เมือง (หน่วยการปกครอง)

เมือง (,  mə́ŋ, , ), เวียง หรือ เชียง เป็นนครรัฐกึ่งอิสระหรือชุมชนขนาดใหญ่ที่มีเจ้าปกครองก่อนยุคสมัยใหม่ ที่อยู่กระจายในคาบสมุทรอินโดจีน ซึ่งเป็นภูมิภาคที่อยู่ติดกับพื้นที่ทางตะวันออกเฉียงเหนือของอินเดียและตอนใต้ของประเทศจีน เป็นพื้นที่ซึ่งปัจจุบันนี้คือประเทศไทย ประเทศลาว ตอนเหนือของประเทศพม่า บางส่วนของประเทศกัมพูชา บางส่วนของประเทศเวียดนาม ตอนใต้ของมณฑลยูนนาน พื้นที่ตะวันตกของมณฑลกวางสี และแคว้นอัสสัม

เมือง เป็น คำไทยดั้งเดิม เมืองในยุคก่อนสมัยใหม่นั้นจะมีกำแพงป้องกันข้าศึก และมีผู้ปกครอง เรียกว่า เจ้าเมือง อย่างน้อยก็เป็นเจ้าเมืองระดับ ขุน หรือพ่อขุน ซึ่งจะปกครองหมู่บ้านที่ขึ้นตรงต่อเมืองนั้นด้วย
รูปแบบที่เป็นศูนย์กลางขององค์กรทางการเมืองบริหารจัดการรัฐในลำดับการปกครองแบบศูนย์รวมอำนาจ เช่น ผู้ปกครองเมืองขนาดเล็กจะอยู่ใต้การปกครองของผู้ปกครองเมืองใกล้กันที่มีอำนาจมากกว่าซึ่งก็จะอยู่ใต้อำนาจของพระมหากษัตริย์ส่วนกลางหรือผู้นำอื่น ๆ เมืองที่มีอำนาจกว่านั้น (ที่รู้กันโดยทั่วไป คือ เชียง หรือ เวียง หรือ นคร หรือ กรุง เช่น กรุงเทพมหานคร) บางยุคบางสมัยเจ้าเมืองลูกหลวงพยายามประกาศอิสรภาพจากเจ้าเมืองที่ตนเป็นเมืองขึ้น และน่าจะเป็นช่วงเวลาที่ชื่นบานในการเป็นอิสระแบบเป็นบ้านพี่เมืองน้อง ทั้งเมืองขนาดใหญ่และเมืองขนาดเล็กมักจะยกระดับความจงรักภักดี และส่งส่วยให้แก่มากกว่าหนึ่งแก่ผู้ครองเมืองที่อยู่ใกล้เคียง แต่ยังส่งให้แก่จักรวรรดิจีนซึ่งมีอำนาจมากที่สุดในยุคนั้นเป็นประจำ ซึ่งเป็นช่วงยุคต้นของราชวงศ์หมิงของจีน

ต่อมา ฮ่องเต้ กุบไล ข่าน เอาชนะราชอาณาจักรไบ แห่งต้าหลี่ ปี ค.ศ. 1253 เมืองใหม่ถูกก่อตั้งขึ้นอย่างมากมายทั่วรัฐฉาน และพื้นที่ที่อยู่ติดกัน แม้มีการโต้แย้งโดยใช้คำอธิบายทั่วไปของเหตุการณ์นี้ว่า เป็นการอพยพโยกย้าย จึงเป็นธรรมเนียมปฏิบัติต่อทางการจีนที่ตามมา ในการจัดเรียงลำดับชนชั้นปกครองที่รู้จักกันโดยทั่วไปว่า เป็นระบบเลือกผู้นำที่มาจากท้องถิ่น ผู้นำชนเผ่าหลักในมณฑลยูนนานได้รับการยอมรับโดยราชวงศ์หยวนให้เป็นเจ้าหน้าที่ (ข้าหลวง) ของฮ่องเต้ ต่อมา ราชวงศ์หมิง และราชวงศ์ชิง ได้เปลี่ยนจากระบบเลือกผู้นำที่มาจากท้องถิ่น มาเป็นเจ้าหน้าที่รัฐบาลจีนที่ไม่ใช่ชนพื้นเมือง ต่อมาในคริตศตวรรษที่ 19 ราชวงศ์จักรีของไทยและผู้นำทางทหารของพม่าสำหรับเมืองขึ้นของพม่าก็ทำตามแบบนั้นบ้างในเมืองน้อย ๆ ของพวกเขา ในขณะที่อาณาจักรเล็ก ๆ หายไป แต่ชื่อสถานที่ยังคงอยู่

 คำว่า "เมือง" ในแต่ละประเทศ 
 ประเทศไทย 

ประเทศไทย ในภาษาไทยเรียกขานกันโดยรู้กันทั่วไปว่า เมืองไทย ก่อนที่สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอกรมพระยาดำรงราชานุภาพจะปฏิรูปการปกครองส่วนท้องถิ่นเป็นแบบเทศาภิบาล หรือเทศบาลนั้น สยามยังจัดการบริหารแบบ มณฑล อยู่ ซึ่งได้เปลี่ยนเป็น จังหวัด ในปี 1916 คำว่าเมืองยังปรากฏอยู่ที่ เขตตัวเมือง ของจังหวัด คือ อำเภอเมือง ซึ่งสถานะเทศบาลเมืองก็เทียบเท่ากับ เมือง เมืองยังกล่าวถึงเขตซึ่งเป็นที่ชุมนุมและเป็นที่ตั้งศาลากลางจังหวัด ในสมัยอดีตคำว่าเมืองกล่าวถึง เขตภายในกำแพงเมือง ซึ่งต่อมาทางรัฐบาลได้เปลี่ยนคำว่าเมืองเป็นจังหวัดทั้งหมด เพื่อป้องกันการสับสนการใช้คำทั้งคำว่า เมือง และ จังหวัด ในวันที่ 19 พฤษภาคม 2459 ตามประกาศกระทรวงมหาดไทย
คำว่า "เมือง" ยังหมายถึงเขตแดนในระดับต่างกันได้ เช่น เมืองไทย (ประเทศ) เมืองเชียงใหม่ (จังหวัด) เมืองไชยา (อำเภอ) พจนานุกรม ฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ. 2542

 เมืองในชื่อดั้งเดิม 
คำว่า เมือง ยังคงรวมเป็นอันหนึ่งกับชื่อของสถานที่ไม่กี่แห่ง ที่เด่น ๆ คือ เขต ดอนเมือง สนามบิน ดอนเมือง และในการถอดอักษรไทยเป็นอักษรโรมันแบบถ่ายเสียงของราชบัณฑิตยสถาน เช่น พัทยา เป็น เมืองพัทยา ซึ่งเป็นเขตเทศบาลปกครองพิเศษ

 นคร 
นคร หมายถึง เมืองหลวง ของราชอาณาจักร ได้รับการปรับปรุงเป็น เทศบาลนคร มักแปลว่า เป็นเทศบาลเมือง คำว่า นคร ก็เลยเป็นชื่อของสถานที่นั้นไปด้วย
 กรุงเทพมหานคร
 พระนครศรีอยุธยา
 นครลำปาง
 นครราชสีมา
 นครไทย
 เรณูนคร

 บุรี 
อำเภอสูงเนินเป็นที่ตั้งของเมืองโบราณสองแห่งคือเมือง สีมา และ โครักขปุระ เรียกแบบภาษาสันสกฤตคือบุรี ทั้ง ปุระ และ บุรี ในภาษาไทยหมายถึงเมืองเหมือนกัน เป็นเมืองที่มีกำแพงปัองกัน โคราฆะปุระ มีชื่อสั้น ๆ ว่า นครราช ซึ่งพวงด้วยคำว่า สีมา จึงกลายเป็น นครราชสีมา
 บุรีรัมย์
 ชลบุรี
 สิงห์บุรี
 สุพรรณบุรี
 ธนบุรี

 ธานี 
 อุบลราชธานี
 ปทุมธานี
 อุดรธานี
 สุราษฎร์ธานี
 อุทัยธานี

 ประเทศจีน 

 เมิ้งฮาย Menghai
 เมิ้งล่า Mengla
 เมิ้งม้าว Mong Mao
 เมิ้งฮาย Měnghǎi Xiàn

 ประเทศลาว 
ประเทศลาวมีคำพูดที่ที่ใช้เรียกกันว่า เมืองลาว แต่สำหรับประชาชนคนลาว คำนี้มีความหมายกว้างมากกว่าเพียงแค่เขตการปกครอง (อำเภอ) ประโยชน์คือความน่าสนใจทางประวัติศาสตร์เป็นพิเศษสำหรับชาวลาว โดยเฉพาะอย่างยิ่ง สังคม การเมือง และองค์กรการบริหารที่เป็นแบบดั้งเดิมของชาวลาว และการก่อร่างสร้างรัฐเริ่มต้นของชาวลาว นักว่าวิชาการเรียกว่า เป็น มัณฑะละ หรือ มณฑล มีความหมายว่า แขวง หรือ แคว้น ส่วนจังหวัดของประเทศลาวทุกวันนี้แบ่งออกตามที่แปลกันทั่วไปคือ เขตหรืออำเภอของประเทศลาว โดยเอาคำว่าเมืองขึ้นต้นและต่อด้วยชื่อของเมือง
 เมืองสิงห์ (ประเทศลาว) Muang Sing
 เมืองไซ Muang Xay
 Former Muang
 เมืองพวน Muang Phuan เมืองพวน (ปัจจุบัน คือ โพนสะหวัน เมือหลวงของ แคว้น เชียงของ)
 เมืองซัว Muang Sua

 ประเทศพม่า 

 เมืองมาว
 เมืองสาต
 เมืองพยาค
 Mong Ton
 เมืองนาย
 Mong Ping
 Mohnyin (อดีตเป็น Mongyang State)
 Mogaung (อดีตเป็น Mongkawng)
 Momauk
 Mogok
 Momeik

 ภาคตะวันออกเฉียงเหนือของอินเดีย 
 Mong dun shun kham mong (ปัจจุบันคือรัฐอัสสัมในอินเดียตะวันออก) ซึ่งก่อตั้งโดย เจ้าหลวงเสือก่าฟ้า sukaphaa ในปี ค.ศ. 1228 เป็นอาณาจักรฮินดูได้เป็นอาณาจักรขึ้นได้ โดยศตวรรษที่ 17 ซึ่งสามารถต้านทานอำนาจของจักรวรรดิโมกุลได้

 ประเทศเวียดนาม 
 Mù Cang Chải District
 Muong Cha
 Muong La
 Mường Lay
 Muong Lat
 Muong Khuong
 Muong Nhe
 Muong Te
 Muong Thanh

 นิรุกติศาสตร์ 
 เหมือง ฝาย ระบบชลประทาน 
เหมือง ฝาย เป็นคำพูดที่เพิ่งเกิดใหม่ของภาษาไทยร่วมสมัย เป็นสำเนียงทั่วไปของภาษาไทยทั้งหมด ในมณฑลกวางสี เมืองกุยโจว ทางภาคใต้ของจีน คำที่ใช้อธิบายลักษณ์ที่เป็นเอกลักษณ์ของวิศวกรรมชลประทานเพื่อการเพาะปลูกข้าวนาปัง เหมือง หมายถึงคลองชลประทาน และฝาย หมายถึง เขื่อน เรียกรวมกันคือ ระบบชลประทานแรงโน้มถ่วง ที่ผันน้ำจากลำธารหรือแม่น้ำ ภาษาไทยร่วมสมัย

 ความหมายดังเดิม 

 คำเมือง 
คำเมือง คือคำพูดร่วมสมัย ของภาษาไทยภาคเหนือสมัยก่อน ซึ่งเป็นภาษาของอาณาจักรล้านนา คนไทยภาคกลางเรียกคนภาคเหนือและภาษาของภาษาเหนือว่า ไทยยวน คนภาคเหนือเรียกภาษาของตนว่า คำเมือง คำว่าคำเมืองมีความหมายว่า ภาษาของชาวเมือง ของดินแดนภาคเหนือซึ่งมีความแตกต่างของประชาชนชาวเขาหลายเผ่าตามภูมิประเทศที่เป็นภูเขาต่าง ๆ

 ดูเพิ่ม 
 เมืองหลวง
 นคร หรือ กรุง
 เวียง - เมืองที่มีกำแพงล้อมรอบ
 เทศบาลเมือง
 เขตการปกครองท้องถิ่น (township)

 อ้างอิง 

หมวดหมู่:เมือง
หมวดหมู่:รัฐสิ้นสภาพในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้
หมวดหมู่:รัฐสิ้นสภาพในประเทศไทย
หมวดหมู่:หน่วยการบริหารของประเทศลาว
หมวดหมู่:หน่วยการบริหารของประเทศพม่า
หมวดหมู่:หน่วยการบริหารของประเทศไทย
หมวดหมู่:คำและวลีภาษาไทย