สงครามพม่า–สยาม (พ.ศ. 2137–2143)

สงครามพม่า-สยาม (พ.ศ. 2137–2143) (; ) มีอีกชื่อว่า สงครามพระนเรศวร (ဗြနရာဇ်စစ်ပွဲ) เป็นสงครามการต่อสู้ระหว่างราชวงศ์ตองอูของพม่า กับอาณาจักรอยุธยาของสยาม สงครามครั้งนี้เป็นจุดสูงสุดของการเคลื่อนไหวเพื่อเอกราชของสยามหลังการถูกกดขี่ข่มเหงหลังสงครามยุทธหัตถี ผลของสงครามครั้งนี้สยามได้รับชัยชนะด้วยการเข้ายึดเมืองทวายและตะนาวศรี และทำการล้อมเมืองใหญ่สองแห่งของราชวงศ์ตองอูFernquest, pp. 51-52.

 ภูมิหลัง 
นับแต่สมเด็จพระนเรศวรมหาราชประกาศอิสรภาพเมื่อ ค.ศ. 1584 (พ.ศ. 2127) เกิดสงครามตั้งรับนานถึง 10 ปี สยามได้รับอิสรภาพโดยสมบูรณ์พร้อมกับการสิ้นพระชนม์ของมังกยอชวา พระมหาอุปราช ด้วยพระหัตถ์ของสมเด็จพระนเรศวร ระหว่างกระทำยุทธหัตถีในสงครามยุทธหัตถีที่หนองสาหร่ายใน ค.ศ. 1592 (พ.ศ. 2135) สมเด็จพระนเรศวรได้เดินหน้าวางแผนยึดทวาย ตะนาวศรี พร้อมกับช่วยชาวมอญก่อกบฏต่อพม่า กรมพระยาดำรงราชานุภาพรายงานว่า ใน ค.ศ. 1595 (พ.ศ. 2138) "ชาวสยามทุกคนตระหนักดีว่าชาวพม่าได้เข้ามาปล้นสะดมดินแดนสยามหลายต่อหลายครั้ง" และพวกเขาควร "ตอบแทนชาวพม่าด้วยการกระทำเช่นเดียวกัน"Rajanubhab, pp. 148–149.

 การรบในรัฐมอญ 
 การรบที่ทวายและตะนาวศรี (พ.ศ. 2135) 
ใน ค.ศ. 1592 (พ.ศ. 2135) สมเด็จพระนเรศวรมหาราชได้ส่งกองทัพสองกองไปตีเมืองทวายและตะนาวศรี โดยทัพแรกภายใต้การบังคับบัญชาของพระยาจักรีเข้าตีเมืองตะนาวศรี ส่วนทัพที่ 2 ภายใต้การบังคับบัญชาของพระยาพระคลังเข้ายึดเมืองทวายWood, p. 144. ทวายและตะนาวศรีเคยเป็นเมืองขึ้นของสยามในอาณาจักรสุโขทัย แต่ได้เสียให้กับพม่า ในระหว่างนั้นเจ้าเมืองตะนาวศรีล่วงรู้ถึงแผนของสยามจึงได้ส่งข่าวไปยังพระเจ้านันทบุเรง พระมหากษัตริย์พม่า เพื่อให้มีพระบัญชาส่งทหารลงมาช่วยโจมตีสยามRajanubhab, pp. 139-140.

ตะนาวศรีต่อต้านการล้อมอยู่ 15 วัน ส่วนทวายต่อต้านการล้อมอยู่ 20 วัน ก่อนที่สยามจะประสบความสำเร็จในการยึดเมืองทั้งสองแห่ง ทั้งสองเมืองยินยอมอยู่ภายใต้การปกครองของอยุธยาเช่นเดียวกับในอดีตRajanubhab, p. 140.สมเด็จฯ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ, Page 118-121พระราชพงศาวดารกรุงศรีอยุธยา ฉบับหมอบรัดเล, Page 147

หลังจากพระยาจักรีได้เข้ายึดเมืองตะนาวศรีก็เดินทางไปยึดเมืองมะริดพร้อมกับเรือที่ท่าเรือ อาทิ เรือสลุปต่างชาติ 3 ลำและเรืออื่น ๆ อีก 150 ลำ เขาได้ส่งพระยาเทพอรชุนไปยังทวายโดยทางเรือ เพื่อไปช่วยพระยาพระคลังหากพม่าเคลื่อนทัพมา ส่วนพระยาจักรีเคลื่อนพลไปยังทวายโดยทางบก และทิ้งทหารรักษาการณ์ไว้ 10,000 นายที่เมืองตะนาวศรีภายใต้การนำของพระยาศรีไสยณรงค์ ขณะเดียวกันพระยาพระคลังได้ส่งเรือรบ 100 ลำและทหาร 5,000 นายภายใต้การนำของพระยาพิชัยสงครามและพระยารามคำแหงไปช่วยพระยาจักรีRajanubhab, p. 141.

ทางพม่าได้ส่งเรือรบ 200 ลำและทหารอีก 10,000 นายภายใต้การบัญชาของสมิงอุบากอง และสมิงพระตะบะ ลงมาช่วย แต่กองเรือของพม่ากลับถูกล้อมอยู่ท่ามกลางกองเรือของสยามที่เคลื่อนมาจากทางเหนือและทางใต้ เรือพม่าหลายลำจมลง เรือบางลำแล่นหนีไป สมิงอุบากองถูกสังหาร และทหาร 500 นายถูกจับกุมRajanubhab, pp. 141-142.

 ยึดเมาะตะมะ (พ.ศ. 2137) 
ใน ค.ศ. 1594 (พ.ศ. 2137) พระยาลาว เจ้าเมืองเมาะตะมะ สังเกตเห็นเจ้าเมืองเมาะลำเลิงของพม่า กำลังมาเข้ากับทางฝ่ายสยาม ในเวลานั้น ผู้นำชาวมอญอาศัยอยู่ที่กรุงศรีอยุธยา เจ้าเมืองเมาะลำเลิงมีเรื่องทะเลาะวิวาทกับพระยาลาว จึงได้ส่งข่าวด่วนมายังสมเด็จพระนเรศวรมหาราชเพื่อขอความช่วยเหลือ สมเด็จพระนเรศวรมหาราชจึงส่งทหารไป 3,000 นายภายใต้การนำของพระยาศรีไสล ทำให้กองทหารรักษาการณ์พม่าขนาดเล็กทิ้งเมือง พระมหากษัตริย์พม่าจึงรับสั่งให้อุปราชตองอูปราบปรามจราจล แต่กองทัพดังกล่าวก็พ่ายแพ้ต่อกองทัพสยามและมอญ หัวเมืองมอญทั้งหลายจึงเข้ามาอยู่ในการควบคุมของสยามWood, pp. 148-149.Rajanubhab, pp. 145-147.Kohn, p. 443.Dupuy, p. 561.

 การรุกรานภาคกลางของพม่า (พ.ศ. 2138–2143) 

 การล้อมหงสาวดีครั้งที่ 1 (พ.ศ. 2138) 
หลังขับไล่ชาวพม่าออกจากบริเวณชายฝั่งตะนาวศรีแล้ว พระนเรศวรทรงรู้สึกว่านี่อาจเป็นโอกาสดีที่จะแก้แค้นชาวพม่าที่เคยปล้นสะดมสยามในอดีต ดังนั้น ในเดือนมกราคม ค.ศ. 1595 (พ.ศ. 2138) สมเด็จพระนเรศวรได้ยกทัพจำนวน 12,000 นายจากเมืองหลวงสยาม บุกโจมตีพม่าตอนล่างRajanubhab, pp. 149-150. ตามคำแนะนำของมอญที่เมืองเมาะตะมะ พระองค์ได้เพิ่มกองทัพมอญเป็นกองกำลังเสริม เมื่อถึงเมืองพะโค (หงสาวดี) พระนเรศวรได้ปิดล้อมเมืองเป็นเวลาสามเดือน จนกระทั่งทราบว่าอุปราชแปร อังวะ และตองอูกำลังจะมาช่วยเหลือ ด้วยกำลังเสริมของพม่าที่มีมากมายมหาศาล พระนเรศวรจึงยุติการปิดล้อมและถอยทัพกลับสู่สยามKala, pp. 95-96.Rajanubhab, p. 150.

 การล้อมหงสาวดีครั้งที่ 2 (พ.ศ. 2142) 
พระนเรศวรจึงตัดสินพระทัยรุกรานพม่าอีกครั้งโดยใช้ผลประโยชน์ในช่วงที่พม่ากำลังเกิดความวุ่นวายทางการเมืองใน ค.ศ. 1597–1598 (พ.ศ. 2140–2141) อำนาจพม่าในขณะนั้นอเป็นของพระเจ้านันทบุเรงในฐานพระมหากษัตริย์จักรวรรดิตองอูที่พะโค อย่างไรก็ตาม ในบรรดาดินแดนของประเทศพม่า ตองอูกับยะไข่ ดินแดนสองแห่งที่มีอำนาจ ก่อกบฏต่อพระเจ้านันทบุเรง และแสดงความสนใจในการเข้าเป็นพันธมิตรกับพระนเรศวร ด้วยเหตุนี้ พระนเรศวรจึงน่าจะมั่นใจในแผนการรบของตนมากขึ้น เพราะเชื่อว่าได้ทำพันธมิตรกับอุปราชสองดินแดนที่มีอำนาจในพม่าแล้วWood, p. 152.Rajanubhab, pp. 151-156.

อย่างไรก็ตาม ขณะที่กองทัพของพระนเรศวรเตรียมการเดินทัพไปยะงพะโค เมงเยสีหตู อุปราชตองงอู เกิดลังเลใจเกี่ยวกับการเป็นพันธมิตรกับพระนเรศวร ถ้าสมเด็จพระนเรศวรยึดพะโค (หงสาวดี) ได้แล้ว อาณาจักรของพระองค์คงจะต้องเป็นเมืองขึ้นต่อไป ดังนั้น เมงเยสีหตูจึงวางแผนกับอุปราชยะไข่ไปพิชิตพะโค และถอดถอนพระเจ้านันทบุเรงก่อนที่พระนเรศวรจะมาถึง ในการดำเนินการตามแผน คอนแรกเมงเยสีหตูสร้างความวุ่นวายและกบฏในหมู่ชาวมอญที่เขตชายฝั่งตะนาวศรี เพื่อทำให้กองกำลังรุกรานของพระนเรศวรมาช้า จากนั้น เมงเยสีหตูกับอุปราชยะไข่โน้มน้าวให้พระเจ้านันทบุเรงสละเมืองพะโคและย้ายไปอยู่ที่ตองอู พระเจ้านันทบุเรงตกลง ก่อนที่กองทัพตองอูและยะไข่จะออกจากพะโค ทั้งสองได้รวบรวมทรัพย์สินที่มีค่าทั้งหมดและจุดไฟเผาเมือง เมื่อพระนเรศวรเสด็จถึงพะโค พระองค์พบเพียงเมืองร้างและกำลังลุกไหม้Rajanubhab, pp. 157-162.

 การล้อมเมืองตองอู (พ.ศ. 2143) 
ด้วยความรู้สึกพิโรธและถูกทรยศ พระนเรศวรจึงเคลื่อนทัพไปยังตองอู พระองค์รู้ว่าต้องเอาชนะอุปราชตองอูเพื่ออ้างอำนาจในพม่า ก่อนถึงตองอู มีพันธมิตรส่วนหนึ่งเข้าร่วมกองทัพของพระนเรศวร รวมถึงอุปราชเชียงใหม่ ตองอูถูกปิดล้อมเมืองและขุดคลองเพื่อระบายน้ำในคูเมือง เมืองนี้จึงถูกโจมตี พระนเรศวรพยายามเข้ายึดตองอูเป็นเวลาสองเดือน แต่ในเดือนพฤษภาคม พ.ศ. 2143 พระองค์ตัดสินพระทัยถอนทัพกลับสยาม เนื่องจากขาดแคลนเสบียงที่จะล้อมเมืองต่อไปได้Dupuy, p. 561-562.Rajanubhab, pp. 162-166.Wood, p. 153.

 บทสรุป 
ในเดือนธันวาคม ค.ศ. 1600 นะฉิ่นเหน่าง์ พระราชโอรสองค์โตในเมงเยสีหตู ปลงพระชนม์พระเจ้านันทบุเรงและมังรายกะยอชวา พระราชโอรส ขณะที่ทั้งสองพระองค์กำลังถูกคุมขังในเมืองตองอู ทำให้จักรวรรดิตองอูแห่งแรกสิ้นสุดลง ขณะเดียวกัน พระเจ้าญองย่าน พระอนุชาในพระเจ้านันทบุเรงที่ไม่ได้เข้าไปเกี่ยวข้องกับความวุ่นวายที่เกี่ยวข้องกับการล่มสลายของพะโค ได้เสด็จไปยังอังวะอย่างเงียบ ๆ พร้อมกับพรรคพวกของพระองค์ และได้รับการยอมรับเป็นกษัตริย์แห่งอังวะ หลังสถาปนาราชวงศ์ตองอูยุคฟื้นฟู (ราชวงศ์ญองย่าน) ใน ค.ศ. 1603 และชนะการกบฏจากผู้อุปราชแห่งตองอูและแปรได้ ญองย่านจึงขึ้นปกครองเป็นพระมหากษัตริย์พม่าWood, pp. 154-155.Rajanubhab, pp. 173-176.

สยามปลอดภัยจากพม่าเป็นเวลา 4 ปี จนกระทั่งพระมหากษัตริย์พม่าทำศึกเพื่อพิชิตกลุ่มรัฐฉาน เมื่อพระเจ้าญองย่านเคลื่อนทัพไปไกลถึงแสนหวี สมเด็จพระนเรศวรจึงยกกองทัพไปเพื่อตอบโต้ เมื่อพระนเรศวรยกทัพมาถึงบริเวณอำเภอฝาง จังหวัดเชียงใหม่ในปัจจุบัน พระองค์กลับประชวรและสวรรคตในสามวันต่อมา พระอนุชาของพระองค์ได้ขึ้นเป็นกษัตริย์อยุธยานามว่า สมเด็จพระเอกาทศรถRajanubhab, pp. 176-177.

กรมพระยาดำรงราชานุภาพรายงานว่า "อาณาจักรสยามสมัยนี้มีขอบเขตกว้างใหญ่และเจริญรุ่งเรืองมากที่สุดสมัยหนึ่ง"Rajanubhab, p. 178.

 ดูเพิ่ม 
 สงครามพม่า-สยาม
 ความสัมพันธ์พม่า-ไทย

 อ้างอิง 

 บรรณานุกรม 

Royal Chronicles of Ayutthaya (Phongsawadan Krung Si Ayutthaya) Doctor Bradley or Two-Volume Version (1864) – formerly called Krom Phra Paramanuchit Chinorot Version.

พม่า–สยาม (พ.ศ. 2137–2148)
พม่า–สยาม (พ.ศ. 2137–2148)
พม่า–สยาม (พ.ศ. 2137–2148)
หมวดหมู่:การบุกครองโดยไทย
หมวดหมู่:จักรวรรดิตองอูที่หนึ่ง
หมวดหมู่:สมเด็จพระนเรศวรมหาราช
หมวดหมู่:สมเด็จพระเอกาทศรถ