ทางหลวงพิเศษระหว่างเมืองในประเทศไทย

ทางหลวงพิเศษระหว่างเมือง () เป็นทางด่วนประเภทหนึ่งที่เก็บค่าผ่านทาง มีการควบคุมจุดเข้าออกของรถยนต์ ในประเทศไทยกำกับดูแลโดยกรมทางหลวง มีจุดประสงค์เพื่อเชื่อมโยงเส้นทางระหว่างเมืองเป็นหลัก

ปัจจุบันประเทศไทยได้มีโครงข่ายเส้นทางในแผนแม่บทระบบทางหลวงพิเศษระหว่างเมือง โดยได้รับอนุมัติจากคณะรัฐมนตรีพลเอก ชวลิต ยงใจยุทธ เมื่อวันที่ 22 เมษายน พ.ศ. 2540 กรมทางหลวงได้พิจารณากำหนดระบบหมายเลขทางหลวงพิเศษระหว่างเมือง ให้เป็นระบบหมายเลขทางหลวงใหม่ โดยมีหลักเกณฑ์ในการจัดทำระบบหมายเลขทางหลวงเป็น 2 ประเภท ดังนี้

 ทางหลวงพิเศษหมายเลขหลักเดียว เป็นทางหลวงพิเศษระหว่างเมืองสายหลัก ที่เชื่อมระหว่างกรุงเทพมหานครไปยังแต่ละภาคของประเทศ มีจำนวนทั้งสิ้น 8 สายทาง ตั้งแต่หมายเลข 5 ถึงหมายเลข 8 และหมายเลข 9 (ถนนกาญจนาภิเษก)
 ทางหลวงพิเศษหมายเลขสองหลัก เป็นทางเชื่อมโยงจากทางหลวงพิเศษระหว่างเมืองสายหลัก ที่เชื่อมโยงไปสู่เส้นทางที่มีการจราจรสูงและเส้นทางที่เข้าพื้นที่สำคัญในภาคนั้น ๆ มีหลักเกณฑ์การจัดเข้าไว้ในระบบหมายเลขทางหลวง เป็นตัวเลขจำนวน 2 หลัก โดยมีหลักเกณฑ์ในการกำหนดคือ ตัวเลขหลักแรกเป็นหมายเลขของสายทางหลักนั้น ๆ และตัวเลขหลักที่สอง เป็นลำดับหมายเลขสายทางที่แยกจากทางสายหลักดังกล่าว

 รายชื่อทางหลวงพิเศษระหว่างเมืองในประเทศไทย 
รายชื่อทางหลวงพิเศษระหว่างเมืองในประเทศไทยที่เปิดใช้บริการ กำลังก่อสร้าง และโครงการที่ปรากฏตามร่างแผนแม่บททางหลวงพิเศษระหว่างเมือง การศึกษาความเหมาะสมด้านเศรษฐกิจ วิศวกรรม และผลกระทบด้านสิ่งแวดล้อมเบื้องต้น (Pre-Feasibility Study) 

 หมายเลข ป้ายทางหลวง ระยะทาง(กิโลเมตร) สายทาง โครงการ สถานะทางหลวงพิเศษสายเหนือ 5  7.327(937) อนุสรณ์สถานแห่งชาติ - รังสิต – บางปะอิน – นครสวรรค์ – พิษณุโลก – ลำปาง – พะเยา – เชียงราย – ด่านแม่สาย (เชียงราย) รังสิต–บางปะอินบางปะอิน–นครสวรรค์นครสวรรค์–พิษณุโลกพิษณุโลก–เชียงใหม่ (บางส่วน)ลำปาง–พะเยา เชียงใหม่–เชียงราย (บางส่วน)เชียงราย–แม่สาย เปิดใช้งาน (อนุสรณ์สถานแห่งชาติ-รังสิต) ยังไม่เริ่มก่อสร้าง (รังสิต-บางปะอิน)โครงการ (บางปะอิน-เชียงราย) 51  57 บางปะอิน – สุพรรณบุรี บางปะอิน–สุพรรณบุรี โครงการ 52  191 ลำปาง – พะเยา พิษณุโลก–เชียงใหม่ (บางส่วน)เชียงใหม่–เชียงราย (บางส่วน) 53  77 เชียงราย – เชียงของ เชียงราย–เชียงของ 54  205 แม่สอด – พิษณุโลก แม่สอด–ตากตาก–พิษณุโลกทางหลวงพิเศษสายตะวันออกเฉียงเหนือ  6  196(604) บางปะอิน – สระบุรี – นครราชสีมา – ขอนแก่น – อุดรธานี – หนองคาย นครราชสีมา–ขอนแก่นขอนแก่น–หนองคาย กำลังก่อสร้าง(บางปะอิน - นครราชสีมา)โครงการ (นครราชสีมา – หนองคาย) 61  315 แหลมฉบัง – นครราชสีมา แหลมฉบัง–ปราจีนบุรีปราจีนบุรี–นครราชสีมา โครงการ 62  594 นครราชสีมา – จุดผ่านแดนถาวรช่องเม็ก (อุบลราชธานี) นครราชสีมา–บุรีรัมย์-สุรินทร์-ศรีสะเกษ-อุบลราชธานีอุบลราชธานี–ช่องเม็ก 63  667 พิษณุโลก – นครพนม พิษณุโลก–เพชรบูรณ์เพชรบูรณ์–ขอนแก่นขอนแก่น–นครพนม 64  481 บึงกาฬ – ด่านช่องจอม (สุรินทร์)/ ช่องสะงำ (ศรีสะเกษ) บึงกาฬ–ร้อยเอ็ดร้อยเอ็ด–สุรินทร์สุรินทร์–ช่องจอมสุรินทร์–ช่องสะงำ 65  109 อุบลราชธานี – นาตาล (อุบลราชธานี) อุบลราชธานี–นาตาลทางหลวงพิเศษสายตะวันออก  7  149(181) กรุงเทพฯ – ฉะเชิงเทรา – ชลบุรี – แหลมฉบัง – พัทยา – มาบตาพุด (บ้านฉาง) มาบตาพุด–จันทบุรี                     เปิดใช้งาน (กรุงเทพฯ – มาบตาพุด)โครงการ(มาบตาพุด-จันทบุรี) 71  204 วงแหวนรอบนอกกรุงเทพมหานคร รอบที่ 2 ด้านตะวันออก – ฉะเชิงเทรา – สระแก้ว – ด่านอรัญประเทศ (สระแก้ว) กรุงเทพมหานคร – อรัญประเทศ โครงการ 72  271 ชลบุรี – ระยอง – ตราด ชลบุรี–ระยองระยอง–ตราดทางหลวงพิเศษสายใต้ และสายตะวันตก  8  1,068 นครปฐม – ชุมพร – พัทลุง – ปัตตานี – ด่านสุไหงโกลก (นราธิวาส) นครปฐม–ชะอำชะอำ–ชุมพรชุมพร–สุราษฎร์ธานีสุราษฎร์ธานี–สงขลาสงขลา–นราธิวาส โครงการ 81  96(178) บางใหญ่ – บ้านโป่ง – กาญจนบุรี – ด่านบ้านพุน้ำร้อน (กาญจนบุรี) กาญจนบุรี–บ้านน้ำพุร้อน เปิดใช้งาน (บางใหญ่ – กาญจนบุรี)โครงการ (กาญจนบุรี – ด่านบ้านพุน้ำร้อน) 82  8.2(74) วงแหวนรอบนอกกรุงเทพมหานคร รอบที่ 2 ด้านตะวันตก – สมุทรสาคร – สมุทรสงคราม – ปากท่อ บ้านแพ้ว–สมุทรสงครามสมุทรสงคราม–ปากท่อ เปิดใช้งาน (บางขุนเทียน – เอกชัย)กำลังก่อสร้าง (เอกชัย – บ้านแพ้ว)โครงการ (บ้านแพ้ว – ปากท่อ) 83  94 ชุมพร – ระนอง โครงการ 84  69 หาดใหญ่ – ด่านสะเดา (สงขลา) 85  236 สุราษฎร์ธานี – พังงา – ภูเก็ต สุราษฎร์ธานี–พังงาพังงา–ภูเก็ตถนนวงแหวนรอบนอกกรุงเทพมหานคร และพื้นที่ต่อเนื่อง  9  181 ถนนวงแหวนรอบนอกกรุงเทพมหานคร รอบที่ 2 ถนนกาญจนาภิเษก เปิดใช้งานโครงการ (ส่วนต่อขยายด้านทิศตะวันตกแบบเก็บค่าผ่านทาง) 91  331 วงแหวนรอบนอกกรุงเทพมหานคร รอบที่ 3 โครงการรวม  442 4 สายทาง 212 2 สายทาง 4,969 16 สายทาง6,877 22 สายทาง เปิดใช้บริการแล้วทั้งหมดหรือบางส่วน  กำลังก่อสร้างทั้งหมดหรือบางส่วน   โครงการก่อสร้าง

 แผนการก่อสร้าง 
จากการบูรณาการการพัฒนาโครงข่ายทางหลวงพิเศษระหว่างเมืองร่วมกับระบบราง โดยกระทรวงคมนาคม ได้มอบหมายให้กรมทางหลวงศึกษาและจัดทำแผนการพัฒนาโครงข่ายทางหลวงพิเศษระหว่างเมืองและระบบราง (MR-MAP)

หลังการประชุมรับฟังความคิดเห็นฯ แต่ละช่วงแนวเส้นทางตามแผนแม่บท MR-MAP ทั้ง 18 ครั้งแล้วเสร็จไปเมื่อเดือนธันวาคม 2565 ที่ผ่านมา ได้มีการปรับปรุงแนวเส้นทางจากข้อเสนอแนะของประชาชนและหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง เพื่อให้สอดคล้องกับความต้องการของประชาชนในพื้นที่และลดผลกระทบการเวนคืนให้ได้มากที่สุด ปัจจุบันได้จัดทำร่างแผนแม่บททางหลวงพิเศษระหว่างเมืองและระบบราง (MR-MAP) ที่ปรับปรุงใหม่แล้วเสร็จทั้งสิ้น 10 เส้นทาง มีดังนี้ 

+ แผนแม่บททางหลวงพิเศษระหว่างเมืองและระบบราง (MR-MAP) รวม 10 เส้นทาง รวม 6,877 กิโลเมตร หมายเลข MR  สายทาง  หมายเลขทางหลวง  ระยะทาง (กิโลเมตร) MR1  เชียงราย–นราธิวาส  M5, M8, M52, M53, M85, M91 (สุพรรณบุรี–นครปฐม) 2,164 MR2  กรุงเทพฯ/ชลบุรี–หนองคาย  M6 (ยกเว้นส่วนต่อขยายทางยกระดับอุตราภิมุข), M61  897 MR3  บึงกาฬ–สุรินทร์  M64  481 MR4  ตาก–นครพนม  M54, M63  872 MR5  นครสวรรค์–อุบลราชธานี  M62, M65   703 MR6  กาญจนบุรี–สระแก้ว  M71 , M81   390 MR7  กรุงเทพฯ–ระยอง/ตราด  M7, M72   452 MR8  ชุมพร–ระนอง  M83  94 MR9  สุราษฎร์ธานี–ภูเก็ต  M84  236 MR10  เส้นทางเชื่อมต่อกรุงเทพมหานครและปริมณฑล  M6 (ส่วนต่อขยายทางยกระดับอุตราภิมุข), M9, M51, M82, M91 (ยกเว้นช่วงสุพรรณบุรี–นครปฐม) 588

แผนแม่บทการพัฒนาทางหลวงพิเศษระหว่างเมืองระยะ 20 ปี (พ.ศ. 2566-2585) ประกอบด้วย โครงการพัฒนาทางหลวงพิเศษระหว่างเมือง 23 โครงการ ระยะทางรวม 1,926 กิโลเมตร
 แผนระยะเร่งด่วน 5 ปีแรก ประกอบด้วยโครงการที่เริ่มก่อสร้างในช่วง ปี พ.ศ. 2566-2570 มีโครงการพัฒนาทางหลวงพิเศษระหว่างเมืองบรรจุในแผนระยะนี้จำนวน 9 โครงการ ระยะทางรวม 391 กิโลเมตร
 แผนระยะ 10 ปี ประกอบด้วยโครงการที่เริ่มก่อสร้างในช่วง ปี พ.ศ. 2571-2575 มีโครงการพัฒนาทางหลวงพิเศษระหว่างเมืองบรรจุในแผนระยะนี้จำนวน 5 โครงการ ระยะทางรวม 397 กิโลเมตร
 แผนระยะ 20 ปี ประกอบด้วยโครงการที่เริ่มก่อสร้างในช่วง ปี พ.ศ. 2576-2585 มีโครงการพัฒนาทางหลวงพิเศษระหว่างเมืองบรรจุในแผนระยะนี้จำนวน 9 โครงการ ระยะทางรวม 1,138 กิโลเมตร

สำหรับเส้นทางในระบบโครงข่ายทางหลวงพิเศษระหว่างเมืองที่ไม่ได้ถูกบรรจุไว้ในแผนแม่บทฯ ระยะ 20 ปีจะเสนอเป็นโครงการที่มีศักยภาพในอนาคตภายหลังแผนพัฒนาระยะ 20 ปี

+ แผนระยะสั้น 5 ปีแรก (พ.ศ. 2566–2570) รวม 9 โครงการ 391 กิโลเมตร หมายเลขทางหลวง  หมายเลข MR  สายทาง  ระยะทาง (กิโลเมตร)  สถานะ M5  MR10  ส่วนต่อขยายทางยกระดับอุตราภิมุข ช่วงรังสิต-บางปะอิน  22  - ออกแบบรายละเอียดแล้วเสร็จ- รายงาน EIA ผ่านการอนุมัติแล้ว- คณะกรรมการ PPP เห็นชอบแล้ว เมื่อวันที่ 2 มี.ค. 2566- อยู่ระหว่าง ครม. พิจารณาอนุมัติ M9  บางขุนเทียน–บางบัวทอง  36  อยู่ระหว่างจัดทำรายงาน EIA บางบัวทอง–บางปะอิน  34  ทางเชื่อมต่อถนนวงแหวนรอบที่ 2 ด้านตะวันตกและตะวันออก  4  M8  MR1  นครปฐม–ปากท่อ  61  ศึกษา PPP แล้วเสร็จ M84  สงขลา–สะเดา  69  M71  MR6  ทางพิเศษจตุโชติ-วงแหวนรอบนอกกรุงเทพฯ รอบที่ 3 (ด้านตะวันออก)  19  - ครม. อนุมัติโครงการแล้วเมื่อ วันที่ 14 มี.ค. 2566- กทพ. อยู่ระหว่างทบทวนรายงาน FS และจัดทำรายงาน EIA M91  MR10  วงแหวนฯ รอบที่ 3 ด้านตะวันออก ช่วง ทล.305-ทล.34  52  ทล. อยู่ระหว่างเตรียมของบประมาณเพื่อสำรวจออกแบบในปี 2567 M83  MR8  ชุมพร–ระนอง  94  ทล. ศึกษาและออกแบบระดับ Pre-FS มอเตอร์เวย์แล้วเสร็จ

+ แผนระยะกลาง 6-10 ปี (พ.ศ. 2571–2575) รวม 5 โครงการ 397 กิโลเมตร หมายเลขทางหลวง  หมายเลข MR  สายทาง  ระยะทาง (กิโลเมตร)  สถานะ M91  MR1  นครปฐม–สุพรรณบุรี  70  อยู่ระหว่างศึกษาความเหมาะสมและออกแบบระดับ Pre-FS M61  MR2  แหลมฉบัง–ปราจีนบุรี  156  ทล. อยู่ระหว่างเตรียมของบประมาณเพื่อสำรวจออกแบบในปี 2567 M91  MR10  วงแหวนฯ รอบที่ 3 ด้านตะวันออก ช่วง ทล.32-ทล.305  68  วงแหวนฯ รอบที่ 3 ด้านใต้ ช่วง ทล.34-ทล.35  79  กทพ. เตรียมทบทวนการออกแบบ วงแหวนฯ รอบที่ 3 ด้านตะวันตก ช่วง ทล.35-นครปฐม  24  อยู่ระหว่างศึกษาความเหมาะสมและออกแบบระดับ Pre-FS

+ แผนระยะยาว 11-20 ปี (พ.ศ. 2576–2585) รวม 9 โครงการ 1,138 กิโลเมตร หมายเลขทางหลวง  หมายเลข MR  สายทาง  ระยะทาง (กิโลเมตร)  สถานะ M8  MR1  ปากท่อ–ชะอำ  156  -ศึกษา PPP แล้วเสร็จ-เสนอปรับแนวบางส่วนใน MR-MAP-อยู่ระหว่างทำ Pre-FS M6  MR2  นครราชสีมา–ขอนแก่น  204  ศึกษา FS แล้วเสร็จ M91  MR10  วงแหวนฯ รอบที่ 3 ด้านเหนือ ช่วงสุพรรณบุรี-ทล.32  38  อยู่ระหว่างศึกษาความเหมาะสมและออกแบบระดับ Pre-FS M82  บ้านแพ้ว–ปากท่อ  47  รายงาน EIA เห็นชอบแล้ว M5  MR1  บางปะอิน–นครสวรรค์  129  อยู่ระหว่างศึกษาความเหมาะสมและออกแบบระดับ Pre-FS M51  MR10  บางปะอิน–สุพรรณบุรี  58  M61  MR2  ปราจีนบุรี–นครราชสีมา  159  ทล. อยู่ระหว่างเตรียมของบประมาณเพื่อสำรวจออกแบบในปี 2567 M5  MR1  นครสวรรค์–พิษณุโลก  144  อยู่ระหว่างศึกษาความเหมาะสมและออกแบบระดับ Pre-FS M62  MR5  นครราชสีมา–อุบลราชธานี  299  ทล. อยู่ระหว่างเตรียมของบประมาณเพื่อสำรวจออกแบบในปี 2567

 ทางหลวงพิเศษในอดีต 
ในอดีตมีการจัดทางหลวงบางสายทางให้เป็นทางหลวงพิเศษ (ป้ายเลขทางหลวงและป้ายบอกทางจะมีพื้นหลังสีเขียวและตัวอักษรสีขาว) โดยปัจจุบันสายทางเหล่านี้ถูกเปลี่ยนประเภททางหลวงเป็นประเภทอื่น
+รายชื่อสายทางที่เคยเป็นทางหลวงพิเศษ หมายเลข  สายทาง  ชื่อถนน  สถานะในอดีต  สถานะปัจจุบัน  หมายเหตุ 7 ชลบุรี–แหลมฉบัง–พัทยา ถนนชลบุรี–พัทยา  ทางหลวงพิเศษหมายเลข 7 (ไม่เก็บค่าผ่านทาง)  ทางหลวงพิเศษหมายเลข 7 (เก็บค่าผ่านทางและควบคุมการเข้าออกเต็มรูปแบบ) เชื่อมต่อกับทางหลวงพิเศษหมายเลข 7 ให้เป็นสายทางเดียวกัน และมีการเก็บค่าผ่านทาง 31 ดินแดง-อนุสรณ์สถาน ถนนวิภาวดีรังสิต  ทางหลวงพิเศษหมายเลข 31  ทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 31 35 ดาวคะนอง–วังมะนาว ถนนพระรามที่ 2  ทางหลวงพิเศษหมายเลข 35  ทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 35 มีประกาศในราชกิจจานุเบกษา ให้เปลี่ยนประเภททางหลวง จากทางหลวงพิเศษ เป็นทางหลวงแผ่นดิน โดยให้มีผลตั้งแต่วันที่ 31 ตุลาคม พ.ศ. 255636ลาดกระบัง–ระยอง ทางหลวงพิเศษหมายเลข 36  ทางหลวงพิเศษหมายเลข 7 ชื่อในอดีตของทางหลวงพิเศษหมายเลข 7 ปรากฎในราชกิจจานุเบกษาหลายฉบับในการก่อสร้างที่เกี่ยวเนื่องกัน 37 บางขุนเทียน–พระประแดง ถนนกาญจนาภิเษก (ด้านใต้)  ทางหลวงพิเศษหมายเลข 37   ทางหลวงพิเศษหมายเลข 9 (ทางพิเศษกาญจนาภิเษก) รวมเป็นสายทางเดียวกับทางหลวงพิเศษหมายเลข 9 และหมายเลขทางหลวง 37 ถูกนำไปใช้งานกับทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 37 (เลี่ยงเมืองชะอำ–ปราณบุรี) 338 อรุณอมรินทร์–นครชัยศรี ถนนบรมราชชนนี  ทางหลวงพิเศษหมายเลข 338  ทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 338 มีประกาศในราชกิจจานุเบกษา ให้เปลี่ยนประเภททางหลวง จากทางหลวงพิเศษ เป็นทางหลวงแผ่นดิน โดยให้มีผลตั้งแต่วันที่ 20 กันยายน พ.ศ. 2556 

 ดูเพิ่ม 
 ทางหลวงในประเทศไทย
 ทางด่วนในประเทศไทย
 รายชื่อที่พักริมทางในประเทศไทย

 อ้างอิง 

 แหล่งข้อมูลอื่น 
 ระบบสารสนเทศโครงข่ายทางหลวง 
 กองทางหลวงพิเศษระหว่างเมือง กรมทางหลวง กระทรวงคมนาคม

หมวดหมู่:ทางด่วนในประเทศไทย