กงสะเด็น

กงสะเด็น () เป็นพืชดอกล้มลุกปีเดียว และเป็นพืชสมุนไพรที่หายากในประเทศไทยซึ่งหมอพื้นบ้านเข้าใจว่าสมุนไพรชนิดนี้ได้สูญพันธุ์ไปจากธรรมชาติแล้ว พบใช้ในตำรายาแผนไทยอีสานและลาว ปัจจุบันเป็นพืชชนิดเดียวในสกุลกงสะเด็น ของวงศ์กระเพรา ที่ได้รับการยอมรับ 

 ศัพทมูลวิทยา 
กงสะเด็น เป็นภาษาลาวและอีสาน กง แปลว่า เขตแดน, บริเวณ, สิ่งที่มีลักษณะกลมหรือคล้ายวงกลม สะเด็น แปลว่า กระเด็น กงสะเด็น ใช้เรียกพืชชนิดหนึ่งเมื่อผลแก่เต็มที่ผลจะแตกกระเด็นตกไปในที่ไกล (นอกเขตพุ่มต้น)

 ชื่ออื่น 
ชื่อในภาษาอื่น ได้แก่

 ภาษาจีนกลาง : 苦玄参 ขู่สฺวันเชิน
 ภาษาฟิลิปีโน : Sagai-uak
 ภาษาอินโดนีเซีย : Tamah raheut, Daun kukurang, Papaita
 ภาษามลายู : Hempedu tanah, Gelumak susu, Rumput kerak nasi
 ภาษาอังกฤษ : Curanja

 อนุกรมวิธาน 

กงสะเด็น (Picria fel-terrae) ได้รับการระบุชนิดโดยโยอันนิส เดอ ลัวร์ไรโร (Joannis de Loureiro; Lour.) ในหนังสือ ฟลอราโคชินชีเนนซิส (Flora Cochinchinensis) ฉบับตีพิมพ์ครั้งที่ 2 ปี 1790 หน้า 393

 ลักษณะทางพฤกษศาสตร์ 
พืชล้มลุกปีเดียว พุ่มเตี้ย สูงประมาณ 1 เมตร มีรากออกตามข้อ สามารถไหลไปกับพื้นดิน กิ่งก้านแตกแขนงจำนวนมากตามลำต้นและตั้งตรง (ลักษณะเดียวกันกับพืชอื่นในวงศ์กะเพรา)

ก้านใบ 0.5–2 เซนติเมตร ใบรูปไข่ปลายแหลมถึงกึ่งกลมป้อม ยาว 5.5 เซนติเมตร กว้าง 3 เซนติเมตร เส้นใบมีขนสากสั้น ๆ ปลายชี้ทำมุมออกจากกิ่งใบ และขนสากสั้นบนใบทำมุมเข้าหากิ่งใบ โคนใบโค้งมนหรือเป็นรูปลิ่ม ขอบใบจักหรือหยัก ปลายใบแหลม เส้นใบ 4 หรือ 5 เส้นในแต่ละด้าน

ช่อดอกกระจะ (raceme) 4–8 ดอก ก้านดอกยาว 1 เซนติเมตร กลีบเลี้ยงรูปขอบขนานกึงรูปไข่ ยาว 1.4 เซนติเมตร กว้าง 1 เซนติเมตร กลีบเลี้ยงล่างเล็กกว่ากลีบเลี้ยงบนซึ่งมักมีปลายเป็นสองแฉก กลีบดอกสีขาวหรือน้ำตาลแดง กว้างประมาณ 1.2 เซนติเมตร เป็นท่อยาวประมาณ 6.5 มิลลิเมตร ตีบตรงกลาง ฐานกลีบดอกกว้าง กลีบดอกล่างสามกลีบยาว 6.5 มิลลิเมตร ปลายกลีบแผ่ค่อนข้างแบน กลีบดอกบน 4.5 มิลลิเมตร กลีบแคบห่อเข้าประกบกลีบล่างคล้ายการป้องกัน ปลายกลีบบนงอนตั้งขึ้น มีขนสั้นบนผิวบนกลีบจำนวนมาก ปลายเกสรรูปไข่ 5–6 มิลลิเมตร สองอันสีเหลือง 

 การแพร่กระจายและถิ่นที่อยู่ 
มีการกระจายพันธุ์อยู่ในป่าธรรมชาติในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ จีนตอนใต้ และอินเดีย ตั้งแต่รัฐอัสสัม เมียนมา ลาว มาเลเซีย เวียดนาม อินโดนีเซียและฟิลิปปินส์ เป็นสมุนไพรหายาก เกิดขึ้นบนเนินป่าหรือชายป่าที่ร่มครึ้ม พื้นที่ชุ่มน้ำ ตั้งแต่ระดับน้ำทะเลถึง 900 เมตร ในประเทศจีนพบที่ความสูง 700–1,400 เมตร

การนำมาใช้เป็นสมุนไพรตามตำรับดั้งเดิม ส่วนใหญ่เก็บมาจากป่าธรรมชาติ แต่มีหลายพื้นที่ที่มีการปลูกแล้วนำมาจำหน่ายในตลาดท้องถิ่น ซึ่งในประเทศไทยกงสะเด็นในป่าธรรมชาติหายไปและปลูกขยายพันธุ์ไม่ทัน ส่งผลให้ตำรายาแผนไทยบางส่วนที่มีส่วนประกอบของกงสะเด็นหายไป แต่ยังพบได้ในประเทศลาว

 การใช้ประโยชน์ 

 สารสำคัญ 
จากการศึกษาเชิงลึกพบสารสำคัญหลายชนิด เช่น ฟลาโวนอยส์, ไกลโคซายด์, คิวแรนจิน (curangin) และกลุ่มไตรเตอร์ปีนแซปโปนิน (triterpene saponins) สารคิวแรนจินที่พบมีคุณสมบัติเหมือนไดจิทาลีส (digitalis) ที่ใช้เป็นยากระตุ้นหัวใจ ที่ได้จากพืชในสกุล Digitalis แต่มีความเป็นพิษเล็กน้อย

 ประโยชน์ทางยา 
เมื่อนำสมุนไพรกงสะเด็นแห้งมาสกัดด้วยแอลกอฮอล์ พบว่าสามารถยับยั้งแบคทีเรียที่ก่อโรคในลำไส้ (Proteus vulgaris) และแบคทีเรียที่ทำให้เกิดอาหารเป็นพิษ (Staphylococcus aureus) นอกจากนี้ในตำรายาจีนยังพบว่าสามารถต่อต้านเชื้อไวรัสเริม (Herpes simplex virus 1; HSV-1; Human alphaherpesvirus 1)

ใบสดมีรสขมมาก มีฤทธิ์ขับปัสสาวะ ช่วยบำรุงตับ ปกป้องหัวใจ เบาหวาน ยับยั้งไวรัสตับอักเสบบี (HB) e-antigen ต้านอนุมูลอิสระ ต้านการอักเสบ เคมีบำบัดร่วมสำหรับมะเร็งเต้านม ยาขับพยาธิ และยาแก้ปวด 

เมื่อหมักด้วยแอลกอฮอล์ใช้เป็นยาชูกำลัง 

ทั้งต้นนำมาต้มดื่มรักษาอาการผิดปกติต่าง ๆ ได้หลายอย่าง โดยเฉพาะอาการปวดท้องเนื่องจากกระเพาะอาหารผิดปกติ อาการโคลิก (อาการปวดท้องในเด็กเล็ก) และอาการผิดปกติของตับจัดว่าเป็นอาหารเรียกน้ำย่อยได้ กระตุ้นให้มีประจำเดือน กระตุ้นลำไส้ กระเพาะอาหาร และใช้เป็นยาขับเหงื่อ

ใบสดนำมาบดใช้พอกแผลและรักษาโรคผิวหนัง เมื่อใช้ร่วมกับใบบัวบกจะช่วยรักษาไอกรนและอาการเจ็บแน่นหน้าอก

 อ้างอิง