ปางไสยาสน์

ปางไสยาสน์ หรือ ปางสีหไสยาสน์ เป็นชื่อเรียกโดยทั่วไป ของลักษณะของรูปสมมุติของพระพุทธเจ้า (พุทธลักษณะ) ในอิริยาบถบรรทม (นอน) ซึ่งแต่เดิมนั้นหมายถึงเฉพาะปางปรินิพพาน พุทธปฏิมาไสยาสน์ขนาดใหญ่ในดินแดนไทย:คติการสร้างที่ปรับเปลี่ยน
และความสัมพันธ์กับขนาดการสร้าง แต่ในประเทศไทยได้มีการปรับเปลี่ยนคตินอกเหนือไปจากปางปรินิพพาน โดยอาจจำแนกอย่างไม่เป็นทางการ เป็น 9 ปาง ตามรายละเอียดในพุทธประวัติ ดังนี้พระพุทธไสยาสน์ปางต่างๆไขข้อข้องใจ “พระนอน...เพราะอะไร?”
 ปางทรงพระสุบิน ประทับนอนตะแคงขวา พระหัตย์ซ้ายทอดทาบไว้กับพระวรกาย พระพาหาขวาแนบพื้น งอหลังพระหัตถ์ขวาแนบกับพระปราง หลับพระเนตร พระเศียรหนุนพระเขนย
 ปางทรงพักผ่อนปรกติ ประทับนอน มีพระอานนท์เป็นพุทธอุปัฏฐาก คอยนวดเฟ้นอยู่ด้านหลัง หลับพระเนตร ซึ่งเป็นอากัปกิริยาของการพักผ่อนโดยทั่วไป หรือสำราญพระอิริยาบถของพระพุทธองค์ 
 ปางโปรดอสุรินทราหู ประทับนอน พระกัจฉะ (รักแร้) ทับพระเขนย และพระหัตถ์ยกขึ้นประคองพระเศียร
 ปางทรงพยากรณ์พระอานนท์ ประทับนอนตะแคงขวา ลืมพระเนตร พระเศียรหนุนพระเขนย พระหัตถ์ซ้ายทาบบนพระวรกายเบื้องซ้าย พระหัตถ์ขวายกขึ้นวางระหว่างพระนาภี
 ปางโปรดสุภัททปริพาชก ประทับนอนตะแคงขวา ลืมพระเนตร พระเศียรหนุนพระเขนย พระหัตถ์ซ้ายทอดทาบไปตามพระวรกายเบื้องซ้าย พระหัตถ์ขวายกตั้งขึ้น จีบนิ้วพระหัตถ์เสมอระหว่างพระอังสา เป็นกิริยาขณะทรงแสดงธรรม
 ปางปัจฉิมโอวาท ประทับนอน และมีลักษณะพิเศษ คือ พระหัตถ์ขวายกตั้งขึ้นจีบพระองคุลี (จีบนิ้วหัวแม่มือจดข้อนิ้วมือแรกของนิ้วชี้) เสมอพระอุระ
 ปางปรินิพพาน ประกอบด้วย 3 ปาง
 ปางที่ 1 ประทับนอนตะแคงขวา หลับพระเนตร พระเศียรหนุนพระเขนย พระหัตถ์ซ้ายทอดทาบพระวรกายเบื้องซ้าย พระหัตถ์ขวาหงายอยู่ที่พื้นขนาบพระเขนย เป็นพระอิริยาบถขณะเสด็จดับขันธปรินิพพาน 
 ปางที่ 2 ประทับนอนหงาย พระบาทเหยียดเสมอกัน พระหัตถ์วางทับซ้อนกันบนพระอุระ บ้างก็ว่าทับซ้อนบนพระนาภี เป็นพระอิริยาบถหลังจากเสด็จดับขันธปรินิพพาน 
 ปางที่ 3 ประทับนอนหงาย พระบาทเหยียดเสมอกัน พระหัตถ์วางทาบยาวขนาบพระวรกาย พระมหากัสสปะยืนถวายบังคมอยู่เบื้องพระบาท เป็นพระอิริยาบถหลังจากเสด็จดับขันธปรินิพพาน 

ทั้งนี้ การจำแนกพุทธลักษณะว่าเป็นปางใดนั้น ต้องพิจารณาทิศเบื้องพระเศียร ประวัติและคติความเชื่อขณะที่สร้างพุทธลักษณะนั้น ๆ ด้วย

อนึ่ง ปางไสยาสน์ที่นิยมสร้างเป็นพระพุทธรูปในไทย คือ ปางโปรดอสุรินทราหู และปางปรินิพพาน ส่วนปางอื่น ๆ มักปรากฏเป็นภาพวาด 

ในต่างประเทศ
ปางไสยาสน์ในทางสากล กล่าวคือ ในวัฒนธรรมต้นทางที่อินเดียและดินแดนโดยรอบ หมายถึง พุทธลักษณะขณะปรินิพพาน  โดยแสดงภาพพระพุทธองค์นอนตะแคงเบื้องขวา หลับพระเนตร พระเศียรหนุนพระเขนย พระหัตถ์ซ้ายทอดทาบไปตามพระวรกาย พระหัตถ์ขวาวางหงายอยู่ข้างพระเขนย พระบาทซ้ายทับซ้อนพระบาทขวา หลักฐานสำคัญ เช่น ถ้ำอชันตาในประเทศอินเดีย ซากพุทธสถานแห่งตัขต์ภาอีและซากนครใกล้เคียงที่ซาห์รีบาห์ลอลในอดีตแคว้นคันธาระในประเทศปากีสถานในปัจจุบัน และนครโบราณโปโลนนรุวะในศรีลังกา เป็นต้น

การสร้างพุทธปฏิมาไสยาสน์ได้รับความนิยมในภูมิภาคเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ เช่น พระพุทธรูปไสยาสน์ขนาดใหญ่ในประเทศพม่า (พระนอนชเวตาลย่อง และพระนอนตาหวาน) พระพุทธรูปหินที่ปราสาทบาปวน ประเทศกัมพูชา และวัดไชยมังคลาราม ประเทศมาเลเซีย เป็นต้น

ในประเทศไทย
ประวัติ
250px|thumb|left|พระนอน วัดธรรมจักรเสมาราม
250px|thumb|วัดพระแก้ว กำแพงเพชร
ปรากฏหลักฐานพุทธลักษณะปางไสยาสน์ในดินแดนที่เป็นประเทศไทยในปัจจุบันตั้งแต่ครั้งวัฒนธรรมทวารวดี ได้แก่ ภาพสลักหินนูนต่ำที่ถ้ำฝาโถ เขางู จังหวัดราชบุรี องค์พระมีความยาว 8.75 เมตร สูง 1.85 เมตร หันพระเศียรไปทางปากถ้ำ มีอายุราวพุทธศตวรรษที่ 11-16 พบบริบทประกอบอย่างชัดเจนว่าเป็นปางปรินิพพานฐานข้อมูลแหล่งโบราณคดีที่สำคัญในประเทศไทย และพระพุทธรูปปางไสยาสน์วัดธรรมจักรเสมาราม สลักจากหินทราย ยาว 13.3 เมตร สูง 2.8 เมตร ที่อำเภอสูงเนิน จังหวัดนครราชสีมาวัดธรรมจักรเสมาราม 

ในสมัยสุโขทัย พบพุทธปฏิมาไสยาสน์ที่ปรากฏอยู่ในกลุ่มพระสี่อิริยาบถ คือ อิริยาบถ นั่ง นอน ยืน เดิน ที่วัดพระสี่อิริยาบถและวัดพระแก้วในอุทยานประวัติศาสตร์กำแพงเพชร คาดว่าสื่อความหมายว่าพุทธองค์ทรงสำราญอิริยาบถไสยาสน์ ขณะที่ทรงดำรงพระชนม์ชีพอยู่ตามพระอรรถกถาแห่งกลิสูตร

ในสมัยอยุธยาตอนปลายเรื่อยมาจนถึงกรุงรัตนโกสินทร์ตอนต้น เป็นช่วงเวลาที่มีความนิยมการสร้างพุทธปฏิมาไสยาสน์ที่มีขนาดใหญ่ และปรากฏให้เห็นอย่างแพร่หลาย เช่น พระนอนจักรสีห์ จังหวัดสิงห์บุรี, พระพุทธไสยาสน์ที่วัดขุนอิทรประมูล และวัดป่าโมก จังหวัดอ่างทอง และพระพุทธไสยาส วัดพระเชตุพนฯ กรุงเทพมหานคร 

การสร้างพุทธปฏิมาไสยาสน์ขนาดใหญ่หลัง พ.ศ. 2500 เป็นต้นมา ปรากฏคติความเชื่อในการสร้างพุทธปฏิมาไสยาสน์ขนาดใหญ่ว่าเป็น ปางโปรดอสุรินทราหู อย่างไรก็ตาม ปางนี้ไม่ปรากฏอยู่ในตำราพระพุทธรูปปางต่าง ๆ ตามมติ สมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระปรมานุชิตชิโนรส ด้วยตำราดังกล่าวได้มีการรวบรวมปางพระพุทธรูปที่ทรงคิดจากเรื่องราวในพุทธประวัติรวมทั้งสิ้น 40 ปาง ซึ่งถือเป็นต้นแบบของปางพระพุทธรูปในสมัยรัตนโกสินทร์ แต่ปรากฏอยู่ในหนังสือตำนานพระพุทธรูปปางต่าง ๆ ที่เขียนขึ้นราว พ.ศ. 2505 โดยพระธรรมโกศาจารย์ (ชอบ อนุจารี)

 พระพุทธรูปปางไสยาสน์ขนาดใหญ่ในไทย  

 อันดับ ชื่อ วัด ที่ตั้ง ความยาว ความสูง ปีที่สร้างเสร็จ ภาพ อ้างอิง1พระพุทธไสยาสน์วัดสะพานเลือก อำเภอท่าใหม่ จังหวัดจันทบุรี 56 เมตร 16 เมตร พ.ศ. 2547 120px2พระพุทธไสยาสน์วัดไผ่ล้อม  อำเภอเมือง จังหวัดจันทบุรี  54.19 เมตร พ.ศ. 2531 120pxขอพรพระนอนองค์ใหญ่ วัดไผ่ล้อม จันทบุรี3พระศากยมุนีศรีสุเมธบพิตรวัดบางพลีใหญ่กลาง อำเภอบางพลี จังหวัดสมุทรปราการ 52.7 เมตร 18 เมตร   4พระพุทธไสยาสน์วัดสะตือ อำเภอท่าเรือ จังหวัดพระนครศรีอยุธยา 52 เมตร พ.ศ. 2413 120px 5พระศรีเมืองทองวัดขุนอินทประมูล อำเภอโพธิ์ทอง จังหวัดอ่างทอง 50 เมตร  ก่อน พ.ศ. 2296  120pxพระพุทธไสยาสน์วัดป่าโมกวรวิหาร อำเภอป่าโมก จังหวัดอ่างทอง 50 เมตร  ก่อน พ.ศ. 2135 120px พระพุทธไสยาสน์วิเชียรบุรีศรีรัตนมิ่งมงคลวัดวิเชียรบำรุงอำเภอวิเชียรบุรี จังหวัดเพชรบูรณ์ 50 เมตร 5 เมตร ก่อน พ.ศ. 2135   8พระนอนจักรสีห์วัดพระนอนจักรสีห์วรวิหาร อำเภอเมือง จังหวัดสิงห์บุรี 47.40 เมตร ก่อน พ.ศ. 2297  120px9 พระพุทธไสยาส วัดพระเชตุพนวิมลมังคลารามราชวรมหาวิหาร  เขตพระนครกรุงเทพมหานคร  46 เมตร  15 เมตร  พ.ศ. 2375120px10พระนอนแหลมพ้อวัดแหลมพ้อ อำเภอนาหม่อม จังหวัดสงขลา 42.99  เมตร พ.ศ. 2537 120px 11พระพุทธไสยาสน์วัดพระพุทธไสยาสน์ อำเภอเมือง จังหวัดเพชรบุรี 43  เมตร   120px 12พระพุทธไสยาสน์วัดโลกยสุธาราม อำเภอพระนครศรีอยุธยา จังหวัดพระนครศรีอยุธยา 42  เมตร 8 เมตร พ.ศ. 1995  120px 13พระโสคันธ์ วัดพิกุลโสคันธ์ อำเภอบางบาล จังหวัดพระนครศรีอยุธยา 40 เมตร  พ.ศ. 2456  พระพุทธไสยาสน์ วัดไทยวัฒนาราม อำเภอแม่สอด จังหวัดตาก 40 เมตร  พระนอนศักดิ์สิทธิ์เมืองไทย 15พระพุทธมหัตตมงคล วัดมหัตตมังคลาราม (วัดหาดใหญ่ใน) อำเภอหาดใหญ่ จังหวัดสงขลา 35 เมตร 15 เมตร พ.ศ. 2519 120px  https://www.bloggertrip.com/mahattamangkhalaramtemple/ วัดมหัตตมังคลาราม (วัดหาดใหญ่ใน) อำเภอหาดใหญ่ จังหวัดสงขลา16พระพุทธไสยาสน์ วัดราษฎร์ประคองธรรม  อำเภอบางใหญ่ จังหวัดนนทบุรี 32 เมตร   

อื่น ๆ 

 พระไสยาสน์มงคลสรรเพชญ วัดบางปลาหมอ ยาว 23.59 เมตร
 วัดสามวิหาร ยาว 21 เมตร
 พระพุทธไสยาสน์นารถชนินทร์ ชินสากยบรมสมเด็จ สรรเพชญพุทธบพิตร วัดราชโอรสารามราชวรวิหาร เขตจอมทอง กรุงเทพมหานคร ยาว 20 เมตร สูง 6 เมตร
 พระพุทธไสยาสน์ วัดใหญ่ชัยมงคล ยาว 8 เมตร
 พระพุทธไสยาสน์ วัดเสนาสนารามราชวรวิหาร ยาว 14.2 เมตร
 พระพุทธรรมิกราชมหาลาภอุดม วัดธรรมิกราช ยาว 12 เมตร 
200px|thumb|right|วัดพระนอน จังหวัดแม่ฮ่องสอน
 วัดพระนอน จังหวัดแม่ฮ่องสอน พ.ศ. 2427  ยาว 11.9 เมตร
 วัดพระนอน จังหวัดแพร่ ยาว 9 เมตรวัดพระนอน ตำนานวัดพระนอนจากใบลาน
 วัดไม้รวก ยาว 7 เมตร
 วัดพระรูป สุพรรณบุรี ยาว 3 เมตร สูง 3 เมตร
 วัดพนมยงค์
 วัดพุทไธศวรรย์
 วัดพระธาตุสุโทนมงคลคีรี 
 วัดพระนอน จังหวัดสุพรรณบุรี มีลักษณะนอนหงาย
 วัดพระนอน จังหวัดนนทบุรี สร้างขึ้นเมื่อ พ.ศ. 2388

 วัดพระนอน จังหวัดสิงห์บุรี
 วัดพระนอน จังหวัดเพชรบูรณ์
 วัดพระนอน จังหวัดพระนครศรีอยุธยา
 วัดพระนอน จังหวัดนครสวรรค์
 วัดพระนอน จังหวัดเชียงใหม่
 วัดราชปักษี (วัดนก) อำเภอเมือง จังหวัดอ่างทอง
 วัดสมเด็จ อำเภอสังขละบุรี จังหวัดกาญจนบุรี
 วัดป่าภูก้อน
 วัดพระธาตุสามหมื่น 
 วัดป่าประดู่ ระยอง
 วัดอรัญญิกาวาส อ.เมืองราชบุรี จ.ราชบุรี
 วัดกู้ อ.ปากเกร็ด จ.นนทบุรี
 วัดสุวรรณคูหา
 วัดไสไทย
 วัดถ้ำพระพุทธ
 ถ้ำคูหาสวรรค์
 ถ้ำเขาย้อย
 วัดถ้ำทองพรรณรา
 วัดธาตุน้อย วัดจันดี

กำลังก่อสร้าง
 พระพุทธเมตตามหาโลกนารถ ยาว 99 เมตร อุทยานลานบุญมหาวิหาร สมเด็จพระพุฒาจารย์ (โต พรหมรังสี) อ.สีคิ้ว จ.นครราชสีมา‘สรพงศ์ ชาตรี’ ตั้งเศียรพระนอนยาว 99 เมตร หล่อด้วยทองสัมฤทธิ์องค์ใหญ่ที่สุดในโลก
 พระนอนใหญ่ (พระพุทธสีหไสยาสน์) ยาว 209 เมตร วัดป่าสว่างบุญ อ.แก่งคอย จ.สระบุรี
 พระพุทธสีหไสยาสน์ชนะมาร 108 เมตร วัดพระธาตุผาซ่อนแก้ว อำเภอเขาค้อ จังหวัดเพชรบูรณ์

 ดูเพิ่ม 
 รายชื่อรูปปั้นที่สูงที่สุดในประเทศไทย

อ้างอิง


หมวดหมู่:พุทธศิลป์และวัฒนธรรม