มิลินทปัญหา

มิลินทปัญหา (), นาคเสนภิกษุสูตร () หรือ ปัญหาพระยามิลินท์ เป็นปกรณ์ทางศาสนาพุทธช่วง 100 ปีก่อนคริสต์ศักราชจนถึงคริสต์ศักราช 200 อ้างถึงบทบันทึกการสนทนาระหว่างพระนาคเสน () นักบวชทางพุทธศาสนา กับพระยามิลินท์ () หรือพระเจ้าเมนันเดอร์ที่ 1 แห่งแบ็กเตรีย กษัตริย์ชาวโยนก (คือชาวกรีก) ผู้ครองกรุงสาคละ (; ; ปัจจุบันคือเมืองซีอัลโกต ประเทศปากีสถาน) โดยเนื้อหาจะกล่าวถึงการปุจฉาวิสัชนาเกี่ยวกับปัญหาหลักธรรมต่าง ๆ ตั้งแต่หลักธรรมพื้นฐานไปจนถึงหลักธรรมชั้นสูงคือการบรรลุนิพพาน ผู้อ่านสามารถเข้าใจหลักธรรมทางพุทธศาสนาได้โดยง่าย

มิลินทปัญหา ได้รับการยกย่องอย่างมากในประเทศพม่า โดยถูกรวมไว้ในพระไตรปิฎกภาษาบาลีหมวดขุททกนิกาย ส่วนฉบับย่อถูกรวมไว้ในพระคัมภีร์ของนิกายมหายานฉบับภาษาจีน ในประเทศไทยเพิ่งมีการแปล มิลินทปัญหา จากภาษาสิงหลเป็นไทยครั้งแรกในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว โดยไม่ปรากฏนามผู้แปล

ในเอกสารฉบับจีน โดยเฉพาะพระไตรปิฎกมหายานฉบับไทโช ชินชู ไดโซเคียวมี นาคเสนภิกษุสูตรดาวสยาม วชิรปัญโญ, พระมหา. ประวัติศาสตร์พระพุทธศาสนาในอินเดีย. กรุงเทพ : เม็ดทรายพริ้นติ้ง, พิมพ์ครั้งที่ 2, หน้า 116 (; ) ซึ่งเนื้อหาสอดคล้องกับสามวรรคแรกของ มิลินทปัญหา ถูกแปลในยุคราชวงศ์จิ้นตะวันออก ราว ค.ศ. 317–420 โดยไม่ปรากฏนามผู้แปล

 ประวัติ 
ประวัติการแต่งมิลินทปัญหาถือว่าสลับซับซ้อนยิ่งนัก นักวิชาการโดยทั่วไปยอมรับว่า โดยปกรณ์นี้เป็นงานประกอบที่เพิ่มเติมเข้ามาเรื่อย ๆ ตลอดช่วงเวลาที่ผ่านมา เนื่องจากมีข้อสังเกตว่า นาคเสนภิกษุสูตร ของฝ่ายมหายานมีขนาดสั้นกว่ามาก

สองกัณฑ์แรกของปกรณ์นี้เชื่อว่าประพันธ์ขึ้นระหว่าง 100 ปีก่อน ค.ศ. ถึง ค.ศ. 200 ในตอนแรก ปกรณ์นี้อาจประพันธ์เป็นภาษาสันสกฤตหรือภาษาปรากฤต โดยอ็อสคาร์ ฟ็อน ฮินือเบอร์ สันนิษฐานโดยอ้างอิงจาก นาคเสนภิกษุสูตร ของฝ่ายมหายาน รวมถึงแนวคิดเฉพาะบางประการภายในปกรณ์ว่าภาษาดั้งเดิมของปกรณ์นี้อาจเป็นภาษาคันธารี อย่างไรก็ตาม นอกเหนือจากฉบับภาษาบาลีของศรีลังกา และฉบับคัดลอกอื่น ๆ ก็ไม่พบสำเนาฉบับอื่นใดอีก 

ปกรณ์บาลีที่เป็นลายลักษณ์อักษรที่เก่าแก่ที่สุดได้รับการคัดลอกใน ค.ศ. 1495 ซึ่งจากการอ้างอิงภายในตัวผลงานเองนั้น พบว่าส่วนสำคัญของข้อความได้สูญหายไป ทำให้มิลินทปัญหาเป็นตำราภาษาบาลีเพียงเล่มเดียวที่ทราบกันว่าได้รับการถ่ายทอดมาในสภาพที่ไม่สมบูรณ์

มีการกล่าวถึงมิลินทปัญหาใน จารึกใหญ่แห่งนครวัด (; K.301) ซึ่งสลักในปี ค.ศ. 1701 บนกำแพงนครวัดในประเทศกัมพูชา

ปกรณ์นี้รวมอยู่ในพระไตรปิฎกบาลีมรัมมรัฏฐ์ หรือฉบับพม่า ทั้งแบบใบลานฉบับปัญจมสังคีติ และแบบพิมพ์ฉบับฉัฏฐสังคีติ โดยจัดเป็น "ขุททกนิกาย มิลินทปัญหา" ส่วนในประเทศไทยได้จัดไว้เป็นฎีกาปกรณ์

โธมัส ริส เดวิดส์ ผู้ก่อตั้งสมาคมบาลีปกรณ์ กล่าวว่านี่คืองานเขียนร้อยแก้วภารตะที่ยิ่งใหญ่ที่สุด โดยกล่าวว่า

อย่างไรก็ตาม โมริทซ์ วินเทอร์นิทซ์ ยืนยันว่าสิ่งนี้เป็นจริงเฉพาะในส่วนแรก ๆ เท่านั้น

 เนื้อหา 
มิลินทปัญหามีเนื้อหาแบ่งออกเป็นหมวดหมู่ ดังนี้

 บทเริ่มต้น 
 ประณามคาถา เป็นบทไหว้ครู หรือคำนมัสการพระรัตนตรัยซึ่งรจนาโดยพระติปิฎกจุฬาภยเถระ
 อารัมภกถา () กล่าวถึงพุทธพยากรณ์ในวันปรินิพพาน และกล่าวถึงเนื้อหาภายในมิลินทปัญหา
 พาหิรกถา () ว่าด้วยเรื่องภายนอก ประกอบด้วย
 ปุพพปโยคกถา () ว่าด้วยเรื่องกรรมในชาติปางก่อนของพระยามิลินท์และพระนาคเสน
 วัญจนปัญหา () ว่าด้วยพระยามิลินท์เสด็จไปหาพระนาคเสน

 วรรคที่ 1: มหาวรรค 
ปฐมวรรคของมิลินทปัญหา คือ มหาวรรค () เป็นวรรคว่าด้วยความยิ่งใหญ่แห่งหมวดธรรมบางอย่าง มีทั้งสิ้น 15 คำรบ ได้แก่
 ปัญญัตติปัญหา () หรือ นามปัญหา () คำถามเกี่ยวกับการบัญญัติหรือชื่อ
 วัสสคณนปัญหา () คำถามเกี่ยวกับการนับพรรษา
 วีมังสนปัญหา () หรือ เถรัสสติกขปฏิภาณปัญหา () คำถามเกี่ยวกับการพิจารณาไตร่ตรอง กล่าวคือ ถามลองปัญญา
 อนันตกายปัญหา () คำถามของอนันตกายอำมาตย์
 ปัพพัชชปัญหา () คำถามเกี่ยวกับการบรรพชา
 ปฏิสนธิปัญหา () คำถามเกี่ยวกับการปฏิสนธิ คือการเกิด
 โยนิโสมนสิการปัญหา () คำถามเกี่ยวกับโยนิโสมนสิการ
 มนสิการลักขณปัญหา () คำถามเกี่ยวกับลักษณะของมนสิการ
 สีลลักขณปัญหา () หรือ สีลปติฏฐายลักขณปัญหา () คำถามเกี่ยวกับลักษณะของศีล
 สัทธาลักขณปัญหา () คำถามเกี่ยวกับลักษณะของศรัทธา ได้แก่
 สัมปสาทนลักขณสัทธาปัญหา () คำถามเกี่ยวกับศรัทธาอันมีปสาทะ (ความเลื่อมใส) ชอบ เป็นลักษณะ
 สัมปักขันทนลักขณสัทธาปัญหา () คำถามเกี่ยวกับศรัทธาอันมีมีความทําให้แล่นไปด้วยดีเป็นลักษณะ
 วีริยลักขณปัญหา () คำถามเกี่ยวกับลักษณะของวิริยะหรือความเพียร
 สติลักขณปัญหา () คำถามเกี่ยวกับลักษณะของสติ
 สมาธิลักขณปัญหา () คำถามเกี่ยวกับลักษณะของสมาธิ
 ปัญญาลักขณปัญหา () คำถามเกี่ยวกับลักษณะของปัญญา
 นานาธัมมานัง เอกกิจจอภินิปผาทนปัญหา () หรือ นานาเอกกิจจกรณปัญหา () คำถามเกี่ยวกับธรรมทั้งหลายต่าง ๆ กันให้สําเร็จกิจอย่างเดียวกัน

 วรรคที่ 2: อัทธานวรรค  
ทุติยวรรคของมิลินทปัญหา คือ อัทธานวรรค  () เป็นวรรคว่าด้วยกาลนาน มีทั้งสิ้น 9 คำรบ ได้แก่
 ธัมมสันตติปัญหา () คำถามเกี่ยวกับความสืบต่อแห่งธรรม
 นัปปฏิสันธิคหณปัญหา () คำถามเกี่ยวกับผู้ไม่เกิดอีก
 ญาณปัญญาปัญหา () หรือ ปัญญานิรุชฌนปัญหา () คำถามเกี่ยวกับญาณและปัญญา คือถามถึงที่ดับแห่งปัญญา
 ปฏิสันทหนปุคคลเวทิยนปัญหา () หรือ ปรินิพพานปัญหา () คำถามเกี่ยวกับการเสวยเวทนาของบุคคลผู้ที่ไม่เกิดอีก
 สุขเวทนาปัญหา () คำถามเกี่ยวกับสุขเวทนา
 นามรูปเอกัตตนานัตตปัญหา () คำถามเกี่ยวกับความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน หรือความเป็นคนละอย่างกันแห่งนามรูป
 เถรปฏิสันทหนาปฏิสันทหนปัญหา () หรือ ปุนปฏิสันธิคหณปัญหา () คำถามเกี่ยวกับการเกิดอีกหรือไม่เกิดอีกแล้วของพระเถระคือพระนาคเสน
 นามรูปปฏิสันทหนปัญหา () คำถามเกี่ยวกับการเกิดของนามรูป
 อัทธานปัญหา () หรือ ทีฆมัทธาน () คำถามเกี่ยวกับกาลนานยืดยาว

 วรรคที่ 3: วิจารวรรค  
ตติยวรรคของมิลินทปัญหา คือ วิจารวรรค  () เป็นวรรคว่าด้วยวิจาร คือความตรอง, การพิจารณาอารมณ์, หรือการตามฟั้นอารมณ์ มีทั้งสิ้น 14 คำรบ ได้แก่
 อัทธานมูลปัญหา () คำถามเกี่ยวกับมูลเหตุแห่งกาลทั้งสาม
 ปุริมโกฏิปัญหา () คำถามเกี่ยวกับที่สุดเบื้องต้นแห่งสังสาระ
 โกฏิปัญญายนปัญหา () คำถามเกี่ยวกับความปรากฏแห่งที่สุดเบื้องต้น
 สังขารชายมานปัญหา () คำถามเกี่ยวกับความเกิดขึ้นแห่งสังขาร
 ภวันตสังขารชายมานปัญหา ( หรือแยกสมาสเป็น ) คำถามเกี่ยวกับสิ่งที่มีอยู่เกิดเป็นสังขารทั้งหลาย
 เวทคูปัญหา () คำถามเกี่ยวกับเวทคู คือผู้ถึงเวทย์
 จักขุวิญญาณมโนวิญญาณปัญหา () คำถามเกี่ยวกับวิญญาณ มีจักขุวิญญาณ (ความรู้อารมณ์ทางตา) และมโนวิญญาณ (ความรู้อารมณ์ทางใจ) เป็นอาทิ
 ผัสสลักขณปัญหา () คำถามเกี่ยวกับลักษณะของผัสสะ
 เวทนาลักขณปัญหา () คำถามเกี่ยวกับลักษณะของเวทนา
 สัญญาลักขณปัญหา () คำถามเกี่ยวกับลักษณะของสัญญา
 เจตนาลักขณปัญหา () คำถามเกี่ยวกับลักษณะของเจตนา
 วิญญาณลักขณปัญหา () คำถามเกี่ยวกับลักษณะของวิญญาณ
 วิตักกลักขณปัญหา () คำถามเกี่ยวกับลักษณะของวิตก (ความตรึก, ตริ, การยกจิตขึ้นสู่อารมณ์ หรือปักจิตลงสู่อารมณ์) 
 วิจารลักขณปัญหา () คำถามเกี่ยวกับลักษณะของวิจาร

 วรรคที่ 4: นิพพานวรรค  
จตุถวรรคของมิลินทปัญหา คือ นิพพานวรรค () เป็นวรรคว่าด้วยนิพพาน มีทั้งสิ้น 10 คำรบ ได้แก่
 ผัสสาทิวินิพภุชนปัญหา () คำถามเกี่ยวกับการแยกแยะธรรม มีผัสสะเป็นอาทิ
 เอกโตภาวคตปัญหา () คำถามเกี่ยวกับสิ่งที่มีภาวะอย่างเดียวกัน
 ปัญจายตนกัมมนิพพัตตปัญหา () คำถามเกี่ยวกับอายตนะ ๕ เป็นสิ่งที่บังเกิดแต่กรรม
 กัมมนานากรณปัญหา () คำถามเกี่ยวกับเหตุต่าง ๆ กันแห่งกรรม
 ปฏิกัจเจววายามกรณปัญหา () คำถามเกี่ยวกับสาเหตุที่ควรให้รีบทำเสียก่อน
 เนรยิกัคคิอุณหภาวปัญหา ()  หรือ ปกติอัคคิโต นิรยัคคีนัง อุณหาการปัญหา () คำถามเกี่ยวกับความร้อนระหว่างไฟปรกติกับไฟในนิรยภูมิ
  ปถวิสันธารกปัญหา () คำถามเกี่ยวกับเครื่องรองรับแผ่นดิน
 นิโรธนิพพานปัญหา () คำถามเกี่ยวกับนิโรธเป็นนิพพาน
 นิพพานลภนปัญหา () คำถามเกี่ยวกับการได้นิพพาน
 นิพพานสุขชานนปัญหา () คำถามเกี่ยวกับการรู้ว่าด้วยนิพพานเป็นสุข

 วรรคที่ 5: พุทธวรรค  
ปัญจมวรรคของมิลินทปัญหา คือ พุทธวรรค () เป็นวรรคว่าด้วยพระพุทธเจ้า มีทั้งสิ้น 10 คำรบ ได้แก่
 พุทธัสสะ อัตถินัตถิภาวปัญหา () คำถามเกี่ยวกับความมีและความไม่มีแห่งพระพุทธเจ้า
 พุทธัสสะ อนุตตรภาวปัญหา () คำถามเกี่ยวกับพระพุทธเจ้าเป็นผู้ที่หาใครยิ่งกว่ามิได้
 พุทธัสสะ อนุตตรภาวชานนปัญหา () คำถามเกี่ยวกับการรู้ว่าพระพุทธเจ้าเป็นผู้ที่หาใครยิ่งกว่ามิได้
 ธัมมทิฏฐปัญหา () คำถามเกี่ยวกับการเห็นธรรม
 อสังกมนปฏิสันทหนปัญหา ()  หรือ นจสังกมติปฏิสันธหนปัญหา () คำถามเกี่ยวกับความไม่ก้าวย่างไปแห่งผู้จะเกิด
 เวทคูปัญหา () คำถามเกี่ยวกับเวทคู
 อัญญกายสังกมนปัญหา () หรือ อิมัมหา กายา อัญญัง กายัง สังกมนปัญหา () คำถามเกี่ยวกับการเคลื่อนจากกายนี้สู่กายอื่น
 กัมมผลอัตถิภาวปัญหา () คำถามเกี่ยวกับภาวะที่กรรมมีผล
 อุปปัชชติชานนปัญหา () คำถามเกี่ยวกับสัตว์ผู้จะอุบัติย่อมรู้ตัวว่าจะอุบัติได้หรือไม่
 พุทธนิทัสสนปัญหา () คำถามเกี่ยวกับพระพุทธเจ้ามีจริงหรือไม่

 วรรคที่ 6: สติวรรค  
ฉัฏฐวรรคของมิลินทปัญหา คือ สติวรรค () เป็นวรรคว่าด้วยสติ มีทั้งสิ้น 11 คำรบ ได้แก่
 กายปิยายนปัญหา () คำถามเกี่ยวกับความประพฤติดุจว่าร่างกายเป็นที่รัก
 สัพพัญญูภาวปัญหา ()  หรือ สัมปิตตกาลปัญหา () คำถามเกี่ยวกับว่าในเมื่อพระพุทธเจ้าทรงเป็นสัพพัญญู แล้วเหตุใดพระองค์จึงไม่บัญญัติสิกขาบทไว้ล่วงหน้า
 ทวัตติงสมหาปุริสลักขณปัญหา () คำถามเกี่ยวกับมหาปุริสลักษณะ ๓๒ ประการ
 ภควโต พรหมจารีปัญหา () คำถามเกี่ยวกับความเป็นพรหมจารีของพระผู้มีพระภาคเจ้า
 ภควโต อุปสัมปทาปัญหา () คำถามเกี่ยวกับการอุปสมบทของพระผู้มีพระภาคเจ้า
 อัสสุเภสัชชาเภสัชชปัญหา () คำถามเกี่ยวกับนํ้าตาของคนร้องไห้สองคน คือ (1) คนที่ร้องไห้เพราะมารดาเสียชีวิต () กับ (2) คนที่ร้องไห้เพราะมีความปีติด้วยฝักใฝ่ในธรรม () นั้น น้ำตาของคนไหนจัดเป็นเภสัช และของคนไหนไม่จัดเป็นเภสัช
 สราควีตราคนานากรณปัญหา () หรือ รสปฏิสังเวทีปัญหา () คำถามเกี่ยวกับความแตกต่างระหว่างบุคคลสองจำพวกคือ สราคะ (ผู้มีราคะ) กับ วีตราคะ (ผู้ปราศจากราคะ)
 ปัญญาปติฏฐานปัญหา () คำถามเกี่ยวกับที่ตั้งแห่งปัญญา
 สังสารปัญหา () คำถามเกี่ยวกับสังสารวัฏ
 จิรกตสรณปัญหา () คำถามเกี่ยวกับเหตุที่ให้ระลึกถึงสิ่งที่ล่วงแล้วได้
 อภิชานันตสติปัญหา () คำถามเกี่ยวกับสติพอเกิดขึ้นมาก็รู้ทันที

 วรรคที่ 7: อรูปธัมมววัตถานวรรค  
สัตตมวรรคของมิลินทปัญหา คือ อรูปธัมมววัตถานวรรค () เป็นวรรคว่าด้วยการกำหนดอรูปธรรม มีทั้งสิ้น 19 คำรบ ได้แก่
 สติอุปปัชชนปัญหา () หรือ สติอาการปัญหา () คำถามเกี่ยวกับการเกิดขึ้นของสติโดยอาการ 17 ประการ
 พุทธคุณสติปฏิลาภปัญหา () หรือ วัสสสตปัญหา () คำถามเกี่ยวกับเหตุการณ์ "บุคคลใดทําแต่อกุศลไปตลอดร้อยปี แต่ในเวลาใกล้ตาย กลับได้สติระลึกถึงพระพุทธคุณ บุคคลนั้น พึงได้เกิดในหมู่เทวดาทั้งหลาย" และ "บุคคลพึงเกิดขึ้นในนรกได้ เพราะปาณาติบาตที่ได้ทําไว้แล้วครั้งเดียว"
 ทุกขัปปหานวายมปัญหา () คำถามเกี่ยวกับความพยายามเพื่อละทุกข์ในกาลทั้งสาม
 พรหมโลกปัญหา () คำถามเกี่ยวกับระยะทางไปพรหมโลก
 ทวินนัง โลกุปปันนานัง สมกภาวปัญหา () หรือ พรหมโลกกัสมิรปัญหา () คำถามเกี่ยวกับภาวะที่บุคคล ๒ คนตายในเมืองเดียวกัน คนหนึ่งไปอุบัติในพรหมโลก อีกคนไปอุบัติในเมืองกัศมีร์ ทั้งสองคนใช้เวลาไปอุบัติเท่ากันหรือไม่
 ปรโลกคตนีลปีตาทิวัณณคตปัญหา () คำถามเกี่ยวกับวรรณะสัณฐานของผู้ไปเกิดในโลกอื่น
 มาตุกุจฉิปฏิสันธิปัญหา () คำถามเกี่ยวกับการถือกำเนิดในครรภ์มารดา
 สัตตโพชฌังคปัญหา () คำถามเกี่ยวกับองค์แห่งโพชฌงค์ ๗
 ปาปปุญญานัง อัปปานัปปภาวปัญหา () หรือ ปาปปุญญพหุตรปัญหา () คำถามเกี่ยวกับบาปและบุญ สิ่งไหนมีกำลังแรงกว่ากัน
 ชานันตาชานันตปาปกรณปัญหา () คำถามเกี่ยวกับการทําบาปแห่งบุคคลผู้รู้อยู่และผู้ที่ไม่รู้อยู่
 อุตตรกุรุกาทิคมนปัญหา () คำถามเกี่ยวกับการไปสู่อุตตรกุรุทวีปเป็นต้น
 ทีฆัฏฐิกปัญหา () คำถามเกี่ยวกับโครงกระดูกที่ยาวถึง 100 โยชน์ก็มีได้จริงหรือไม่
 อัสสาสปัสสาสนิโรธปัญหา () คำถามเกี่ยวกับการดับลมอัสสาสะ คือลมหายใจเข้า และปัสสาสะ คือลมหายใจออก
 สมุททปัญหา () คำถามเกี่ยวกับทำไมถึงเรียก "ทะเล" ว่า "ทะเล" และทำไมทะเลจึงเค็ม
 สุขุมัจเฉทนปัญหา () คำถามเกี่ยวกับการที่บุคคลสามารถที่จะตัดสิ่งที่ละเอียดกว่าทุกสิ่งได้หรือไม่
 ปัญญาวิเสสปัญหา () คำถามเกี่ยวกับความวิเศษแห่งปัญญา
 วิญญาณนานัตถปัญหา () หรือ วิญญาณาทีนัง นานัตถภาวปัญหา () คำถามเกี่ยวกับความต่างกันแห่งธรรม มีวิญญาณเป็นต้น
 อรูปธัมมววัตถานทุกกรปัญหา () คำถามเกี่ยวกับการกําหนดแยกแยะนามธรรมทั้งหลายของพระพุทธเจ้าเป็นสิ่งกระทําได้ยาก
 ทุกกรปัญหา () พระเจ้ามิลินท์ทรงเลื่อมใสได้ปวารณาพระนาคเสน

การแปลเป็นภาษาไทย

หมายเหตุ

 อ้างอิง 

บรรณานุกรม






หมวดหมู่:ศาสนาพุทธแบบกรีก
หมวดหมู่:คัมภีร์ของศาสนาพุทธเถรวาท
หมวดหมู่:วรรณกรรมภาษาบาลี
หมวดหมู่:ขุททกนิกาย
หมวดหมู่:อินโด-กรีก