อำเภอเชียงตุง

อำเภอเชียงตุง (ไทเขิน: ; ; ) เป็นอำเภอหนึ่งในจังหวัดเชียงตุง รัฐฉาน ประเทศเมียนมา มีศูนย์กลางการบริหารอยู่ที่เมืองเชียงตุง ซึ่งเป็นเมืองศูนย์กลางทางเศรษฐกิจและเป็นเมืองที่มีขนาดใหญ่ที่สุดของจังหวัดเชียงตุงด้วย อาณาเขตเกือบทั้งหมดของอำเภอตั้งอยู่ทางฟากตะวันออกของแม่น้ำสาละวิน มีพื้นที่ประมาณ 3,500 ตารางกิโลเมตร 

เมื่อคราวที่ประเทศไทยส่งกำลังทหารเข้ายึดครองดินแดนบางส่วนของประเทศเมียนมาและจัดตั้งดินแดนสหรัฐไทยเดิมขึ้นในช่วงสงครามโลกครั้งที่สอง ทางราชการไทยได้กำหนดชื่อเรียกของอำเภอเชียงตุงว่า "อำเพอเมืองเชียงตุง"

 ประวัติ 
ไม่มีหลักฐานชัดเจนว่าเมืองเชียงตุงได้รับการสถาปนาขึ้นเมื่อใด แต่เชื่อกันว่าในช่วงปลายพุทธศตวรรษที่ 17 เมืองเชียงตุงได้ถูกปกครองโดยชาวลัวะ จนกระทั่งถึงปี พ.ศ. 1786 จึงถูกพระญามังรายผนวกให้เข้ามาอยู่ภายใต้อำนาจของเมืองเชียงใหม่ทวี สว่างปัญญางกูร. "พงศาวดารเมืองเชียงตุง." หน้า 33. ต่อมาในปี พ.ศ. 2107 หลังจากที่เมืองเชียงใหม่เสียให้แก่พระเจ้าบุเรงนองแล้ว เจ้าแก้วบุญนำ (ᨧᩮᩢ᩶ᩣᨠᩯ᩠᩶ᩅᨷᩩᨬᨶᩣᩴ) เจ้าฟ้าเมืองเชียงตุงในขณะนั้น ก็ได้เข้าสวามิภักดิ์ต่อพม่าทวี สว่างปัญญางกูร. "พงศาวดารเมืองเชียงตุง." หน้า 48. และนับจากนั้นพม่าก็ได้เข้ามามีอิทธิพลและบทบาทเหนือเมืองเชียงตุงตลอดมาจนถึงปัจจุบัน

 ลักษณะประชากร 
ประชากรหลักของอำเภอเชียงตุงเป็นชาวไทกลุ่มหนึ่งซึ่งเรียกตนเองว่าไทขืน โดยภาษาของชาวไทขืนจะมีคำศัพท์แตกต่างจากภาษาของชาวไทหลวงหรือไทใหญ่ ซึ่งเป็นกลุ่มประชากรหลักของรัฐฉานอยู่ค่อนข้างมาก อีกทั้งยังมีภาษาเขียนที่แตกต่างกัน โดยภาษาเขียนของชาวไทขืนนั้นดัดแปลงมาจากอักษรธรรมล้านนาของเชียงใหม่สรัสวดี อ๋องสกุล (2555). "ประวัติศาสตร์ล้านนา (พิมพ์ครั้งที่ 9)". กรุงเทพ:อัมรินทร์. หน้า 230.

นอกจากนี้ประชากรของอำเภอเชียงตุงยังประกอบด้วยกลุ่มชาติพันธุ์อีกมากมาย เช่น ไทลื้อ ไทหลวง ไทเหนือ ลาหู่ อาข่า พม่า ว้า ลีซอ ปะหล่อง จีน กะชีน เป็นต้นကျိုင်းတုံခရိုင်. မြို့နယ်ဆထွေထွေဆုပ်ချုပ်ရေးဦးစီးဌာန. "ကျိုင်းတုံမျို့နယ် ဒေသဆိုင်ရာအချက်အလက်များ", หน้า 12. [ออนไลน์]. เข้าถึงได้จาก:  ชาวอำเภอเชียงตุงส่วนใหญ่นับถือศาสนาพุทธนิกายเถรวาท ศาสนาอื่นที่สำคัญคือ ศาสนาคริสต์ และการนับถือผีကျိုင်းတုံခရိုင်. မြို့နယ်ဆထွေထွေဆုပ်ချုပ်ရေးဦးစီးဌာန. "ကျိုင်းတုံမျို့နယ် ဒေသဆိုင်ရာအချက်အလက်များ", หน้า 18. [ออนไลน์]. เข้าถึงได้จาก: 

 ที่ตั้งและลักษณะทางภูมิศาสตร์ 
อำเภอเชียงตุงตั้งอยู่บริเวณจุดกึ่งกลางของรัฐฉานภาคตะวันออก มีอาณาเขตติดต่อกับอำเภออื่นดังนี้

 ทิศเหนือติดต่อกับอำเภอเมืองขากและอำเภอเมืองลา จังหวัดเชียงตุง
 ทิศตะวันออกติดต่อกับอำเภอเมืองลา จังหวัดเชียงตุง อำเภอเมืองยองและอำเภอเมืองพยาก จังหวัดท่าขี้เหล็ก
 ทิศใต้ติดต่อกับอำเภอเมืองพยาก จังหวัดท่าขี้เหล็ก และอำเภอเมืองสาต จังหวัดเมืองสาต
 ทิศตะวันตกติดต่อกับอำเภอเมืองเป็ง จังหวัดเชียงตุง

พื้นที่ส่วนใหญ่ของอำเภอเชียงตุงเป็นพื้นที่ภูเขา มีแอ่งที่ราบขนาดใหญ่อยู่บริเวณตอนกลางค่อนไปทางเหนือ มีแม่น้ำสำคัญคือแม่น้ำขืนและแม่น้ำหลวย ซึ่งเป็นลำน้ำสาขาของแม่น้ำโขง

ปริมาณน้ำฝนเฉลี่ยในแต่ละปีอยู่ที่ประมาณ 1,500 มม. ในบริเวณพื้นราบ มีอุณหภูมิสูงสุดเฉลี่ยในช่วงฤดูร้อนอยู่ที่ประมาณ 38 °ซ และอุณหภูมิต่ำสุดเฉลี่ยในช่วงฤดูหนาวอยู่ที่ 21 °ซ

 เขตการปกครอง 
อำเภอเชียงตุงแบ่งการปกครองออกเป็น 1 เมือง (ᩅ᩠ᨿᨦ/မြို့/Town) และ 31 ตำบล (เอิ่ง/ᩋᩮᩥ᩠᩵ᨦ/ကျေးရွာအုပ်စု/Village Tract) ได้แก่

 เมืองเชียงตุง (ကျိုင်းတုံ)
 เอิ่งกาดเต่า (ကတ်တောင်)
 เอิ่งกาดถ้าย (ကတ်ထိုက်)
 เอิ่งกาดฟ้า (ကတ်ဖ)
 เอิ่งดอยหลวง (လွယ်လုံ)
 เอิ่งดอยเหมย (လွိုင်မွေ,လွယ်မွေ)
 เอิ่งท่าเดื่อ (တာလေ)
 เอิ่งนาปอ (နားပေါ်)
 เอิ่งน้ำขัก (နမ့်ခတ်)
 เอิ่งน้ำหลวง (နမ့်လုံ)
 เอิ่งน้ำอิง (နမ့်အင်း)
 เอิ่งปางจู่ (ပန်ကြူ)
 เอิ่งปางมาต (ပန်မတ်)
 เอิ่งเป็งเต้า (ပင်းတောက်)
 เอิ่งเมืองกาย (မိုင်းကိုင်)
 เอิ่งเมืองขอน (မိုင်းခွန်)
 เอิ่งเมืองงอม (မိုင်းငွန်း)
 เอิ่งเมืองเจม (မိုင်းဇင်း)
 เอิ่งเมืองนอ/ผาต้า (မိုင်းနော့/ဖာတ)
 เอิ่งเมืองปักใต้ (မိုင်းပတ် (အောက်))
 เอิ่งเมืองปักเหนือ (မိုင်းပတ် (အထက်))
 เอิ่งเมืองปันกลาง (မိုင်းပန် (လယ်))
 เอิ่งเมืองลัง (မိုင်းလန်း)
 เอิ่งเมืองลาบ (မိုင်းလပ်)
 เอิ่งเมืองอิน (မိုင်းအင်း)
 เอิ่งยางเกี๋ยง (ယန်းကျိန်)
 เอิ่งยางคะ (ယန်းခ)
 เอิ่งยางลอ (ယန်းလော)
 เอิ่งวัดซาว (ဝပ်ဆောင်း)
 เอิ่งหนองกุ้ง (နောင်ကုန်)
 เอิ่งหนองตอง (နောင်တောင်း)
 เอิ่งห้วยก๋อย (ဟွေကွယ်)

เมืองเชียงตุง มีฐานะเทียบเท่าเทศบาลนครของประเทศไทย แบ่งเขตการปกครองย่อยลงไปเป็นแขวง (ရပ်ကွက်/Ward) โดยมีจำนวนทั้งหมด 5 แขวงDepartment of Population. Ministry of Labour, Immigration and Population. Kengtung Township Report, หน้า 7. [ออนไลน์]. เข้าถึงได้จาก:  ซึ่งเรียกว่าเขต (ᨡᩮ᩠ᨲ) ส่วนตำบลต่าง ๆ จะแบ่งเขตการปกครองออกเป็นหมู่บ้าน (ᨷ᩶ᩤ᩠ᨶ/ကျေးရွာ/Village) ซึ่งอำเภอเชียงตุงมีจำนวนหมู่บ้านทั้งหมด 718 หมู่บ้านhttp://themimu.info/sites/themimu.info/files/documents/TspProfiles_GAD_Kengtung_2019_MMR.pdf
+ # ตำบล/แขวง พื้นที่(ตร.กม.) ข้อมูลจากการสำรวจเมื่อ พ.ศ. 2562เพื่อเตรียมการเลือกตั้งကျိုင်းတုံခရိုင်. မြို့နယ်ဆထွေထွေဆုပ်ချုပ်ရေးဦးစီးဌာန. ကျိုင်းတုံမျို့နယ် ဒေသဆိုင်ရာအချက်အလက်များ, หน้า 49. [ออนไลน์]. เข้าถึงได้จาก:  ข้อมูลจากการสำมะโนประชากรเมื่อ พ.ศ. 2557Department of Population. Ministry of Labour, Immigration and Population. Kengtung Township Report, หน้า 8. [ออนไลน์]. เข้าถึงได้จาก:  ภาษาไทยภาษาขืน ภาษาพม่า ชาย หญิง รวม หลังคาเรือน ชาย หญิง รวม 1 เขต 1ᨡᩮ᩠ᨲ ᪁ အမှတ်  (၁)2.935,8846,33312,2172,9246,9376,92713,864 2 เขต 2ᨡᩮ᩠ᨲ ᪂ အမှတ် (၂)3.522,3522,7245,0761,3143,1263,0676,193 3 เขต 3ᨡᩮ᩠ᨲ ᪃ အမှတ် (၃)1.043,8784,2038,0811,5223,7443,8377,581 4 เขต 4ᨡᩮ᩠ᨲ ᪄ အမှတ် (၄)2.254,9365,56810,5042,0274,5054,8239,328 5 เขต 5ᨡᩮ᩠ᨲ ᪅ အမှတ် (၅)2.123,3673,8057,1721,3153,9003,4237,323 6 ยางลอᨿᩣ᩠ᨦᩃᩳ ယန်းလော40.533,7233,9787,7011,5753,8303,7297,559 7 หนองกุ้งᩉ᩠ᨶᨦᩬᨠᩩ᩶ᨦ နောင်ကုန်6.241,2301,3482,5788052,1311,8694,000 8 ดอยหลวงᨯᩭᩉᩖᩅ᩠ᨦ လွယ်လုံ44.002,3802,3674,7477391,8591,7813,640 9 กาดถ้ายᨠᩣ᩠ᨯᨳ᩶ᩣ᩠ᨿ ကတ်ထိုက်56.934,3764,4788,8541,5213,6553,6017,256 10 ปางมาตᨸᩣ᩠ᨦᨾᩣ᩠ᨲ ပန်မတ်289.611,4141,3822,7966081,7171,6753,392 11 เมืองปันกลางᨾᩮᩨ᩠ᨦᨻᩢ᩠ᨶᨠᩣ᩠ᨦ မိုင်းပန်  (လယ်)187.591,8101,7173,5279182,3672,2254,592 12 ปางจู่ᨸᩣ᩠ᨦᨧᩪ᩵ ပန်ကြူ114.012,7402,7065,4461,0032,9852,7105,695 13 น้ำขักᨶ᩶ᩣᩴᨡᩢ᩠ᨠ နမ့်ခတ်221.131,4411,5092,9504931,5411,4833,024 14 เมืองอินᨾᩮᩨ᩠ᨦᩍᨶ မိုင်းအင်း224.631,5521,5213,0734791,4191,3942,813 15 หนองตองᩉ᩠ᨶᨦᩬᨴᩬᨦ နောင်တောင်182.348738311,7043419409171,857 16 น้ำอิงᨶ᩶ᩣᩴᩍᨦ နမ့်အင်91.561,1961,1242,3204051,2391,1222,361 17 นาปอᨶᩣᨸᩳ နားပေါ်117.971,0279932,0202958928681,760 18 เมืองขอนᨾᩮᩨ᩠ᨦᨡᩬᩁ မိုင်းဒခွန်91.043,3063,3306,6361,2513,4873,0076,494 19 ห้วยก๋อยᩉ᩠ᩅ᩠᩶ᨿᨠᩭ ဟွေကွယ်56.851,4141,4352,8495731,5961,4713,067 20 เมืองเจมᨾᩮᩨ᩠ᨦᨩᩮ᩠ᨾ မိုင်းဇင်86.586,2206,54112,7613,2718,2158,09316,308 21 เมืองลาบᨾᩮᩨ᩠ᨦᩃᩣ᩠ᨷ မိုင်းလပ်27.012,1312,0344,1651,1852,9592,7255,684 22 เมืองลังᨾᩮᩨ᩠ᨦᩃᩢ᩠ᨦ မိုင်းလန်125.381,8881,8053,6939282,6162,0434,659 23 กาดเต่าᨠᩣ᩠ᨯᨴᩮᩢ᩵ᩤ ကတ်တောင်70.192,6032,7695,3721,1682,5662,5795,145 24 วัดซาวᩅᩢ᩠ᨯᨪᩣ᩠ᩅ ဝပ်ဆောင်19.321,1861,1302,3165341,3151,2982,613 25 เป็งเต้าᨸᩮ᩠ᨦᨴᩮᩢ᩶ᩣ ပင်းတောက်252.582,6002,5905,1909122,6172,5355,152 26 ยางเกี๋ยงᨿᩣ᩠ᨦᨠ᩠ᨿᨦ ယန်းကျိန်33.311,3111,3782,6894761,0161,0372,053 27 กาดฟ้าᨠᩣ᩠ᨯᨼ᩶ᩣ ကတ်ဖ147.323,1363,2426,3781,4323,5493,5857,134 28 ดอยเหมยᨯᩭᩉᩮᩨ᩠ᨾ᩠ᨿ လွိုင်မွေ96.303,5063,5037,0091,2683,4453,0516,496 29 ยางคะᨿᩣ᩠ᨦᨤᩡ ယန်းခ27.951,6341,7403,3745791,4311,3672,798 30 น้ำหลวงᨶ᩶ᩣᩴᩉᩖᩅ᩠ᨦ နမ့်လုံ135.437757441,5192777817691,550 31 เมืองกายᨾᩮᩨ᩠ᨦᨣᩣ᩠ᨿ မိုင်းကိုင်323.36418386804169427389816 32 เมืองนอร์/ผาต้าᨾᩮᩨ᩠ᨦᨶᩳ/ᨹᩣᨲᩢᩣ မိုင်းနော့/ဖာတ135.431,2921,1962,4885071,4211,2722,693 33 เมืองงอมᨾᩮᩨ᩠ᨦᨦᩬᨾ မိုင်းငွန်195.004774609372256866041,290 34 เมืองปักใต้ᨾᩮᩨ᩠ᨦᨻᩢ᩠ᨠᨲᩱᩢ မိုင်းပတ်  (အောက်)124.421,2331,0782,3115201,3981,2492,647 35 เมืองปักเหนือᨾᩮᩨ᩠ᨦᨻᩢ᩠ᨠᩉᩮ᩠ᨶᩨᩋ မိုင်းပတ်  (အထက်)99.171,3791,2902,6694621,2931,1602,453 36 ท่าเดื่อᨴ᩵ᩤᨯᩮᩬᩨ᩵ တာလေ21.3417215532775174156330รวมทั้งสิ้น3,656.3980,86083,393164,25334,09687,77983,841171,620

 การสาธารณสุข 
อำเภอเมืองเชียงตุง มีโรงพยาบาล 6 แห่งကျိုင်းတုံခရိုင်. မြို့နယ်ဆထွေထွေဆုပ်ချုပ်ရေးဦးစီးဌာန. ကျိုင်းတုံမျို့နယ် ဒေသဆိုင်ရာအချက်အလက်များ, หน้า 49. [ออนไลน์]. เข้าถึงได้จาก:  ดังนี้

 โรงพยาบาลเชียงตุง — หรือโรงยาหลวงเชียงตุง (ᩁᩰ᩠ᨦᩀᩣᩉᩖᩅ᩠ᨦᨩ᩠ᨿᨦᨲᩩᨦ) เป็นโรงพยาบาลรัฐบาล ตั้งอยู่ในเขตตำบลเมืองเจม มีขนาด 200 เตียง เป็นโรงพยาบาลประจำจังหวัดเชียงตุง
 โรงพยาบาลหมายเลข 3/300 — หรือโรงพยาบาลทหาร (တပ်မတော်စစ်ဆေးရုံ) เป็นโรงพยาบาลรัฐบาล ตั้งอยู่ในเขตตำบลเมืองเจม มีขนาด 300 เตียง
 โรงพยาบาลดอยเหมย — เป็นโรงพยาบาลรัฐบาล ตั้งอยู่ในเขตตำบลดอยเหมย มีขนาด 16 เตียง
 โรงพยาบาลเมืองขอน — เป็นโรงพยาบาลรัฐบาล ตั้งอยู่ในเขตตำบลเมืองขอน มีขนาด 16 เตียง
 โรงพยาบาลเมืองกาย — เป็นโรงพยาบาลรัฐบาล ตั้งอยู่ในเขตตำบลเมืองกาย มีขนาด 16 เตียง
 โรงพยาบาลเจตนา (စေတနာဆေးရုံ) — เป็นโรงพยาบาลเอกชน ตั้งอยู่ในพื้นที่เขต 3 เวียงเชียงตุง มีขนาด 25 เตียง

นอกจากนี้ภายในเขตอำเภอเชียงตุงยังมีสถานบริการพยาบาลของเอกชน (คลินิก) อีกประมาณ 40 แห่ง ซึ่งเกือบทั้งหมดตั้งอยู่ในเวียงเชียงตุง และยังมีสถานบริการรัฐบาลระดับตำบลกระจายอยูในตำบลต่าง ๆ อย่างน้อยตำบลละหนึ่งแห่ง

 การศึกษา 

 ระดับอุดมศึกษา 
อำเภอเชียงตุงมีมหาวิทยาลัย 3 แห่งကျိုင်းတုံခရိုင်. မြို့နယ်ဆထွေထွေဆုပ်ချုပ်ရေးဦးစီးဌာန. ကျိုင်းတုံမျို့နယ် ဒေသဆိုင်ရာအချက်အလက်များ, หน้า 45. [ออนไลน์]. เข้าถึงได้จาก:  ได้แก่
+#ชื่อภาษาพม่าที่ตั้งจำนวนอาจารย์จำนวนนักศึกษา1มหาวิทยาลัยเชียงตุงကျိုင်းတုံ တက္ကသိုလ်หมู่บ้านนาขาม ตำบลยางลอ1394,1672มหาวิทยาลัยเทคโนโลยีเชียงตุงနည်းပညာ တက္ကသိုလ်หมู่บ้านบ้านใหม่ ตำบลเมืองลัง627423มหาวิทยาลัยโพลีเทคนิคเชียงตุงကွန်ပျူတာ တက္ကသိုလ် (ကျိုင်းတုံ)หมู่บ้านยางหล้า ตำบลกาดฟ้า33230

 ระดับมัธยมศึกษาตอนปลาย 
อำเภอเชียงตุงมีโรงเรียนที่เปิดสอนในระดับมัธยมปลาย 15 แห่งကျိုင်းတုံခရိုင်. မြို့နယ်ဆထွေထွေဆုပ်ချုပ်ရေးဦးစီးဌာန. ကျိုင်းတုံမျို့နယ် ဒေသဆိုင်ရာအချက်အလက်များ, หน้า 45-46. [ออนไลน์]. เข้าถึงได้จาก:  ได้แก่
+#ชื่อที่ตั้งจำนวนครู/อาจารย์จำนวนนักเรียน1โรงเรียนการศึกษาพื้นฐานระดับมัธยมปลาย  1เมืองเชียงตุง349672โรงเรียนการศึกษาพื้นฐานระดับมัธยมปลาย  2เมืองเชียงตุง631,8343โรงเรียนการศึกษาพื้นฐานระดับมัธยมปลาย  3เมืองเชียงตุง491,6654โรงเรียนการศึกษาพื้นฐานระดับมัธยมปลาย  4เมืองเชียงตุง621,7485โรงเรียนการศึกษาพื้นฐานระดับมัธยมปลาย  5หนองกุ้ง432,0836โรงเรียนการศึกษาพื้นฐานระดับมัธยมปลาย  7เมืองเชียงตุง297707โรงเรียนการศึกษาพื้นฐานระดับมัธยมปลายกาดเต่ากาดเต่า216178โรงเรียนการศึกษาพื้นฐานระดับมัธยมปลายบ้านอ้อเมืองขอน186219โรงเรียนการศึกษาพื้นฐานระดับมัธยมปลายดอยเหมยดอยเหมย1957910โรงเรียนการศึกษาพื้นฐานระดับมัธยมปลายยางลูเมืองเจม3575711โรงเรียนการศึกษาพื้นฐานระดับมัธยมปลาย  (สาขา) และมัธยมต้น 3เมืองเชียงตุง2662012โรงเรียนการศึกษาพื้นฐานระดับมัธยมปลาย  (สาขา) เมืองเจมเมืองเจม1852313โรงเรียนการศึกษาพื้นฐานระดับมัธยมปลาย  (สาขา) ปางลีออเมืองขอน1945114โรงเรียนการศึกษาพื้นฐานระดับมัธยมปลาย  (สาขา) กาดฟ้ากาดฟ้า937715โรงเรียนการศึกษาพื้นฐานระดับมัธยมปลาย  (สาขา) กาดถ้ายกาดถ้าย12318

 การศึกษาของคณะสงฆ์ 
การศึกษาของขณะสงฆ์ในอำเภอเชียงตุง แบ่งออกเป็น 2 ระบบ คือพระมหานิกร ฐานุตฺตตโร (2560). "การเปรียบเทียบการจัดการศึกษาของพระใน เชียงตุง (พม่า) กับคณะสงฆ์ประเทศไทย – การเปรียบเทียบการศึกษาพระสงฆ์ในเมือง เชียงตุง (พม่า) ประเทศไทย". วารสารวิทยาลัยสงฆ์เลขที่ : 2 เลขหน้า: 188-198

 ระบบการศึกษาตามจารีตของชาวไต ซึ่งเป็นระบบการศึกษาแบบดั้งเดิม ไม่มีแบบแผนในการเรียนการสอนที่ชัดเจน โดยคร่าว ๆ แล้วประกอบด้วย 3 ระดับ คือ 1) ชั้นปฐมะ 2) ชั้นทุติยะ และ 3) ชั้นตติยะ ในปัจจุบันเป็นระบบการเรียนการสอนที่ไม่ได้รับความนิยมนัก จะพบได้เฉพาะในวัดไตใหญ่
 ระบบการศึกษาในปัจจุบัน ซึ่งประกอบด้วย 2 ระบบ คือ
 ระบบการเรียนการสอนตามหลักสูตรของรัฐบาลเมียนมา หรือ “ระบบต่าน” โดยการศึกษาจะแบ่งเป็น 10 ชั้นปี เหมือนระบบการศึกษาของฆราวาสทั่วไป เป็นหลักสูตรภาคบังคับของรัฐบาลจากส่วนกลาง ใช้ภาษาพม่าในการเรียนการสอน และมีข้อจำกัดที่ทำให้พระสงฆ์สามารถเรียนได้ถึงต่าน 5 ตามหลักสูตรนี้เท่านั้น (เทียบเท่ากับระดับมัธยมศึกษาปีที่ 3 ของไทย) ทำให้เป็นระบบที่ไม่ได้รับความนิยมสำหรับชาวเมืองเชียงตุง
 ระบบการเรียนการสอนแบบนักธรรม เป็นหลักสูตรที่จัดขึ้นโดยคณะสงฆ์เมืองเชียงตุง โดยริเริ่มมีขึ้นที่วัดราชฐานหลวงหัวข่วงใน พ.ศ.2491  ซึ่งการจัดการศึกษาโดยคณะสงฆ์เมืองเชียงตุงนี้จะครอบคลุมเฉพาะในเขตเวียงเมืองเชียงตุงและตำบลรอบนอกที่อยู่ภายใต้สำนักเรียน 9 แห่ง  ได้แก่

+#สำนักเรียนที่ตั้ง1.สำนักเรียนโรงเรียนพระปริยัติธรรมสังฆราชูปถัมภ์ วัดราชฐานหลวงหัวข่วง (ᩰᩁ᩠ᨦᩁ᩠ᨿᩁᨻᩕᨷᩁᩥᨿᨲᩥ᩠ᨲᨵ᩠᩼ᨾᩈᩘᨥᩁᩣᨩᩪᨷᨳᨾ᩠᩼ᨽ ᩅᩢ᩠ᨯᩁᩣᨩᨮᩣ᩠ᨶᩉᩖᩅ᩠ᨦᩉᩫ᩠ᩅᨡ᩠᩵ᩅᨦ)ในเวียง  เขต 32.สำนักเรียนโรงเรียนพระปริยัติธรรม วัดราชฐานหลวงป่าแดง (ᩰᩁ᩠ᨦᩁ᩠ᨿᩁᨻᩕᨷᩁᩥᨿᨲᩥ᩠ᨲᨵᨾ᩠ᨾ᩼ ᩅᩢ᩠ᨯᩁᩣᨩᨮᩣ᩠ᨶᩉᩖᩅ᩠ᨦᨸ᩵ᩣᨯᩯ᩠ᨦ)ในเวียง  เขต 33.สำนักเรียนโรงเรียนพระปริยัติธรรม วัดหนองตอง (ᩰᩁ᩠ᨦᩁ᩠ᨿᩁᨻᩕᨷᩁᩥᨿᨲᩥ᩠ᨲᨵᨾ᩠ᨾ᩼ ᩅᩢ᩠ᨯᩉ᩠ᨶᨦᩬᨴᩬᨦ)ตำบลวัดซาว4.สำนักเรียนโรงเรียนพระปริยัติธรรม วัดสามัคคีสวนดอก (ᩰᩁ᩠ᨦᩁ᩠ᨿᩁᨻᩕᨷᩁᩥᨿᨲᩥ᩠ᨲᨵᨾ᩠ᨾ᩼ ᩅᩢ᩠ᨯᩈᩣᨾᨣᩦ᩠ᨣᩈ᩠ᩅᩁᨯᩬᨠ)ตำบลกาดเต่า5.สำนักเรียนโรงเรียนพระปริยัติธรรม วัดยางเกี๋ยง (ᩰᩁ᩠ᨦᩁ᩠ᨿᩁᨻᩕᨷᩁᩥᨿᨲᩥ᩠ᨲᨵᨾ᩠ᨾ᩼ ᩅᩢ᩠ᨯᨿᩣ᩠ᨦᨠ᩠ᨿᨦ)ตำบลยางเกี๋ยง6.สำนักเรียนโรงเรียนพระปริยัติธรรม วัดหนองนวล (ᩰᩁ᩠ᨦᩁ᩠ᨿᩁᨻᩕᨷᩁᩥᨿᨲᩥ᩠ᨲᨵᨾ᩠ᨾ᩼ ᩅᩢ᩠ᨯᩉ᩠ᨶᨦᩬᨶ᩠ᩅᩁ)ตำบลเมืองเจม7.โรงเรียนพุทธวัฒนธรรมวัดก้อง (ᩰᩁ᩠ᨦᩁ᩠ᨿᩁᨻᩩᨴ᩠ᨵᩅᨯ᩠ᨰᨶᨵᨾ᩠᩼ᨾᩅᩢ᩠ᨯᨣ᩠ᨦᩫᩢ)ตำบลวัดซาว8.โรงเรียนพุทธวัฒนธรรมวัดศรีภูมิ (ᩰᩁ᩠ᨦᩁ᩠ᨿᩁᨻᩩᨴ᩠ᨵᩅᨯ᩠ᨰᨶᨵᨾ᩠᩼ᨾᩅᩢ᩠ᨯᩈᩕᩦᨽᩪᨾᩥ)ตำบลวัดซาว9.โรงเรียนพุทธวัฒนธรรมบ้านหล่ายไฅ้ (ᩰᩁ᩠ᨦᩁ᩠ᨿᩁᨻᩩᨴ᩠ᨵᩅᨯ᩠ᨰᨶᨵᨾ᩠᩼ᨾᩅᩢ᩠ᨯᩉᩖ᩵ᩣ᩠ᨿᨤᩲᩢ)ตำบลวัดซาว
การจัดการศึกษาจะแบ่งออกเป็น 7 ชั้น คือ

 ชั้นมูล (มูลละ) — เป็นการเรียนอักขระไทเขิน การเรียนการสอนจะทำที่วัดทั่วไป แต่การสอบวัดความรู้จะทำในงานสอบธรรมที่จัดขึ้นโดยสำนักเรียนต่าง ๆ เป็นชั้นที่ประชาชนทั่วไปนิยมส่งบุตรหลานเข้าศึกษาในช่วงที่โรงเรียนปิดเทอม เพื่อสืบทอดความรู้ในภาษาไทเขิน
 ชั้นปฐมะ — เป็นหลักสูตรว่าด้วยการเรียนบทสวดมนต์ การสอบจะจัดขึ้นที่วัดราชฐานหลวงหัวข่วง ในงานสอบธรรมประจำปี
 ธรรมศึกษาชั้นต้น หรือ นักธรรมชั้นตรี — เป็นชั้นเริ่มต้นในการศึกษาระดับปริยัติธรรม
 ธรรมศึกษาชั้นกลาง หรือ นักธรรมชั้นโท
 ธรรมศึกษาชั้นปลาย หรือ นักธรรมเอก
 หลักสูตรวิชาบาลีไวยกรณ์เบื้องต้นและการแปลภาษาบาลี หรือ เปรียญธรรมประโยค 1-2 
 หลักสูตรวิชาบาลีไวยกรณ์ชั้นสูงและการแปลภาษาบาลี หรือ เปรียญธรรมประโยค 5-6 — ผู้ที่ศึกษาจบชั้น 7 แล้ว จะมีคุณสมบัติเข้าไปศึกษาต่อในมหาวิทยาลัยสงฆ์ในจังหวัดเชียงใหม่ต่อไป 

 การคมนาคม 

 ทางอากาศ 
อำเภอเชียงตุงมีสนามบินพลเรือน 1 แห่ง ตั้งอยู่ในเขตตำบลหนองกุ้ง เป็นสนามบินภายในประเทศ 

 ทางบก 

 ถนนติดต่อระหว่างเมือง 
อำเภอเชียงตุงมีถนนติดต่อระหว่างเมืองที่สำคัญดังนี้ကျိုင်းတုံခရိုင်. မြို့နယ်ဆထွေထွေဆုပ်ချုပ်ရေးဦးစီးဌာန. ကျိုင်းတုံမျို့နယ် ဒေသဆိုင်ရာအချက်အလက်များ, หน้า 47. [ออนไลน์]. เข้าถึงได้จาก: 

 ถนนมิถิลา-ตองจี-เชียงตุง-ท่าขี้เหล็ก — คือทางหลวงแห่งชาติหมายเลข 4 และเป็นส่วนหนึ่งของทางหลวงเอเชียสาย 2 มีระยะทางของถนนอยู่ในเขตอำเภอเชียงตุงประมาณ 57 กิโลเมตร เป็นเส้นทางหลักในการเดินทางไปเมืองตองจีและเมืองท่าขึ้เหล็ก โดยเส้นทางของถนนจะผ่านเข้ามาในเขตอำเภอเชียงตุงทางทิศตะวันตกที่ตำบลเมืองปันกลาง ผ่านตำบลปางจู่ ตำบลยางลอ เข้าสู่เขตเมืองเชียงตุง (ในเวียง) แล้วหักลงไปทางทิศใต้ ผ่านเขตตำบลเมืองเจม ตำบลดอยเหมย และออกจากเขตอำเภอเชียงตุงที่ตำบลยางคะ สถานที่สำคัญที่ตั้งอยู่บนถนนสายนี้ มีอาทิเช่น น้ำตกปางจู่ สถานีรถไฟเชียงตุง มหาวิทยาลัยเชียงตุง อนุสาวรีย์อิสรภาพ กาดหลวงเชียงตุง กองทัพน้อยภาคสามเหลี่ยม (တြိဂံတိုင်းစစ်ဌာနချုပ်) โรงพยาบาลเชียงตุง ดอยปางควาย และดอยเหมย เป็นต้น
 ถนนเชียงตุง-เมืองลา — เป็นส่วนหนึ่งของทางหลวงเอเชียสาย 3 ส่วนใต้ มีระยะทางของถนนอยู่ในเขตอำเภอเชียงตุงประมาณ 48 กิโลเมตร เป็นเส้นทางหลักในการเดินทางไปยังเมืองลา จุดเริ่มต้นของถนนสายนี้อยู่ที่วัดพระเจ้าหลวง เมืองเชียงตุง (ในเวียง) ผ่านตำบลหนองกุ้ง ตำบลกาดฟ้า และออกจากเขตอำเภอเชียงตุงที่ตำบลยางเกี๋ยง สถานที่สำคัญที่ตั้งอยู่บนถนนสายนี้ มีอาทิเช่น หนองคำ สนามบินเชียงตุง หมู่บ้านหนองเงิน และหมู่บ้านกาดฟ้า เป็นต้น
 ถนนเชียงตุง-เมืองขาก-เมืองยาง — มีระยะทางของถนนอยู่ในเขตอำเภอเชียงตุงประมาณ 33 กิโลเมตร เป็นเส้นทางหลักที่ใช้ในการเดินนทางไปยังเมืองขากและเมืองยาง จุดเริ่มต้นของถนนสายนี้อยู่ที่วัดพระเจ้าหลวง เมืองเชียงตุง (ในเวียง) ผ่านตำบลยางลอ ตำบลวัดซาว ตำบลกาดเต่า และออกจากเขตอำเภอเชียงตุงที่ตำบลเป็งเต้า สถานที่สำคัญที่ตั้งอยู่บนถนนสายนี้ มีอาทิ หมู่บ้านกาดเต่า และ 13 หลัก เป็นต้น
 ถนนเชียงตุง-เมืองขอน-เมืองกก — มีระยะทางของถนนอยู่ในเขตอำเภอเชียงตุงประมาณ 32 กิโลเมตร เป็นเส้นทางหลักที่ใช้ในการเดินทางไปยังเมือขก (เมืองกก) จังหวัดเมืองสาด จุดเริ่มต้นของถนนสายนี้แยกออกจากถนนมิถิลา-ตองจี-เชียงตุง-ท่าขี้เหล็ก ที่บริเวณใกล้ด่านเก็บค่าธรรมเนียมผ่านทางบ้านยางลู ตำบลเมืองเจม เส้นทางผ่านตำบลห้วยก๋อย ตำบลน้ำอิง และออกจากเขตอำเภอเชียงตุงที่ตำบลหนองตอง สถานที่สำคัญที่ตั้งอยู่บนถนนสายนี้ มีอาทิ 19 หลัก เป็นต้น

 สถานที่ท่องเที่ยว 

 สถานที่ท่องเที่ยวทั่วไป 

 หนองตุง (ᩉ᩠ᨶᨦᩬᨲᩩᨦ) — เป็นหนองน้ำขนาดใหญ่ พื้นที่ประมาณ 80 ไร่ ตั้งอยู่ภายในเวียงเมืองเชียงตุง เขต 2 เป็นจุดที่มีทัศนียภาพโล่งกว้าง มีสถานที่สำคัญทางเศรษฐกิจและวัฒนธรรมตั้งอยู่ใกล้เคียงเป็นจำนวนมาก
 กาดหลวง (ᨠᩣ᩠ᨯᩉᩖᩅ᩠ᨦ) — เป็นตลาดสินค้าอุปโภคบริโภคที่ใหญ่ที่สุดของอำเภอ ตั้งอยู่ภายในเวียงเมืองเชียงตุง เขต 1
 หอหลวงเชียงตุงจำลอง (ᩉᩳᩉᩖᩅ᩠ᨦᨩ᩠ᨿᨦᨲᩩᨦ)
 – เป็นอาคารพิพิธภัณฑ์ประวัติศาสตร์ของเมือเชียงตุง โดยจำลองแบบการก่อสร้างมาจากหอหลวงเมืองเชียงตุงหลังเก่า ที่เริ่มก่อสร้างในรัชสมัยของเจ้าฟ้ารัตนะก้อนแก้วอินแถลงเมื่อ พ.ศ. 2448 และถูกรื้อลงใน พ.ศ 2534 อาคารหอหลวงเชียงตุงจำลองหลังนี้ตั้งอยู่ในเวียงเมืองเชียงตุง เขต 2 บริเวณริมหนองตุงด้านทิศตะวันออก ใกล้กับตำแหน่งของหอหลวงเมืองเชียงตุงหลังเก่าที่ถูกรื้อไป
 – มีการประกอบพิธีเปิดใช้งานอย่างเป็นทางการเมื่อวันที่ 13 พฤษภาคม พ.ศ. 2567 โดยมีพลเอกอาวุโสมี่นอองไลง์ นายกรัฐมนตรีเมียนมาในขณะนั้นเป็นประธาน และ ดร. เจ้านาง หยินหยินน้อย (Yin Yin Nwe) ซึ่งเป็นนัดดาของเจ้าฟ้ารัตนะก้อนแก้วอินแถลง ได้เข้าร่วมในพิธีครั้งนี้ด้วยMyanmar Junta Boss Attends Opening of Replica of Shan Palace Demolished by Previous Regime. (May 13, 2024). The Irrawaddy. https://www.irrawaddy.com/news/burma/myanmar-junta-boss-attends-opening-of-replica-of-shan-palace-demolished-by-previous-regime.html
 – หอหลวงเชียงตุงจำลองได้เปิดให้ประชาชนทั่วไปเข้าชมเป็นครั้งแรกเป็นการชั่วคราว (การตกแต่งภายในยังไม่เสร็จสมบูรณ์) ระหว่างวันที่ 27 – 30 พฤศจิกายน พ.ศ. 2567 ซึ่งอยู่ในช่วงเทศกาลปีใหม่ไท ระหว่างเวลา 9.00 น. – 16.00 น. ตามเวลาท้องถิ่นของประเทศเมียนมา โดยไม่มีค่าใช้จ่าย
 – มีการประกอบพิธีประดิษฐานพระรูปเหมือนของเจ้าฟ้าเมืองเชียงตุง 3 พระองค์ คือ เจ้าฟ้าก้อนแก้วอินแถลง เจ้าฟ้ากองไท และเจ้าฟ้าชายหลวง ภายในหอหลวงเชียงตุงจำลอง เมื่อวันที่ 28 กรกฎาคม พ.ศ. 2568Kyawyemyint Aung. (28 กรกฎาคม พ.ศ. 2568). “28.7.2025 ကျိုင်းတုံစော်ဘွားကြီးများရုပ်ထုဖြစ်တဲ့ စော်ဘွားကြီး ...” [โพสต์]. Facebook. https://www.facebook.com/kyawyemyint.aung.9/posts/pfbid02h3jpD9jxB46QEriZfMjBhZD3kznWfguUYM1RRrrD1Qo1UUMdmK1NivVeX1B3tUBxl
 พิพิธภัณฑ์วัฒนธรรม — ตั้งอยู่บนดอยจอมสัก เวียงเมืองเชียงตุง เขต 1 ติดกับพระพุทธรูปพระเจ้าชี้นิ้วดอยจอมสัก
 น้ำตกเชียงตุง (หัวยาง) — ตั้งอยู่บริเวณบ้านหัวยาง (ᩉᩫ᩠ᩅᨿᩣ᩠ᨦ) ตำบลกาดเต่า (ᨠᩣ᩠ᨯᨴᩮᩢ᩵ᩤ) อยู่ห่างจากเมืองเชียงตุงประมาณ 16 กิโลเมตร
 ดอยเหมย (ᨯᩭᩉᩮᩨ᩠ᨾ᩠ᨿ) — เป็นดอยสูง อยู่ห่างจากเมืองเชียงตุงประมาณ 20 กิโลเมตร ตั้งอยู่ในเขตตำบลดอยเหมย มีภูมิอากาศเย็นสบาย มีสถานที่ท่องเที่ยวในพื้นที่หลายแห่ง และในช่วงฤดูหนาวต้นหมอกก๋อมที่ขึ้นในพื้นที่จะออกดอกจำนวนมาก เพิ่มความงามด้านทัศนียภาพในพื้นที่
 ดอยปางควาย (ᨯᩭᨸᩣ᩠ᨦᨣᩤ᩠ᨿ) - เป็นตอยสูง อยู่ใกล้ดอยเหมย ตั้งอยู่ในเขตตำบลดอยเหมย เป็นที่ตั้งของพุทธมณฑลนครเชียงตุง มีจุดชมวิว รีสอร์ท และร้านกาแฟ หลายแห่ง
 บ่อน้ำพุร้อนบ้านหล้าว — หรือ น้ำปุ๋งบ้านหลาว (สะกดตามเสียง) ตั้งอยู่ใกล้บ้านน้ำปุ่ง (ᨶ᩶ᩣᩴᨻᩩ᩵ᨦ) และบ้านหล้าว (ᨷᩢᩤ᩠ᨶᩃᩢᩣ᩠ᩅ) ตำบลดอยหลวง (ᨯᩭᩉᩖᩅ᩠ᨦ) อยู่ห่างจากเมืองเชียงตุงไปทางทิศตะวันออกเฉียงเหนือประมาณ 8 กิโลเมตร
 13 หลัก — เป็นหาดทรายริมฝั่งแม่น้ำขืน ตั้งอยู่ในเขตตำบลกาดเต่า อยู่ห่างจากเมืองเชียงตุงไปทางทิศเหนือประมาณ 20 กิโลเมตร หรือ 13 ไมล์ เป็นแหล่งท่องเที่ยวที่เป็นที่นิยมในช่วงฤดูร้อน
 19 หลัก — เป็นจุดชมทัศนียภาพบนภูเขาสูง ตั้งอยู่ในเขตตำบลเมืองขอน บนถนนเชียงตุง-เมืองขอน-เมืองกก ห่างจากเมืองเชียงตุงไปทางทิศใต้ราว 37 กิโลเมตร หรือ 19 ไมล์นับจากจุดเริ่มต้นของถนนเชียงตุง-เมืองขอน-เมืองกก
 จุดชมทิวทัศน์พระธาตุจุ๊กเป็งฟ้า — เป็นจุดสูงสุดของยอดดอยสองแห่งที่มีทางเดินต่อเนื่องจากพระธาตุจุ๊กเป็งฟ้าขึ้นไป โดยจุดชมวิวที่สองนั้น ถือว่าเป็นจุดสูงสุดที่สามารถชมทิวทัศน์แอ่งที่ราบทางตอนเหนือของเมืองเขียงตุงได้ในมุมกว้าง

 สถานที่ท่องเที่ยวทางวัฒนธรรม 

 ในเขตเวียงเมืองเชียงตุง 

 วัดพระเจ้าหลวง (ᩅᩢ᩠ᨯᨻᩕᨧᩮᩢᩢᩣᩉᩖᩅ᩠ᨦ)
 วัดราชฐานหลวงหัวข่วง (ᩅᩢ᩠ᨯᩁᩣᨩᨮᩣ᩠ᨶᩉᩖᩅ᩠ᨦᩉᩫ᩠ᩅᨡ᩠ᩅ᩵ᨦ)
 วัดพระธาตุหลวงจอมคำ (ᩅᩢ᩠ᨯᨻᩕᨵᩤ᩠ᨲᩩᩉᩖᩅ᩠ᨦᨧᩬᨾᨤᩴᩣ)
 วัดพระธาตุจอมมน (ᩅᩢ᩠ᨯᨻᩕᨵᩤ᩠ᨲᩩᩉᩖᩅ᩠ᨦᨧᩬᨾᨾᩫ᩠ᨶ) และต้นไม้หมายเมือง
 วัดราชฐานหลวงเชียงยืน (ᩅᩢ᩠ᨯᩁᩣᨩᨮᩣ᩠ᨶᩉᩖᩅ᩠ᨦᨩ᩠ᨿᨦᨿᩨ᩠ᨶ)
 วัดพระแก้ว (ᩅᩢ᩠ᨯᨻᩕᨠᩯ᩠᩶ᩅ)
 วัดอินทบุปผาราม (ᩅᩢ᩠ᨯᩍᨶ᩠ᨴᨷᩩᨷ᩠ᨹᩣᩁᩣ᩠ᨾ)
 วัดราชฐานหลวงป่าแดง สีหฬนัตตารามะ (ᩈᩦᩉᩊᨶᨲ᩠ᨲᩣᩁᩣᨾ ᩅᩢ᩠ᨯᩁᩣᨩᨮᩣ᩠ᨶᩉᩖᩅ᩠ᨦᨸ᩵ᩣᨯᩯ᩠ᨦ)
 วัดเชียงจันทน์ (ᩅᩢ᩠ᨯᨩ᩠ᨿᨦᨧᨶ᩠ᨴ᩼)
 วัดเชียงงาม (ᩅᩢ᩠ᨯᨩ᩠ᨿᨦᨦᩣ᩠ᨾ)
 วัดหนองคำ (ᩉ᩠ᨶᨦᩬᨤᩴᩣ)
 พระเจ้าชี้นิ้วดอยจอมสัก (ခေမာရဋ္ဌဗျာဒိတ်ပေးရပ်တော်မူဘုရားကြီး) 
 กู่เจ้าฟ้าเชียงตุง (ᨠᩪ᩵ᨧᩮᩢ᩶ᩣᨼ᩶ᩣᨩ᩠ᨿᨦᨲᩩᨦ) — สุสานบรรจุพระอัฐิของเจ้าฟ้าเมืองเชียงตุงแปดพระองค์ ตั้งอยู่ในเวียงเมืองเชียงตุง เขต 3 ติดถนนเซตานหลวง ใกล้ประตูป่าแดง  และเนื่องจากกู่เจ้าฟ้าเชียงตุงนี้ตั้งอยู่ในบริเวณกาดหลวงเก่า จึงมีชื่อเรียกอีกชื่อหนึ่งว่า “หอเจ้าหลวงกาด” ตำแหน่งของกู่ทั้งแปดองค์ เรียงไปตามลำดับจากทิศตะวันออกไปทางทิศตะวันตก มีดังนี้
 กู่องค์แรก ซึ่งตั้งอยู่ทางทิศตะวันออก (ด้านใกล้ประตูป่าแดง) ซึ่งเป็นกู่ที่มีขนาดใหญ่เป็นอันดับสอง เป็นกู่บรรจุพระอัฐิของเจ้าฟ้ากองไต (ᨧᩮᩢ᩶ᩣᨼ᩶ᩣᨠᩬᨦᨴᩱ)
 กู่องค์ที่สอง ซึ่งมีขนาดใหญ่ที่สุด เป็นกู่บรรจุพระอัฐิของเจ้าฟ้าก้อนแก้วอินแถลง (ᨧᩮᩢ᩶ᩣᨼ᩶ᩣᨠᩬ᩶ᩁᨠᩯ᩠᩶ᩅᩋᩥ᩠ᨶᨳᩯ᩠ᩃᨦ) กู่ในลำดับถัดจากนั้นจะมีขนาดใกล้เคียงกันและเล็กกว่ากู่สององค์แรก
 กู่องค์ที่สาม เป็นกู่บรรจุอัฐิของเจ้าฟ้ากองคำฟู (ᩮᨧᩢ᩶ᩣᨼ᩶ᩣᨠᩬᩙᨤᩴᩣᨼᩪ)
 กู่องค์ที่สี่ เป็นกู่บรรจุอัฐิของเจ้ากองไทย (ᩮᨧᩢ᩶ᩣᨠᩬᩙᨴᩱ᩠ᨿ) หรือ เจ้าหม่อมเชียงแขง (ᨧᩢ᩶ᩣᩉ᩠ᨾ᩵ᨾᩬᨩ᩠ᨿᩙᨡᩯ᩠ᨦ)
 กู่องค์ที่ห้า เป็นกู่บรรจุอัฐิเจ้าคำแสน (ᨧᩮᩢ᩶ᩣᨤᩴᩣᩈᩯ᩠ᨶ)
 กู่องค์ที่หก เป็นกู่บรรจุอัฐิของเจ้ามหาพรหม (ᨧᩮᩢ᩶ᩣᨾᩉᩣᨻᩕᩫ᩠ᨾ)
 กู่องค์ที่เจ็ด เป็นกู่บรรจุอัฐิของเจ้ามหาขนานดวงแสง (ᨧᩮᩢ᩶ᩣᨾᩉᩣᨡ᩠ᨶᩣ᩠ᨶᨯ᩠ᩅᨦᩈᩯ᩠ᨦ) และ
 กู่องค์ที่แปด ซึ่งเป็นองค์สุดท้าย เป็นกู่บรรจุอัฐิของเจ้าฟ้าชายหลวง (ᨧᩮᩢ᩶ᩣᨼ᩶ᩣᨩᩣ᩠ᨿᩉᩖᩅ᩠ᨦ) ซึ่งเป็นเจ้าฟ้าเชียงตุงองค์สุดท้าย กู่องค์นี้สร้างขึ้นเป็นองค์สุดท้ายและเป็นกู่องค์เดียวที่มีป้ายจารึกเป็นภาษาพม่าและภาษาอังกฤษ ในขณะที่ป้ายจารึกของกู่องค์อื่นจะถูกจากรึกด้วยภาษาไทขืน (ข้อมูลถึงวันที่ 20 มีนาคม พ.ศ. 2568) บันทึกหัวใจในเชียงตุง. (2022). EP.262/งานปอยกาดเก่า2022ระลึกถึงเจ้าฟ้ารักษาประเพณีเมืองเชียงตุงการ [วิดีโอ]. YouTube. https://www.youtube.com/watch?v=vpG_TzSMD5I​สล่าห้าเมือง2พาเลาะchannel. (2025). มาชม กู่ สุสานเจ้าฟ้า เมืองเชียงตุง รัฐฉานตะวันออก พม่า [วิดีโอ]. YouTube. https://www.youtube.com/watch?v=eJ_KWJ5WazQสาวใหม่ เชียงตุง Mai Chiang Tung (2022). EP.261/ต้องเตรียมงานอะไรบ้าง?ในวันขึ้นกาดเก่าปีละ 1 ครั้งช่วยกันรักษาประเพณีวัฒนธรรมเชียงตุง [วิดีโอ]. YouTube. https://www.youtube.com/watch?v=z7hbvuf7p4k

 อนุสาวรีย์เจ้าฟ้ามหาขนาน — พระราชานุสาวรีย์ของเจ้าฟ้ามหาสิงหบวรสุธรรมราชา หรือเจ้าฟ้ามหาขนานดวงแสง เจ้าฟ้าเชียงตุงองค์ที่ 35 ตั้งอยู่ในเวียงเมืองเชียงตุง เขต 3 ติดถนนเซตานหลวง ตรงข้ามกู่เจ้าฟ้าเชียงตุง โดยมีการประกอบพิธีประดิษฐานพระราชานุสาวรีย์เมื่อวันที่ 28 พฤศจิกายน พ.ศ. 2564
 ประตูป่าแดง — เป็นประตูเมืองหนึ่งในสิบสองประตูของเมืองเชียงตุง ตั้งอยู่ในเวียงเมืองเชียงตุง เขต 3 เป็นประตูเมืองแห่งเดียวที่ยังหลงเหลืออยู่ในปัจจุบัน ปัจจุบันได้ปิดการจราจรผ่านประตูไปตั้งแต่วันที่ 18 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2564 และได้ปรับปรุงสภาพภูมิทัศน์โดยรอบให้เป็นสถานที่ท่องเที่ยว
 กู่เจ้านางสุวรรณา — สุสานบรรจุพระอัฐิของเจ้านางสุวรรณา (ᨧᩮᩢ᩶ᩣᨶᩣ᩠ᨦᩈᩩᩅᩢᨱ᩠ᨱᩣ) พระราชมารดาของเจ้าฟ้ารัตนะก้อนแก้วอินแถลง ตั้งอยู่ในเขตหมู่บ้านน้อยนอ (ᨷᩢᩤ᩠ᨶᨶᩢᩭᨶᩳ) เวียงเมืองเชียงตุง
 กูเจ้านางบัวสวรรค์ — สุสานบรรจุพระอัฐิของเจ้านาย 3 องค์ คือ เจ้านางบัวสวรรค์ (ᨧᩮᩢ᩶ᩣᨶᩣ᩠ᨦᨷᩫ᩠ᩅᩈᩅᩢᩁ᩠᩼ᨣ / ᨧᩮᩢ᩶ᩣᨶᩣ᩠ᨦᩅᩫ᩠ᩅᩈ᩠ᩅᩢᩁ) พระธิดาของเจ้าฟ้ารัตนะก้อนแก้วอินแถลง กับพระชายาของเจ้าฟ้ารัตนะก้อนแก้วอินแถลงอีก 2 องค์ คือ เจ้านางแดง (ᨧᩮᩢ᩶ᩣᨶᩣ᩠ᨦᨯᩯ᩠ᨦ) และ เจ้านางบัวทิพย์น้อย (ᩮᨧᩢ᩶ᩣᨶᩣ᩠ᨦᨷᩫ᩠ᩅᨴᩥ᩠ᨷᨶ᩶ᩭ) สุสานนี้ตั้งอยู่ในเขตวัดพระธาตุภูมมินท์ (ᩅᩢ᩠ᨯᨻᩕᨵᩤ᩠ᨲᩩᨽᩪᨾ᩠ᩥᨾᨶ᩠᩼ᨴ) ซึ่งตั้งอยู่ในเวียงเมืองเชียงตุง เขต 4

 นอกเขตเวียงเมืองเชียงตุง 

 วัดพระธาตุจอมหมอก (ᩅᩢ᩠ᨯᨻᩕᨵᩤ᩠ᨲᩩᨧᩬᨾᩉ᩠ᨾᨠᩬ) — ตั้งอยู่ห่างจากเมืองเชียงตุงไปทางทิศเหนือประมาณ 20 กิโลเมตร
 วัดพระธาตุป้านเมือง (ᩅᩢ᩠ᨯᨻᩕᨵᩤ᩠ᨲᩩᨸ᩶ᩣ᩠ᨶᨾᩮᩨ᩠ᨦ) — ตั้งอยู่ในเขตตำบลเป็งเต้า (ᨸᩮ᩠ᨦᨴᩮᩢ᩶ᩣ) ห่างจากเมืองเชียงตุงไปทางทิศเหนือประมาณ 22 กิโลเมตร
 พระธาตุจุ๊กเป็งฟ้า — ตั้งอยู่ในเขตบ้านหัวยาง (ᩉᩫ᩠ᩅᨿᩣ᩠ᨦ) ตำบลกาดเต่า (ᨠᩣ᩠ᨯᨴᩮᩤ᩵) ห่างจากเมืองเชียงตุงไปทางทิศเหนือประมาณ 21 กิโลเมตร ใกล้น้ำตกเชียงตุง (หัวยาง)
 พระธาตุจอมแก้ว (ᨻᩕᨵᩤ᩠ᨲᩩᨧᩬᨾᨠᩯᩢ᩠᩶ᩅ) — ตั้งอยู่ที่หมู่บ้านเดื่อลอเหนือ (ᨯᩮᩬᩨ᩵ᩉᩳᩉ᩠ᨶᩮᩨᩋ) ตำบลกาดฟ้า (ᨠᩣ᩠ᨯᨼ᩶ᩣ) ห่างจากเมืองเชียงตุงไปทางทิศเหนือประมาณ 16 กิโลเมตร
 วัดพระธาตุเวียงไชย (ᩅᩢ᩠ᨯᨻᩕᨵᩤ᩠ᨲᩩᩅ᩠ᨿᨦᨩᩱ᩠ᨿ) — ตั้งอยู่ใกล้หมู่บ้านป่าขาม (ᨸ᩵ᩣᨡᩣ᩠ᨾ) ตำบลกาดฟ้า ห่างจากเมืองเชียงตุงไปทางทิศเหนือประมาณ 12 กิโลเมตร
 พระธาตุจอมดอย (ᨻᩕᨵᩤ᩠ᨲᩩᨧᩬᨾᨯᩭ) — ตั้งอยู่ในเขตตำบลเมืองลัง (ᨾᩮᩨ᩠ᨦᩃᩢ᩠ᨦ) ห่างจากเมืองเชียงตุงไปทางทิศตะวันออกเฉียงเหนือประมาณ 15 กิโลเมตร เกี่ยวกับพระธาตุองค์นี้มีตำนานเล่าว่า "เมื่อครั้งพุทธกาลพระพุทธเจ้าได้เสด็จมาถึงท้องที่แถบนี้ ประทับยืนอยู่บนดอยซึ่งปัจจุบันประดิษฐานพระธาตุจอมดอย ประชาชนแถบนั้นเป็นพวกละว้า หัวหน้าหมู่บ้านชื่อก้านอ้ายอ่อน (หรืออุ่น) กับภรรยาพากันมากราบไหว้บูชาและขอพระเกศาธาตุของพระพุทธองค์ไว้องค์หนึ่งเพื่อเป็นที่เคารพบูชา เมื่อพระพุทธเจ้าเสด็จกลับไปแล้วหลังจากนั้นก้านอ้ายอ่อนก็ร่วมกับชาวบ้านซึ่งเป็นละว้าด้วยกันมุมานะสร้างพระสถูปขึ้นองค์หนึ่งเพื่อบรรจุพระเกศาธาตุไว้ แต่เจ้าผู้ครองเชียงตุงเห็นว่าเรื่องนี้ไม่น่าเชื่อถือเพราะเป็นเพียงคนป่าคนดอย ที่ไหนจึงจะได้รับประทานพระเกศาธาตุจากพระพุทธเจ้าได้ จึงห้ามมิให้สร้าง แต่ก้านอ้ายอ่อนก็ยังคงสร้างต่อไปจนสำเร็จ เจ้าครองเชียงตุงจึงนำเอาก้านอ้ายอ่อนและภรรยาไปประหารเสีย ก่อนตายก้านอ้ายอ่อนได้สาปแช่งไว้ว่า ต่อไปในอนาคตอย่าได้มีเจ้าผู้ครองเชียงตุงคนใดได้มาเคารพสักการะพระธาตุเลย หากเจ้าผู้ครองเชียงตุงองค์ใดยังขืนเสด็จขึ้นมาเคารพบูชาพระธาตุก็ขอให้เจ้าครองเชียงตุงองค์นั้นถึงแก่กาลวิบัติต่าง ๆ นานา" ทำให้ "ไม่เคยมีเจ้าฟ้าเชียงตุงองค์ใดเสด็จมาถึงที่นั่นสักพระองค์เดียว เพราะไม่กล้ากลัวคำสาปแช่งของก้านอ้ายอ่อน ได้แต่ส่งเครื่องบูชามาถวายแทนตัวเท่านั้น"นิธิ เอียวศรีวงศ์ (2560). "นิธิ เอียวศรีวงศ์ : มองเมียงเชียงตุง (1)". มติชนสุดสัปดาห์. ฉบับวันที่ ฉบับวันที่ 28 กรกฎาคม - 3 สิงหาคม 2560. เข้าถึงจาก https://www.matichonweekly.com/column/article_46987.
 หมู่บ้านหนองเงิน (ᨷᩢᩤ᩠ᨶᩉ᩠ᨶᨦᩬᨦᩨ᩠ᨶ) — ตั้งอยู่ในเขตตำบลกาดฟ้า เป็นหมู่บ้านของชาวไทเหนือ มีลักษณะพิเศษที่สถาปัตยกรรมของบ้านเรือนซึ่งทำด้วยดิน ตั้งอยู่ในเขตตำบลกาดฟ้า ห่างจากเมืองเชียงตุงประมาณ 6 กิโลเมตร เคยมีโครงการจะพัฒนาให้เป็นแหล่งท่องเที่ยวแบบโฮมสเตย์ แต่เนื่องจากประสบกับสถานการณ์การระบาดของโรคโควิด-19 และเหตุการณ์ความไม่มั่นคงทางการเมืองหลังการรัฐประหารใน ค.ศ. 2021 โครงการถึงถูกชะลอออกไป

 วัฒนธรรมประเพณี 

 ประเพณี 12 เดือน เมืองเชียงตุงพระนคร ปรังฤทธิ์, จินตนา มัธยมบุรุษ, และรุ่งทิพย์ กล้าหาญ. (2552). ประเพณี 12 เดือน เมืองเชียงตุง. เชียงใหม่: มรดกล้านนา. 

 เดือน 6 — ตรงกับเดือน 5 ตามปฏิทินจันทรคติของไทย ประมาณเดือนมีนาคม–เมษายน ตามปฏิทินสากล
 ประเพณีสังขานต์ปีใหม่ (ᨷᩤᩅᩮᨱᩦᩈᩘᨠᩕᩣᨶ᩠ᨲ᩼ᨸᩦᩉᩱ᩠ᨾ᩵) — คือประเพณีสงกรานต์ปีใหม่ เปลี่ยนจุลศักราชใหม่ ชาวไทขืนถือเป็นการขึ้นปีใหม่
 เดือน 7 — ตรงกับเดือน 6 ตามปฏิทินจันทรคติของไทย ประมาณเดือนเมษายน–พฤษภาคม ตามปฏิทินสากล
 ประเพณีขึ้นธาตุเจดีย์ (ᨷᩤᩅᩮᨱᩦᨡ᩠ᨶᩨᩢᨵᩤ᩠ᨲᩩ) — คือประเพณีการทำบุญสมโภชพระธาตุสำคัญต่าง ๆ ที่บรรจุพระบรมสารีริกธาตุ จะจัดในวันขึ้น 15 ค่ำ (ชาวเชียงตุงไม่ได้เรียกว่าวันวิสาขบูชา)
 ประเพณีเป็กข์ตุ๊บวชพระ (ᨷᩤᩅᩮᨱᩦᨻ᩠ᨠᩥᨴᩩᨷ᩠ᩅᨩᨽ) — คือประเพณีการอุปสมบทพระภิกษุและการบรรพชาสามเณร
 เดือน 8 — ตรงกับเดือน 7 ตามปฏิทินจันทรคติของไทย ประมาณเดือนพฤษภาคม–มิถุนายน ตามปฏิทินสากล
 ประเพณีเลี้ยงเมืองเลี้ยงบ้าน (ᨷᩤᩅᩮᨱᩦᩃ᩠ᨿᩢᨦᨾᩮ᩠ᨦᩨᩃ᩠ᨿᩢᨦᨷ᩠ᨶᩤᩢ) — คือประเพณีการเซ่นไหว้บวงสรวงดวงวิญญาณของเจ้าฟ้าที่คุ้มครองเมือง และเทวดาที่คุ้มครองหมู่บ้าน จะจัดขึ้นในวันข้างแรมที่ตรงกับวันกาดลีหรือวันกาดเต่า
 เดือน 9 — ตรงกับเดือน 8 ตามปฏิทินจันทรคติของไทย ประมาณเดือนมิถุนายน–กรกฎาคม ตามปฏิทินสากล
 ประเพณีเข้าวัสสา (ᨷᩤᩅᩮᨱᩦᨡᩮᩢᩢᩣᩅᩔᩣ) — คือประเพณีวันเข้าพรรษา
 ประเพณีการสวดกลางใจศีล (ᨷᩤᩅᩮᨱᩦᩈᩪᨯᨠᩣ᩠ᨦᨧᩱᩈᩦ᩠ᩃ) — คือประเพณีการสวดสืบชาตาสะเดาะเคราะห์ในช่วงเข้าพรรษาเพื่อให้ประชาชนอยู่เย็นเป็นสุข จะจัดขึ้นในวันพระที่สองหลังจากวันเข้าพรรษา แต่บางวัด เช่น วัดราชฐานหลวงหัวข่วง จะจัดในวันข้างแรมในเดือน 10 ในปัจจุบันมีความนิยมที่จะย้ายการจัดงานประเพณีนี้ไปจัดกันในวันแรม 14 ค่ำเดือน 10 (ตามปฏิทินไทเขิน) ซึ่งเป็นวันพระกึ่งกลางช่วงเข้าพรรษา โดยสิ่งที่เป็นเอกลักษณ์ของการจัดงานประเพณีนี้ก็คือ จะมีการจัดทำ “ตาแหลว” (เครื่องลางที่ทำจากการนำไม้ไผ่มาขัดกันเป็นรูปคล้ายดาวหกเหลี่ยม) ไปเข้าร่วมพิธี หลังจากนั้นก็จะนำกลับมาผูกไว้เหนือประตูบ้าน โดยเชื่อว่าเป็นเครื่องลางที่สามารถป้องกันไม่ให้สิ่งที่ไม่เป็นมงคลเข้ามาภายในบ้านได้
 ประเพณีการส่งเคราะห์เมือง (ᨷᩤᩅᩮᨱᩦᩈ᩠ᨦᩫᨣᩕᩰᩬᩡᨾᩮ᩠ᨦᩨ) — คือประเพณีการจัดพิธีสืบชาตาเมือง ณ ใจกลางเมืองเชียงตุง
 เดือน 10 — ตรงกับเดือน 9 ตามปฏิทินจันทรคติของไทย ประมาณเดือกรกฎาคม–สิงหาคม ตามปฏิทินสากล
 ประเพณีสูตมนต์ไล่ผีปล่อยเผต (ᨷᩤᩅᩮᨱᩦᩈᩪᨲ᩠ᨲ᩼ᨾᩫᨶ᩠ᨲ᩼ᩃᩱ᩵ᨹᩦᨸᩖ᩵ᩭᨷᩕᩮ᩠ᨲ) — คือประเพณีการจัดพิธีสวดมนต์ขับไล่พวกผีเปรตไม่ให้มารังควาน และทำความเดือดร้อนแก่ผู้คน จะจัดขึ้นในวันขึ้น 15 ค่ำ
 เดือน 11 — ตรงกับเดือน 10 ตามปฏิทินจันทรคติของไทย ประมาณเดือสิงหาคม–กันยายน ตามปฏิทินสากล
 ประเพณีตั้งธรรมมหาเวสสันตระ (ᨷᩤᩅᩮᨱᩦᨲᩢᩢ᩠ᨦᨵᨾ᩠ᨾ᩼ᨾᩉᩣᩅᩮᩔᨶ᩠ᨲᩁ) — คือประเพณีการจัดให้มีการฟังพระธรรมเทศนาเวสสันดรชาดก
 ประเพณีการทานธรรมค้ำนาม (ᨷᩤᩅᩮᨱᩦᨠᩣ᩠ᩁᨴᩤ᩠ᨶᨵᩢᨾ᩠ᨾ᩼ᨣᩢᩤᩴᨶᩣ᩠ᨾ) — คือประเพณีการทำทานประจำวันเกิดและปีเกิดของเจ้าภาพผู้จัดงาน เพื่อความเป็นสิริมงคล
 เดือน 12 — ตรงกับเดือน 11 ตามปฏิทินจันทรคติของไทย ประมาณเดือกันยายน–ตุลาคม ตามปฏิทินสากล
 ประเพณีออกวัสสา (ᨷᩤᩅᩮᨱᩦᩋᩬᨠᩅᩔᩣ) — คือประเพณีวันออกพรรษา
 เดือนเกี๋ยง — ตรงกับเดือน 12 ตามปฏิทินจันทรคติของไทย ประมาณเดือตุลาคม–พฤศจิกายน ตามปฏิทินสากล
 ประเพณีบิณฑบาตวัดพระเจ้าหลวง (ᨷᩥᨱ᩠ᨯᩥᨷᩤ᩠ᨲᩅ᩠ᨯᩢᨻᩕᨧᩮᩢᩢᩣᩉᩖᩅ᩠ᨦ) — คือประเพณีการจัดพิธีทำบุญตักบาตรในงานสมโภชของวัดพระเจ้าหลวง โดยจะขึ้นในวันเพ็ญขึ้น 15 ค่ำ
 ประเพณีทานซองสลาก (ᨷᩤᩅᩮᨱᩦᨴᩤ᩠ᨶᨪᩬᨦᨨ᩠ᩃᩣ᩠ᨠ) — คือประเพณีการทำบุญสลากภัต ซึ่งเป็นการถวายทานโดยไม่ระบุพระสงฆ์ที่เป็นผู้รับ
 ประเพณีทานผ้ากฐิน (ᨷᩤᩅᩮᨱᩦᨴᩤ᩠ᨶᨹᩢᩣᨠᨮᩥᨶ) — คือประเพณีการทอดกฐิน
 เดือนยี่ — ตรงกับเดือนอ้าย ตามปฏิทินจันทรคติของไทย ประมาณเดือพฤศจิกายน–ธันวาคม ตามปฏิทินสากล
 ประเพณีเข้ากรรม (ᨷᩤᩅᩮᨱᩦᨡᩮᩢᩢᩣᨠᨾ᩠ᨾ᩼) — คือประเพณีการจัดให้พระสงฆ์เข้าปริวาสกรรม ประพฤติปฏิบัติอย่างเคร่งครัด เพื่อชำระศีลให้บริสุทธิ์ยิ่งขึ้น
 เดือน 3 — ตรงกับเดือนยี่ ตามปฏิทินจันทรคติของไทย ประมาณเดือธันวาคม–มกราคม ตามปฏิทินสากล
 ประเพณีเลี้ยงหนองตุง (ᨷᩤᩅᩮᨱᩦᩃ᩠ᨿᩢᨦᩉ᩠ᨶᨦᩬᨲᩩᨦ) — คือประเพณีการจัดพิธีเซ่นไหว้บวงสรวงวิญญาณบรรพบุรุษผู้ปกครองเมืองเชียงตุง จะจัดในวันกาดลีหรือวันกาดเต่า ที่ตรงกับวันแรม 3–7 ค่ำ
 เดือน 4 — ตรงกับเดือน 3 ตามปฏิทินจันทรคติของไทย ประมาณเดือมกราคม–กุมภาพันธ์ ตามปฏิทินสากล
 ประเพณีทานธรรมน้ำอ้อย (ᨷᩤᩅᩮᨱᩦᨴᩤ᩠ᨶᨵᨾ᩠ᨾ᩼ᨶ᩶ᩣᩴᩋ᩶ᩭ) — คือประเพณีการสวดมนต์และถวายน้ำอ้อยเป็นทานของคู่สามีภรรยาที่เพิ่งแต่งงานกัน เพื่อความเป็นสิริมงคลในการครองเรือน
 เดือน 5 — ตรงกับเดือน 4 ตามปฏิทินจันทรคติของไทย ประมาณเดือกุมภาพันธ์–มีนาคม ตามปฏิทินสากล
 ประเพณีขึ้นธาตุเจดีย์หนองผา (ᨷᩤᩅᩮᨱᩦᨡ᩠ᨶᩨᩢᨵᩤ᩠ᨲᩩᨧᩮᨯᩦ᩠ᨿᩉ᩠ᨶᨦᩬᨹᩣ) — เป็นประเพณีการจัดงานสมโภชพระธาตุวัดหนองผา จะจัดในวันเพ็ญขึ้น 15 ค่ำ
 ประเพณีเลี้ยงกาด (ᨷᩤᩅᩮᨱᩦᩃ᩠ᨿᩢᨦᨠᩣ᩠ᨯ)— คือประเพณีการจัดพิธีเซ่นไหว้บวงสรวงวิญญาณเทวดาที่ดูแลรักษาตลาด ดูรายละเอียดเพิ่มเติมในหัวข้อเทศกาลวันกาดเก่า
 ประเพณีรำดอก (ᨷᩤᩅᩮᨱᩦᩁᩴᩣᨯᩬᨠ) — คือประเพณีการบูชาพระรัตนตรัยด้วยดอกไม้ จะจัดในวันเพ็ญขึ้น 15 ค่ำ

 เทศกาลประจำปีอื่น 

 เทศกาลอาบน้ำร้อน — ช่วงกลางเดือนธันวาคมถึงต้นเดือนมกราคม ที่น้ำพุร้อนบ้านหล้าว (น้ำปุ๋งบ้านหลาว) โดยเฉพาะในวันเดือนสามออกสามค่ำ (ขึ้น 3 ค่ำ เดือน 3 ตามปฏิทินไทขืน) ที่มีความเชื่อว่าการได้อาบน้ำพุร้อนบ้านหล้าวในวันดังกล่าวนี้จะช่วยชำระสิ่งที่ไม่ดีออกไป
 เทศกาลดอกซากูระบานดอยเหมย — จัดขึ้นในช่วงต้นเดือนมกราคม ที่อุทยานแห่งชาติดอยเหมย จัดขึ้นครั้งแรกเมื่อระหว่างวันที่ 6-10 มกราคม พ.ศ. 2565
 เทศกาลปอยดอกไม้ (ᨸᩣ᩠ᨦᨻᩭᨯᩬᨠᨾᩱ᩶) — จัดขึ้นครั้งแรกในระหว่างวันที่ 24 ธันวาคม พ.ศ. 2568 ถึงวันที่ 8 มกราคม พ.ศ. 2569 ณ บริเวณน้ำตกหัวยาง ลักษณะงานเป็นการจัดแสดงสวนดอกไม้สวยงามเพื่อให้ผู้เข้าร่วมงานเข้าชม นอกจากนี้ก็มีการจัดกิจกรรมบันเทิงและกิจกรรมการแสดงศิลปวัฒธรรมควบคู่กันไปด้วย ลักษณะคล้ายคลึงกับงาน "เชียงรายดอกไม้งาม" ของจังหวัดเชียงราย
 เทศกาลวัดกาดเก่า — จัดขึ้น ณ บริเวณที่ตั้งของกาดหลวงเดิม (กาดตุง) ซึ่งตั้งอยู่บริเวณหน้าวัดเชียงจันทร์ ใกล้กู่เจ้าฟ้าเชียงตุง โดยหัวตลาดอยู่ที่วัดหัวกาด และท้ายตลาอดยู่ที่วัดราชฐานหลวงหัวข่วง แต่แรกนั้นจะจัดขึ้นประมาณ 2-3 วันก่อนการจัดงานประเพณีสังขานต์ปีใหม่ (งานสงกรานต์) แต่ในปัจจุบันเลือกจัดในวันแรมเลขคี่ เดือนห้า ตามปฏิทินไทขืน ก่อนเทศกาลสงกรานต์ และตรงกับวันกาดลีหรือวันกาดเต่า ซึ่งมักจะตรงกับช่วงกลางถึงปลายของเดือนมีนาคมในแต่ละปี โดยในวันนี้จะมีการจัดงานประเพณีเลี้ยงกาด มีการจัดให้มีตลาดนัดเช่นเดียวกับวันกาดหลวงในสมัยโบราณ และมีการจัดพิธีสักการะหอเจ้าหลวงกาดพร้อมกันไปด้วย ซึ่งทำให้วันกาดเก่านี้มีชื่อเรียกอีกชื่อหนึ่งว่า “วันกาดเจ้าฟ้า”
+กำหนดการจัดงานวันกาดเก่าตั้งแต่ปี พ.ศ. 2556ปี พ.ศ.วันจัดงานวันตามปฏิทินไทขืนวันเม็งวันไทวัดกาดหมายเหตุ25563 มีนาคมแรม 7 ค่ำ เดือน 5อาทิตย์เปิกสีวันกาดเต่า255718 มีนาคมแรม 3 ค่ำ เดือน 5อังคารเปิกใจ้วันกาดเต่า25588 มีนาคมแรม 4 ค่ำ เดือน 5อาทิตย์ก่าเม็ดวันกาดเต่า25591 เมษายนแรม 10 ค่ำ เดือน 5ศุกร์ก่าเป้าวันกาดเต่า256017 มีนาคมแรม 5 ค่ำ เดือน 5ศุกร์ก่าเหม้าวันกาดเต่า25612 มีนาคมแรม 1 ค่ำ เดือน 5ศุกร์ก่าใส้วันกาดเต่า256227 มีนาคมแรม 7 ค่ำ เดือน 5พุธก่าใค้วันกาดเต่า256316 มีนาคมแรม 8 ค่ำ เดือน 5 (วันศีล)จันทร์เปิกสะง้าวันกาดเต่าเป็นงานที่จัดขึ้นอย่างไม่เป็นทางการ2564—————ไม่มีการจัดงาน เนื่องจากสถานการณ์การระบาดของโรคโควิด-19256526 มีนาคมแรม 9 ค่ำ เดือน 5เสาร์เปิกยีวันกาดเต่า256611 มีนาคมแรม 5 ค่ำ เดือน 5เสาร์เปิกสีวันกาดเต่า25675 มีนาคมแรม 11 ค่ำ เดือน 5อังคารเปิกสีวัดกาดเต่า256820 มีนาคมแรม 7 ค่ำ เดือน 5พฤหัสบดีเปิกใจ้วันกาดเต่า
หมายเหตุ — ในปี พ.ศ. 2563 แต่เดิมได้กำหนดให้มีการจัดงานวันกาดเก่าขึ้นในวันที่ 16 มีนาคม แต่เนื่องจากสถานการณ์การระบาดของโรคโควิด-19 ที่รุนแรงขึ้น ทำให้มีประกาศยกเลิกการจัดงานในวันที่ 14 มีนาคม อย่างไรก็ตามเมื่อถึงวันที่ 16 มีนาคม ก็ยังมีผู้ค้ามาตั้งร้านขายของและมีประชาชนเข้ามาร่วมงาน ร่วมถึงมีการเปิดให้ประชาชนเข้าสักการะกู่เจ้าหลวงได้ตามปกติ แต่จำนวนผู้ค้าและประชาชนที่มาร่วมงานมีน้อยกว่าในปีที่ผ่านๆ มา
 เทศกาลตั้งธรรม — จัดขึ้นในช่วงเดือนมีนาคม
 เทศกาลกินเจ — จัดขึ้นในช่วงเดือนตุลาคม
 เทศกาลปีใหม่ไท — จัดขึ้นในช่วงปลายเดือนธันวาคม

 วันกาดเกรียงไกร เกิดศิริ. "ภูมิทัศน์เมืองโบราณและองค์ประกอบของเมือง กรณีศึกษาเมืองเชียงตุงและเมืองเชียงใหม่", วารสารหน้าจั่ว, ปีที่ 3 ฉบับที่ 4, (กันยายน 2549): หน้า 78-80.ศศิภัสร์ เที่ยงมิตร. (2545). กาดหลวงเมืองเชียงตุงและเมืองเชียงใหม่: ศึกษาเปรียบเทียบพัฒนาการและการเปลี่ยนแปลงจากผลกระทบของระบบเศรษฐกิจโลก หลังสงครามโลกครั้งที่สองถึงปัจจุบัน / ศศิภัสร์ เที่ยงมิตร. เชียงใหม่ บัณฑิตวิทยาลัย มหาวิทยาลัยเชียงใหม่. หน้า 39-43.ดุจฤดี คงสุวรรณ์. " 'กาดเมืองเชียงตุง': ความหลากหลายและพลวัตชาติพันธุ์บนเวทีเศรษฐกิจ". (ดุษฎีนิพนธ์ปรัชญาดุษฎีบัณฑิต สาขาสหวิทยาการ วิทยาลัยสหวิทยาการ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์, 2560), หน้า 84. 
วันกาดคือวันที่กำหนดให้มีการจัดตลาดนัดขึ้นภายในเวียงเมืองเชียงตุง ซึ่งเชื่อว่าเป็นธรรมเนียมที่รับมาจากจีน โดยตั้งแต่ในสมัยโบราณได้กำหนดให้มีการจัดตลาดนัดใหญ่ 5 วันต่อครั้ง ณ บริเวณกาดหลวงเดิม หรือกาดเก่า เรียกวันที่จัดตลาดนัดนี้ขึ้นว่า "วันกาดหลวง" ซึ่งมาจากคำว่า "กาด" ที่แปลว่าตลาด กับคำว่า "หลวง" ที่แปลว่าใหญ่ ส่วนอีกสี่วันที่เหลือ แม้จะไม่มีการจัดตลาดนัดใหญ่เหมือนในวันกาดหลวง แต่ก็จะยังมีผู้นำสินค้ามาขายอยู่บ้าง โดยจะมีการนับรอบวันในการจัดให้มีตลาดนัดหมุมเวียนไปดังนี้

 วันกาดหลวง (ᩅᩢ᩠ᨶᨠᩣ᩠ᨯᩉ᩠ᩃᩅ᩠ᨦ) — เป็นวันที่กำหนดให้จัดตลาดนัดใหญ่ บริเวณกาดตุ๋ง ซึ่งตั้งอยู่บริเวณหน้าวัดเชียงจันทร์ ใกล้สุสานเจ้าฟ้าเชียงตุง กินพื้นที่ตั้งแต่วัดหัวกาดยาวไปตามถนนจนถึงวัดหัวข่วง วันนี้จะมีผู้ค้านำสินค้ามาขายมากที่สุด และเป็นวันที่คึกคักที่สุด
 วันวายกาดหลวง (ᩅᩢ᩠ᨶᩅᩤ᩠ᨿᨠᩣ᩠ᨯᩉ᩠ᩃᩅ᩠ᨦ) — เป็นวันที่ไม่มีการจัดตลาดนัด แต่ยังมีผู้ค้าจำนวนเล็กน้อยที่นำสินค้ามาขาย
 วันกาดลี (ᩅᩢ᩠ᨶᨠᩣ᩠ᨯᨯᩦ) — เป็นวันที่มีการจัดตลานัด แต่จะไม่คึกคักนัก
 วันวายกาดลี (ᩅᩢ᩠ᨶᩅᩤ᩠ᨿᨠᩣ᩠ᨯᨯᩦ) หรือ วันกาดม่าน (ᩅᩢ᩠ᨶᨠᩣ᩠ᨯᨾ᩵ᩣ᩠ᨶ) — เป็นวันที่ไม่มีการจัดตลาดนัด แต่ยังมีผู้ค้าจำนวนเล็กน้อยที่นำสินค้ามาขาย เช่นเดียวกับวันวายกาดหลวง
 วันกาดข่วง (ᩅᩢ᩠ᨶᨠᩣ᩠ᨯᨡ᩠ᩅ᩵ᨦ) — เป็นวันที่ผู้ค้าที่เตรียมตัวจะมาขายสินค้าในวันกาดหลวง ซึ่งเป็นวันถัดไป มาจับจองพื้นที่เพื่อตั้งร้านขายสินค้า โดยจะไปตั้งร้านกระจุกตัวกันอยู่ที่บริเวณวัดราชฐานหลวงหัวข่วง

ต่อมาในรัชสมัยของเจ้าฟ้ารัตนะก้อนแก้วอินแถลง พระองค์ทรงพัฒนาปรับปรุงเมืองเชียงตุงในหลายด้าน โดยใน พ.ศ. 2478 ทรงโปรดให้สร้างกาดหลวงแห่งใหม่ ซึ่งก็คือกาดหลวงในปัจจุบัน แล้วยกเลิกการจัดตลาดนัดใหญ่ในบริเวณเดิม กาดหลวงใหม่มีลักษณะเป็นตลาดถาวรที่เปิดจำหน่ายสินค้าทุกวัน ทำให้การจัดตลาดนัดเป็นรอบทุกห้าวันภายในเวียงเมืองเชียงตุงมีความสำคัญลดลง จนเหลือวันที่มีการจัดตลาดนัดตามธรรมเนียมนี้อยู่เพียงวันเดียวคือในวันกาดหลวง การนับรอบวันกาดแบบเดิมจึงไม่ถูกนำมาใช้อีก แต่ก็ได้มีการสืบทอดโดยได้นำเอาการจัดตลาดนัดหมุนเวียนในชุมชนทางทิศเหนือของเวียงเมืองเชียงตุง ซึ่งก็เป็นสิ่งที่มีควบคู่อยู่กับการจัดตลาดนัดภายในเวียงเมืองเชียงตุงมาตั้งแต่โบราณ เข้ามาทดแทน ทำให้เกิดการนับรอบวันกาดในรูปแบบใหม่ อันประกอบด้วย
 วันกาดตุง (ᩅᩢ᩠ᨶᨠᩣ᩠ᨯᨲᩩᨦ) — มีการจัดตลาดนัดที่กาดหลวง (ᨠᩣ᩠ᨯᩉᩖᩅ᩠ᨦ) ในเมืองเชียงตุง
 วันกาดบุ้ง (ᩅᩢ᩠ᨶᨠᩣ᩠ᨯᨷᩩᩢᨦ) — มีการจัดตลาดนัดที่บ้านกาดบุ้ง (ᨷ᩶ᩤ᩠ᨶᨠᩣ᩠ᨯᨷᩩᩢᨦ) ตำบลกาดถ้าย (ᩋᩮᩥ᩠᩵ᨦᨠᩣ᩠ᨯᨳ᩶ᩣ᩠ᨿ) เป็นตลาดนัดที่เกิดจากการที่ผู้ค้าได้เข้าไปซื้อสินค้าจากเวียงเมืองเชียงตุงในวันกาดหลวงแล้วนำมาขายที่นี่ในวันรุ่งขึ้น เพื่อรองรับความต้องการของชุมชนห่างไกลในแถบนี้ที่ไม่สะดวกต่อการเดินทางเข้าไปซื้อสินค้าในเวียงเมืองเชียงตุง
 วันกาดเต่า (ᩅᩢ᩠ᨶᨠᩣ᩠ᨯᨴᩮᩢ᩵ᩤ) — มีการจัดตลาดนัดที่บ้านกาดเต่า (ᨷ᩶ᩤ᩠ᨶᨠᩣ᩠ᨯᨴᩮᩢ᩵ᩤ) ตำบลกาดเต่า (ᩋᩮᩥ᩠᩵ᨦᨠᩣ᩠ᨯᨴᩮᩢ᩵ᩤ) 
 วันกาดถ้าย (ᩅᩢ᩠ᨶᨠᩣ᩠ᨯᨳ᩶ᩣ᩠ᨿ) — มีการจัดตลาดนัดที่บ้านกาดถ้าย (ᨷ᩶ᩤ᩠ᨶᨠᩣ᩠ᨯᨳ᩶ᩣ᩠ᨿ) ตำบลกาดถ้าย (ᩋᩮᩥ᩠᩵ᨦᨠᩣ᩠ᨯᨳ᩶ᩣ᩠ᨿ) เป็นตลาดนัดที่เกิดจากการที่ผู้ค้าจะมาตั้งร้านรับซื้อสินค้าของป่าที่ถูกนำมาขายจากพื้นที่ใกล้เคียงก่อนหน้าวันกาดหลวง 2 วัน เพื่อจะนำสินค้าเหล่านั้นไปเตรียมขายในเวียงเมืองเชียงตุงตั้งแต่ในวันกาดลีซึ่งเป็นวันรุ่งขึ้น และเนื่องจากจุดประสงค์ที่แตกต่างจากการจัดให้มีกาดบุ้ง จึงทำให้กาดบุ้งและกาดถ้ายถูกจัดแยกออกจากกันเป็นคนละวัน ทั้งที่ตลาดนัดทั้งสองแห่งนี้ตั้งอยู่ห่างกันเพียงประมาณ 2 กิโลเมตรเท่านั้น
 วันกาดฟ้า (ᩅᩢ᩠ᨶᨠᩣ᩠ᨯᨼ᩶ᩣ) — มีการจัดตลาดนัดที่บ้านกาดฟ้า (ᨷ᩶ᩤ᩠ᨶᨠᩣ᩠ᨯᨼ᩶ᩣ) ตำบลกาดฟ้า (ᩋᩮᩥ᩠᩵ᨦᨠᩣ᩠ᨯᨼ᩶ᩣ) ซึ่งเป็นจุดพักสำคัญของผู้ค้าที่เดินทางมาจากเมืองลาก่อนจะเข้าไปไปยังเวียงเมืองเชียงตุง ในสมัยโบราณ ผู้ค้าที่จะเข้าไปค้าขายในวันกาดหลวงซึ่งเป็นวันรุ่งขึ้น มักเลือกตั้งร้านขายของกันที่นี่ด้วยในขณะแวะพัก จึงทำให้เกิดเป็นตลาดนัดขึ้นในช่วงวันดังกล่าว
+วันกาดของวันที่ 1 มกราคม ของแต่ละปีปี พ.ศ.วันกาดปี พ.ศ.วันกาดปี พ.ศ.วันกาดปี พ.ศ.วันกาดปี พ.ศ.วันกาด2560วันกาดเต่า2564วันกาดถ้าย2568วันกาดฟ้า2572วันกาดตุง2576วันกาดบุ้ง2561วันกาดเต่า2565วันกาดถ้าย2569วันกาดฟ้า2573วันกาดตุง2577วันกาดบุ้ง2562วันกาดเต่า2566วันกาดถ้าย2570วันกาดฟ้า2574วันกาดตุง2578วันกาดบุ้ง2563วันกาดเต่า2567วันกาดถ้าย2571วันกาดฟ้า2575วันกาดตุง2579วันกาดบุ้ง

 อ้างอิง 

หมวดหมู่:อำเภอในรัฐฉาน