รายาฮีเยา

รายาฮีเยา (, ราจาฮีเจา, มลายูปัตตานี: ; สวรรคต 28 สิงหาคม พ.ศ. 2159) หรือ นาชาแยฮีเยา เป็นพระราชธิดาในสุลต่านมันโซร์ชาห์ รายาฮีเยาขึ้นครองราชสมบัติอาณาจักรปตานีหลังการสวรรคตของรายาบะห์โดร์ชาห์ พระราชอนุชา ทำให้อาณาจักรขาดรัชทายาทที่เป็นผู้ชาย รัชสมัยของพระองค์ได้รับการยกย่องว่าเป็นรัชสมัยแห่งความร่มเย็น ในช่วงต้นรัชกาลพระองค์ต้องเผชิญหน้ากับอำมาตย์และเสนาบดีที่แสวงหาอำนาจกับกษัตริย์ผู้หญิงพระองค์แรกของปตานี แต่ด้วยพระราโชบายด้านการค้า ระบบเศรษฐกิจ รวมไปถึงการต่างประเทศ ทำให้อาณาจักรปตานีภายใต้การปกครองของเจ้าเหนือหัวที่เป็นอิสตรี เจริญรุ่งเรืองเป็นอย่างดีประวัติศาสตร์ราชอาณาจักรมลายูปะตานี, หน้า 24-25 ซึ่งปตานีภายใต้การปกครองของราชนารีถึงสี่รัชกาลนี้ เป็นช่วงที่ปตานีมีความรุ่งเรืองด้านเศรษฐกิจสูงสุดจากการเป็นเมืองท่านานาชาติในฝั่งตะวันออกของคาบสมุทรมลายู เคียงคู่กับเมืองมะละกาในฝั่งตะวันตก จนเรียกได้ว่าเป็น "ยุคทองของปตานี"เล่าขานตำนานใต้, หน้า 59

นอกจากการค้าและการต่างประเทศแล้ว รายาฮีเยายังใส่พระทัยพสกนิกรของพระองค์ ด้วยการขุดคลองชลประทานที่หมู่บ้านเตอร์มางัน เพื่อลดทอนความเค็มของคลองกือเซะ ทำให้ราษฎรสามารถนำน้ำไปใช้ด้านเกษตรกรรมและอุปโภค-บริโภคได้ นับว่าเป็นกษัตริย์ที่พสกนิกรเคารพรัก และให้การยอมรับในความสามารถด้านการปกครอง

 พระปรมาภิไธย 
พระนาม "ฮีเยา" เป็นคำมลายู แปลว่า สีเขียว

ในเอกสารของฟือร์เนา เม็งดึช ปิงตู () นักเขียนและนักสำรวจชาวโปรตุเกส ระบุว่า กษัตริย์อยุธยาขนานพระอิสริยยศ "พระเจ้า" ที่มีความหมายว่า พระเจ้าแผ่นดิน แต่ชาวมลายูออกเสียงเป็น เปอราเจา () แก่กษัตริย์ปตานีทุกพระองค์ เพราะฝ่ายอยุธยามองว่าปตานีเป็นประเทศราชหรือเมืองขึ้นของตนเอง ที่ต้องส่งต้นไม้เงินต้นไม้ทองมาเป็นบรรณาการทุก ๆ สามปีHikayat Patani The Story of Patani, p.8 นอกจากนี้กษัตริย์อยุธยายังออกพระนามรายาฮีเยาและนางพญาผู้ครองปตานีว่า "พระนางเจ้าหญิง"ประวัติศาสตร์ราชอาณาจักรมลายูปะตานี, หน้า 26 แต่ชาวเมืองตานีออกเสียงเป็น นาชาแย, รายาจาเย็ง หรือ นังจาแย

เอกสารยุครัตนโกสินทร์ จะออกพระนามกษัตริย์หรือสุลต่านปตานีว่า "พระยาปัตตานี" และราชินีนาถแห่งปตานีจะออกพระนามว่า "นางพระยาปัตตานี"ประชุมพงษาวดาร ภาคที่ 3, หน้า 1

รายาฮีเยามีพระนามหลังสวรรคตว่า "มาร์โฮมเกอร์ตามางัน" (,Hikayat Patani The Story of Patani, p.106 มาร์ฮุมตัมบางัน) เพราะรายาฮีเยาเคยเสด็จไปทอดพระเนตรการขุดคลองที่หมู่บ้านเตอร์มางัน (ปัจจุบันตั้งอยู่ใกล้กับบ้านปรีกี ตำบลเมาะมาวี อำเภอยะรัง จังหวัดปัตตานี)ประวัติศาสตร์ราชอาณาจักรมลายูปะตานี, หน้า 34-35

 พระราชประวัติ 
 มูลเหตุแห่งการครองราชย์ 
รายาฮีเยาเป็นพระราชธิดาในสุลต่านมันโซร์ชาห์ (, มันซูร์ชะฮ์) ประสูติแต่พระอัครมเหสี ซึ่งสุลต่านมันโซร์มีพระราชโอรสสองพระองค์ คือ รายาบะห์โดร์ (, บะฮ์ดูร์) เป็นพระราชโอรสพระองค์แรก และรายาบีมา () เป็นพระราชโอรสพระองค์เล็ก ทั้งสองประสูติแต่บาทบริจาริกาประวัติศาสตร์ราชอาณาจักรมลายูปะตานี, หน้า 23 และมีพระราชธิดาสี่พระองค์ คือ รายาฮีเยา รายาบีรู รายาอูงู และรายาเอมัซเกอเรอจัง () ตามลำดับHikayat Patani The Story of Patani, p. 11 พระนามของพระราชธิดานั้นตั้งตามสีของสายรุ้ง คือ สีเขียว สีฟ้า สีม่วง และสีทอง ตามลำดับHikayat Patani The Story of Patani, p. 10 ซี่งเจ้าหญิงพระองค์เล็ก คือ รายาเอมัซเกอเรอจัง สิ้นพระชนม์ตั้งแต่ยังเป็นทาริกา

สุลต่านมันโซร์ชาห์เสด็จสวรรคตเมื่อรายาฮีเยามีพระชนมายุราว 20 พรรษา ก่อนสวรรคต พระองค์มีพระบรมราชโองการให้สถาปนาสุลต่านปาเตะสยาม (, ปาติกเซียม) หรือ พระกุมารสยาม พระภาติยะวัย 9 พรรษา ขึ้นเป็นสุลต่านแห่งปตานีหลังพระองค์เสด็จสวรรคต ซึ่งก็เป็นไปตามพระราชประสงค์ สุลต่านปาติกสยามขึ้นครองราชสมบัติเป็นยุวราชา โดยมีรายาอาอีชะห์ (, อาอีชะฮ์) พระราชปิตุจฉา คอยปฏิบัติหน้าที่เป็นผู้สำเร็จราชการแทนพระองค์Hikayat Patani The Story of Patani, p. 95 แต่สุลต่านปาติกสยามเสวยราชสมบัติได้ไม่นาน ก็ถูกรายามัมบัง (, บัมบัง) พระเชษฐาที่ประสูติแต่บาทบริจาริกา ซึ่งขุนนางชื่อศรีอัมรัต (, เซอรีอัมรัต) กราบทูลยุยงจนเกิดจิตริษยาหมายจะช่วงชิงราชสมบัติ ใช้กริชจ้วงแทงสุลต่านปาติกสยามทางด้านหลัง ฝ่ายรายาอาอีชะห์ทอดพระเนตรเห็นเหตุพอดี จึงเข้าสวมกอดป้องกันสุลต่านน้อย ก็พลอยถูกประทุษร้ายจนสิ้นพระชนม์ลงด้วย สุดท้ายรายามัมบังก็ถูกคมหอกของศรีอัมรัตปลงพระชนม์ไปในที่สุดHikayat Patani The Story of Patani, p. 96-97ปัตตานี กับโลกมลายู และตำนานปาตานี, หน้า 28

หลังการสวรรคตของสุลต่านปาเตะสยาม รายาบะห์โดร์เสวยราชสมบัติปตานี การสืบราชสมบัติกลับมาอยู่ในสายของสุลต่านมันโซร์ชาห์อีกครั้ง แต่หลังจากเสวยราชย์ได้พักใหญ่ รายาบีมา ซึ่งเป็นพระอนุชา ถูกขุนนางชื่อศรีอามานปะห์ลาวัน (, เซอรีอามันปะฮ์ลาวัน) กราบทูลยุยง รายาบีมาจึงลอบปลงพระชนม์สุลต่านบะห์โดร์จนเสด็จสวรรคต และรายาบีมาก็ถูกทหารประจำพระราชวังปลงพระชนม์ทันทีภายในพระราชวัง ทำให้ราชบัลลังก์ปตานีขาดรัชทายาทที่เป็นชายทั้งหมด เพราะสุลต่านบะห์โดร์ก็ไม่มีพระราชบุตรสืบราชสันตติวงศ์ประวัติศาสตร์ราชอาณาจักรมลายูปะตานี, หน้า 24 การชิงดีชิงเด่นในราชสำนักและการเปลี่ยนแปลงนี้เกิดขึ้นอย่างรวดเร็วภายในระยะเวลา 12 ปี หลังการสวรรคตของสุลต่านมันโซร์ชาห์ พระราชชนกของรายาฮีเยา

เมื่อราชบัลลังก์ไร้รัชทายาท จึงมีการประชุมร่วมกันระหว่างพระบรมวงศานุวงศ์ที่เหลือกับเสนาบดี มีมติแต่งตั้งรายาฮีเยาเป็นนางพญาครองเมืองปตานี ถือเป็นสมเด็จพระราชินีนาถพระองค์แรกที่ขึ้นครองปตานี

ขณะที่เอกสารไทยที่เขียนขึ้นในยุครัตนโกสินทร์ซึ่งเขียนขึ้นในยุคหลัง เข้าใจว่าเป็นการปกครองของราชินีนาถแห่งปตานี คือ การว่าราชการแทนพระราชสวามีที่สวรรคต "...ในระหว่างภรรยาเจ้าเมืองปัตตานีว่าการเปนเจ้าเมืองอยู่นั้น สมมุติเรียกกันว่านางพระยาปัตตานี ศรีตวันกรมการพลเมืองในอาณาเขตรเมืองปัตตานี ก็อยู่ในบังคับบัญชานางพระยาปัตตานี เรียบร้อยเหมือนอย่างพระยาปัตตานีสามีว่าการอยู่แต่ก่อน..." ซึ่งกรณีดังกล่าว สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ ทรงอธิบายไว้ในส่วนคำนำ ความว่า "...ข้าพเจ้าได้เห็นจดหมายเหตุเก่าหลายเรื่อง แม้ที่พวกพ่อค้าฝรั่งซึ่งไปมาค้าขายครั้งแผ่นดินสมเด็จพระเจ้าทรงธรรมตลอดจนแผ่นดินสมเด็จพระนารายณ์มหาราชได้จดไว้ กล่าวต้องกันว่า ประเพณีการปกครองเมืองปัตตานีเลือกผู้หญิงในวงศ์ตระกูลเจ้าเมืองซึ่งมีอายุมากจนพ้นเขตต์ที่จะมีบุตร์ได้ เป็นนางพระยา ว่าราชการสืบ ๆ กันมา ประเพณีอย่างนี้ใช้ในบางเมืองในเกาะสุมาตราก่อน แล้วพวกเมืองตานีจึงเอาอย่างมาใช้ พึ่งเลิกประเพณีนี้ในชั้นกรุงศรีอยุธยาเป็นราชธานีในตอนหลัง ๆ ..."ประชุมพงษาวดาร ภาคที่ 3, หน้า ข

 เสวยราชย์ 
 เจ้าเมืองสายก่อกบฏ 
รายาฮีเยาเสวยราชย์สมบัติเมื่อ พ.ศ. 2127 ขณะมีพระชนมายุได้ 32 พรรษาตำนานนางกษัตริย์, หน้า 242-244 ขุนนางและข้าราชบริพารต่างเดินทางเพื่อมาถวายสัตย์ปฏิญาณสาบานตนเพื่อแสดงความจงรักภักดีตามธรรมเนียมต่อหน้าพระพักตร์ ขาดแต่เบินดาฮารากายูเกอลัต () อัครมหาเสนาบดีปาตานี ผู้ทรงอิทธิพลแห่งเมืองสาย ซึ่งลักลอบซ่องสุมไพร่พลในสังกัดประมาณ 5,000 นาย พร้อมทหารเอกคู่ใจอีก 40 นาย ซึ่งกลุ่มหลังนี้ผ่านพิธีกรรมไสยศาสตร์เรื่องคงกระพัน สำหรับก่อกบฏรายาฮีเยาโดยเฉพาะ ไม่กี่เดือนต่อมาหลังการเสวยราชสมบัติ เบินดาฮารากายูเกอลัตได้เคลื่อนกำลังพลประชิดราชธานี บรรดาขุนนางต่าง ๆ ที่ทราบเหตุการณ์ต่างอ้างลาป่วยเพื่อหลบหนีภัยการเมือง

เบินดาฮารากายูเกอลัตเดินเข้าไปยังเขตพระราชฐานของพระราชวังอิซาตานานีลัมมุ่งไปยังท้องพระโรง รายาฮีเยาทรงฉลองพระองค์สีเขียว พระศอทรงสวมพวงมาลัยร้อยด้วยด้ายทองคำ เสด็จออกทรงยืนบนบันไดขั้นบนสุดของราชอาสน์ โดยมีราชองครักษ์สองนายประจำกายอยู่เบื้องล่าง พร้อมด้วยข้าราชบริพารและนางกำนัลหมอบกายอยู่พื้นท้องพระโรง ครั้นเบินดาฮารากายูเกอลัต เจ้าเมืองสาย เดินเข้ามายังท้องพระโรง รายาฮีเยาทรงถอดพวงพวงมาลัยจากพระศอโยนพระราชทานแก่เจ้าเมืองสาย โดยมิได้เอื้อนเอ่ยพระโอษฐ์เจรจาสิ่งใด ท่ามกลางความงุนงงของผู้ติดตาม เบินดาฮารากายูเกอลัตหมอบลงถวายคำนับเบื้องพระบาท นำพวงมาลัยดังกล่าวมาพันรอบศีรษะ พร้อมกับวางกริชประจำกายลงบนพื้น จากนั้นได้เปล่งวาจาถวายพระพรว่า "ขอองค์ราชินีนาถทรงพระเจริญยิ่งยืนนาน ขอบุญญาบารมีแห่งพระองค์จงเพิ่มทวีสู่ราชบัลลังก์อาณาจักรแห่งนี้ตลอดไป" ("Daulat Tuanku bertambah-tambah daulat sa'adat Duli Tuanku diatas takhta kerajaan yang mahamulia")Hikayat Patani The Story of Patani, p. 101 รายาฮีเยาเสด็จกลับโดยมิได้ตรัสสิ่งใดอีก ฝ่ายเบินดาฮาราเองมีคำสั่งให้ไพร่พลถอนกำลังออกจากเมืองหลวง แล้วกล่าวถึงนัยของพวงมาลัยคล้องพระศอคือเครื่องหมาย "ขอชีวิต" ของพระราชินีนาถ

หลังจากนั้น เบินดาฮารากายูเกอลัตก็กลับไปยังเมืองสาย ไม่รบกวนพระเนตรพระกรรณของรายาฮีเยาอีกเลยตลอดรัชกาล

 การพาณิชยนาวี 
ในสมัยของพระองค์ บ้านเมืองมีความเจริญรุ่งเรืองมาก เป็นยุคทองด้านการค้ากับต่างประเทศ มีการพัฒนาปตานีให้เป็นศูนย์กลางการพาณิชยนาวีที่มีขนาดใหญ่ที่สุดในย่านทะเลแถบนี้ กษัตริย์จากยุโรปและเมืองต่าง ๆ ได้ส่งคณะทูตมาเจริญสัมพันธไมตรี รวมทั้งสยามและญี่ปุ่น เมื่อ พ.ศ. 2135 ถือเป็นครั้งแรกที่ญี่ปุ่นเข้ามาค้าขายกับปตานี ชาวฮอลันดาเข้ามาทำการค้ากับปตานีครั้งแรก ต่อมา พ.ศ. 2148 ชาวสเปนได้เดินทางเข้ามาค้าขายที่เมืองปตานี และ พ.ศ. 2153 ชาวอังกฤษได้เดินทางเข้ามาค้าขายที่เมืองปตานี มีการอนุญาตให้ชาวต่างประเทศเข้าไปตั้งสถานีการค้าและทำสัญญาการค้ากับปตานี โดยรายาฮีเยาใช้วิธีการทูตเพื่อกระชับสัมพันธไมตรี อย่างกรณีที่ญี่ปุ่นนำพระราชสาสน์จากจักรพรรดิและนำสินค้าเข้าสู่ปตานี ในเจ็ดปีต่อมา รายาฮีเยาจึงส่งราชทูตไปเจริญสัมพันธไมตรีตอบกลับครั้งแรกใน พ.ศ. 2142 และครั้งที่สองใน พ.ศ. 2149 เพื่อเชื่อมการค้าระหว่างเมืองฮิราโดะกับปตานี

กล่าวกันว่าในรัชสมัยของรายาฮีเยา การค้าของปตานีคึกคักยิ่งนัก อ่าวปัตตานียามค่ำคืนสว่างไสวไปด้วยแสงไฟจากเรือสินค้านานาชาติ ทั้งจากอยุธยา บรูไน จัมบี มากัซซาร์ โมลุกกะ จีน ญี่ปุ่น กัมพูชา สุมาตรา และเรือสินค้าสัญชาติยุโรปอย่างฮอลันดา อังกฤษ โปรตุเกส และสเปน ที่เริ่มเข้ามาติดต่อค้าขายกับปตานีในเวลาต่อมาตำนานนางกษัตริย์, หน้า 254 เป็นช่วงที่ปตานีมีความรุ่งเรืองด้านเศรษฐกิจสูงสุดจากการเป็นเมืองท่านานาชาติในฝั่งตะวันออกของคาบสมุทรมลายู เคียงคู่กับเมืองมะละกาในฝั่งตะวันตก จนเรียกว่าเป็น "ยุคทองของปตานี"

ฮอลันดาเริ่มติดต่อค้าขายกับปตานีครั้งแรกเมื่อ พ.ศ. 2144 นำโดยกัปตันดาเนียล ฟาน เด เล็ก () นำเรือสินค้าฮอลันดาเทียบท่าที่ปตานี ซึ่งรายาฮีเยามีพระบรมราชานุญาตให้ชาวดัตช์ค้าขายได้อย่างเสรี แต่ก็สร้างความไม่พอใจแก่ชาวโปรตุเกสและญี่ปุ่นที่เข้ามาก่อนไม่น้อยประวัติศาสตร์ราชอาณาจักรมลายูปะตานี, หน้า 27 ต่อมาจาคอบ ฟาน เน็ก () ได้นำเรือ อัมสเตอร์ดัม  () และเรือ กูดา () เข้ามาเจรจากับรายาฮีเยาเมื่อวันที่ 7 พฤศจิกายน พ.ศ. 2144 เพื่อขออนุญาตจัดตั้งสถานีการค้าสำหรับติดต่อค้าขายระหว่างกรุงศรีอยุธยา ปัตตานี ไทรบุรี นครศรีธรรมราช สงขลา ภูเก็ต กับเมืองบันตัมบนเกาะชวา ซึ่งฮอลันดาต้องการดีบุก หนังกวาง ไม้ฝาง ข้าวสาร ข้าวเปลือก หนังปลากระเบน เพื่อนำไปจำหน่ายต่อยังประเทศญี่ปุ่นตำนานนางกษัตริย์, หน้า 253 ซึ่งฟาน เน็ก ได้บันทึกถึงบทบาทของเจ้าผู้ครองอิสตรีพระองค์นี้ไว้ ความว่า

"...นครปัตตานีถูกปกครองโดยกษัตริย์หญิง พระนางทรงปกครองบ้านเมืองด้วยความสงบเรียบร้อย พร้อมด้วยคณะเสนาบดีของพระนางซึ่งเรียกว่ามนตรี เป็นเวลาประมาณ 13 หรือ 15 ปีมาแล้ว ทุกสิ่งที่พระนางได้ทรงกระทำภายใต้พระราชอำนาจเป็นที่ชื่นชมยินดี (ของพสกนิกร) ยิ่งกว่ากษัตริย์ที่เป็นโรค [หมายถึง สุลต่านอิสมาอิลชาห์] เช่น การที่อาหารแห้งทุกอย่างมีราคาถูกมากกว่ากึ่งหนึ่งเมื่อเทียบกับยุคก่อน ๆ นางพญาพระองค์นี้มีพระชนมายุได้ 50 พรรษาโดยประมาณ..."

กระทั่ง พ.ศ. 2148 พ่อค้าชาวญี่ปุ่นบุกรุกเข้าไปเผาทำลายสินค้าภายในโกดังของพ่อค้าฮอลันดาจนเสียหายหนักประวัติศาสตร์ราชอาณาจักรมลายูปะตานี, หน้า 29

สเปนเริ่มมีการติดต่อค้าขายกับปตานีครั้งแรกใน พ.ศ. 2148 แต่การค้าของพวกเขาไม่ก้าวหน้าตามที่ตั้งเป้าหมายเอาไว้ จึงย้ายไปค้าขายแถบหมู่เกาะฟิลิปปินส์แทน

บริษัทอินเดียตะวันออก ได้ส่งกองเรือ นำโดยกัปตันจอห์น เดวิส เข้าไปสำรวจเมืองปตานีเพื่อตั้งสถานีการค้าเมื่อ พ.ศ. 2148 แต่กองเรือดังกล่าวถูกโจรสลัดญี่ปุ่นโจมตีที่หน้าอ่าวปัตตานี ทำให้กัปตันจอห์น เดวิส เสียชีวิต

 สงครามกับอยุธยา 
อาณาจักรอยุธยาเป็นอาณาจักรขนาดใหญ่ที่มีบทบาทสำคัญ มีกำลังคนมากกว่า ปตานีจึงดำเนินนโยบายเป็นรัฐบรรณาการของอยุธยา แม้ปตานีจะเป็นรัฐเล็กไม่มีอิสระเต็มที่เพราะอยู่ในฐานะเสมือนเมืองขึ้น แต่ยังมีความสามารถในการปกครองกิจการภายในของตนเองความรู้ 3 จังหวัดภาคใต้ ผ่านมุมมองประวัติศาสตร์, หน้า 16 ซึ่งทำให้ฝ่ายปตานีมองว่าตนเองยังดำรงสถานะเป็นรัฐอิสระมาโดยตลอด ขณะที่ฝ่ายอยุธยามองว่าปตานีคือรัฐบรรณาการที่ต้องส่งต้นไม้เงินต้นไม้ทองเพื่อแสดงความจงรักภักดี แต่ทั้งนี้ทั้งนั้น อยุธยากับปตานีต่างมุ่งผลประโยชน์ด้านการค้าเป็นหลัก หลังมะละกาตกอยู่ในอำนาจของโปรตุเกสและฮอลันดา พ่อค้ามุสลิมหันไปนิยมขนถ่ายสินค้าเข้ามาค้าขายยังปตานี และอยุธยาเองก็พัฒนาขึ้นเป็นศูนย์กลางการค้าของเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ ความสัมพันธ์ของอยุธยากับปตานีจึงมีความยืดหยุ่น ต่อรองกันได้ และไม่มีความตึงเครียดถาวร นับว่าเป็นความสัมพันธ์เชิงอำนาจอย่างหลวม ๆความรู้ 3 จังหวัดภาคใต้ ผ่านมุมมองประวัติศาสตร์, หน้า 17

ในรัชกาลรายาฮีเยา มีความขัดแย้งกับอยุธยาเกิดขึ้น ดังปรากฏใน ฮีกายัตปาตานี ระบุว่า พ.ศ. 2146 กองทัพเรือของอาณาจักรอยุธยา นำโดยออกญาเดโช นำทหารนับพันนายโจมตีปตานี ตามพระราชประสงค์ของสมเด็จพระนเรศวรมหาราช ที่ทรงต้องการขยายแสนยานุภาพไปสู่หัวเมืองสำคัญต่าง ๆ เพราะในเวลานั้นปตานีเป็นเมืองท่านานาชาติที่สำคัญ กองทัพอยุธยายกพลขึ้นบกที่อ่าวปัตตานีและบุกเข้าประชิดราชธานี รายาฮีเยามีพระบรมราชโองการสั่งให้ทหารปตานีเข้าต่อต้าน โดยมีชาวยุโรปคอยสนับสนุนปืนใหญ่ อาวุธอื่น ๆ ไปจนถึงทรัพย์สินเงินทอง ผลการของสงครามครั้งนี้คือทัพอยุธยาเสียหายหนักจากการโจมตีของปืนใหญ่ จึงได้ถอยทัพกลับคืนยังเขตแดนของตนประวัติศาสตร์ราชอาณาจักรมลายูปะตานี, หน้า 28

ในเวลาต่อมา กษัตริย์แห่งกรุงศรีอยุธยา (อาจเป็นสมเด็จพระนเรศวรมหาราช หรือสมเด็จพระเอกาทศรถ) ทรงสนพระทัยปืนใหญ่ที่ใช้ในการสงครามครั้งนี้ คล้อยหลังไม่กี่ปีหลังการสงคราม กษัตริย์อยุธยาส่งราชทูตมายังปตานีเพื่อขอซื้อปืนใหญ่

 การกำเริบของพ่อค้าฮอลันดา 
เรือสินค้าอังกฤษชื่อ "เดอะโกลบ" () นำโดยกัปตันอันทอนี ฮิปพอน () เข้าเทียบท่าปตานีเมื่อวันที่ 23 มิถุนายน พ.ศ. 2154 ซึ่งรายาฮีเยาทรงต้อนรับเป็นอย่างดี พร้อมกับมีพระบรมราชานุญาตให้ชาวอังกฤษทำการค้าในปตานีได้ แต่กัปตันฮิปพอนล้มป่วยถึงแก่กรรมหลังเข้าเฝ้ารายาฮีเยาเพียง 15 วัน ทอมัส เอสซิงตัน จึงรับหน้าที่แต่กัปตันฮิปพอน เพื่อเข้าเฝ้าสมเด็จพระเอกาทศรถ กษัตริย์อยุธยา ขอพระราชทานที่ดินเพื่อจัดตั้งสถานีการค้าขึ้นที่กรุงศรีอยุธยาและปตานี ซึ่งสมเด็จพระเอกาทศรถพระราชทาน ชาวอังกฤษจึงสร้างโกดังสินค้าไว้ในเขตเมืองปตานี

แต่ทว่าผลการดำเนินกิจการของพวกเขาประสบปัญหาขาดทุนอย่างหนัก พวกเขาต้องเผชิญข้อพิพาทกับเรือสินค้าฮอลันดาที่มักโจมตีเรือสินค้าอังกฤษ รายาฮีเยาเองมีพระบรมราชโองการให้ทหารคอยดูแลความปลอดภัยแก่พ่อค้าอังกฤษในเขตอธิปไตยของพระองค์ หลังสิ้นรัชกาลรายาฮีเยาไปแล้ว เหตุยุ่งเหยิงระหว่างอังกฤษกับฮอลันดาในปตานียังดำเนินต่อไป โดยเฉพาะวันที่ 17 กรกฎาคม พ.ศ. 2162 ฮอลันดาจู่โจมเรือซิมป์สัน () และเรือฮาวด์ () บริเวณน่านน้ำอ่าวปัตตานี ด้วยการกราดยิงยาวนานถึง 5 ชั่วโมง แม้ฝ่ายอังกฤษจะยกธงขาวยอมแพ้แล้ว แต่ฝ่ายฮอลันดาทำการริบสินค้าบนเรือทั้งหมด แล้วจับลูกเรืออังกฤษเป็นเชลย พร้อมกับเผาทำลายเรือทั้งสองลง เหตุการณ์นี้สร้างความตื่นตระหนกแก่ชาวปตานีเป็นอันมาก แต่ความเสียหายที่เกิดขึ้นบ่อยครั้ง บริษัทอังกฤษจึงยุติการค้าในปตานี กรุงศรีอยุธยา และญี่ปุ่นเป็นการชั่วคราว และพ่อค้าอังกฤษได้โยกย้ายออกจากปตานีทั้งหมดใน พ.ศ. 2166ประวัติศาสตร์ราชอาณาจักรมลายูปะตานี, หน้า 33-34

 ชาวชวาก่อจลาจล 
ในช่วงถือศีลอดเดือนเราะมะฎอน ตรงกับวันที่ 4 ตุลาคม พ.ศ. 2156 เกิดเหตุเพลิงไหม้สถานที่แห่งหนึ่ง ดาโต๊ะบือซาร์ (, ดาตุกเบอซาร์) ได้เรียกคนรับใช้ชาวชวามาสอบถาม แต่กลับไม่มีผู้ใดให้คำตอบถึงต้นเพลิงหรือข้อเท็จจริงได้เลย ดาโต๊ะบือซาร์เกิดบันดาลโทสะใช้กริชแทงหัวหน้าคนรับใช้ชาวชวาจนถึงแก่ความตาย ชาวชวาที่เข้ามาทำงานในปตานีอยู่เป็นจำนวนมากนั้นไม่พอใจ จึงก่อจลาจลในปตานี มีการลอบวางเพลิงบ้านเรือนของราษฎรจนไฟไหม้ลามไปจนถึงประตูพระราชวังอิซตานานีลัม รวมทั้งก่อเหตุทำร้ายและฉุดคร่าอนาจารหญิงในเขตเมืองตำนานนางกษัตริย์, หน้า 256-257

ชาวอังกฤษและฮอลันดาได้เข้าระงับเหตุร่วมกับกองทหารของรายาฮีเยา ด้วยการใช้อาวุธทันสมัย ทำให้ผู้ก่อการชาวชวาหลบหนีกระจายออกไปทางเมืองซิงกอราบ้าง เมืองพัทลุงบ้าง จนเหตุการณ์สงบลง ทิ้งความเสียหายไว้เบื้องหลัง ซึ่งรายาฮีเยาโปรดเกล้าฯ ให้ราชสำนักตอบสนองความช่วยเหลือแก่ราษฎรที่ได้รับความเดือดร้อน ด้วยการสร้างบ้านเรือนขึ้นใหม่ให้ มีการพระราชทานอาหาร ตลอดจนเสื้อผ้าอาภรณ์ และของใช้ต่าง ๆ เพื่อฟื้นฟูเมืองให้กลับมาเป็นปกติโดยเร็ว

 สวรรคต 
ในบันทึกของพ่อค้าชาวอังกฤษคนหนึ่ง ระบุว่า รายาฮีเยาทรงพระประชวรช่วงเดือนมิถุนายน พ.ศ. 2159 และสวรรคตในเดือนสิงหาคมปีเดียวกัน ข้อมูลสอดคล้องกับเอกสารของเฮนดริก ยานเซน () พ่อค้าชาวดัตช์ รายงานว่า รายาฮีเยาสวรรคตเมื่อวันที่ 28 สิงหาคม พ.ศ. 2159 ขณะพระชนมายุ 63 พรรษา

รายาฮีเยามีพระนามหลังสวรรคตว่า "มาร์โฮมเกอร์ตามางัน" (,Hikayat Patani The Story of Patani, p.106 มาร์ฮุมตัมบางัน) เพราะรายาฮีเยาเคยเสด็จไปทอดพระเนตรการขุดคลองที่หมู่บ้านเตอร์มางัน (ปัจจุบันตั้งอยู่ใกล้กับบ้านปรีกี ตำบลเมาะมาวี อำเภอยะรัง จังหวัดปัตตานี)

หลังการสวรรคตของรายาฮีเยา บรรดาพระประยูรญาติและเสนาบดีได้ร่วมตกลง แต่งตั้งให้รายาบีรู พระขนิษฐาธิราชพระองค์รอง เป็นพระราชินีนาถแห่งปตานีพระองค์ถัดมาประวัติศาสตร์ราชอาณาจักรมลายูปะตานี, หน้า 35 แต่รายาบีรู ไม่มีทายาทสืบราชบัลลังก์ ราชสมบัติจึงตกไปยังรายาอูงู พระขนิษฐาลำดับถัดมา และรายากูนิง พระราชธิดาเพียงพระองค์เดียวของรายาอูงู เรียกรวมกันว่า สมัย 4 ราชินี

สุสานรายาฮีเยา รวมถึงรายาบีรูและรายาอูงู ที่เรียกว่า สุสานราชินีสามพี่น้อง ตั้งอยู่หมู่ที่ 1 บ้านปาเระ ตำบลบาราโหม อำเภอเมืองปัตตานี จังหวัดปัตตานี ภายในสุสานมีต้นพิกุลเก่าแก่ เดิมมีต้นพิกุลอยู่สามต้นซึ่งปลูกไว้เป็นราชินยานุสรณ์แก่ราชินีนาถทั้งสามพระองค์ แต่ในเวลาต่อมาต้นพิกุลล้มลงไปเสียสองต้น คงเหลือต้นพิกุลอยู่ต้นเดียว ซึ่งวันที่ 24 พฤษภาคม พ.ศ. 2559 ต้นพิกุลต้นสุดท้ายถูกพายุหักโค่นลง และมีความพยายามของคนในท้องถิ่นสำหรับการฟื้นฟูรักษาต้นไม้ประวัติศาสตร์ต้นสุดท้ายนี้ไว้

 พระราชกรณียกิจ 
 เศรษฐกิจ 
อาณาจักรปตานีมีการพาณิชยกรรมกับนานาชาติมาช้านานตั้งแต่ก่อนรัชกาลรายาฮีเยาเสียด้วยซ้ำ โดยเริ่มต้นจากการค้ากับชาติตะวันตกอย่างโปรตุเกส ที่เข้ามามีอิทธิพลเหนือรัฐสุลต่านมะละกา และเริ่มนำสินค้าล่องเข้าสู่ลุ่มแม่น้ำปัตตานี โดยเฉพาะอาวุธปืน การแลกเปลี่ยนสินค้าทำให้ปตานีมีความเจริญขึ้นโดยลำดับ และมีพ่อค้าจากต่างชาติเดินทางมาค้าขายกับปตานีไม่ขาดสาย ฟือร์เนา เม็งดึช ปิงตู () นักเขียนและนักสำรวจชาวโปรตุเกสที่เข้ามาปตานีเมื่อ พ.ศ. 2081 ระบุว่า ในปตานีมีชุมชนโปรตุเกสอาศัยอยู่จำนวน 300 คน และยังพบชาวสยามและชาวญี่ปุ่นเข้าไปเปิดกิจการค้าขายอยู่จำนวนมากประวัติศาสตร์ราชอาณาจักรมลายูปะตานี, หน้า 20 รายาฮีเยาจึงเริ่มดำเนินนโยบายผูกสัมพันธไมตรีกับนานาชาติเพื่อขยายกิจการค้าเป็นสำคัญ 

รายาฮีเยามีพระบรมราชโองการโปรดเกล้าฯ แต่งตั้งจอห์น สมิท () นักเดินทางชาวอังกฤษ ผู้เชี่ยวชาญด้านการค้าและการทูต เป็นที่ปรึกษาชาวต่างชาติส่วนพระองค์ เพื่อมุ่งติดต่อค้าขายกับชาติตะวันตกตำนานนางกษัตริย์, หน้า 250-251

ปีเตอร์ ฟลอริส () นักเดินทางชาวอังกฤษที่เข้ามาปตานีเมื่อ พ.ศ. 2154-2155 ได้อธิบายถึงความรุ่มรวยของปตานีในรัชสมัยรายาฮีเยาที่ดึงดูดพ่อค้าจากนานาชาติไว้ ความว่าประวัติศาสตร์ราชอาณาจักรมลายูปะตานี, หน้า 30

"วันที่ 1 มิถุนายน ค.ศ. 1611 เราได้ออกเรือจากเมืองบันตัมในเกาะชวา แล่นสู่เมืองปะตานีและเดินทางถึงที่หมายเมื่อวันที่ 22 มิถุนายน เราได้ถามข่าวคราวจากผู้อื่นที่อยู่ในเรืออีกลำหนึ่งซึ่งจอดตรงอ่าวปะตานีเกี่ยวกับขนบธรรมเนียมประเพณีของชาวปะตานี วันที่ 26 มิถุนายน เราได้ขึ้นฝั่งเข้าเฝ้าเจ้าหญิงแห่งปะตานี และได้รับการต้อนรับจากกองเกียรติยศนำคณะของเราขึ้นช้างเชือกหนึ่งเข้าสู่ตัวเมือง ส่วนพระราชสาส์นที่จะถวายเจ้าหญิงนั้น เราวางไว้บนภาชนะซึ่งทำด้วยทอง (พานทองคำ)

พระราชวังของเจ้าหญิงมีความงามวิจิตรตระการตา เราได้รับพระราชานุญาตจากพระองค์ให้ทำการค้าในปะตานีเช่นเดียวกับชาวฮอลันดา เราออกจากพระราชวังโดยไม่มีโอกาสเข้าเฝ้าพระองค์เป็นการส่วนตัว แต่อย่างไรก็ตามก็มีคนนำไปยังคฤหาสน์ของคหบดีผู้ใหญ่ท่านหนึ่งชื่อเซอร์โนนา [สันนิษฐานว่าชื่อ "ยูนุส"] วันรุ่งขึ้นเราได้รับของกำนัลจากเจ้าหญิง คือผลไม้นานาชนิตโดยส่งไปถึงเรือของเรา..."

ปตานีพัฒนาเป็นเมืองท่านานาชาติอย่างเต็มที่ จากรายงานของจาคอบ ฟาน เน็ก () เมื่อ พ.ศ. 2144 ระบุว่าปตานีเจริญรุ่งเรืองอย่างมากในรัชสมัยของพระองค์ เข้ากล่าวว่ารายาฮีเยา "โปรดปรานพ่อค้า" และกล่าวว่า "...ทรงปกครองบ้านเมืองอย่างร่มเย็นเป็นสุข ราษฎรต่างชื่นชอบการปกครองของพระองค์มากกว่าในรัชสมัยที่ผ่านมา อีกทั้งสินค้าข้าวของต่าง ๆ มีราคาถูกลงมาก..." แต่การเข้ามาของชาวยุโรปก็สร้างความขัดแย้งอยู่บ้าง ดังกรณีกองเรือชาวฮอลันดาเข้าโจมตีเรืออังกฤษ รายาฮีเยามีพระบรมราชโองการป้องกันเรืออังกฤษอย่างกวดขัน แต่ฝ่ายอังกฤษเลือกที่จะถอนตัวออกจากปตานีไป

ส่วนเอกสารของมันเดล สโลเฮอ () นักท่องเที่ยวชาวเยอรมัน ได้บันทึกถึงความอุดมสมบูรณ์ของปตานีในช่วงเวลาดังกล่าวไว้ว่า

"...อาณาจักรปะตานีมีความอุดมสมบูรณ์มาก ชาวเมืองสามารถรับประทานผลไม้นานาชนิดได้ทุกเดือน ไก่ที่นี่ออกไข่วันละ 2 ครั้ง ข้าวเปลือกและเนื้อสัตว์ชนิดต่าง ๆ มีมาก เช่น แพะ ห่าน เป็ด ไก่ ไก่งวง นกยูง เนื้อกวางแห้ง และนกนานาชนิด..."

ในรัชกาลของพระองค์มีการอพยพย้ายถิ่นของชาวจีนโพ้นทะเลจำนวนมาก ก่อนหน้านี้ชาวมลายูท้องถิ่นไม่รู้จักการทำเกลือ ชาวจีนอพยพกลุ่มนี้ได้บุกเบิกนำกรรมวิธีการทำนาเกลือเข้ามาเผยแพร่แก่ท้องถิ่น ทำให้เกลือปัตตานีกลายเป็นสินค้าส่งออกที่สร้างชื่อแก่ปตานีมาช้านาน และได้รับสมญาว่า "เกลือหวานปัตตานี" เพราะมีรสชาติกลมกล่อม ไม่ออกรสเค็มหรือขมอย่างเกลือจากแหล่งอื่น นิยมใช้ไปทำน้ำบูดู ทำปลาแห้ง ดองผลไม้ หรือแม้แต่ดองสะตอ

 วัฒนธรรม 
รูลอฟ รูลอฟซ์ () ชาวดัตช์ที่เดินทางเข้ามายังปตานีช่วง พ.ศ. 2145 ระบุว่า รายาฮีเยาได้ส่งทหารชายฉกรรจ์จำนวน 4,000 นาย พร้อมช้าง 156 เชือก ให้การต้อนรับ ซึ่งช้างบางเชือกถูกประดับประดาอย่างวิจิตรบรรจง  ส่วนจาคอบ ฟาน เน็ก () นักสำรวจชาวดัตช์ เมื่อ พ.ศ. 2144  ระบุว่า พระราชวังของรายานั้นได้รับการตกแต่งอย่างหรูหราด้วยแผ่นทองคำ และเครื่องตกแต่งที่ทำจากไม้แกะสลัก และยังกล่าวถึงมัสยิดใหญ่ประจำปตานี คือ มัสยิดกรือเซะ โดยระบุว่า "...สร้างจากอิฐแดงโดยช่างชาวจีนอย่างประณีตบรรจง..." ส่วนโยฮัน นีวฮอฟ () นักเดินทางชาวดัตช์อีกคนที่เคยเดินทางมายังปตานี ได้กล่าวถึงมัสยิดของปตานีในช่วงเวลานั้นไว้ว่า "...โบสถ์ของลัทธิมูฮัมมัด [คือ มัสยิด] เป็นอาคารที่ก่อขึ้นจากอิฐแดงอย่างสง่างาม ประดับประดาด้วยทองคำแวววาวอย่างวิจิตรบรรจง ตรงกลางใกล้กับผนังเป็นแท่น [คือ มิมบัร] ที่แกะสลักและปิดทองทั้งหมด ซึ่งนักบวช [คือ โต๊ะอิหม่าม] จะขึ้นบันไดก้าวใหญ่ ๆ ขึ้นสี่ขั้น..."

ราชสำนักปตานีในยุคสมัยของพระองค์มีการรับความหลากหลายทางวัฒนธรรมจากเหล่าพ่อค้าวานิชจากต่างแดนเข้ามาเต็มที่ ชนชั้นสูงและชนชั้นเจ้านายสามารถเจรจาได้หลายภาษาโดยใช้ภาษามลายูเป็นภาษากลาง ธรรมเนียมในราชสำนัก และเครื่องราชกกุธภัณฑ์ได้รับอิทธิพลตกทอดจากรัฐมลายูมุสลิมที่อยู่ใกล้เคียงคือ รัฐสุลต่านมะละกา และรัฐสุลต่านซามูเดอราปาไซ ซึ่งทำให้ปตานีกลายเป็นศูนย์กลางทางวัฒนธรรมที่ยิ่งใหญ่อีกแห่ง ด้วยเหตุนี้ ปตานีจึงมีการสร้างสรรค์วัฒนธรรมขึ้นใหม่ ไม่ว่าจะเป็นดนตรี นาฏศิลป์ ละคร และหัตถกรรมชั้นสูง มีการแสดงนาฏกรรมที่สร้างชื่ออย่าง มะโย่ง (, มักยง) สำหรับงานเลี้ยงต้อนรับอาคันตุกะภายในพระราชวัง ซึ่งปีเตอร์ ฟลอริส () นักเดินทางชาวอังกฤษช่วง พ.ศ. 2154-2155 กล่าวถึงมะโย่งและนาฏศิลป์ของปตานีไว้ว่า งดงามที่สุดเท่าที่เคยพบมาในหมู่เกาะอินเดีย

 การต่างประเทศ 
รายาฮีเยาดำเนินนโยบายการทูตด้วยการส่งราชทูตไปเจริญสัมพันธไมตรีกับดินแดนต่าง ๆ เพื่อมุ่งผลประโยชน์ด้านการพาณิชย์ ปตานีดำเนินสัมพันธ์กับนานาชาติ โดยยึดถือผลประโยชน์ของตนเองมากกว่าความใกล้ชิดด้านเชื้อชาติและศาสนา โดยเริ่มส่งราชทูตไปยังญี่ปุ่นเมื่อ พ.ศ. 2142 และอีกครั้งใน พ.ศ. 2149 ส่วนความสัมพันธ์กับอยุธยานั้นมีทั้งการค้าและสงคราม แต่หลังสิ้นสงครามแล้วก็ยังมีการค้าระหว่างกันตามเดิม โดยอยุธยาส่งเรือสินค้าติดต่อการค้าจากทั้งปะตานี และเมืองสาย ซึ่งอยู่ใกล้เคียงกัน พร้อมทั้งส่งราชทูตเจริญสัมพันธไมตรีซึ่งกันและกันมาโดยตลอด

นอกจากนี้ รายาฮีเยายังต้องการผลิตรัชทายาทสำหรับราชบัลลังก์ปตานี ด้วยการถวายตัวรายาอูงู พระขนิษฐาพระองค์เล็ก อภิเษกสมรสกับอับดุล ฆาฟูร์ มูฮียุดดิน ชะฮ์ สุลต่านเมืองปะหัง โดยใช้กำลังทหารปตานีขู่เข็ญเมืองปะหัง ซึ่งปีเตอร์ ฟลอริส นักเดินทางชาวอังกฤษ ได้บันทึกไว้ ความว่าประวัติศาสตร์ราชอาณาจักรมลายูปะตานี, หน้า 31-32

"วันที่ 31 กรกฎาคม ค.ศ. 1612 สุลต่านปาหังเสด็จยังอาณาจักรปะตานี วันที่ 1 สิงหาคม เราได้รับเชิญจากเจ้าหญิงไปชมประเพณีอภิเษกสมรสระหว่างสุลต่านปาหังกับพระขนิษฐา คือ รายาอูงู สาเหตุของการอภิเษกสมรสนั้นเกิดขึ้นจากรายาแห่งปะตานีมีความต้องการให้พระขนิษฐาองค์สุดท้ายมีคู่กับสุลต่านเมืองปาหัง จึงได้ส่งราชทูตไปยังเมืองปาหังเพื่อปรึกษาหารือในเรื่องนี้ พร้อมกับทูลเชิญสุลต่านปาหังทอดพระเนตรรายาอูงูที่ปะตานี แต่ปรากฏว่าสุลต่านปาหังทรงปฏิเสธอย่างสิ้นเชิง เป็นผลให้รายาปะตานีพิโรธ จึงมีบัญชาให้จัดทหารจำนวน 4,000 คน พร้อมด้วยเรือ 80 ลำ ตรงไปยังเมืองปาหัง เพื่อเป็นการขู่เข็ญและบีบบังคับสุลต่านเป็นประการสำคัญ พอดีขณะนั้นเมืองปาหังกำลังตกอยู่ในฐานะยากลำบาก เมื่อเห็นกองทัพปะตานียาตรามาเช่นนั้นก็เกรงบ้านเมืองของตนจะถึงกาลพินาศ ในที่สุดสุลต่านทรงปฏิบัติตามเงื่อนไขของเจ้าหญิง คือเสด็จมาอภิเษกสมรสที่ปะตานี..."

ปลายรัชกาล รายาอูงูทูลขอสุลต่านปะหังเสด็จเยือนปตานีเพื่อเข้าเฝ้ารายาฮีเยา พระเชษฐภคินีที่มีพระชนมายุถึง 60 พรรษาแล้ว แต่สุลต่านปะหังทรงปฏิเสธ เมื่อความทราบถึงรายาฮีเยาก็ทรงพิโรธนัก ทรงส่งดาโต๊ะบือซาร์ (, ดาตุกเบอซาร์) และศรีนรา (, เซอรีนารา) พร้อมกำลังพล 4,000 นาย เรือรบ 80 ลำ ยกทัพไปเมืองปะหัง พร้อมพระราชสาส์นกราบบังคมทูลเชิญให้สุลต่านปะหังนำรายาอูงูนิวัตมาตุภูมิ แต่ด้วยทิฐิมานะ สุลต่านปะหังส่งพระราชสาส์นให้สุลต่านฮัสซันแห่งบรูไนส่งกองทัพเข้าร่วมรบ แต่สุดท้ายกองกำลังผสมดังกล่าวก็ถูกทัพเรือปตานีเข้าโจมตีจนเสียหายตำนานนางกษัตริย์, หน้า 246-247 สุดท้ายสุลต่านปะหังจึงยอมเสด็จไปยังปตานี พร้อมด้วยรายาอูงู และรายากูนิง เมื่อเดินทางมาถึงปตานีในวันที่ 2 สิงหาคม พ.ศ. 2156 รายาฮีเยาและรายาบีรูออกรับเสด็จที่ท่าเรือหลวง ในค่ำคืนวันนั้นได้จัดงานเลี้ยงฉลองภายในพระราชวัง ทรงเชิญผู้แทนการค้าชาวอังกฤษและฮอลันดาเข้าร่วมงานด้วย สุลต่านปะหัง รายาอูงู และรายากูนิง ประทับอยู่ปตานีหนึ่งเดือน แล้วเสด็จกลับปะหัง และสุลต่านปะหังก็มิสร้างเรื่องขัดเคืองพระราชหฤทัยรายาฮีเยาอีกตลอดรัชกาลตำนานนางกษัตริย์, หน้า 248

ในรัชสมัยของพระองค์มีการอพยพย้ายถิ่นของชาวจีนโพ้นทะเลเข้ามาตั้งถิ่นฐานและค้าขายในปตานีเป็นจำนวนมาก โดยเฉพาะตัวเมืองปตานี เอกสารฮอลันดาใน พ.ศ. 2159 ระบุว่ามีชาวจีนหนาแน่นเสียยิ่งกว่าคนพื้นเมืองมลายูเสียอีก ขณะที่เอกสารจีนระบุสอดคล้องกันว่า "...[คนจีน] เดินหัวนิ้วโป้งจรดส้นเท้าเรียงต่อกันมา..." หลายคนทำอาชีพเป็นกรรมกร ลูกเรือตามท่าเรือ ไม่มีภรรยาติดตามมาด้วย จึงเกิดการสมรสข้ามชาติพันธุ์กับสตรีมลายูมุสลิม แล้วตั้งรกรากอยู่ถาวร พบชุมชนจีนเหล่านี้ได้ที่บ้านกาแลจีนอ กรือเซะ และบานา ปัจจุบันยังมีลูกหลานสืบเชื้อสายลูกผสมจีนในพื้นที่ มีรูปพรรณและสีผิวขาวอย่างชาวจีน หากแต่พูดภาษามลายู และนับถือศาสนาอิสลาม บางท้องที่เรียกว่า คนกรือเซะ

 สาธารณูปโภค
ในรัชกาลรายาฮีเยาทรงสนพระทัยความเป็นอยู่และการประกอบอาชีพของราษฎร ทรงปรารถนาให้เกษตรกรมีผลิตผลมากขึ้น จึงมีพระราชดำริขุดคลองขึ้นหลายสาย เพื่อให้มีระบบชลประทานไว้ใช้ในการเกษตร พร้อมกับการอุปโภค-บริโภคตลอดทุกฤดูกาล รายาฮีเยามีพระราชดำริขุดคลองกือเซะ ดังความว่า "...รายาฮีเยาทรงรับสั่งให้ราษฎรพร้อมกันขุดคลอง โดยเริ่มจากรือเซะมุ่งไปทางทิศเหนือจนถึงแม่น้ำที่อ่าวเตอร์มางัน (ใกล้กับหมู่บ้านปรีกีปัจจุบัน) เมื่อสามารถขุดคลองเชื่อมกับแม่น้ำแล้ว น้ำก็ไหลมาตามคลองแห่งใหม่ผ่านคลองกรือเซะแล้วไหลออกทะเลตรงอ่าวรา เมื่อน้ำทางเหนือไหลออกคลองกรือเซะก็เป็นผลให้น้ำจืดลง ทุ่งนาบริเวณนั้นก็ให้ผลเป็นที่พอใจ..."

และรายาฮีเยามีพระราชดำริให้ขุดคลองเตอมางัน (หรือ ตมางัน) เพื่อรับน้ำจากแม่น้ำปัตตานี ที่ตำบลเมาะมาวี อำเภอยะรัง จังหวัดปัตตานี ลำคลองพาดผ่านตำบลกระโด ตำบลปิตูมุดี ตำบลวัด ตำบลยะรัง ตำบลประจัน ตำบลสะดาวา บรรจบเข้ากับคลองกือเซะที่บ้านตาเนาะบาตู ตำบลคลองมะนิง อำเภอเมืองปัตตานี หลังจากนั้นคลองกือเซะจะไหลไปบรรจบกับคลองมานิงรวมเป็นคลองปาเระไปออกทะเลที่บ้านปาเระ อำเภอเมืองปัตตานี เพื่อแก้ปัญหาน้ำเค็มรุกล้ำคลองกือเซะ ทำให้เกษตรกรไม่สามารถทำนาได้ นอกจากนี้ยามเมื่อแม่น้ำปัตตานีหลากล้นเข้ามาในคลอง ก็จะพัดพาตะกอนดินอันอุดมสมบูรณ์จากต้นแม่น้ำปัตตานีมาหล่อเลี้ยงพืชผลของเกษตรกร และยังช่วยระบายน้ำหลากออกสู่อ่าวปัตตานีได้อย่างรวดเร็วเล่าขานตำนานใต้, หน้า 66

ครั้นในรัชกาลรายาบีรู มีมวลน้ำจืดจากแม่น้ำปัตตานีผ่านคลองเตอมางันท้นเข้าคลองกือเซะมากเกินไป ทำให้เกิดปัญหา ประการแรกคือ น้ำในคลองลดความเค็มลงจนเกิดปัญหากับนาเกลือ อีกประการหนึ่งคือ กระแสน้ำในคลองแรงขึ้นจนกัดเซาะพื้นที่พระราชวังอิซตานานีลัม รายาบีรูมีพระราชกระแสให้สร้างทำนบหินกั้นคลองเตอมางันที่บ้านตาะเนาะบาตูเพื่อแก้ปัญหาที่เกิดขึ้น ดังปรากฏใน เซอจาระฮ์ เกอราจาอัน เมอลายู ปาตานี ความว่า "...น้ำในคลองกรือเซะกลายเป็นน้ำจืดจึงเป็นเหตุในนาเกลือตรงชายทะเลไม่สามารถเป็นเกลือได้ เพราะน้ำลดความเค็มลง รายาบีรูจึงมีกระแสรับสั่งให้สร้างเขื่อนกั้นน้ำที่ไหลมาจากด้านเหนือ..."

 ในวัฒนธรรมสมัยนิยม 
 สื่อสิ่งพิมพ์
ประวัติศาสตร์ช่วงรัชกาลรายาฮีเยา ถูกหยิบยกมาดัดแปลงเป็นนวนิยายสองเล่ม คือ บุหงาปารี และ บุหงาตานี ประพันธ์โดยวินทร์ เลียววาริณ ด้วยการนำตัวละครที่มีอยู่จริงในประวัติศาสตร์ คือ รายาฮีเจา รายาบีรู รายาอูงู รายากูนิง ลิ้มโต๊ะเคี่ยม และลิ้มกอเหนี่ยว กับตัวละครสมมุติ คือ ปารี ยะรัง และโอม ผสานประวัติศาสตร์เข้ากับจินตนาการของผู้เขียนแนะนำหนังสือเรื่อง บุหงาปารี บุหงาตานี, หน้า 258 รวมเข้ากับกลิ่นอายภูมิทัศน์-ฉากชีวิต-วัฒนธรรมภาคใต้แนะนำหนังสือเรื่อง บุหงาปารี บุหงาตานี, หน้า 254 และการใช้คำมลายูเพื่อเพิ่มอรรถรสแนะนำหนังสือเรื่อง บุหงาปารี บุหงาตานี, หน้า 255-256

ใน บุหงาปารี กล่าวถึงลักษณะของชาวมลายู ชาวน้ำ และชาวใต้ มีเนื้อหาหลักคือการปราบปรามโจรสลัดของชาวน้ำ กับกลุ่มกบฏในอาณาจักรปตานี โดยมีตัวละครหลักคือ ปารี หนุ่มชาวน้ำที่ต้องการแก้แค้นกลุ่มโจรสลัดสองกลุ่มที่สังหารครอบครัวและเพื่อนของตนเองจนตาย จึงร่ำเรียนวิชาดูหลำกับอาจารย์กระเบนขาว ส่วนอีกส่วน คือ รายาฮีเจาที่ยื้อแย้งลิ่มโต๊ะเคี่ยมกับเจ้าชายราไว ที่ต้องการสร้างปืนใหญ่สำหรับสู้รบ โดยที่ปารีเลือกที่จะปกป้องอาณาจักรปตานีแนะนำหนังสือเรื่อง บุหงาปารี บุหงาตานี, หน้า 253-254 ส่วนเนื้อหาใน บุหงาตานี มีแก่นเรื่องหลักเป็นสงครามในรัชสมัยสี่ราชินี ไม่ว่าจะเป็นสงครามระหว่างนครศรีธรรมราชกับกรุงศรีอยุธยา ปตานีกับนครศรีธรรมราช หรือกรุงศรีอยุธยากับปตานี ซึ่งมีเป้าประสงค์คือประกาศอิสรภาพ ขยายอำนาจ หรือแสวงหาผลประโยชน์ นวนิยายในส่วนนี้สื่อถึงการตอบแทนคุณแผ่นดินและจิตสำนักด้านเชื้อชาติผ่านบทสนทนาและการกระทำของตัวละคร

 ละครโทรทัศน์และภาพยนตร์ 
เรื่องราวของรายาฮีเยา ปรากฏในละครโทรทัศน์เรื่อง รายากูนิง (2551) รับบทโดยนาตยา จันทร์รุ่ง บทละครเขียนโดยคุณหญิงวิมล ศิริไพบูลย์ หรือทมยันตี ซึ่งเธอกล่าวถึงแรงบันดาลใจในการเขียนว่า เธออยากให้ชาวปัตตานีภาคภูมิใจรายาผู้หญิงทั้งสี่พระองค์ที่ล้วนแต่มีพระปรีชาสามารถ ทำให้ปัตตานียังคงอยู่จนถึงปัจจุบัน

และในปีเดียวกัน มีการนำเรื่องราวของรายาฮีเยามาดัดแปลงเป็นภาพยนตร์เรื่อง ปืนใหญ่จอมสลัด (2551) รับบทโดยจารุณี สุขสวัสดิ์ เดิมเป็นนวนิยายสองเล่ม คือ บุหงาปารี และ บุหงาตานี ประพันธ์โดยวินทร์ เลียววาริณ และกำกับโดยนนทรีย์ นิมิบุตร เนื้อหาของเรื่องคือรายาฮีเจา กษัตริย์สตรีพระองค์แรกเผชิญศึกจากกบฏและโจรสลัด โดยให้ลิ่มเคี่ยมประดิษฐ์มหาปืนใหญ่ และได้รับการช่วยเหลือจากยะรังและปารี ดูหลำผู้มีพลังวิเศษ ร่วมต่อกรกับกลุ่มโจรสลัด

 พงศาวลี 

อ้างอิง
 หมายเหตุ 

 เบินดาฮารา เป็นตำแหน่งที่ปรึกษาพระมหากษัตริย์, แม่ทัพ, หัวหน้าผู้พิพากษา และมุขมนตรี มีอำนาจเป็นรองจากสุลต่านปัตตานี กับโลกมลายู และตำนานปาตานี, หน้า 27

 เชิงอรรถ 

 บรรณานุกรม 




  .




หมวดหมู่:ชาวไทยเชื้อสายมลายู
หมวดหมู่:ประวัติศาสตร์ของจังหวัดปัตตานี
หมวดหมู่:เจ้าหญิงปัตตานี
หมวดหมู่:ราชวงศ์ศรีวังสา
หมวดหมู่:อาณาจักรปตานี
หมวดหมู่:สมเด็จพระราชินีนาถ