พระยาไชยบูรณ์ (จัน)

พระยาไชยบูรณ์ หรือ พระอินทรอากร  (ไม่ทราบปีเกิด – พ.ศ. 2312) มีนามเดิมว่า จันต้นวงศ์ตระกูลพะญาศรีสหเทพชื่อทองเพ็ง. หน้า (ฏะ). หรือ จับประยุทธ สิทธิพันธ์. (2505). ต้นตระกูลขุนนางไทย. พระนคร: คลังวิทยา. 544 หน้า. เดิมเป็นขุนนางสังกัดกรมพระคลัง เจ้าภาษีนายอากรและการค้าขายของราชสำนักที่เมืองพระพิษณุโลก สมัยกรุงศรีอยุธยา ต่อมาได้เลื่อนตำแหน่งเป็นปลัดเมืองพระพิษณุโลก
ช่วงการเสียกรุงศรีอยุธยาครั้งที่สอง พระยาไชยบูรณ์ (จัน) ได้รับการสถาปนาขึ้นเป็นอุปราชที่กรมพระราชวังบวรสำราญ ทรัพย์นิรันดร์, (บรรณาธิการ). (2523). ช่อฟ้า, 15. กรุงเทพฯ: โรงพิมพ์อักษรสมัย.หลังจาก เจ้าพระยาพิษณุโลก (เรือง) หัวหน้าชุมนุมพระพิษณุโลก (เรือง) ถึงแก่พิราลัยจึงได้ขึ้นครองเมืองพระพิษณุโลกแทน

 ประวัติ 
พระยาไชยบูรณ์ (จัน) หรือ พระอินทร์อากร ในพงศาวดารระบุว่าเป็นน้องชายของเจ้าพระยาพิษณุโลก (เรือง)ประชุมพงศาวดาร ภาคที่ 6. พระนคร: โรงพิมพ์ไทย, 2457.คณะกรรมการอำนวยการจัดงานฉลองสิริราชสมบัติครบ ๕๐ ปี. (2551). ประชุมพงศาวดารฉบับกาญจนาภิเษก เล่มที่ 11. กรุงเทพฯ: กองวรรณกรรมและประวัติศาสตร์ กรมศิลปากร.  บิดาชื่อ หม่อมพัด เป็นเชื้อพระวงศ์กฤตภาส โรจนกุล. (2554). เอกสารการค้นคว้าประวัติศาสตร์สมัยอยุธยาเรื่อง โรจนกุล ชีวประวัติและเชื้อสายสัมพันธ์. กรุงเทพฯ: [ม.ป.ท.] (เอกสารไม่ตีพิมพ์เผยแพร่). อ้างใน ลิขิตปรีชา (คุ้ม), หลวง. (2378). ธรรมเนียบตระกูลสังเขปครั้งกรุงเก่า ต้นฉบับลายมือคัดของนายคุ้ม ร.ศ. ๕๓. กรุงเทพพระมหานคร, [ม.ป.ท.] (เอกสารไม่ตีพิมพ์เผยแพร่). ไม่ปรากฏนามมารดา หลังจากได้ขึ้นครองเมืองพระพิษณุโลกถูกเจ้าพระฝางจับต้องโทษประหารชีวิตที่เมืองพระพิษณุโลกเมื่อปีชวดสัมฤทธิศกราวเดือนกุมภาพันธ์ ตรงกับปี พ.ศ. 2312

 การขึ้นครองเมืองพิษณุโลกและการล่มสลายของชุมนุมพระพิษณุโลก (เรือง) 

 ขึ้นครองเมืองพิษณุโลกแทนพี่ชาย 
เมื่อ พ.ศ. 2311 ปีชวดสัมฤทธิศก ตรงกับเดือนพฤศจิกายน พ.ศ. 2311 ฤดูน้ำหลาก หลังจากสมเด็จพระเจ้ากรุงธนบุรียกทัพไปตีชุมนุมเจ้าพระยาพิษณุโลก (เรือง) แล้วไม่สำเร็จจึงได้ล่าทัพกลับยังกรุงธนบุรี ต่อมาเจ้าพระยาพิษณุโลก (เรือง) ถึงแก่พิราลัยด้วยโรคฝีละลอกในคอ พระอินทร์อากร ผู้เป็นน้องชายในขณะนั้นเป็นอุปราชและพระปลัดเมืองพระพิษณุโลกจึงได้ทำฌาปนกิจปลงศพเสร็จพี่ชายตนแล้ว จึงได้ขึ้นครองเมืองพระพิษณุโลกสืบต่อไป แต่ไม่ได้ตั้งตนขึ้นเป็นกษัตริย์ดวงพร ทีปะปาล. (2535). สมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราช. กรุงเทพฯ: อำนวยสาส์น. 125 หน้า.แต่การขึ้นครองเมืองของพระอินทร์อากรนั้นทำให้เมืองพิษณุโลกอ่อนแอลง เนื่องจากพระอินทร์อากรไม่มีฝีมือในการรบและไม่เป็นที่นับถือเหมือนเจ้าพระยาพิษณุโลก (เรือง) เป็นเหตุให้เกิดการรุกรานของชุมนุมเจ้าพระฝาง (มหาเรือน)

ปรากฏในหนังสือ ต้นวงศ์ตระกูลพะญาศรีสหเทพชื่อทองเพ็ง ความว่า :-

ครั้นเมื่อพระจ้าวกรุงพระพิศณุโลกย์สวรรค์คตแล้ว พระมหาอุปราชย์ กรมพระราชวังบวร ฯ พระอนุชาธิราช ได้ครอบบ้านครองเมืองแทนพระเชษฐาธิราช ในกรุงพระพิศณุโลกย์ราชธานีต่อไป...ต้นวงศ์ตระกูลพะญาศรีสหเทพชื่อทองเพ็ง. หน้า (ฐิ)–(ฐี). 

ปรากฏใน พระราชพงศาวดารกรุงสยาม ความว่า :-
พระอินอากรตั้งตัวขึ้นเป็นเจ้าพระพิศณุโลกย์ครอบครองเป็นเจ้าของชุมนุมนั้นต่อไปแต่เจ้าพระพิศณุโลกย์ใหม่นั้นสติปัญญาอ่อนแอ เจ้าพระฝางรู้ก็มาตีเมืองพระพิศณุโลกย์

พระราชพงศาวดาร ฉบับพระราชหัตถเลขา กล่าวว่า :-
พระอินทรอากรผู้น้องก็กระทำฌาปนกิจปลงศพเสร็จแล้ว ก็ได้ครองเมืองพระพิษณุโลกสืบไปแต่หาตั้งตัวขึ้นเป็นเจ้าไม่ ด้วยกลัวจะเป็นจัญไรเหมือนพี่ชายซึ่งตายไปนั้นดำรงราชานุภาพ, สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยา. (2505). พระราชพงศาวดารฉบับพระราชหัตถเลขา. พระนคร: โอเดียนสโตร์. 622 หน้า.

ทั้งนี้ มีนักวิชาการได้วิเคราะห์พฤฒิกรรมของพระอินทร์อากรนำไปสู่การล่มสลายของชุมนุมพระพิษณุโลก เช่น เชาวน์ รูปเทวินทร์ นักหนังสือพิมพ์อาวุโส และผู้ร่วมก่อตั้งสมาคมนักข่าวนักหนังสือพิมพ์แห่งประเทศไทยหน่วยส่งเสริมการอ่านและการเรียนรู้ สำนักวิทยบริการและเทคโนโลยีสารสนเทศ มหาวิทยาลัยราชภัฏนครปฐม. วันนี้ วันสำคัญในเดือนมีนาคม: วันนักขาว/วันสื่อสารมวลชนแห่งชาติ ( 5 มีนาคม). กล่าวว่า "...เมื่อเจ้าพระยาพิษณุโลกเรือง ถึงแก่พิราลัยแล้ว พระอินทร์อากร น้องชายของท่านซึ่งเป็นปลัดเมืองอยู่เดิม และเป็นคนธรรมะธรรมโม ชอบเข้าวัดฟังเทศน์ทำบุญอยู่เป็นนิตย์ ไม่มีฝีมือในการรบทัพจับศึกกับใคร..."เชาวน์ รูปเทวินทร์. (2528). ย่ำอดีต พระราชประวัติ สมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราชกับงานกู้อิสรภาพของชาติไทย. เล่มที่ 1. กรุงเทพฯ: พี.วาทิน พับลิเคชั่น. บังอร ปิยะพันธุ์ กล่าวว่า "...พระอินอากรน้องชายจึงขึ้นเป็นหัวหน้าต่อมา แต่ไม่กล้าเป็นเจ้าเกรงจะตายเหมือนพี่ชายเพราะไม่มีความสามารถด้านการรบ..."บังอร ปิยะพันธุ์. (2538). ประวัติศาสตร์ไทย : การปกครอง สังคม เศรษฐกิจ และความสัมพันธ์กับต่างประเทศก่อนสมัยสุโขทัยจนถึง พ.ศ. 2475. กรุงเทพฯ: โอเดียนสโตร์. 313 หน้า.  และบุญทรง ไทยทำ กล่าวว่า "...พระอินทร์อากรผู้น้องปกครองต่อไปแต่มิได้ประกาศตนเป็นเจ้าแผ่นดิน คงทำหน้าที่ครองเมืองอยู่เฉย ๆ จะละอายใจต่อการประกาศตนหรือเพราะถือฤกษ์ยามว่ายังไม่เหมาะสมควรอย่างไรก็ได้ เพราะที่จริงแล้วความแข็งเมืองพิษณุโลกนั้นอยู่ที่เจ้าพระยาพิษณุโลกเพียงคนเดียว พระอินทร์อากรอาจมิได้แสดงฝีมืออะไรให้เป็นที่ประจักษ์มาก่อนก็ได้..."บุญทรง ไทยทำ. (2526). ประวัติวีรบุรุษและวีรสตรีไทย. กรุงเทพฯ: บรรณกิจ. 232 หน้า.  เป็นต้น

 ยกทัพพิษณุโลกสมทบฝ่ายสมเด็จพระโสร์ทศ (เจ้าจุ้ย) 

เมื่อ พ.ศ. 2311 ราวเดือนธันวาคม หลังจากพระยาไชยบูรณ์ (จัน) ทราบข่าวพระราชสาส์นให้พิษณุโลกจัดกองทัพสนับสนุนสมเด็จพระโสร์ทศ (เจ้าจุ้ย) นั้น พระยาไชยบูรณ์ (จัน) จึงได้จัดทัพพิษณุโลกแล้วจึงรี้พลลงไปเขตเมืองนครสวรรค์ สมเด็จพระเจ้ากรุงธนบุรีทราบข่าวศึกจึงมีรับสั่งให้พระยาอนุรักษ์ภูธร เจ้าเมืองนครสวรรค์ จัดกำลังพลสกัดทัพพิษณุโลกไว้เพื่อมิให้แผนของสมเด็จพระโสร์ทศ (เจ้าจุ้ย) สำเร็จ

 เจ้าพระฝางยกทัพมาตีเมืองพิษณุโลก 

เมื่อ พ.ศ. 2311 ราวเดือนธันวาคม เจ้าพระฝางจึงยกทัพมาปิดล้อมเมืองพระพิษณุโลก แม้พระยาไชยบูรณ์ (จัน) มีอำนาจเกียรติยศไม่เท่าพี่ชายแต่ก็มีฝืมือเข้มแข็งและมีความสามารถประยูร พิศนาคะ. (2513). สมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราช และพระยาพิชัยดาบหัก (จ้อยหรือทองดีฟันขาว) เล่ม 2: วรรณกรรมทางอากาศ ณ 01 ภาคพิเศษ กองบินยุทธการ. กรุงเทพฯ: สำนักหอสมุดกลาง 09. 463 หน้า. ปรากฎว่าได้สู้รบกับเจ้าพระฝางประมาณ 3 เดือน ชาวเมืองพระพิษณุโลกเกิดความอดอยากและไม่นับถือพระยาไชยบูรณ์ (จัน) เนื่องจากเมืองพิษณุโลกไม่ได้สะสมเสบียงอาหารไว้เพียงพอ จึงเกิดไส้ศึกขึ้นโดยแอบเปิดประตูเมืองรับทัพเจ้าพระฝางในเวลากลางคืน

 ชุมนุมพระพิษณุโลก (เรือง) ล่มสลาย 
เมื่อ พ.ศ. 2312 ปีชวดสัมฤทธิศก ราวเดือนกุมภาพันธ์ พระอินทร์อากร ถูกเจ้าพระฝางจับได้และถูกต้องโทษประหารชีวิตให้เอาศพขึ้นประจานในเมืองพระพิษณุโลก ทำให้ชุมนุมพระพิษณุโลก (เรือง) ล่มสลายไปโดยสมบูรณ์ หัวเมืองเหนือทั้งหมดจึงตกเป็นของเจ้าพระฝางทั้งสิ้น เมื่อเจ้าพระฝางเข้าควบคุมเมืองพระพิษณุโลกได้แล้วนั้นได้เก็บทรัพย์สินมีค่า ศัตราวุธหนักเบา และกวาดต้อนชาวเมืองพระพิษณุโลกไปเมืองสวางคบุรีได้เป็นจำนวนมาก ให้หลวงโกษา (ยัง) คุมเมืองเมืองพระพิษณุโลก

ปรากฏในหนังสือ ต้นวงศ์ตระกูลพะญาศรีสหเทพชื่อทองเพ็ง ความว่า :-
ครั้งนั้นพระจ้าวฝางยกกองทัพใหญ่ลงมาตีกรุงพระพิศณุโลกย์แตกยับเยินป่นปี้หมดทั้งสิ้น เพราะมีริ้พลแลศาสตราวุทธ์ยุทธภัณฑ์น้อยกว่า กองทัพเมืองสวางคบุรี ๆ จึ่งรบตีมีไชยชำนะ พระจ้าวฝางกวาดต้อนครอบครัวชาวกรุงพระพิศณุโลกย์ อพยพเทครัวพลเมืองพระพิศณุโลกย์ขึ้นไป ไว้ในเมืองสวางคบุรีเปนอันมาก...ต้นวงศ์ตระกูลพะญาศรีสหเทพชื่อทองเพ็ง. หน้า (ฐี).

และยังมีชาวเมืองพระพิษณุโลกและเมืองพิจิตรอีกจำนวนมากรวมทั้งท่านผู้หญิงเชียง ภรรยาและบุตรหลานของเจ้าพระยาพิษณุโลก (เรือง) หนีอพยพไปรวบกับสมเด็จพระเจ้ากรุงธนบุรี

ปรากฏใน จดหมายเหตุโหร ความว่า :-

ปีชวด จ.ศ. ๑๑๓๑ เมืองพิษณุโลก เมืองพิจิตร แตกมาสู่โพธิสมภาร...ดำรงราชานุภาพ, สมเด็จฯ กรมพระยา และกรรมการหอพระสมุดวชิรญาณ. (2507). ประชุมพงศาวดาร เล่มที่ 8. กรุงเทพฯ: คุรุสภา.

 พระอิสริยยศและพระเกียรติยศ 
 บรรดาศักดิ์ 
 สมัยกรุงศรีอยุธยา 
 รัชกาลสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวบรมโกศ – สมเด็จพระที่นั่งสุริยาศน์อัมรินทร์
 ขุนอินทรอากรจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว, พระบาทสมเด็จพระฯ. (2463). พระราชกรัณยานุสร พระราชนิพนธ์ในรัชกาลที่ ๕ ตอนว่าด้วยพระราชพิธีศรีสัจปานกาล. พระเจ้าพี่นางเธอ พระองค์เจ้าจุฑารัตนราชกุมารี โปรดให้พิมพ์ครั้งแรกในงานพระราชทานเพลิงศพ เจ้าจอมมารดามรกฎ รัชกาลที่ ๕ เมื่อปีวอก พ.ศ. ๒๔๖๓. พระนคร: โรงพิมพ์ไทย. 159 หน้า. หน้า 56.ณัฐวุฒิ สุทธิสงคราม. (2528). สมเด็จพระเจ้ากรุงธนบุรีมหาราช. กรุงเทพฯ: รวมข่าวการพิมพ์. 447 หน้า. หน้า 32.
 พระอินทร์อากร (จัน) ขึ้นกับกรมพระคลังเมืองพระพิษณุโลก
 พระยาไชยบูรณ์ (จัน) ตำแหน่งพระปลัดเมืองพระพิษณุโลก ศักดินา 3000

 พระอิสริยยศ 
 สมัยกรุงธนบุรี 
 รัชกาลสมเด็จพระเจ้ากรุงธนบุรี
ระหว่างการจลาจลหลังเสียงกรุงศรีอยุธยาครั้งที่สอง พ.ศ. 2310–12
 พระมหาอุปราช กรมพระราชวังบวรสถานมงคล รับพระบัณฑูร ประทับที่พระราชวังจันทน์ (สถาปนาขึ้นเป็นกรมพระราชวังบวรสถานมงคลโดย เจ้าพระยาพิษณุโลก (เรือง) เมื่อ พ.ศ. 2310)

 วัฒนธรรมร่วมสมัย 
บทบาทและเรื่องราวของพระอินทร์อากรมีปรากฏในวรรณกรรม นวนิยาย งานเขียนต่างๆ เช่น
 สมบัติเจ้าพระฝางนวลแสงทอง (ประโพธ เปาโรหิตย์). (2533). สมบัติเจ้าพระฝาง. กรุงเทพฯ: โลกทิพย์. 343 หน้า.  แต่งโดย นวลแสงทอง มีบทสนทนาระหว่างพระอินทร์อากรกับหลวงโกษา (ยัง) ในช่วงเหตุการณ์การเสียกรุงศรีอยุธยาครั้งที่สอง
 ทหารเสือพระเจ้าตาก เป็นละครโทรทัศน์อิงประวัติศาสตร์และบทประพันธ์ที่ไม่ได้ระบุว่าใครเป็นผู้แต่ง แต่เป็นละครที่ผลิตโดย รัตนาภรณ์ อินทรกำแหง กล่าวถึงเหตุการณ์ที่เจ้าพระยาพิษณุโลก (เรือง) ล้มป่วยและเสียชีวิต พระอินทรอากรผู้เป็นน้องชายจึงได้ครองเมืองพิษณุโลกต่อจากพี่ชาย ผู้ที่รับบทพระอินทรอากร คือ อดิศักดิ์ เสวตนันท์
 ตากสินมหาราชแรเงา. (2548). ตากสินมหาราช. บทประพันธ์และบทโทรทัศน์: แรเงา ; เรียบเรียงจากบทละครโทรทัศน์: บงกชเพชร. กรุงเทพฯ: ดอกหญ้ากรุ๊ป. เป็นบทประพันธ์และบทโทรทัศน์อิงประวัติศาสตร์โดย แรเงา และเรียบเรียงโดย บงกชเพชร กล่าวถึงเหตุการณ์เข้ายึดเมืองพระพิษณุโลกของเจ้าพระฝาง ในขณะที่พระอินทร์อากรครองเมืองพระพิษณุโลก ผู้ที่รับบทพระอินทร์อากร คือ เศรษฐา ศิระฉายา

 หมายเหตุ 

 อ้างอิง 
 เชิงอรรถ

 บรรณานุกรม

ก.ศ.ร. กุหลาบ (2449), หอสมุดแห่งชาติ กรมศิลปากร (เผยแพร่, 2508). ต้นวงศ์ตระกูลพะญาศรีสหเทพชื่อทองเพ็ง . พระนคร: สยามประเภท. 454 หน้า.

หมวดหมู่:ขุนนางในสมัยกรุงศรีอยุธยา
หมวดหมู่:บุคคลในประวัติศาสตร์กรุงศรีอยุธยา
หมวดหมู่:บุคคลที่เสียชีวิตในปี พ.ศ. 2312
หมวดหมู่:สกุลโรจนกุล
หมวดหมู่:การล่มสลายของอาณาจักรอยุธยา
หมวดหมู่:บรรดาศักดิ์ชั้นพระยา
หมวดหมู่:บุคคลในยุคราชวงศ์บ้านพลูหลวง