เสม็ดใบกว้าง

เสม็ดใบกว้าง หรือ เสม็ดขาวใบกว้าง () เป็นไม้ยืนต้นไม่ผลัดใบ ที่มีขนาดเล็กถึงกลางของพืชในสกุลเมอร์เทิล ของวงศ์ชมพู่ (Myrtaceae) สามารถแผ่กิ่งก้านสาขามีความสูงของต้นได้ถึง 20 เมตร เปลือกลำต้นเป็นสีขาวนวลจนถึงสีน้ำตาลเทา มีลักษณะเป็นแผ่นบาง ๆ เรียงซ้อนกันเป็นปึกหนานุ่ม ลอกออกได้เป็นแผ่น ๆ ใบมีสีเขียวอมเทารูปทรงคล้ายใบหอกหรือรูปไข่ และมีดอกเป็นพู่สีเหลืองอ่อนหรือสีขาว ออกดอกตั้งแต่ปลายฤดูใบไม้ผลิถึงฤดูใบไม้ร่วง อย่างเป็นทางการครั้งแรกในปี พ.ศ. 2340 โดยอันโตนิโอ โฆเซ กาบานิเยส นักธรรมชาติวิทยาชาวสเปน

มีถิ่นกำเนิดในนิวแคลิโดเนีย ปาปัวนิวกินี และชายฝั่งตะวันออกของออสเตรเลีย ตั้งแต่อ่าวโบทานีในนิวเซาท์เวลส์ ขึ้นไปทางเหนือในควีนส์แลนด์ M. quinquenervia เติบโตได้ดีในหนองน้ำที่ราบลุ่มแม่น้ำและปากแม่น้ำ ซึ่งมักเป็นดินเหนียว มีการนำเข้าไปกระจายพันธุ์ในเอเวอร์เกรดส์ของรัฐฟลอริดาและถูกจัดให้เป็นวัชพืชต่างถิ่นรุกรานที่ร้ายแรงโดย USDA ไม่พบเสม็ดใบกว้างในประเทศไทย

 ลักษณะทางพฤกษศาสตร์ 
เสม็ดใบกว้าง (Melaleuca quinquenervia) เป็นไม้ยืนต้นไม่ผลัดใบ ขนาดกลาง ซึ่งมักแผ่กิ่งก้านสาขาได้สูง 8–15 เมตร และทรงพุ่มกว้าง 5–10 เมตร แต่บางต้นสามารถสูงได้ถึง 25 เมตร ต้นอ่อนหรืออายุน้อยมีขนทั้งยาวสั้นและนุ่มปกคลุมลำต้น เปลือกลำต้นเป็นสีขาวนวลจนถึงสีน้ำตาลเทา มีลักษณะเป็นแผ่นบาง ๆ คล้ายกระดาษเรียงซ้อนกันเป็นปึก หนานุ่ม ลอกออกได้เป็นแผ่น ๆ     

ใบ ออกเรียงสลับรอบกิ่ง ใบแบน เหนียว รูปใบหอกแบบกว้างหรือรูปไข่ ทรงใบค่อนไปทางสมมาตร สีเขียวหม่นหรือสีเขียวอมเทา ยาว 55–120 มิลลิเมตร และกว้าง 10–31 มิลลิเมตร สัดส่วนความยาวของใบเป็นสามถึงแปดเท่าของความกว้าง (รูปทรงใบที่ออกกว้าง) เส้นใบที่เด่นชัดสีเขียวอ่อน 5 เส้น และเกือบขนานไปกับขอบใบISBN 9781922137517ISBN 1876334983ISBN 0207168679https://plantnet.rbgsyd.nsw.gov.au/cgi-bin/NSWfl.pl?page=nswfl&lvl=sp&name=Melaleuca~quinquenervia

ดอกสีขาวหม่น สีครีม สีเหลืองอ่อน หรืออาจมีสีเขียวแกม เป็นพู่ ออกที่ปลายกิ่ง ซึ่งสามารถเติบโตผลิยอดต่อไปหลังจากออกดอกได้ บางครั้งออกดอกที่ด้านบนของซอกใบ ดอกพู่กระจุกเป็นช่อ 5 ถึง 18 ดอก คล้ายแปรงล้างขวด ปลายกิ่งเดียวมีได้มากถึง 3 ช่อ และช่อดอกอาจมีขนาดเส้นผ่านศูนย์กลางกว้างถึง 40 มิลลิเมตร ดอก และยาวประมาณ 20–50 มิลลิเมตร กลีบดอกยาวประมาณ 3 มิลลิเมตร และร่วงหล่นตามวัย มีเกสรตัวผู้จำนวนมาก ซึ่งกระจุกกันเป็นมัด 5 มัดรอบ ๆ แต่ละมัดมีเกสรเพศผู้ 5 ถึง 10 เส้น ออกดอกตั้งแต่ฤดูใบไม้ผลิถึงต้นฤดูใบไม้ร่วงคือ เดือนกันยายนถึงมีนาคมในออสเตรเลีย      

ผล มีลักษณะเป็นเปลือกไม้ ทรงกลมแป้น หรือทรงกระบอกสั้น ยาว 2.5–4 มิลลิเมตร และเป็นกระจุกกันแน่นเป็นตุ่ม ๆ เรียงกันเป็นพืดตามแนวรอบกิ่งก้าน แต่ละผลมีเมล็ดขนาดเล็ก ๆ จำนวนมาก ซึ่งจะออกเป็นประจำทุกปีISBN 0-85091-589-9       

เสม็ดใบกว้าง มีลักษณะทางพฤกษศาสตร์ใกล้เคียงกันมากกับ เสม็ดขาว (Melaleuca cajuputi) และ เสม็ดขาวใบยาว (Melaleuca leucadendra) ที่พบในประเทศไทย ทั้งสามเป็นพืชในสกุล Melaleuca ต่างกันเล็กน้อยที่ลักษณะเด่นของเสม็ดใบกว้าง คือ เส้นใบที่มี 5 เส้นชัดเจน สัดส่วนของใบที่กว้าง สั้นกว่า ค่อนไปทางสมมาตร ช่อดอกสั้นกว่า ผลที่ติดกันเป็นพืด และทั้งสามชนิดมีถิ่นกำเนิดต่างกัน

 อนุกรมวิธาน 
เสม็ดใบกว้างได้รับการจัดอนุกรมวิธานอย่างเป็นทางการครั้งแรกในปี พ.ศ. 2340 โดยอันโตนิโอ โฆเซ กาบานิเยส (Antonio José Cavanilles) นักธรรมชาติวิทยาชาวสเปน โดยให้ชื่อว่า Metrosideros quinquenervia จากตัวอย่างที่เก็บรวบรวมใกล้พอร์ตแจ็คสัน และได้รับการเผยแพร่ใน Icones et Descriptiones Plantarumhttps://biodiversity.org.au/nsl/services/rest/instance/apni/473477https://bibdigital.rjb.csic.es/records/item/9682-redirection ในปีพ.ศ. 2501 สแตนลีย์ แทชเชอร์ เบลค (Stanley Thatcher Blake) จากหอพรรณพืชควีนส์แลนด์ (Queensland Herbarium) ได้ย้ายชื่อชนิดไปยังสกุล Melaleuca https://biodiversity.org.au/nsl/services/rest/instance/apni/543006

ชื่อแสดงคุณลักษณะ quinquenervia มาจาก ภาษาละติน quinque แปลว่า "ห้า" และ nervus แปลว่า "เส้นใบ" หมายถึง ใบที่มีเส้นใบห้าเส้นเด่นชัด  

มีชื่อสามัญภาษาอังกฤษว่า Broad-leaved paperbark, Broad-leaved tea tree และชื่อสั้นเรียก Paperbark รวมทั้งชื่อ Tea tree ที่ใช้ในออสเตรเลีย และ Punk tree ที่ใช้ในสหรัฐอเมริกา ยังเป็นที่รู้จักกันในชื่อ Niaouli, Itachou (paicî) และ Pichöö (xârâcùù) ใน นิวแคลิโดเนีย http://endemia.nc/flore/fiche445.html 

 การแพร่กระจายและถิ่นกำเนิด 
ในประเทศออสเตรเลีย เสม็ดใบกว้าง (M. quinquenervia) แพร่กระจายตามชายฝั่งตะวันออกตั้งแต่คาบสมุทรเคปยอร์ก ในควีนส์แลนด์ ไปจนถึงอ่าวโบทานี (Botany Bay) ในนิวเซาท์เวลส์ เติบโตได้ดีในที่ราบลุ่ม หนองน้ำตามฤดูกาล ที่ราบปากแม่น้ำ ป่าชายหาดใกล้ทะเล ที่ลุ่มน้ำขัง ตามชายขอบป่าพรุ และเป็นพืชพันธุ์ที่โดดเด่นในภูมิภาคซิดนีย์ ที่เติบโตควบคู่ไปกับต้นไม้อื่น เช่น ไม้มะฮอกกานี (Eucalyptus robusta) และ Bangalay (E. botryoides) เสม็ดใบกว้างเติบโตในดินเหนียว ดินป่าพรุหรือดินที่มีน้ำขัง และเติบโตได้ในดินเปรี้ยวที่มี pH ต่ำถึง 2.5  

เสม็ดใบกว้าง มีถิ่นกำเนิดในภาคใต้ของนิวกินีตะวันตก ของประเทศอินโดนีเซีย และประเทศปาปัวนิวกินี และกระจายพันธุ์ในนิวแคลิโดเนียรวมทั้ง แกรนด์แตร์, Belep, เกาะ Pines และ Maré  อาจพบต้นเสม็ดใบกว้างกระจัดกระจายตามภูมิประเทศทุ่งหญ้าสะวันนาทางตะวันตกของนิวแคลิโดเนีย ซึ่งสันนิษฐานว่าเคยมีสภาพป่ามาก่อน แต่ถูกปรับสภาพเป็นทุ่งหญ้าตั้งแต่การตั้งถิ่นฐานเริ่มแรกของมนุษย์ในภูมิภาคซึ่งใช้ไฟในการบุกเบิกปรับหน้าดินISBN 0-387-98313-9 ภัยคุกคามที่สำคัญต่อเสม็ดใบกว้าง คือการพัฒนาที่อยู่อาศัย การตัดถนน การปลูกอ้อยและสวนสน เสม็ดใบกว้างที่เหลืออยูู่ในออสเตรเลียไม่ได้รับการคุ้มครองในเขตสงวน โดยพื้นที่ป่าเสม็ดใบกว้างส่วนใหญ่ตั้งอยู่ในที่ดินส่วนบุคคลซึ่งการหักล้างถากพงยังคงดำเนินต่อไปC.E., Turner; T. D. Center; D. W. Burrows; G. R. Buckingham (1998). "Ecology and management of Melaleuca quinquenervia, an invader of wetlands in Florida, USA. Wetlands Ecology and Management". 5: 165–178. 

เสม็ดใบกว้าง (M. quinquenervia) ได้รับการแนะนำให้เป็นไม้ประดับในพื้นที่เขตร้อนหลายแห่งของโลก รวมทั้งเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ แอฟริกา และอเมริกา และกลายเป็นวัชพืชต่างถิ่นรุกรานในหลายพื้นที่เหล่านั้น"Melaleuca quinquenervia (paperbark tree)". Centre for Agriculture and Biosciences International. Retrieved 5 February 2017. https://www.cabi.org/isc/datasheet/34348 

 นิเวศวิทยา 
เสม็ดใบกว้าง สามารถแตกยอดใหม่จากปุ่มปมตามลําต้นอย่างรวดเร็วหลังไฟป่า และได้รับการบันทึกว่าสามารถออกดอกภายในไม่กี่สัปดาห์หลังไฟป่า สามารถมีอายุได้นานกว่า 100 ปี โดยต้นเสม็ดใบกว้างปลูกอายุ 40 ปีจะมีเส้นรอบวงลำต้นประมาญ 2.7 เมตร 

ดอกเสม็ดใบกว้างเป็นแหล่งน้ำหวานที่ดีสำหรับสิ่งมีชีวิตต่าง ๆ ได้แก่ ค้างคาวผลไม้ แมลง และนกหลากหลายชนิด เช่น นกแก้วเขียวอกลาย (Trichoglossus chlorolepidotus)Lepschi BJ (1993). "Food of some birds in eastern New South Wales: additions to Barker & Vestjens". Emu. 93 (3): 195–99. doi:10.1071/MU9930195. ค้างคาวแม่ไก่ป่าฝนหัวสีเทา (Pteropus poliocephalus) และค้างคาวแม่ไก่สีแดง (P. scapulatus) ที่กินทั้งดอก

 เคมี 
สารสำคัญที่สกัดได้จากเสม็ดใบกว้าง คือ สารประกอบอินทรีย์เทอร์พีน ที่ต่างกัน 2 รูปแบบคือ  

 สารสำคัญที่ 1 (เทอร์พีนแบบเส้น) คือ E-nerolidol ที่มีความเข้มข้นร้อยละ 74–95% ของน้ำมันทั้งหมด และยังรวมถึง Linalool Ireland, B.F.; D.B. Hibbert; R.J. Goldsack; J.C. Doran; J.J. Brophy (2002). "Chemical variation in the leaf essential oil of Melaleuca quinquenervia (Cav.) S.T. Blake". Biochemical Systematics and Ecology. 30 (5): 457–470. doi:10.1016/s0305-1978(01)00112-0.
 สารสำคัญที่ 2 (เทอร์พีนแบบมุม) คือ Viridiflorol ที่มีความเข้มข้นร้อยละ 13–66% ของน้ำมันทั้งหมด และยังรวมถึง 1,8-cineole และ α-Terpineol 

และยังมี Grandinin เป็น ellagitannin ที่พบในใบของเสม็ดใบกว้างMoharram, F. A. (2003). "Polyphenols ofMelaleuca quinquenervia leaves - pharmacological studies of grandinin". Phytotherapy Research. 17 (7): 767–773. doi:10.1002/ptr.1214. PMID 12916075.

 การใช้ประโยชน์ 
เสม็ดใบกว้าง (M. quinquenervia) มีประโยชน์หลายอย่าง 

ใบ มีรสขมหอม เมื่อถูกขยี้จะมีกลิ่นหอมระเหย ชาวออสเตรเลียพื้นเมือง นิยมใช้ใบอ่อนไปต้มเพื่อรักษา โรคหวัด อาการปวดหัว และโรคทั่วไป Maiden, J.H., The Forest Flora of New South Wales, vol. 1, Government Printer, Sydney, 1904. 

น้ำมันหอมระเหย ของ Melaleuca quinquenervia (โดยเฉพาะน้ำมันจากใบที่กลั่นด้วยไอน้ำมีสารสำคัญ 1,8-cineole ใช้ภายนอกสำหรับอาการไอ หวัด โรคประสาท และ โรคไขข้อ Blake, S.T., Contributions from the Queensland Herbarium, No.1, 1968. ใช้กินช่วยขับเสมหะ แก้หลอดลมอักเสบ https://www.matichonweekly.com/column/article_224476 นอกจากนี้ยังมีการสกัดสารสำคัญ nerolidol และ linalool) ซึ่งใช้ในน้ำยาไล่ยุงหรือแมลงและใช้เป็นตัวแต่งกลิ่นในสบู่และเครื่องสำอาง ได้ถูกใช้ในผลิตภัณฑ์เครื่องสำอางหลายชนิดโดยเฉพาะในออสเตรเลีย น้ำมันมีบันทึกในตำรับสมุนไพรและยาธรรมชาติ ใช้เป็นสารฆ่าเชื้อและต้านเชื้อแบคทีเรียเพื่อช่วยในการติดเชื้อในกระเพาะปัสสาวะ ปัญหาทางเดินหายใจและ โรคหวัด เป็นน้ำมันที่ไม่เป็นพิษ และทำให้เกิดอาการระคายเคืองได้น้อยมาก มีระดับความเป็นอันตรายต่ำมาก (ระดับ 0) ในฐานข้อมูลความปลอดภัยของเครื่องสำอาง 

เปลือกไม้ที่เหมือนกระดาษนั้นใช้ในการรอง คูลามอน (ถาดทรงยาวคล้ายฟักผ่าครึ่ง) ใช้สร้างที่พักอาศัยแบบชั่วคราว ใช้ห่ออาหารอบ และใช้ปูหลุมเตาใต้ดิน  

ดอก น้ำหวานสกัดแบบดั้งเดิมโดยการขยำในน้ำใน คูลามอน ใช้เป็น เครื่องดื่ม ดอกหอมของเสม็ดใบกว้างยังช่วยผลิต น้ำผึ้ง สีเหลืองอำพันสีอ่อนถึงเข้มซึ่งต่างกันในแต่ละพื้นที่ เป็นน้ำผึ้งที่มีรสชาติเฉพาะตัวและหวานจัด ไม่จัดเป็นน้ำผึ้งคุณภาพสูง แต่ก็เป็นที่นิยม Cribb, A.B. & J.W., Useful Wild Plants in Australia, Collins 1982, p. 23, .

บางครั้งต้นเสม็ดใบกว้าง ยังนิยมทำเป็น บอนไซ "Australian Plants as Bonsai - Melaleuca quinquenervia". Australian National Botanic Gardens. Retrieved 15 May 2020. 

เนื้อไม้ ทนต่อความชื้นและทนการแช่น้ำ และมักใช้เป็นรั้ว Halliday, Ivan (1989). A Field Guide to Australian Trees. Melbourne: Hamlyn Australia. p. 262. ISBN 0-947334-08-4. 

เป็นต้นไม้ ที่นิยมปลูกข้างถนนหรือปลูกในสวนสาธารณะโดยเฉพาะในซิดนีย์ Halliday, Ivan (2004). Melaleucas: A Field and Garden Guide. Sydney: New Holland Press. p. 238. ISBN 1-876334-98-3. ในประเทศออสเตรเลียใช้ในการกันลม บังแดดให้ร่ม และแหล่งอาหารที่ดีสำหรับแมลงและนกท้องถิ่นหลากหลายชนิด Elliot, Rodger (1994). Attracting Wildlife to Your Garden. Melbourne: Lothian Press. p. 58. ISBN 0-85091-628-3. สามารถทนต่อดินที่มีน้ำขังได้  ทั้งนี้ได้รับการขึ้นทะเบียนจาก กระทรวงเกษตรของสหรัฐอเมริกา (USDA) ว่าเป็น วัชพืชรุกราน ใน รัฐฟลอริดา ซึ่งเคยได้แนะนำให้ปลูกในการช่วยซับน้ำในหนองน้ำ

 อ้างอิง