สมเด็จพระพนรัตน์ วัดพระเชตุพน

สมเด็จพระพนรัตน์ เป็นเจ้าคณะใหญ่คณะใต้ และเจ้าอาวาสรูปแรกของวัดพระเชตุพนวิมลมังคลารามราชวรมหาวิหาร

 ประวัติ 
สมเด็จพระพนรัตน์ ไม่ทราบนามเดิมเรื่องตั้งพระราชาคณะผู้ใหญ่ในกรุงรัตนโกสินทร์ เล่ม ๑, หน้า 53 เกิดวันอังคาร ขึ้น 9 ค่ำ เดือน 3 ปีขาล พ.ศ. 2277 ตรงกับรัชสมัยสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวบรมโกศ 

ถึงรัชสมัยสมเด็จพระเจ้ากรุงธนบุรี ท่านเป็นพระราชาคณะที่ พระธรรมเจดีย์ อยู่วัดนาค เมื่อทรงปราบชุมนุมเจ้าพระฝางสำเร็จแล้ว จึงโปรดให้ท่านขึ้นไปเมืองพิษณุโลกเพื่อจัดการสังฆมณฑลฝ่ายเหนือ เสร็จแล้วจึงทรงเลื่อนเป็นพระพิมลธรรม มาครองวัดโพธาราม ในช่วงปลายรัชกาล พระเจ้ากรุงธนบุรีสำคัญพระองค์ว่าเป็นโสดาบัน จึงรับสั่งให้พระภิกษุถวายบังคม ครั้งนั้นมีพระภิกษุ 3 รูป คือ สมเด็จพระสังฆราช (ศรี) พระพุทธาจารย์ และพระพิมลธรรม ไม่ยอมทำ จึงทรงถอดจากสมณศักดิ์และเฆี่ยนทั้งสามรูป

เมื่อพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราชปราบดาภิเษก จึงโปรดให้ทั้ง 3 รูปรับสมณศักดิ์คืนดังเดิม ให้ไปครองพระอารามตามเดิม และทรงสรรเสริญว่าท่าน มีสันดานสัตย์ซื่อมั่นคง ดำรงรักษาพระพุทธศาสนาโดยแท้ มิได้อาลัยแก่ร่างกายและชีวิต ควรเป็นที่นับถือไหว้นบเคารพสักการบูชา แม้มีข้อสงสัยสิ่งใดในพระบาลีไปภายหน้า จะให้ประชุมพระราชาคณะไต่ถาม ถ้าพระผู้เป็นเจ้าทั้ง 3 ว่าอย่างไรแล้ว พระราชาคณะอื่น ๆ จะว่าอย่างอื่นไป ก็คงจะเชื่อถ้อยคำพระผู้เป็นเจ้าทั้ง 3 ซึ่งจะเชื่อถ้อยฟังความตามพระราชาคณะอื่น ๆ ที่เป็นพวกมากนั้นหามิได้ ด้วยเห็นใจเสียครั้งนี้แล้ว แล้วโปรดให้พระสงฆ์วัดบางว้าใหญ่ และวัดโพธารามเข้ามารับบิณฑบาตในพระราชวังทั้ง 2 โดยผลัดเวรกันวัดละ 7 วันเป็นนิจกาลพระราชพงศาวดารกรุงรัตนโกสินทร์ รัชกาลที่ ๑ : ๗. ตั้งตำแหน่งพระราชาคณะ เมื่อโปรดให้สังคายนาพระไตรปิฎกให้ปี พ.ศ. 2331 พระพิมลธรรมได้เป็นผู้อ่านประกาศเทวดาและเป็นแม่กองชำระพระอภิธรรมปิฎก ถึงปี พ.ศ. 2337 จึงโปรดให้เลื่อนเป็นสมเด็จพระพนรัตน

สมเด็จพระพนรัตน์มีความรู้แตกฉานทั้งภาษาไทยและภาษาบาลี พระคัมภีร์ต่าง ๆ ตลอดจนวิธีทำเลขยันต์ โบราณคดี และตำราพิชัยสงคราม และได้เป็นพระอาจารย์ถวายความรู้เหล่านี้แด่สมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระปรมานุชิตชิโนรส ในกาลต่อมาฉันท์วรรณพฤติและมาตราพฤติ

ท่านถึงมรณภาพในรัชกาลพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย

 ผลงาน 
 สังคีติยวงศ์
 จุลยุทธกาลวงศ์
 มหายุทธกาลวงศ์
ปฐมสมโพธิ ฉบับรัตนโกสินทร์

 หมายเหตุ 
 พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระสมมตอมรพันธุ์ ระบุว่าสืบนามเดิมไม่ได้ แต่ธนิต อยู่โพธิ์ อ้างจาก ประกาศเรื่องบำเพ็ญพระราชกุศลเทศน์มหาชาติ ในรัชกาลที่ 1 ว่านามเดิมคือแก้วตำนานสมณศักดิ์ พระวันรัต และ สมเด็จพระราชาคณะผู้ทรงสมณศักดิ์ สมเด็จพระวันรัตในสมัยกรุงรัตนโกสินทร์, หน้า 8 แต่ศานติ ภักดีคำ ตรวจสอบเอกสารดังกล่าวแล้ว ไม่พบข้อมูลดังที่อ้างพระราชพงศาวดาร ฉบับสมเด็จพระพนรัตน์ วัดพระเชตุพน ฉบับตัวเขียน, หน้า (51)

 อ้างอิง 
เชิงอรรถ

บรรณานุกรม




  [จัดพิมพ์โดยเสด็จพระราชกุศลในการพระราชทานเพลิงศพพระธรรมปัญญาบดี (ถาวร ติสฺสานุกโร ป.ธ.๔)]

หมวดหมู่:สมเด็จพระวันรัต
หมวดหมู่:เจ้าคณะใหญ่หนใต้
หมวดหมู่:เจ้าอาวาสวัดพระเชตุพนวิมลมังคลารามราชวรมหาวิหาร
หมวดหมู่:นักประวัติศาสตร์ชาวไทย
หมวดหมู่:บุคคลในประวัติศาสตร์กรุงรัตนโกสินทร์