ปัญจภูต

ปัญจภูต  หรือ ปัญจมหาภูต (,  หรือ , ), ห้าธาตุอันเป็นองค์ประกอบที่ยิ่งใหญ่, ห้าธาตุอันเป็นองค์ประกอบทางกายภาพ เป็นกลุ่มของธาตุองค์ประกอบพื้นฐานห้าในคติ ศาสนาฮินดูซึ่งเป็นพื้นฐานของการสร้างจักรวาลทั้งหมด 

ซึ่งห้าธาตุที่เป็นองค์ประกอบเหล่านี้ คือ พระแม่ปฤถวี, พระภูเทวี (, , โลก-ดิน), วรุณ (, , อาปา), อัคนี (, , ไฟ), วาโย (, , ลม), อากาศ, ทโยส (, ) 

ในอายุรเวทและในความเชื่อของศาสนาฮินดู ร่างกายมนุษย์ถูกสร้างขึ้นจากองค์ประกอบธาตุทั้งห้าอย่างนี้ อย่างไรก็ตามในธรรมเนียมจารวาก ไม่ยอมรับ อากาศเป็นองค์ประกอบพื้นฐาน เนื่องจากไม่สามารถมองเห็นด้วยตาเปล่าและไม่ปรากฏรูปร่าง โดยถือว่ามีเพียงองค์ประกอบพื้นฐานเพียงสี่ธาตุเท่านั้น 

ในคติของพระพุทธศาสนายังยอมรับองค์ประกอบพื้นฐานของธาตุทั้งสี่ประการและอากาศถูกตัดละทิ้งไป โดยห้าองค์ประกอบของระบบจักรวาลวิทยาของอินเดียโบราณมีความคล้ายคลึงกัน แต่ไม่เหมือนกับทฤษฎีองค์ประกอบห้าอย่างในบางท้องถิ่นที่ใช้ในเอเชียตะวันออก

เทวดาของธาตุทั้งห้า
 ปัญจภูตเทวตา เทพเจ้าที่รักษาธาตุทั้งห้าในคติของศาสนาฮินดู

ธาตุและเทวดาประจำรักษา ศักติ/พลังของเทพเจ้าประจำธาตุ  ฐานะของเทพเจ้า พระทโยส (อากาศ)  พระแม่ปฤถวี/พระภูเทวี เทพบุตรพระพายุ (ลม) พระนางลหรี () เทพบุตรพระเพลิง (ไฟ)   พระนางสวาหา ()  เทพบุตรพระวรุณ (น้ำ) พระนางวารุณี    เทพบุตรพระแม่ปฤถวี/พระภูเทวี (ดิน) พระทโยส และ พระวิษณุ  เทพธิดา

 คติความเชื่อในไทย
ในคติการบูชาเทพเจ้าฮินดูประจำธาตุของศาสนาฮินดูเข้าสู่เอเชียตะวันออกเฉียงใต้ได้มีการปรับเปลี่ยนเทพเจ้าฮินดูจากคติดั้งเดิมใหม่และรวมรวมกับความเชื่อท้องถิ่นซึ่งมีลักษณะเฉพาะ ได้แก่http://www.tangnipparn.com/page23_b00k4.html  http://oknation.nationtv.tv/blog/ChaiSangthip/2013/05/11/entry-1https://www.bansuanporpeang.com/node/17168
ธาตุและเทวดาประจำรักษา ในศักติหรือบางท้องที่เฉพาะพระแม่ธัญญลักษมี (ข้าว-ธาตุทอง) พระแม่โพสพ (ข้าว-ธาตุทอง) จากความเชื่อท้องถิ่นของไทยพระพายุ (ลม)  พระนางลหรี  พระเพลิง (ไฟ) พระนางสวาหา (ไฟ)พระวรุณ (น้ำ) พระแม่คงคา (น้ำ)พระแม่ปฤถวี/พระภูเทวี (ดิน) พระแม่ธรณี จากพระพุทธศาสนาเถรวาท (ดิน)

 อ้างอิง 
 เชิงอรรถ

หมวดหมู่:ศาสนาฮินดู
หมวดหมู่:เทวี
หมวดหมู่:เทวีในศาสนาฮินดู
หมวดหมู่:เทวดา
หมวดหมู่:เทพเจ้าฮินดู