สมเด็จพระสังฆราชกัมพูชา

สมเด็จพระสังฆราช ( สมฺเตจพฺระสงฺฆราช; ) เป็นประมุขของคณะสงฆ์กัมพูชา

 สมณศักดิ์ของผู้ดำรงตำแหน่งสังฆราช 
ในประเทศกัมพูชา ซึ่งมีคณะสงฆ์เถรวาทอยู่ 2 นิกายหลัก คือ คณะมหานิกายและธรรมยุติกนิกาย ได้จัดการปกครองให้คณะสงฆ์แต่ละนิกายมีประมุขดำรงตำแหน่งพระสังฆราชของตนเองเป็นเอกเทศ พระสงฆ์ผู้ดำรงตำแหน่งสมเด็จพระสังฆราชแต่ละพระองค์นั้นมีสมณศักดิ์ต่าง ๆ กัน ดังปรากฏตามบัญชีรายพระนามข้างท้ายบทความ แต่ในปัจจุบัน จะทรงมีสมณศักดิ์ดังต่อไปนี้

 สมเด็จพระสังฆราชคณะสงฆ์มหานิกาย ทรงมีสมณศักดิ์เป็นที่ "สมเด็จพระมหาสุเมธาธิบดี" ( สมฺเตจพฺระมหาสุเมธาธิบตี) คำว่า สุเมธาธิบดี แปลว่า ผู้เป็นใหญ่ในหมู่นักปราชญ์ สมเด็จพระสังฆราชคณะมหานิกายกัมพูชาเกือบทุกพระองค์ดำรงสมณศักดิ์นี้
 สมเด็จพระสังฆราชคณะสงฆ์ธรรมยุติกนิกาย ทรงมีสมณศักดิ์เป็นที่ "สมเด็จพระสุคนธาธิบดี" ( สมฺเตจพฺระสุคนฺธาธิบตี) คำว่า สุคนธาธิบดี แปลว่า ผู้เป็นใหญ่ในหมู่ผู้มีกลิ่น คือ ศีล อันหอมฟุ้ง สมณศักดิ์นี้มีที่มาจากสมณศักดิ์ของสมเด็จพระสังฆราชฝ่ายธรรมยุติกนิกายกัมพูชาพระองค์แรก คือ สมเด็จพระสุคนธาธิบดี (ปาน ปญฺญาสีโล) แต่ตามประวัติศาสตร์ที่ผ่านมานั้น สมเด็จพระสังฆราชคณะสงฆ์ธรรมยุติกนิกายส่วนมากจะดำรงสมณศักดิ์เป็นที่ "สมเด็จพระสุธรรมาธิบดี" ( สมฺเตจพฺระสุธมฺมาธิบตี) ราชทินนามของสมณศักดิ์นี้แปลว่า "ผู้เป็นใหญ่ในหมู่ผู้มีธรรมอันดีงาม"

ในยุคหลังได้มีการเพิ่มพูนสมณศักดิ์ของสมเด็จพระสังฆราชให้สูงขึ้นเป็น "สมเด็จพระอัครมหาสังฆราชาธิบดี" ( สมเตจพระอคฺคมหาสงฺฆราชาธิบตี) และมีอำนาจปกครองคณะสงฆ์ทั่วประเทศ ทั้งนี้ ต่อมาได้มีการสถาปนาให้สมเด็จพระสังฆราชคณะสงฆ์ธรรมยุตินิกายมีสถานะเป็น "มหาสังฆราชาธิบดี" เช่นกัน ในราชทินนาม "สมเด็จพระอภิสิริสุคนธามหาสังฆราชาธิบดี" ( สมฺเตจพฺระอภิสิรีสุคนฺธามหาสงฺฆราชาธิบตี) แต่มีอำนาจปกครองเฉพาะคณะสงฆ์ธรรมยุติกนิกายเท่านั้น

 ประวัติ 
แต่เดิมมาการปกครองคณะสงฆ์กัมพูชานั้นไม่มีตำแหน่งสกลสังฆปริณายก หรือผู้ปกครองสงฆ์ทั้งหมดทุกนิกายทั่วสังฆมณฑล คณะสงฆ์แต่ละนิกายต่างก็มีสมเด็จพระสังฆราชเป็นของตนเองและแยกกันปกครอง ไม่ขึ้นแก่กันมาตลอด กระทั่งกองทัพเขมรแดงได้เข้ายึดอำนาจการปกครองประเทศกัมพูชาแบบเบ็ดเสร็จเด็ดขาดในปี ค.ศ. 1975 การปกครองของคณะสงฆ์ทั้งสองนิกายในช่วงเวลาดังกล่าวจึงขาดช่วงไปอย่างสิ้นเชิง เนื่องจากรัฐบาลกัมพูชาประชาธิปไตยของเขมรแดงมีการกวาดล้างศาสนาและลัทธิความเชื่อต่าง ๆ ทั่วประเทศ พระสงฆ์ในพุทธศาสนาต้องถูกบังคับสึกให้ออกมาใช้แรงงานหรือถูกสังหารในกรณีที่ไม่ยอมสึก บางส่วนก็ต้องลี้ภัยออกไปยังต่างประเทศ 

เมื่อแนวร่วมสามัคคีสงเคราะห์ชาติกัมพูชาได้โค่นล้มการปกครองของเขมรแดงและจัดตั้งรัฐบาลสาธารณรัฐประชาชนกัมพูชาขึ้นแทนที่ในปี ค.ศ. 1979 แล้ว พุทธศาสนาในกัมพูชาจึงค่อย ๆ ได้รับการฟื้นฟูขึ้นมาใหม่ ใน ค.ศ. 1981 คณะสงฆ์กัมพูชาได้มีการปรับปรุงโครงสร้างการปกครองตามอย่างคณะสงฆ์เถรวาทในประเทศเวียดนาม โดยจัดให้มีการปกครองคณะสงฆ์รวมกันเป็นคณะเดียวอยู่ในกำกับของรัฐบาล ไม่แบ่งแยกนิกาย มีตำแหน่งประมุขคณะสงฆ์เรียกว่า ประธานการกสงฆ์ โดยพระเทพ วงศ์ (ទេព វង្ស เทพ วงฺส) ได้รับเลือกเป็นประธานการกสงฆ์ที่ปรับปรุงใหม่Cambodia Daily article on KI Media

หลังจากกัมพูชาลงนามในข้อตกลงสันติภาพปารีส ค.ศ. 1991 พระบาทสมเด็จพระนโรดม สีหนุ ได้ทรงสถาปนาพระเทพ วงศ์  เป็นสมเด็จพระมหาสุเมธาธิบดี สมเด็จพระสังฆราชในคณะมหานิกาย และสถาปนาสมเด็จพระองค์ครู บัวร์ กรี (បួរ គ្រី บัวร กรี) เป็นสมเด็จพระสุคนธาธิบดี สมเด็จพระสังฆราชในคณะธรรมยุติกนิกาย ทำให้การปกครองคณะสงฆ์ประเทศกัมพูชากลับมาแยกกันปกครองเป็น 2 นิกาย และมีผู้ดำรงตำแหน่งสมเด็จพระสังฆราช 2 พระองค์อีกครั้ง ทั้งนี้ รัฐธรรมนูญกัมพูชายังกำหนดให้สมเด็จพระสังฆราชทั้งสองพระองค์เป็นสมาชิกโดยตำแหน่งของกรมปรึกษาราชบัลลังก์ ซึ่งมีหน้าที่คัดเลือกผู้สืบราชสันตติวงศ์เป็นพระมหากษัตริย์กัมพูชา

ถึงปี ค.ศ. 2006 พระบาทสมเด็จพระนโรดม สีหนุ ทรงสถาปนาสมเด็จเทพ วงศ์ เป็นสมเด็จพระอัครมหาสังฆราชาธิบดี สมเด็จพระมหาสังฆราชในพระราชอาณาจักรกัมพูชา นับเป็นบุคคลแรกในรอบ 150 ปีที่ได้รับตำแหน่งพิเศษดังกล่าว และสถาปนาพระนนท์ แงด (នន្ទ ង៉ែត) เป็นสมเด็จพระมหาสุเมธาธิบดี สมเด็จพระสังฆนายกในคณะมหานิกายมาจนถึงปัจจุบัน ต่อมาในปี ค.ศ. 2007 จึงได้มีการสถาปนาสมเด็จบัวร์ กรี ขึ้นเป็นสมเด็จพระอภิสิริสุคนธามหาสังฆราชาธิบดี (សម្តេចព្រះអភិសិរីសុគន្ធាមហាសង្ឃរាជាធិបតី สมฺเตจพฺระอภิสิรีสุคนฺธามหาสงฺฆราชาธิบตี) สมเด็จพระมหาสังฆราชในคณะธรรมยุติกนิกายในพระราชอาณาจักรกัมพูชา โดยไม่ปรากฏว่ามีการแต่งตั้งผู้ใดขึ้นดำรงตำแหน่งสมเด็จพระสังฆนายกในคณะธรรมยุติกนิกายทดแทนอย่างเช่นในคณะมหานิกาย

 รายพระนามประมุขสงฆ์แห่งกัมพูชา 
หมายเหตุ: ปีพุทธศักราชในที่นี้ใช้วิธีการคำนวณพุทธศักราชอย่างที่ใช้ในประเทศไทย ซึ่งจะเร็วกว่าพุทธศักราชที่ใช้ในประเทศกัมพูชาอยู่ 1 ปี 
 สมเด็จพระสังฆราชแห่งคณะมหานิกาย 
 ลำดับที่ พระรูป พระนาม พระนามเดิม ฉายา สถิต ณ วัด ประสูติ-สิ้นพระชนม์ (ค.ศ./พ.ศ.) พระชนมายุ (ปี) ดำรงตำแหน่ง(ค.ศ./พ.ศ.) รวมระยะเวลา (ปี) หมายเหตุ 1  100px  สมเด็จพระมหาสังฆราช (เนิล เตียง สุวณฺณเกสโร)  និល ទៀងเนิล เตียง, เที่ยง  សុវណ្ណកេសរោสุวณฺณเกสโร  วัดอุณาโลม  1823-19132366-2456  90  1859-19132402-2456  54   2  100px  สมเด็จพระธรรมลิขิต (แก อุก อินฺทตฺเถโร) កែ អ៊ុកแก อุก  ឥន្ទត្ថេរោอินฺทตฺเถโร  วัดอุณาโลม  1851-19362394-2479  86  1914-19302458-2473  16   3  100px  สมเด็จพระมหาสุเมธาธิบดี (ปรัก ฮิน สุธมฺมตฺเถโร)  ប្រាក់ ហ៊ិនปรัก ฮิน  សុធម្មត្ថេរោสุธมฺมตฺเถโร  วัดสาละวัน  1863-19472406-2490  84  1930-19472473-2490  17   4  100px  สมเด็จพระมหาสุเมธาธิบดี (ชวน ณาต โชตญาโณ)  ជួន ណាតชวน ณาต  ជោតញ្ញាណោโชตญาโณ  วัดอุณาโลม  1883-19692426-2512  86  1948-19692491-2512  21   5  100px  สมเด็จพระมหาสุเมธาธิบดี (ฮวต ตาต วชิรปญฺโญ)  ហួត តាតฮวต ตาต  វជិរបញ្ញោวชิรปญฺโญ  วัดอุณาโลม  1892-19752435-2518  83  1970-19752513-2518  5  ถูกกองทัพเขมรแดงนำตัวไปปลงพระชนม์ที่เมืองอุดงค์มีชัย จังหวัดกำปงสปือ 6  100px  สมเด็จพระมหาสุเมธาธิบดี (เทพ วงศ์ อุเปกฺขาสมฺโพชฺฌงฺคิโก)   ទេព វង្សเทพ วงศ์  ឧបេក្ខាសម្ពោជ្ឈង្គិកោอุเปกฺขาสมฺโพชฺฌงฺคิโกhttps://www.thairath.co.th/news/local/2766287  วัดอุณาโลม  1932-20242475-2567  92  1991-20062534-2549  15  เลื่อนสมณศักดิ์เป็นสมเด็จพระอัครมหาสังฆราชาธิบดี 7  100px  สมเด็จพระมหาสุเมธาธิบดี (นนท์ แงด ปสฺสทฺธิสมฺโพชฺฌงฺโค)  នន្ទ ង៉ែតนนท์ แงด  បស្សទ្ធិសម្ពោជ្ឈង្គោปสฺสทฺธิสมฺโพชฺฌงฺโค  วัดปทุมวดีราชวรารามวัดปทุมวดีราชวรารามได้ถูกพระสงฆ์คณะมหานิกายเข้าครอบครองขณะที่ยังไม่มีการแยกคณะสงฆ์ในช่วงหลังยุคการปกครองของเขมรแดง ดูรายละเอียดที่   1922-ปัจจุบัน2465-ปัจจุบัน  97   2006-ปัจจุบัน2549-ปัจจุบัน  13  สมเด็จพระมหาสังฆราชรักษาการ
ตั้งแต่ ค.ศ. 2024-ปัจจุบัน

 สมเด็จพระสังฆราชแห่งคณะธรรมยุติกนิกาย 
 ลำดับที่ พระรูป พระนาม พระนามเดิม ฉายา สถิต ณ วัด ประสูติ-สิ้นพระชนม์ (ค.ศ./พ.ศ.) พระชนมายุ (ปี) ดำรงตำแหน่ง(ค.ศ./พ.ศ.) รวมระยะเวลา (ปี) หมายเหตุ 1  100px  สมเด็จพระสุคนธาธิบดี (ปาน ปญฺญาสีโล)  ប៉ានปาน  បញ្ញាសីលោปญฺญาสีโล  วัดปทุมวดีราชวราราม  1826-18932369-2436  67  1855–18932398–2436  38   2  100px  สมเด็จพระมงคลเทพาจารย์ (เอี่ยม ภทฺทคู)  អៀមเอี่ยม  ភទ្ទគូภทฺทคู  วัดปทุมวดีราชวราราม  1849-19222392-2465  73  1893-19222436-2465  29   3  100px  สมเด็จพระมงคลเทพาจารย์ (สุก ปญฺญาทีโป)  ស៊ុកสุก  បញ្ញាទីបោปญฺญาทีโป  วัดปทุมวดีราชวราราม  1861-19432404-2486  82  1923-19432466-2485  11   4  100px  สมเด็จพระสุธรรมาธิบดี (อุง สะเรย พุทฺธนาโค)  អ៊ុង ស្រីอุง สะเรย  ពុទ្ធនាគោพุทธฺนาโค  วัดปทุมวดีราชวราราม  1870-19562413-2498  85  1943-19562486-2498  13   5  100px  สมเด็จพระมหาสุธรรมาธิบดี (ภุล เทส อินฺทญาโณ)  ភុល ទេសภุล เทส  ឥន្ទញាណោอินฺทญาโณ  วัดปทุมวดีราชวราราม  1891-19662434-2509  75  1956-19662498-2509  10   6  100px  สมเด็จพระมหาสุธรรมาธิบดี (เทพ เลือง คนฺธโร)  ទេព លឿងเทพ เลือง  គន្ធរោคนฺธโร  วัดปทุมวดีราชวราราม  1883-19752426-2518  92  1966-19752509-2518  9  สิ้นพระชนม์ก่อนเสียกรุงพนมเปญให้แก่เขมรแดงเพียง 2 วัน 7  100px  สมเด็จพระสังฆราช (ฮี เจีย)  ហ៊ី ជាฮี เจีย  ไม่ทราบ  วัดปทุมวดีราชวราราม  ไม่ทราบ-1975ไม่ทราบ-2518   ไม่ทราบ  19752518  ไม่ถึงหนึ่งสัปดาห์   รักษาการสมเด็จพระสังฆราชแห่งคณะธรรมยุติกนิกายกัมพูชา ถูกกองทัพเขมรแดงปลงพระชนม์ 8  100px  สมเด็จพระอภิสิริสุคนธามหาสังฆราชาธิบดี (บัวร์ กรี จนฺทคิริโก) បួរ គ្រីบัวร์ กรี  ចន្ទតិរិកោจนฺทคิริโก  วัดปทุมวดีราชวราราม  1940-ปัจจุบัน2483-ปัจจุบัน  79  1991-ปัจจุบัน2534-ปัจจุบัน  28  ดำรงสมณศักดิ์เป็น "สมเด็จพระสุคนธาธิบดี" จนถึง พ.ศ. 2550 จึงได้รับการสถาปนาเป็นสมเด็จพระมหาสังฆราชในคณะธรรมยุติกนิกาย

 ประธานการกสงฆ์กัมพูชา 
ประธานการกสงฆ์กัมพูชาเป็นตำแหน่งประมุขของคณะสงฆ์กัมพูชา (ไม่มีการแยกคณะมหานิกายและธรรมยุติกนิกาย) ในสมัยรัฐบาลสาธารณรัฐประชาชนกัมพูชา
 ลำดับที่ ภาพ นาม ฉายา ดำรงตำแหน่ง (ค.ศ./พ.ศ.) รวมระยะเวลา (ปี) หมายเหตุ 1  100px  พระวินัยธรเทพ วงศ์ อุเปกฺขาสมฺโพชฺฌงฺคิโก   ទេព វង្សเทพ วงศ์  ឧបេក្ខាសម្ពោជ្ឈង្គិកោอุเปกฺขาสมฺโพชฺฌงฺคิโก  1981–19912524-2534  10  ตำแหน่งยุบเลิกไปเนื่องจากมีการจัดการปกครองคณะสงฆ์ใหม่

 ประธานคณะสงฆ์กัมพูชาพลัดถิ่น 
ในการเลือกพระเทพ วงศ์ เป็นประธานการกสงฆ์กัมพูชาโดยรัฐบาลสาธารณรัฐประชาชนกัมพูชาภายใต้การนำของนายกรัฐมนตรีฮุน เซน นั้น ปรากฏว่าไม่เป็นที่ยอมรับของบรรดาพระสงฆ์กัมพูชาที่ลี้ภัยทางการเมืองอยู่ต่างประเทศ เนื่องจากพระเทพ วงศ์ ด้อยอาวุโสทั้งอายุและพรรษากว่าพระหลายๆ รูปในเวลานั้น และมีข้อครหาในการอิงแอบกับฝ่ายการเมืองของรัฐบาลฮุน เซน คณะสงฆ์ดังกล่าวจึงได้ประชุมกันที่กรุงปารีส ประเทศฝรั่งเศส และคัดเลือกให้สมเด็จพระมหาโฆสานนท์ (วา ยาว) ทำหน้าที่เป็นประธานคณะสงฆ์กัมพูชา โดยไม่ได้เกี่ยวข้องหรือเป็นที่ยอมรับจากรัฐบาลที่พนมเปญแต่อย่างใดIn 1988, Maha Ghosananda was elected Supreme Patriarch by a group of exiled monks in Paris.  During this same period, Tep Vong held the same office in the unified Cambodian sangha. After 1991, Tep Vong was recognized as head of the Maha Nikaya in Cambodia. 

 ลำดับที่ ภาพ นาม ฉายา ดำรงตำแหน่ง (ค.ศ./พ.ศ.) รวมระยะเวลา (ปี) หมายเหตุ 1  100px  สมเด็จพระมหาโฆสานันท์ (วา ยาว)  โฆสานนฺโทឃោសានន្ទ  1988–20072532-2551  19  สังกัดคณะมหานิกาย ถึงแก่มรณภาพเมื่ออายุ 94 ปี (ชาตะ ค.ศ. 1913 มรณภาพ ค.ศ. 2007) 

 สมเด็จพระมหาสังฆราชในพระราชอาณาจักรกัมพูชา 
 ลำดับที่ พระรูป พระนาม พระนามเดิม ฉายา นิกายที่สังกัด ดำรงตำแหน่ง (ค.ศ./พ.ศ.) รวมระยะเวลา (ปี) หมายเหตุ 1  100px   สมเด็จพระอัครมหาสังฆราชาธิบดี (เทพ วงศ์ อุเปกฺขาสมฺโพชฺฌงฺคิโก)   ទេព វង្សเทพ วงศ์  ឧបេក្ខាសម្ពោជ្ឈង្គិកោอุเปกฺขาสมฺโพชฺฌงฺคิโก  มหานิกาย  2006-20242549-2567  18  สิ้นพระชนม์ 27 กุมภาพันธ์ พ.ศ.2567 เวลา 17.40 น.

อ้างอิง

บรรณานุกรม

พระระพิน ด้วงลอย. (2545). การศึกษาสถานภาพพระสงฆ์ภายใต้ระบบเขมรแดง ระหว่าง 1975-1979. สารนิพนธ์ ศศ.ม. (ประวัติศาสตร์เอเซีย). กรุงเทพฯ: บัณฑิตวิทยาลัย มหาวิทยาลัยศรีนครินทร์วิโรฒ. ออนไลน์.

ดูเพิ่ม
 ศาสนาพุทธในประเทศกัมพูชา