 เมื่อ ค.ศ. 514 สมณะหลิว เซิงเช่า (劉僧紹) นำกบฏพุทธศาสนิกชนในมณฑลอิวจิ๋ว เมื่อ ค.ศ. 524 บรรดาครอบครัวทหารชนเผ่าเซียนเปย์ในหกหัวเมืองชายแดน (六鎮 ลิ่วเจิ้น) ก่อกบฏต่อต้านราชวงศ์เว่ย์เหนือ แต่ถูกปราบปรามด้วยความช่วยเหลือของยฺวี่จิ่ว-ลฺหวี อาน่ากุย (郁久閭阿那瓌) ผู้นำชนเผ่าโหรวหรัน (柔然) ต่อมาราชวงศ์เว่ย์เหนือย้ายผู้อยู่อาศัยในหัวเมืองชายแดน 200,000 คนไปยังภูมิภาคเหอเป่ย์ แต่ปัญหาทุพภิกขภัยที่เกิดขึ้นในท้องถิ่นทำให้บรรดาผู้อพยพก่อกบฏอีกครั้งภายใต้การนำของตู้ ลั่วโจว (杜洛周) เมื่อ ค.ศ. 525  ตู้ ลั่วโจวนำกบฏจากเมืองช่างกู่ (ปัจจุบันคืออำเภอหฺวายหลาย) ลงใต้ผ่านด่านจฺวียง (	居庸關 จฺวียงกวาน) และเอาชนะกองกำลังของราชวงศ์เว่ย์เหนือในพื้นที่ทางเหนือของมณฑลอิวจิ๋ว ในที่สุดก็สามารถยึดเมืองได้(Chinese) 北魏各族人民大起义 2007-6-15 เมื่อ ค.ศ. 528 กองกำลังของราชวงศ์เว่ย์เหนือภายใต้การนำของโหว เยฺวียน (侯淵) ผู้ใต้บังคับบัญชาของเอ่อร์จู หรง (爾朱榮) ยึดเมืองคืนจากหาน โหลว (韓樓) ผู้นำกบกฏมาได้(Chinese) 侯渊讨韩楼于蓟 Last Accessed 2013-01-20

เมื่อ ค.ศ. 534 อาณาเขตของราชวงศ์เว่ย์เหนือแตกออกเป็น 2 รัฐโดยมีแม่น้ำฮองโห (黄河 หฺวางเหอ) เป็นเส้นแบ่งเขตแดน ได้แก่ ราชวงศ์เว่ย์ตะวันตก (西魏 ซีเว่ย์) และราชวงศ์เว่ย์ตะวันออก (東魏 ตงเว่ย์) โดยราชวงศ์เว่ย์ตะวันออกได้ครอบครองมณฑลอิวจิ๋ว ราชวงศ์เว่ย์ตะวันออกปกครองเป็นเวลา 16 ปีก่อนถูกแทนที่โดยราชวงศ์ฉีเหนือ (北齊 เป่ย์ฉี) แม้ว่าราชวงศ์ฉีเหนือมีอาณาเขตเพียงครึ่งหนึ่งของราชวงศ์เว่ย์เหนือเดิม แต่ก็มีการแบ่งเขตการปกครองถึง 105 มณฑล(Chinese) 北齐地理志 2008-06-01

 ราชวงศ์สุยและถัง 

ราชวงศ์สุย (隋) รวมแผ่นดินจีนเป็นหนึ่งเมื่อ ค.ศ. 589 และไม่ได้ใช่มณฑล (โจว) เป็นหน่วยการปกครอง ทุกมณฑลถูกเปลี่ยนสถานะเป็นเมืองหรือจฺวิ้น (郡) อิวจิ๋วถูกเปลี่ยนชื่อเป็น จัวจวิ้น (涿郡; หรือ "ตุ้นก้วน") เป็นหนึ่งใน 190 เมืองของจีนยุคราชวงศ์สุย(Chinese) 中国历史政区 隋  Accessed 2013-01-20

ราชวงศ์ถัง (唐) นำระบบมณฑล (โจว) กลับมาใช้โดยใช้แทนที่เมือง (จฺวิ้น) จัวจฺวิ้นถูกได้รับการเปลี่ยนชื่อกลับเป็นอิวจิ๋ว (โยวโจว) ซึ่งเมื่อ ค.ศ. 640 ถึอเป็นหนึ่งใน 360 มณฑลของราชวงศ์ถัง(Chinese) 中国历史政区 唐  Accessed 2013-01-20 อำเภอเอกของอิวจิ๋วยังคงอยู่ที่จี้เฉิง ราชวงศ์ถังยังได้จัดตั้งกองทหารรักษาการณ์บัญชาชายแดน 10 กองเรียกว่าเจี๋ยตู้ฉื่อ (節度使) เจี๋ยตู้ฉื่อของมณฑลอิวจิ๋วตั้งอยู่ในอำเภอจี้เฉิงและกลายเป็นหนึ่งใน "สามกองทหารรักษาการณ์ก่อกบฏแห่งเหอเป่ย์" หลังกบฏอาน ลู่ซาน (安禄山) ภายหลังสงคราม เจี๋ยตู้ฉื่อของมณฑลอิวจิ๋วยังคงสถานะกึ่งอิสระจากการปกครองของราชวงศ์ถัง

 ยุคห้าวงศ์สิบรัฐถึงราชวงศ์เหลียว 
ในยุคห้าวงศ์สิบรัฐ (ค.ศ. 907–960) ขุนศึกหลิว เหรินกง (劉仁恭) ก่อตั้งฐานอำนาจของตนในอิวจิ๋วและสถาปนาตนเป็น "อ๋องแห่งเยียน" (燕王 เยียนหวาง) ท้ายที่สุดหลิว เหรินกงก็ถูกโค่นอำนาจโดยราชวงศ์ถังยุคหลัง (後唐 โฮ่วถัง; ค.ศ. 923–936) ฉือ จิ้งถัง (石敬瑭) ผู้ก่อตั้งราชวงศ์จิ้นยุคหลัง (後晉 โฮ่วจิ้น; ค.ศ. 936–947) สวามิภักดิ์ต่อราชวงศ์เหลียว (遼) ของชาวคีตัน (契丹 ฉี่ตาน) และยกสิบหกมณฑล (อิวจิ๋วเป็นหนึ่งในสิบหกมณฑล) ให้กับชาวคีตัน เมื่อ ค.ศ. 938 ชาวคีตันก่อตั้งนครหลวงแห่งที่สองในมณฑลอิวจิ๋วและตั้งชื่อว่าจังหวัดหนานจิงโยวตู (南京幽都府 หนานจิงโยวตูฝู่) เมื่อ ค.ศ. 1012 เปลี่ยนชื่อเป็นจังหวัดซีจิน (析津府 ซีจินฝู่) และภายหลังเปลี่ยนชื่อเป็นเยียนจิง (燕京) ตั้งแต่นั้นชื่อ "อิวจิ๋ว" (โยวโจว) ก็ไม่ถูกนำมาใช้อีกเลย

 ดูเพิ่ม 
 รัฐเยียน
 ประวัติศาสตร์ของปักกิ่ง
 จี้เฉิง

 หมายเหตุ 

 อ้างอิง 

 บรรณานุกรม 


หมวดหมู่:มณฑลของจีนโบราณ
หมวดหมู่:มณฑลของราชวงศ์ฮั่น