ปอแก้ว

ปอแก้ว (; )  เป็นพืชในวงศ์ชบา (Malvaceae) มีชื่อสามัญภาษาอังกฤษอื่น ๆ เช่น Deccan hemp, Java jute เป็นต้น โดย H. cannabinus อยู่ในสกุล Hibiscus มีถิ่นกำเนิดในแอฟริกาใต้ และเจริญเติบโตหรือกระจายพันธุ์เป็นหลักในเขตtropical เช่น ประเทศ อินเดีย บังกลาเทศ ไทย จีน เวียดนาม อิร่าน อเมริกา เป็นต้น พื้นที่ปลูกปอในประเทศไทย ส่วนใหญ่อยู่ในภาคตะวันออกเฉียงเหนือ จังหวัดที่ปลูกมาก เช่น ชัยภูมิ บุรีรัมย์ มหาสารคาม ศรีสะเกษ อุดรธานี และอุบลราชธานี

คำว่า Kenaf ถูกใช้กับเส้นใยที่ได้จากพืชชนิดนี้ เป็นหนึ่งในเส้นใยที่ใช้ร่วมกับปอกระเจาซึ่งมีลักษณะที่คล้ายคลึงกัน 
 ชื่อสามัญ 
ปอแก้วมีชื่อสามัญในภาษาต่าง ๆ มากกว่า 129 ชื่อ  ตัวอย่างเช่น 

; ; ; 

; ; ;  (เปลี่ยนอย่างเป็นทางการจาก 洋麻; yáng má ระหว่างการปฏิวัติวัฒนธรรม) 

 ลักษณะทางพฤกษศาสตร์ 
เป็นไม้ล้มลุก (herbaceous)อายุปีเดียวหรือสองปี (ส่วนน้อยเป็นไม้ยืนต้นอายุสั้น) สูง 1.5–4 เมตร โคนต้นมีเนื้อไม้ ลำต้นมีเส้นผ่านศูนย์กลาง 1–2 เซนติเมตร กิ่งมักไม่แตกแขนง อาจมีสีของลำต้นต่างกัน เช่น มีสีเขียว สีม่วงแดง มีสีเขียวปน แดง มีทั้งผิวเรียบ หรือมีหนาม 

ใบ เป็นใบเดี่ยว (simple leaf) มีความยาว 10–15 เซนติเมตร จัดเรียงใบแบบสลับ (alternate phyllotaxy) มีลักษณะเฉพาะ คือ รูปร่างหลายแบบ (leaf polymorphism หรือ heterophylly) โดย ใบตอนล่างมีรูปร่างเป็นรูปไข่ถึงรูปหัวใจ (ovate to cordate) ส่วนใบตอนกลางถึงยอดมักมีลักษณะเว้าเป็นแฉกแบบนิ้วมือ (palmately lobed) จำนวน 3–7 แฉก (lobes) แผ่นใบมีสีเขียวเข้ม และมีขอบหยัก 

ดอก เป็นดอกเดี่ยว มีเส้นผ่านศูนย์กลาง 8–15 เซนติเมตร สีขาว, สีเหลือง หรือสีม่วง โดยดอกที่มีสีขาวหรือสีเหลืองตรงกลางจะเป็นสีม่วงเข้มที่ฐานกลีบดอก ออกตามซอกใบ (axillary) หรือปลายยอด กลีบดอก (petals) 5 กลีบ ขนาดค่อนข้างใหญ่ มีกลีบเลี้ยง (sepals)5 กลีบ และมักมีวงกลีบรองกลีบเลี้ยง (epicalyx) รังไข่ของดอกเป็นแบบอยู่เหนือฐานดอก (superior ovary) โดยดอกจะบานในช่วงเช้าและโรยภายในวันเดียว

ผล เป็น ผลแห้งแบบcapsule เส้นผ่านศูนย์กลาง 2 เซนติเมตร เมื่อแก่จะแตกออกตามแนวยาวของพู ภายในมีเมล็ดจำนวนมาก และมีขนละเอียดปกคลุมอยู่

 เส้นใย 
เส้นใยในปอแก้วพบในเปลือก (bast) และแก่น (เนื้อไม้) ส่วนเปลือกคิดเป็น 40% ของต้น "เส้นใยดิบ" ที่แยกจากเปลือกเป็นแบบหลายเซลล์ ประกอบด้วยเซลล์หลายเซลล์ติดกัน เซลล์เส้นใยแต่ละเซลล์มีรูปร่างเรียวความยาวประมาณ 2–6 มิลลิเมตร ผนังเซลล์หนา (6.3 ไมโครเมตร) แก่นคิดเป็นประมาณ 60% ของต้น และมีเซลล์เส้นใยหนา (ประมาณ 38 ไมโครเมตร) แต่สั้น (0.5 มิลลิเมตร) และผนังเซลล์บาง (3 ไมโครเมตร) เยื่อกระดาษผลิตจากทั้งก้าน จึงมีเส้นใยสองประเภท ทั้งจากเปลือกและแก่น คุณภาพของเยื่อจะใกล้เคียงกับของไม้เนื้อแข็ง

 องค์ประกอบทางเคมีที่สำคัญ 
1. เซลลูโลส (Cellulose) : พบที่เปลือกไม้ เป็นโครงสร้างหลักที่ให้ความเหนียวและความแข็งแรงของเส้นใย

2. ฟลาโวนอยด์ (Flavonoids) : พบในใบ ดอก และเมล็ด มีฤทธิ์ต้านอนุมูลอิสระ ต้านการอักเสบ

3. สารประกอบฟีนอลิก (Phenolic compounds) : พบในใบ ดอก และเมล็ด ช่วยต้านจุลชีพและอนุมูลอิสระ

4.ซาโปนิน (Saponins) : พบในใบ ดอก และเมล็ด ลดไขมันในเลือด, เสริมภูมิคุ้มกัน, ต้านจุลชีพ, ลดคอเลสเตอรอล

5. แทนนิน (Tannins) : พบในใบ ดอก และเมล็ด สมานแผล ต้านเชื้อแบคทีเรีย

6. กรดไขมัน (Fatty acids) : พบในเมล็ด มีกรดลิโนเลอิกสูง (omega-6) ใช้ในอุตสาหกรรมน้ำมันพืช

7. วิตามินและแร่ธาตุ เช่น เบต้าแคโรทีน, ธาตุเหล็ก, แคลเซียม : บำรุงสายตา, บำรุงเลือด, เสริมสร้างกระดูก

 การใช้ประโยชน์ 
ปอแก้วปลูกเพื่อเก็บเกี่ยวเส้นใยในประเทศอินเดีย, บังกลาเทศ, สหรัฐ, อินโดนีเซีย, มาเลเซีย, แอฟริกาใต้, เวียดนาม, ไทย, บางส่วนของแอฟริกา และมีพื้นที่ปลูกเล็กน้อยทางตะวันออกเฉียงใต้ของทวีปยุโรป ลำต้นผลิตเส้นใยสองประเภท: เส้นใยหยาบบริเวณเปลือกนอก (bast) และเส้นใยที่ละเอียดกว่าในแกนกลาง เส้นใยส่วนเปลือกใช้ทำเชือก ต้นปอแก้วครบกำหนดเก็บเกี่ยวใน 100 ถึง 200 วัน มีการปลูกเป็นครั้งแรกในอียิปต์เมื่อ 3,000 ปีที่แล้ว ใบของต้นปอแก้วเป็นส่วนประกอบของอาหารทั้งของมนุษย์และสัตว์ ในขณะที่เส้นใยส่วนเปลือกใช้ทำกระสอบ, เชือก และใบเรือสำหรับเรือใบอียิปต์ พืชไร่ชนิดนี้ถูกนำเข้าสู่ยุโรปตอนใต้ไม่เร็วกว่าช่วงต้นคริสต์ทศวรรษ 1900 ทุกวันนี้พื้นที่เพาะปลูกหลักคือประเทศจีนและอินเดีย และยีงพบการปลูกในสหรัฐ, เม็กซิโก และเซเนกัล

เส้นใยจากปอแก้วใช้ทำเชือก, ผ้าดิบ (คล้ายกับปอกระเจา) และกระดาษ ในรัฐมิสซิสซิปปี, ลุยเซียนา, เท็กซัส และแคลิฟอร์เนีย มีการปลูกปอแก้วรวม 12,000 เอเคอร์ (48.5 ตารางกิโลเมตร)  ซึ่งส่วนใหญ่ใช้เป็นอาหารและปูรองนอนสำหรับปศุสัตว์

เส้นใยปอแก้วใช้ทำไม้เทียม, ฉนวนกันความร้อน, ผ้าแบบสำหรับตัดเสื้อ, ส่วนผสมของภาชนะปลูกแบบไม่ใช้ดิน, ที่นอนสัตว์, บรรจุภัณฑ์ และวัสดุที่ใช้ดูดซับน้ำมันและของเหลว นอกจากนี้ยังใช้ประโยชนโดยการตัดเส้นใยส่วนเปลือกผสมกับเรซินในการทำพลาสติกคอมโพสิต, เป็นสารป้องกันการสูญเสียน้ำโคลนขุดเจาะสำหรับการขุดเจาะน้ำมัน และส่วนผสมในสารสำหรับการควบคุมการกัดเซาะหน้าดินแบบมีเมล็ดพืชคลุมดิน (hydromulch) ปอแก้วสามารถทำเป็นวัสดุปูพื้นเพื่อการอนุรักษ์สิ่งแวดล้อมได้หลายประเภท เช่น แผ่นปูหญ้าที่มีเมล็ดพันธุ์สำหรับสนามหญ้าสำเร็จรูป และแผ่นขึ้นรูปสำหรับชิ้นส่วนการผลิตและบรรจุภัณฑ์ บริษัทพานาโซนิก ได้จัดตั้งโรงงานในประเทศมาเลเซียเพื่อผลิตแผ่นกระดานที่ใช้เส้นใยปอแก้วและส่งออกไปยังประเทศญี่ปุ่น

ฟอร์ดและบีเอ็มดับเบิลยู กำลังพัฒนาวัสดุสำหรับตัวถังรถจากเส้นใยปอแก้ว โดยเป็นส่วนหนึ่งของความพยายามในการทำให้ยานพาหนะมีความยั่งยืนมากขึ้น ซึ่งนำมาใช้ครั้งแรกในรถยนต์ฟอร์ดรุ่น Escape (2013) ส่วนบีเอ็มดับเบิลยู i3 ใช้เส้นใยปอแก้วในคิ้วสีดำรอบคัน
การใช้ปอแก้วคาดว่าจะสามารถชดเชยวัสดุเรซินที่ผลิตจากปิโตรเลียมคิดเป็นน้ำหนัก 300,000 ปอนด์ต่อปี สำหรับโรงงานผลิตในทวีปอเมริกาเหนือ และควรลดน้ำหนักของวัสดุหุ้มประตูรถลงร้อยละ 25

รายงานในปี ค.ศ. 2021 บริษัท Kenaf Ventures ซึ่งเป็นบริษัทของอิสราเอลกำลังพัฒนาและผลิตวัตถุดิบที่ยั่งยืนซึ่งทำจากปอแก้ว ด้วยความพยายามที่จะลดการปล่อยคาร์บอนในภาคการก่อสร้างโดยไม่ลดคุณภาพของผลิตภัณฑ์

 น้ำมันเมล็ดปอแก้ว 
เมล็ดปอแก้วให้ผลผลิตน้ำมันพืชที่รับประทานได้ น้ำมันยังใช้สำหรับทำเครื่องสำอาง, สารหล่อลื่นสำหรับอุตสาหกรรม และการผลิตเชื้อเพลิงชีวภาพ น้ำมันปอแก้วมีกรดไขมันไม่อิ่มตัวเชิงซ้อน (PUFAs) สูง ประกอบด้วยกรดลิโนเลอิก (โอเมก้า-6) เป็นส่วนใหญ่ โดยรวมประกอบด้วยกรดลิโนเลอิก (C18:2) ตามด้วยกรดโอเลอิก (C18:1) และกรดลิโนเลนิกอัลฟา (C18:3) มีปริมาณร้อยละ 2 ถึง 4

น้ำมันเมล็ดปอแก้วมีน้ำหนัก 20.4% ของน้ำหนักเมล็ดทั้งหมด ประกอบด้วย:
 กรดปาลมิติก: 19.1%
 กรดโอเลอิก: 28.0% (โอเมก้า-9)
 กรดลิโนเลอิก: 45% (โอเมก้า-6)
 กรดสเตียริก: 3.0%
 กรดลิโนเลนิกอัลฟา: 3% (โอเมก้า-3) 

 อุตสาหกรรมกระดาษ 
กระบวนการทั่วไปในการทำกระดาษจากเส้นใยปอแก้วคือการต้มเยื่อโดยวิธีโซดาก่อนแปรรูปในเครื่องทำกระดาษ

การใช้เส้นใยปอแก้วในการผลิตกระดาษมีประโยชน์ต่อสิ่งแวดล้อมมากกว่าการผลิตกระดาษจากต้นไม้ ปี ค.ศ. 1960 กระทรวงเกษตรสหรัฐ ได้สำรวจพืชมากกว่า 500 ชนิด และเลือกปอแก้วเป็นวัตถุดิบที่มีแนวโน้มมากที่สุดสำหรับการผลิตกระดาษหนังสือพิมพ์โดยไม่ใช้ต้นไม้ ในปี ค.ศ. 1970 กระดาษหนังสือพิมพ์จากใยปอแก้วได้รับการนำไปใช้กับหนังสือพิมพ์ 6 ฉบับของสหรัฐ และอีกครั้งในปี ค.ศ. 1987 โรงงานกระดาษในแคนาดาได้ผลิตกระดาษหนังสือพิมพ์จากใยปอแก้ว 13 ม้วน ให้กับหนังสือพิมพ์สี่ฉบับของสหรัฐใช้ในการทดลองพิมพ์ พวกเขาพบว่ากระดาษจากใบปอแก้ว มีความแข็งแรงกว่า, สว่างกว่า และสะอาดกว่ากระดาษจากเยื่อต้นสนมาตรฐาน รวมทั้งทำลายสิ่งแวดล้อมน้อยกว่า ส่วนหนึ่งเนื่องจากเส้นใยของปอแก้วมีสีขาวตามธรรมชาติมากกว่าเนื้อไม้ จึงต้องใช้การฟอกสีน้อยลงในการสร้างแผ่นกระดาษที่สว่างขึ้น ไฮโดรเจนเพอร์ออกไซด์ซึ่งเป็นสารฟอกขาวที่ปลอดภัยต่อสิ่งแวดล้อมไม่สร้างสารไดออกซิน ถูกนำมาใช้เป็นหลักในการฟอกสีเส้นใยปอแก้ว

รายงานหลายฉบับแนะนำว่าความต้องการพลังงานในการผลิตเยื่อกระดาษจากใยปอแก้วนั้นน้อยกว่าข้อกำหนดสำหรับเยื่อไม้ประมาณร้อยละ 20 ส่วนใหญ่เนื่องมาจากปริมาณลิกนินในปอแก้วที่ต่ำกว่า

พื้นที่ปลูกปอแก้ว 1 เอเคอร์ (4,000 ตารางเมตร) ให้ผลผลิต 5 ถึง 8 ตันสำหรับเส้นใยทั้งสองชนิดของปอแก้วในหนึ่งฤดูปลูก ในทางตรงกันข้าม ป่าไม้สน (Southern pine) ขนาด 1 เอเคอร์ ในสหรัฐ ผลิตเส้นใยได้ประมาณ 1.5 ถึง 3.5 ตันต่อปี ประมาณการว่าการปลูกปอแก้วบนพื้นที่ 5,000 เอเคอร์ (20 ตารางกิโลเมตร) สามารถผลิตเยื่อกระดาษได้เพียงพอต่อการป้อนโรงงานกระดาษที่มีกำลังการผลิต 200 ตันต่อวัน  ในเวลา 20 ปี พื้นที่เพาะปลูก 1 เอเคอร์ จะสามารถผลิตเส้นใยได้ 10 ถึง 20 เท่าของปริมาณเส้นใยที่สามารถผลิตได้จากต้นสนในพื้นที่เท่ากัน

ในฐานะที่เป็นหนึ่งในเส้นใยธรรมชาติที่สำคัญของโลก ปอแก้วจึงถูกรวมเป็นส่วนหนึ่งของการประกาศปีสากลแห่งเส้นใยธรรมชาติ 2009

ด้านการเกษตร ใช้ทำผ้าคลุมแปลงพืช ป้องกันแสงแดด หรือหิมะ ด้านที่อยู่อาศัย ทำพรมเช็ดเท้า พรมปูพื้น ทำผืนผ้าบุเก้าอี้ เสื่อ 

ด้านการก่อสร้างทำฝ้าบุหลังคากันความร้อน หรือ ป้องกันน้ำซึม และป้องกันเสียงสะท้อน ปอแก้วสามารถทำเป็นวัสดุปูพื้นเพื่อการอนุรักษ์สิ่งแวดล้อมได้หลายประเภท เช่น แผ่นปูหญ้าที่มีเมล็ดพันธุ์สำหรับสนามหญ้าสำเร็จรูป และแผ่นขึ้นรูปสำหรับชิ้นส่วนการผลิตและบรรจุภัณฑ์

 การเก็บเกี่ยว  
ระยะที่เหมาะสมในการเก็บเกี่ยว เมื่อมีอายุ 110 - 130 วัน ถ้าตัดตอนเริ่มมีดอก ไปถึงระยะที่เริ่มมีฝักอ่อนจะได้ผลผลิตของเส้นใยดี มีเส้นเงางาม และเหนียวแน่น ถ้าหากตัดตอนอายุอ่อนเกินไปจะได้เส้นใยปริมาณน้อย ไม่เหนียวแน่น เปื่อย และขาดง่าย แต่ถ้าหากตัดตอนมีอายุแก่เกินไป จะได้เส้นใยหยาบ แข็ง กระด้าง เปราะ ไม่เงางาม ซึ่งแสดงถึงปอคุณภาพต่ำ ส่งผลต่อการนำไปแปรรูปเป็นกระสอบ ก็จะไม่แข็งแรง รับน้ำหนักได้ไม่ดี ขาดง่ายและมีวิธีการแยกเส้นใยดังนี้

1. การแช่ต้น (Retting) เพื่อทำให้อ่อนนุ่ม โดยการนำมัดปอไปแช่น้ำ แล้วขูดเปลือกออกทันที หรือ ทิ้งไว้ 3 - 4 วัน เพื่อให้ใบร่วงก่อน แล้วนำไปแช่น้ำต่อ 5 – 10 วัน ซึ่งจุลินทรีย์ทำให้เนื้อเยื่ออ่อนตัวลง และทำลายพันธะpectinระหว่างเปลือกไม้ และทำให้เส้นใยแยกออกจากลำต้นได้

2. การลอกหรือปอกเส้นใย (Stripping) ซึ่งมีหลายวิธี

• การลอกเปลือกสดออกจากต้นแล้วตากเส้นใยให้แห้ง : จะได้เส้นใยที่เรียกว่า ปอกลีบแห้ง (dry ribbon fiber) ใช้มัดของแทนเชือก มีราคาต่ำ

• การลอกเปลือกสด (fresh ribbon) แล้วนำไปฟอก : โดยหลังจากตัดต้นสดแล้วใช้ไม้ทุบโคนต้นให้แตก เพื่อความสะดวกในการลอกเปลือกออกจากแกนลำต้น จากนั้นนำเปลือกสดที่ได้มามัดเป็นกำ (มัดส่วนโคน) แล้วนำไปฟอก เป็นวิธีที่นิยม

• การแช่ปอสดทั้งต้นและฟอก : เส้นใยที่ได้ เรียกว่า เส้นใยปอฟอก (retted fiber) การแช่นี้เป็นงานที่ยุ่งยาก คุณภาพของเส้นใยนั้นขึ้นอยู่กับการแช่เป็นหลัก นอกจากนั้นก็ขึ้นอยู่กับวัตถุที่นำมาทับมัดปอ ขนาดของมัดปอ ลักษณะและปริมาณของน้ำที่แช่ และ ความหนาของชั้นปอที่แช่อยู่ใต้ระดับน้ำ เป็นวิธีที่นิยม

• การใช้สารเคมีสกัดผิวและเมือกที่ปกคลุมเส้นใยออก : วิธีการสกัดเส้นใยโดยใช้สารเคมี(chemical extraction) สารเคมีที่ใช้มี sodium hydroxide, sodium carbonate, sodiumsulfate, calcium hydroxide, sodium sulfide, sodium chloride และ ethyl alcoholระยะเวลาในการแช่ 7 วัน จะได้เส้นใยที่ขาวสะอาดและมีคุณภาพ วิธีนี้ทุ่นเวลาและแรงงานมากแต่ยังไม่เคยมีการทดลองในประเทศไทย

• การสกัดผิวเปลือกออกจากเส้นใยโดยใช้แบคทีเรีย : (bacteriological extraction) แบคทีเรียที่ใช้ได้แก่ Arthrobactor sp., Pseudomonas sp., Aerobactor sp. หรือ Bacillus vulgatusและ Bacillus cereus วิธีนี้ใช้เวลาแช่เพียง 5 วัน ก็จะได้เส้นใยที่ขาวสะอาดและมีคุณภาพดี

3. การล้างเส้นใย (Washing) ซักเส้นใยในน้ำสะอาด

4. การบีบและตาก (Squeezing and drying) นำไปตากแดดบนราวไม้หรือเส้นเชือก ไม่ควรวางกองบนพื้น ใช้เวลา 2–3 วัน เพื่อให้แห้งสนิท

เส้นใยปอที่ดีจะพิจารณาจาก สี ความเป็นมันเลื่อม ความเหนียวของเส้นใย และความยาวของเส้นใยเป็นหลักเส้นใยที่มีความยาว ความเหนียวดี สีสวย และเป็นมันเลื่อมไม่มีตำหนิและเปอร์เซ็นต์เปื่อยขาดน้อยที่สุด เรียกว่า เส้นใยที่มีคุณภาพดี

 อ้างอิง 

 แหล่งข้อมูลอื่น 
 American Kenaf Society (AKS) ก่อตั้งในปี ค.ศ. 1997
 International Jute Study Group ความร่วมมือของสหประชาชาติ เพื่อสร้างองค์ความรู้ของปอกระเจา และปอแก้ว โดยมีเป้าหมายที่สมาคมธุรกิจในอินเดีย, บังกลาเทศ และไทย

หมวดหมู่:สกุลชบา
หมวดหมู่:พืชให้เส้นใย