ดาโต๊ะปังกาลัน

ดาโต๊ะปังกาลัน (, ดาตกเปิงกาลัน) หรือ ระตูปังกาลัน (, ราตูเปิงกาลัน; ) ใน พระราชพงศาวดารกรุงรัตนโกสินทร์ รัชกาลที่ 1 เรียกว่า ดาตูปักลัน [ปัก-กะ-ลัน] ส่วน พงศาวดารเมืองปัตตานี ว่า ระตูปะก่าลัน เป็นเจ้าเมืองปัตตานีในช่วงปี พ.ศ. 2334-2352 โดยดำรงตำแหน่งเป็นรายาองค์ที่ 2 ในฐานะประมุขสูงสุดแห่งเมืองปัตตานี

ในปี พ.ศ. 2328 ปัตตานีได้ตกเป็นประเทศราชของสยาม ต่อมาพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช ทรงแต่งตั้งเติงกูลามีเด็น เป็นเจ้าเมืองปกครองปัตตานี ครั้นถึงปี พ.ศ.2332 เติงกูลามีเด็นคิดแข็งข้อต่อสยามและมุ่งฟื้นฟูอำนาจการปกครองดั้งเดิมของอาณาจักรปัตตานี จึงได้ส่งสาสน์ให้พระเจ้าองเชียงสือ กษัตริย์แห่งอันนาม (เวียดนามในปัจจุบัน) ให้ยกทัพตีกรุงเทพทางทิศตะวันออก ส่วนตนเองจะยกทัพตีกรุงเทพทางทิศใต้ แต่พระเจ้าองเชียงสือได้นำเรื่องดังกล่าวกราบทูลพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าฯ พระองค์จึงให้ส่งกองทัพซึ่งนำโดยพระยากลาโหมราชเสนาลงมาปราบ เติงกูลามีเด็นเสียชีวิตลงในการปราบปรามครั้งนั้น ต่อมาได้แต่งตั้ง "ดาโต๊ะปังกาลัน" ปกครองปัตตานีแทน พร้อมทั้งแต่งตั้งนายขวัญซ้ายไปเป็นผู้ตรวจการสอดส่องดูแลการปกครองของดาโต๊ะปังกาลัน

ทางการไทยมองว่าการที่เติงกูลามีเด็นเลือกติดต่อพระเจ้าองเชียงสือ เป็นเพราะตระกูลผู้ปกครองปัตตานีมีความสัมพันธ์ใกล้ชิดกับราชวงศ์ที่ปกครองจามปาซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของเวียดนาม

หลักฐานไทยระบุเกี่ยวกับดาโต๊ะปังกาลันว่า "มีสติปัญญาและมีอำนาจมาก เมืองใกล้เคียงก็คร้ามกลัวอยู่" และทางมลายูระบุว่า "ดาโต๊ะปังกาลัน" เป็นหลานของ วัน ฟากิฮ์ อาลี มหารายาเลลา หรือ นิอาลี ซึ่งเป็นโอรสในสุลต่านอับดุลฮามิดชาร์ หรือ นิมุสตอฟา ดาตูยามู-จามปา และได้รับแต่งตั้งเป็นแม่ทัพใหญ่ปัตตานีในสมัยรายาอูงู นับว่าเป็นสายตระกูลเจ้านายมลายูที่ได้กำเนิดเป็นดาตูปกครองเมืองต่าง ๆ เช่น ปกครองจามปา (เวียดนาม) ดาตูยามู (ยะหริ่ง) ดาตูปูยุด และดาตูกลันตัน  นอกจากนั้นดาโต๊ะปังกาลันยังเป็นบุตรเขยของดาโต๊ะกรือเซะ ดาโต๊ะปังกาลันจึงมีฐานอำนาจที่เข้มแข็งความสัมพันธ์สยาม-ปัตตานี จากธนบุรีสู่รัตนโกสินทร์ (PDF).P3–5.

ภายใต้การปกครองของดาโต๊ะปังกาลัน เมืองปัตตานีมีความสงบระดับหนึ่ง แต่ยังเกิดความขัดแย้งทางการปกครองระหว่างเจ้าเมืองมลายูและข้าราชการสยามขึ้นบ่อยครั้ง จนในปี พ.ศ. 2351 ดาโต๊ะปังกาลันและวงศ์พระญาติซึ่งเป็นเจ้าเมืองในการปกครองปัตตานี ผู้นำในท้องถิ่นใกล้เคียงรวมทั้งชาวปัตตานี ร่วมกันยกกำลังเข้าโจมตีข้าราชการสยามที่ปกครองอยู่จนต้องหนีไปสงขลา กองทัพจากนครศรีธรรมราชและสงขลากำลังไปถึงปัตตานี แต่ไม่สามารถเอาชนะได้ จนกระทั่งกองทัพจากกรุงเทพ นำโดยเจ้าพระยาพลเทพ (บุนนาคบ้านแม่ลา) ออกไปช่วย ในที่สุดปัตตานียอมแพ้อย่างสิ้นเชิง ส่วนดาโต๊ะปังกาลันก็เสียชีวิตระหว่างการสู้รบ

 อ้างอิง 

หมวดหมู่:เจ้าผู้ครองนครปัตตานี
หมวดหมู่:กลุ่มราชวงศ์ดาตูยามู-จามปา