มังกยอชวา

มังสามเกียดประชุมพงศาวดาร ภาคที่ 64 พงศาวดารกรุงศรีอยุธยา ฉบับพันจันทนุมาศ (เจิม), หน้า 116 หรือ มังกยอชวาพงษาวดารเรื่องเรารบพม่า ครั้งกรุงศรีอยุทธยา, หน้า 85 (, มีนจีซวา; อักษรโรมัน: Mingyi Swa;  หรือ ; 27 พฤศจิกายน ค.ศ. 1558 – ) เป็นพระมหาอุปราชาหงสาวดีใน ค.ศ. 1581 ถึง 1593 พระราชโอรสพระองค์ใหญ่ในพระเจ้านันทบุเรง ผู้มีบทบาทสำคัญในการทำสงครามหลายครั้งกับกรุงศรีอยุธยาระหว่าง ค.ศ. 1584 ถึง 1593 จนสวรรคตในสงครามยุทธหัตถี ในประวัติศาสตร์ไทยที่แพร่หลายระบุว่าพระองค์ถูกปลงพระชนม์ในการต่อสู้แบบตัวต่อตัวโดยพระนเรศวรมหาราช อย่างไรก็ตาม ไม่มีบันทึกอื่นใดที่กล่าวถึงยุทธหัตถีอย่างเป็นทางการระหว่างทั้งสอง รวมถึงบันทึกของชาวสยามยุคแรกและบันทึกของชาวยุโรป พระราชพงศาวดารพม่าระบุว่ามังกยอชวาถูกปืนครกของสยามยิงใส่

 วัยเยาว์ 
มังสามเกียด หรือ มังกยอชวา เสด็จพระราชสมภพจากพระเจ้านันทบุเรงขณะเป็นพระมหาอุปราชากับอัครมเหสีหงสาวดีมิบะยาในวันที่ 27 พฤศจิกายน ค.ศ. 1558 ที่หงสาวดี (พะโค)(Ohn Shwe 1966: xxviii): วันอาทิตย์ แรม 2 ค่ำ เดือนนะดอ 920 ME = 27 พฤศจิกายน ค.ศ. 1558 จากบทกวีร่วมสมัย Maha Upayaza eigyin โดย Thinkhaya เจ้าเมือง Talote ประมาณช่วงต้นพระชนม์ชีพของมังกยอชวา พระองค์เป็นพระราชบุตรองค์ที่สาม และพระราชโอรสองค์แรก และมีพี่น้อง 6 พระองค์Maha Yazawin Vol. 3 2006: 103

พระราชประวัติเมื่อทรงพระเยาว์มีปรากฏใน คำให้การชาวกรุงเก่า กับ คำให้การขุนหลวงหาวัด ว่าเดิมทรงมีความสนิทสนมกับพระนเรศวรดี ต่อมาได้มีการชนไก่ระหว่างพระนเรศวรและมังกยอชวา ไก่ของพระนเรศวรชนะไก่ของมังกยอชวา มังกยอชวาจึงกล่าววาจาเหยียดหยามพระนเรศวรทำให้พระนเรศวรรู้สึกเจ็บช้ำพระทัย

เจ้าชายเติบโตที่หงสาวดีในสมัยที่พระเจ้าบุเรงนอง พระอัยกา สถาปนาจักรวรรดิที่ใหญ่ที่สุดในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้Lieberman 2003: 152Aung-Thwin and Aung-Thwin 2012: 134 พระเจ้าบุเรงนองสวรรคตในวันที่ 10 ตุลาคม ค.ศ. 1581 และพระเจ้านันทบุเรงขึ้นครองราชย์ต่อ พระเจ้านันทบุเรงทรงให้มังกยอชวาเป็นพระมหาอุปราชาในวันที่ 15 ตุลาคม ค.ศ. 1581(Hmannan Vol. 3 2003: 73): วันอาทิตย์ แรม 5 ค่ำ เดือนดะซองโม่น 943 ME = 15 ตุลาคม ค.ศ. 1581 เจ้าชายที่ยังมีพระชนมายุไม่ถึง 23 พรรษา ตอนนี้กลายเป็นรัชทายาทของจักรวรรดิที่ "ขยายตัวเกินเหตุอย่างไม่สมเหตุสมผล"Lieberman 2003: 154–155, 161

 การทัพ 

จักรวรรดิส่วนใหญ่ยึดโยงกันด้วยความสัมพันธ์ส่วนพระองค์ของพระเจ้าบุเรงนองกับผู้ปกครองที่เป็นข้าราชบริพารผู้จงรักภักดีต่อบุเรงนอง ไม่ใช่อาณาจักรตองอูLieberman 2003: 154–155 พระเจ้านันทบุเรงกลับปรากฏว่าไม่เคยได้รับความจงรักภักดีจากข้าราชบริพารของพระองค์อย่างเต็มที่ ภายในสามปีแรก ทั้งอังวะและกรุงศรีอยุธยาก่อกบฏ พระเจ้านันทบุเรงสามารถปราบกบฏอังวะได้ แต่กบฏสยามพิสูจน์ให้เห็นว่าเป็นโครงการที่ยากกว่ามากHarvey 1925: 181–182 พระเจ้านันทบุเรงต้องพึ่งพาพระราชโอรสองค์โตของตนในการยึดสยามคืนอย่างมาก โดยระหว่าง ค.ศ. 1584 ถึง 1593 มังกยอชวาได้นำทัพสี่ในห้าครั้ง ซึ่งล้วนแต่จบลงด้วยความล้มเหลวของผู้รุกราน และสุดท้ายก็พรากชีวิตของพระองค์ไป

 ศึกเมืองคัง 
ในปีที่พระเจ้านันทบุเรงขึ้นครองราชย์ เจ้าฟ้าเมืองคังแข็งเมืองต่อหงสาวดี พระเจ้านันทบุเรงจึงโปรดเกล้าฯ ให้สมเด็จพระนเรศวรมหาราช สิริสุธรรมราชาแห่งเมาะตะมะ และพระมหาอุปราชา ไปปราบเมืองคัง หลังจากการตกลงกันมังกยอชวาจึงยกขึ้นไปตีเมืองคังเป็นพระองค์แรกในขึ้น 7 ค่ำ เดือน 5 ตั้งแต่สี่ทุ่มแต่ไม่สำเร็จ จนรุ่งสางจึงต้องถอยทัพกลับ หลังจากนั้นสองวันสมเด็จพระนเรศวรมหาราชทรงสามารถตีเมืองคังได้

การรุกรานสยามครั้งแรก (ค.ศ. 1584)
กบฏสยามเกิดขึ้นเมื่อมังกยอชวาทรงเป็นผู้ปกครองดูแลอยู่แทนพระราชบิดา ในเหตุการณ์กบฏของพระเจ้าอังวะตะโดเมงสอ กล่าวกันว่าเพราะพระมหาอุปราชาวิวาทกับพระชายาซึ่งเป็นธิดาของตะโดเมงสอถึงขั้นทำร้ายตบตีกันจนเลือดตกยางออก ทำให้นางเอาผ้าซับเลือดแล้วใส่ผอบส่งไปให้พระบิดา ทำให้พระเจ้าอังวะแยกตัวออกจากหงสาวดี ในเดือนเมษายน ค.ศ. 1584 พระเจ้านันทบุเรงและกองทัพของพระองค์จึงเสด็จไปยังพม่าตอนบนเพื่อทำการรบกับอังวะ มังกยอชวาทรงได้อยู่รักษาพระนครหงสาวดี (พะโค) พร้อมกองทัพคอยคุ้มกันแนวหลัง กองทัพสยามที่นำโดยพระนเรศวร แทนที่จะเสด็จไปยังอังวะเพื่อเข้าร่วมกับกองทัพพระเจ้านันทบุเรง กลับวนเวียนอยู่รอบหงสาวดี และฝ่าฝืนคำสั่งของมังกยอชวาอย่างเปิดเผยที่ให้เสด็จไปยังอังวะ พระนเรศวรถอนทัพไปยังเมาะตะมะและประกาศให้อยุธยาเป็นเอกราชจากหงสาวดีอย่างเป็นทางการในวันที่  พระเจ้านันทบุเรงที่ยังคงอยู่ที่พม่าตอนบนรีบส่งกองทัพสองกอง (ทหาร 11,000 นาย, ม้า 900 ตัว, ช้าง 90 เชือก) ไล่ตามกองทัพสยาม มังกยอชวาเป็นรองผู้บัญชาการทหารสูงสุดตามหลังพระราชบิดาHmannan Vol. 3 2003: 79–80 กองกำลังรุกราน 11,000 นายจริง ๆ ไม่สามารถพิชิตสยามตามปกติได้ อย่าว่าแต่ในฤดูฝน แน่นอนว่า กองทัพฝ่ายพม่าไม่ได้เตรียมพร้อมรับมือน้ำท่วมชนบทริมแม่น้ำเจ้าพระยา และเกือบถูกเรือแจวสงครามของสยามกวาดล้างจนหมดPhayre 1967: 121

ในเรื่องพระนเรศวรได้ยกทัพตามไปช่วยปราบกบฏอังวะด้วยโดยยกไปอย่างช้า ๆ ความตอนนี้ต่างกันในพงศาวดารไทยกับพม่า
 พงศาวดารไทย กล่าวว่าพระมหาอุปราชาวางแผนประทุษร้ายพระนเรศวร ทำให้พระนเรศวรประกาศอิสรภาพที่เมืองแครง และกวาดต้อนผู้คนก่อนจะหนีกลับกรุงศรีอยุธยา พระมหาอุปราชาจึงจัดทัพตามไป ให้สุรกำมาเป็นกองหน้า เมื่อสุรกำมาถูกพระนเรศวรยิงตายพระมหาอุปราชาจึงยกทัพกลับ
 พงศาวดารพม่า กล่าวว่าพระนเรศวรยกทัพมาถึงเมืองหงสาวดี พระมหาอุปราชาจึงมีรับสั่งให้พระนเรศวรเสด็จไปอังวะ แต่พระนเรศวรไม่ทรงฟังและยกเข้ามาตีหงสาวดีและตั้งค่ายล้อมเมืองไว้ พระมหาอุปราชาจึงทรงให้ทหารขึ้นประจำเชิงเทินกำแพงเมือง แต่เมื่อทรงรู้ข่าวว่าพระเจ้านันทบุเรงกำลังเสด็จกลับมา พระนเรศวรจึงทรงกวาดต้อนผู้คนหนีกลับกรุงศรีอยุธยา

การรุกรานครั้งที่ 2 (ค.ศ. 1586)
ในเดือนมีนาคม ค.ศ. 1586ปลายเดือนดะกู้ 947 ME = 20 มีนาคม ถึง 8 เมษายน ค.ศ. 1586 แบบใหม่ มังกยอชวาทรงนำกองกำลังสำรวจ (ทหาร 12,000 นาย, ม้า 1,200 ตัว, ช้าง 100 เชือก) บุกสยามตอนเหนืออีกครั้งจากล้านนาHmannan Vol. 3 2003: 81–82 เป้าหมายคือการยึดครองสยามตอนเหนือเพื่อเตรียมการสำหรับการรบครั้งใหญ่ที่วางแผนไว้ในฤดูแล้งถัดไป แต่กองทัพไม่สามารถผ่านเมืองลำปางที่มีป้อมปราการแน่นหนาได้ และต้องถอนทัพเมื่อถึงฤดูฝนในเดือนมิถุนายน

การรุกรานครั้งที่ 3 (ค.ศ. 1586–1587)
แม้ไม่สามารถพิชิตสยามตอนเหนือได้ แต่พระเจ้านันทบุเรงยังคงวางแผนบุกสยามในเดือนตุลาคม ค.ศ. 1586 โดยมุ่งเป้าไปที่เมืองหลวงของสยามโดยตรง ส่วนมังกยอชวาปล่อยให้คุ้มกันหงสาวดีHmannan Vol. 3 2003: 84 การรุกรานของพระเจ้านันทบุเรงก็ล้มเหลว พระองค์ตั้งค่ายที่ทุ่งชายเคืองทางทิศตะวันออกของพระนคร ได้ทรงให้กองทัพม้าตีทัพพระยากำแพงเพชรที่มาป้องกันผู้คนที่ออกไปเกี่ยวข้าวแตกพ่าย และล้อมพระนครเป็นเวลากว่า 4 เดือน (ธันวาคม ค.ศ. 1586 ถึงเมษายน ค.ศ. 1587) แต่ไม่สามารถตีแตกได้ มีทหารเพียงส่วนน้อยจากจำนวน 25,000 นายเท่านั้นที่สามารถเดินทางกลับถึงหงสาวดีได้Hmannan Vol. 3 2003: 85–86

 การรุกรานครั้งที่ 4 (ค.ศ. 1590–1591)
พระเจ้านันบุเรงยังไม่ยอมแพ้ ใน ค.ศ. 1590 พระองค์ทรงสั่งให้มังกยอชวานำทัพบุกทางเหนือของสยามอีกครั้ง พระเจ้านันบุเรงได้ทรงวางแผนการรุกรานอย่างเต็มรูปแบบ แต่ต้องทรงปรับลดแผนการลงเหลือเพียงการรุกรานทางตอนเหนือของสยามเท่านั้น เนื่องจากโม่ญี่นและโม่ก้อง รัฐฉานทางตอนเหนือ ก็ก่อกบฏเช่นกัน เมื่อวันที่  มังกยอชวาเข้ารุกรานสยามตอนเหนือจากล้านนา(Hmannan Vol. 3 2003: 90): แรม 12 ค่ำ เดือนดะซองโม่น 952 ME =  โดยพื้นฐานแล้วเป็นการรุกรานแบบเดิมเหมือนกับใน ค.ศ. 1586 ต่างแต่ความยับเยินของการพ่ายแพ้ กองทัพของพระองค์ไม่สามารถผ่านป้อมลำปางที่พระนเรศวรทรงเป็นผู้บัญชาการอีกเช่นเดียวกับครั้งก่อน แต่ต่างจาก ค.ศ. 1586 เพราะไม่เพียงมีการถอยทัพแบบปกติ แต่กองทัพที่ประกอบด้วยทหาร 24 กรมทหาร 20,000 นาย ถูกปราบอย่างราบคาบนอกเมืองลำปางในเดือนมีนาคม ค.ศ. 1591 กองทหารที่เหลือถอยหนีกลับมาอย่างอลหม่านจนทำให้พระเจ้านันบุเรงภาคทัณฑ์ให้ทำการแก้ตัวใหม่ และประหารชีวิตนายพลระดับสูงบางคนMaha Yazawin Vol. 3 2003: 90

 สงครามยุทธหัตถี (ค.ศ. 1592–1593)
ทิศทางของสงครามเริ่มเปลี่ยนไปเข้าข้างฝ่ายสยาม ในช่วงฤดูแล้ง ค.ศ. 1591–1592 พระนเรศวรได้ยกทัพขึ้นโจมตีชายฝั่งตะนาวศรีตอนบน พระเจ้านันทบุเรงและราชสำนักจึงตกลงกันที่จะยกทัพกลับเข้ารุกรานสยามอีกครั้ง พระเจ้านันทบุเรงได้แต่งตั้งมังกยอชวาเป็นแม่ทัพใหญ่อีกครั้งหนึ่ง แต่ก็ได้แต่งตั้งเจ้าเมืองบริวารแปร ตองอู และล้านนา ให้เป็นรองแม่ทัพด้วยMaha Yazawin Vol. 3 2003: 92Maha Yazawin Vol. 3 2006: 93 พระองค์เสด็จจากหงสาวดีเมื่อวันพุธ เดือนอ้าย ขึ้น 7 ค่ำ ปีมะโรง พ.ศ. 2135 (ค.ศ. 1592) จากนั้นเมื่อวันที่ (Maha Yazawin Vol. 3 2006: 93) ระบุเป็น วันพุธ, ขึ้น 12 ค่ำ เดือนนะดอ 954 ME ซึ่งแปลงได้เป็น วันอาทิตย์,  แต่ (Hmannan Vol. 3 2003: 93) แก้ให้ถูกเป็นวันพุธ ขึ้น 2 ค่ำ เดือนนะดอ ซึ่งแปลงได้เป็นวันพุธที่ 4 พฤศจิกายน ค.ศ. 1592 ตามแบบใหม่ กองทัพสองกอง (ทหาร 24,000 นาย, ม้า 2,000 ตัว, ช้าง 150 เชือก) พยายามโจมตีอีกครั้ง การรุกรานสิ้นสุดลงด้วยความล้มเหลว และการสิ้นพระชนม์ของมังกยอชวาในยุทธการใกล้กรุงศรีอยุธยา ทั้งพงศาวดารพม่าและสยามกล่าวว่าพระองค์สิ้นพระชนม์ในยุทธการ แต่บันทึกต่างกันว่าพระองค์สิ้นพระชนม์อย่างไร และสิ้นพระชนม์เมื่อใด

บันทึกสยาม
มีบันทึกการรบของสยามที่แตกต่างกัน 4 แบบ ประวัติศาสตร์ไทยที่แพร่หลายนำข้อมูลจากบันทึกในพงศาวดารกรุงศรีอยุธยา บันทึกที่แพร่หลายระบุว่ากองทัพพม่าที่นำโดยมังกยอชวาได้บุกเข้าลึกไปในสยามจนถึงหนองสาหร่าย (ปัจจุบันอยู่ในจังหวัดสุพรรณบุรี) ที่นั่นผู้รุกรานเผชิญหน้ากับกองทัพสยามที่นำโดยสมเด็จพระนเรศวร และมกุฎราชกุมารพระเอกาทศรถ พระอนุชา กองทัพทั้งสองสู้รบในวันที่ (Damrong 2001: 128): วันจันทร์ แรม 2 ค่ำ เดือนยี่ ปีมะโรง จ.ศ. 954 (พ.ศ. 2135) = วันจันทร์ที่ 18 มกราคม ค.ศ. 1593 ตามแบบใหม่ (ช้ากว่าวันที่ในพงศาวดารพม่าสิบวัน)

กล่าวกันว่ากองทัพพม่าเป็นฝ่ายได้รับชัยชนะในการปะทะครั้งแรก และกดดันกองทัพแนวหน้าของสยามได้Wyatt 2003: 88–89 พระนเรศวร พระเอกาทศรถ และองครักษ์เพียงไม่กี่คนยืนหยัดต่อสู้ต่อไป แต่เนื่องจากกองหน้าอื่น ๆ ของกองทัพสยามถอยทัพ กษัตริย์และมกุฎราชกุมารจึงตกอยู่ในวงล้อมกองทัพพม่า พระนเรศวรทรงเผชิญกับความตายอันแน่วแน่ จึงทรงท้ามังกยอชวาให้สู้ตัวต่อตัวบนช้างศึกDamrong 2001: 131 แม้ว่ากองทหารของมังกยอชวาล้อมเชื้อพระวงศ์สยามทั้งสองพระองค์ไว้ได้ แต่ด้วยเหตุผลบางประการ พระองค์จึงยอมรับคำท้านั้น (สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ นักประวัติศาสตร์สยาม ทรงสันนิษฐานว่า มกุฎราชกุมารพม่าทรงยอมรับคำท้านี้เพราะ "ความภาคภูมิใจในราชสำนักที่สอดคล้องกับพระชาติอันสูงส่งของพระองค์" และเนื่องจากพระองค์ "รู้สึกละอายที่จะไม่ยอมรับคำท้านี้") พระมหาอุปราชาได้ยินดังนั้น จึงไสช้างนามว่า พลายพัทธกอ เข้าชนเจ้าพระยาไชยานุภาพเสียหลัก พระมหาอุปราชาทรงฟันสมเด็จพระนเรศวรด้วยพระแสงของ้าว แต่สมเด็จพระนเรศวรทรงเบี่ยงหลบทัน จึงฟันถูกพระมาลาหนังขาด จากนั้นเจ้าพระยาไชยานุภาพชนพลายพัทธกอเสียหลัก สมเด็จพระนเรศวรทรงฟันด้วยพระแสงของ้าวถูกพระมหาอุปราชาเข้าที่อังสาขวา สิ้นพระชนม์อยู่บนคอช้าง ในขณะเดียวกัน พระเอกาทศรถก็สู้กับ "เจ้าเมืองชามะโรง" และสังหารได้เช่นกันDamrong 2001: 132

จากนั้นกองทัพพม่าจึงเริ่มยิง ทำให้ควาญช้างด้านหน้าของพระนเรศวรและควาญช้างตรงกลางของพระเอกาทศรถเสียชีวิต กระสุนปืนยังโดนพระหัตถ์ของกษัตริย์ แต่กองทัพสยามก็เข้ามาช่วยเหลือกษัตริย์สยามและมกุฎราชกุมารให้ปลอดภัย

อย่างไรก็ตาม ไม่มีบันทึกอื่น ๆ ของสยาม รวมถึงบันทึกสองฉบับแรกเกี่ยวกับการต่อสู้ที่เขียนขึ้นใน ค.ศ. 1647 และ 1690 รายงานการปะทะอย่างเป็นทางการระหว่างพระนเรศวรและมังกยอชวาTerwiel 2013: 22–23, 29

บันทึกพงศาวดารพม่า
พงศาวดารพม่ารายงานว่า กองทัพของมังกยอชวาทะลวงเข้าไปถึงเขตชานเมืองอยุธยา กองทัพพระนเรศวรจึงปะทะกับกองทัพมังกยอชวาที่นั่น จากนั้นจึงเกิดการต่อสู้เมื่อวันที่  ทั้งผู้บัญชาการฝ่ายพม่าและสยามต่างต่อสู้กันบนช้างศึก ในระหว่างการสู้รบ ช้างศึกพม่าชื่อ Pauk-Kyaw Zeya () ที่เจ้าเมืองชามะโรง (, Zapayo) ขี่อยู่ เกิดตกมันและได้บุกโจมตีแนวหน้าของสยามไปยังพระนเรศวรในตอนแรก แต่ช้างกลับถูกผลักกลับไป ช้างศึกตัวนี้จึงกลับไปยังแนวพม่า และไล่ตามช้างของมังกยอชวาHmannan Vol. 3 2003: 94Maha Yazawin Vol. 3 2006: 94

มังกยอชวาและควาญช้างสองคนของพระองค์พยายามต่อสู้กับช้างที่กำลังโกรธแค้น แต่ช้างของพวกเขาถูกผลักออกจากตำแหน่งจนทำให้ศัตรูมองเห็นได้ ช้างทั้งสองตัวถูกสยามยิงใส่ทันที และมังกยอชวากับควาญช้างด้านหน้าถูกยิงด้วยปืนครก ควาญช้างคนกลางที่รอดชีวิตเพียงคนเดียวนาม Tuyin Bala () พยายามปกปิดการสิ้นพระชนม์ของมังกยอชวาด้วยการให้พระวรกายของมกุฎราชกุมารเอนพิงหลัง ขณะที่เขาสามารถขี่ช้างไปด้านหลังแนวรบได้ กองบัญชาการของพม่าหรือสยามไม่มีใครรู้เรื่องการสิ้นพระชนม์นี้ และการสู้รบก็ดำเนินต่อไป การสู้รบสิ้นสุดลงด้วยการที่กองทัพสยามถอยทัพกลับอยุธยา หลังการสู้รบ กองบัญชาการพม่าที่ตอนนี้นำโดยตะโดธรรมราชาที่ 3 แห่งแปรรู้เรื่องการสิ้นพระชนม์ และพวกเขาตัดสินใจถอยทัพแทนที่จะโจมตีเมืองต่อ

การวิเคราะห์
BJ Terwiel รายงานว่ามีบันทึกเกี่ยวกับสงครามนี้ 10 แห่งโดยนักเขียนพื้นเมือง ยุโรป และเปอร์เซีย: (สยาม 4 แห่ง, พม่าแห่งเดียว, บันทึกยุโรปในช่วงปลายคริสต์ศตวรรษที่ 16 ถึงต้นคริสต์ศตวรรษที่ 17 4 แห่ง และบันทึกเปอร์เซียปลายคริสต์ศตวรรษที่ 17 แห่งเดียว)Terwiel 2013: 30 เรื่องการยุทธหัตถีอย่างเป็นทางการระหว่างพระนเรศวรกับมังกยอชวาปรากฏในบันทึกพระราชพงศาวดารสยามเพียงแห่งเดียวTerwiel 2013: 22–25 จากการวิเคราะห์บันทึกสิบแห่งของ Terwiel มังกยอชวาและพระนเรศวรต่างต่อสู้กันด้วยช้างศึก แต่อาจไม่มีการท้าประลองอย่างเป็นทางการเกิดขึ้น Terwiel กล่าวว่า เป็นไปได้ยากมากที่มังกยอชวาจะตกลงประลองอย่างเป็นทางการ เพราะการตกลงเช่นนั้นจะ "เสี่ยงต่อการรุกรานอย่างแสนสาหัสที่ดำเนินไปอย่างราบรื่นและไร้อุปสรรค"Terwiel 2013: 31–32 ในระหว่างการสู้รบ ช้างศึกของพระนเรศวรถูกกองทัพพม่าล้อมวง ในช่วงเวลาสำคัญนั้น ช้างศึกพม่าตัวหนึ่งตกมันและโจมตีช้างของมังกยอชวา เมื่อเห็นว่ามังกยอชวากำลังลำบาก พระนเรศวรจึง "เข้าประชิด" และพระองค์ (หรือนักรบคนใดคนหนึ่งที่ขี่ม้าไปกับพระองค์ อาจเป็นชาวโปรตุเกส) ยิงปืนใส่มกุฎราชกุมารมังกยอชวาจนบาดเจ็บสาหัสTerwiel 2013: 33 พระนเรศวร "โชคดีที่รอดพ้นจากสถานการณ์อันตรายร้ายแรงได้" แต่ก็สามารถใช้ประโยชน์จากเหตุการณ์ได้อย่างรวดเร็วเช่นกันTerwiel 2013: 34 Terwiel ระบุว่า "บันทึกของพม่าและยุโรปนั้นใกล้เคียงกับสิ่งที่อาจเกิดขึ้นจริงมากกว่า" และ "การท้าประลองกันซ้ำแล้วซ้ำเล่าของพระนเรศวร แม้ว่าจะปรากฏในหนังสือประวัติศาสตร์ไทยหลายเล่มก็ตาม ควรถูกจัดให้เป็นเพียงเรื่องเล่าในตำนานเท่านั้น"

ผลที่ตามมา
แม้บันทึกทั้งหมดของพม่าและสยามมีความแตกต่างกันจำนวนมาก แต่บันทึกของทั้งสองเห็นพ้องต้องกันว่ากองทัพทั้งสองได้สู้รบกันใกล้กรุงศรีอยุธยา ซึ่งมังกยอชวาพ่ายแพ้ในการรบ และกองทัพพม่าได้ล่าถอยในเวลาต่อมา นับเป็นการทัพของหงสาวดีครั้งสุดท้ายในสยาม บัดนี้สยามได้รับเอกราชแล้ว ในอีกสิบสองปีต่อมา พม่าเป็นฝ่ายตั้งรับ "สถานการณ์สงครามพลิกผันเป็นครั้งแรกในรอบ 30 ปี"

พระวรกายของมังกยอชวาถูกนำกลับไปยังหงสาวดีในเดือนกุมภาพันธ์ ค.ศ. 1593(Hmannan Vol. 3 2003: 95): เดือนดะบ้อง 954 ME = 31 มกราคม ถึง 1 มีนาคม ค.ศ. 1593 ในแบบใหม่ กล่าวกันว่าพระเจ้านันทบุเรงทรงโศกเศร้าเสียใจอย่างยิ่ง จึงทรงจัดพิธีพระราชทานเพลิงพระศพพระโอรสองค์โตอย่างสมพระเกียรติต่อหน้าพระราชวังกัมโพชธานีHmannan Vol. 3 2003: 95 เจ้าชายที่สิ้นพระชนม์มีพระชนมายุ 34 พรรษา พระเจ้านันทบุเรงผู้หวั่นไหวทรงรอนานกว่าเก้าเดือนก่อนที่จะแต่งตั้งมังรายกะยอฉะวาที่ 2 เป็นรัชทายาทองค์ใหม่ในวันที่ (Maha Yazawin Vol. 3: 95): วันพุธ ขึ้น 8 ค่ำ เดือนปยาโต 955 ME = 29 ธันวาคม ค.ศ. 1593

ชีวิตส่วนพระองค์
พระมเหสีองค์แรกคือพระนางนะชีนแมดอ พระธิดาองค์เดียวในอุปราชตะโดเมงสอแห่งอังวะกับอังวะมิบะยาMaha Yazawin Vol. 3 2006: 77 พระนางอยู่เคียงข้างพระองค์เมื่อครั้งขึ้นเป็นมกุฎราชกุมารใน ค.ศ. 1581 ตามบันทึกพงศาวดาร พระองค์ใช้เวลาส่วนใหญ่ไปกับการเกี้ยวพาราสีสตรีอีกคนหนึ่งนามพระนางราชธาตุกัลยา ซึ่งเป็นพระปิตุจฉา (อาหญิง, น้องสาวของพ่อ แต่พระนางอายุน้อยกว่าพระองค์ปีเดียวOhn Shwe 1966: xxviii) ใน ค.ศ. 1583 พระนางนะชีนแมดอทรงบ่นอย่างขมขื่นแก่พระบิดามารดาของพระนาง ซึ่งนำไปสู่ความขัดแย้งครั้งใหญ่ระหว่างพระบิดามารดาของพระนางกับพระเจ้านันนทุเรง ความขัดแย้งดังกล่าวนำไปสู่การก่อกบฏอังวะใน ค.ศ. 1584Maha Yazawin Vol. 3 2006: 78–79

มังกยอชวายังเกี้ยวพาราสีพระนางราชธาตุกัลยาอย่างต่อเนื่อง และพระนางปฏิเสธการเกี้ยวพาราสีของพระองค์ในอีกหลายปีต่อมา เจ้าหญิงได้รับการคุ้มครองจากพระเจ้านันนทุเรง แต่ในเดือนตุลาคม ค.ศ. 1586 พระเจ้านันนทุเรงเสด็จออกจากหงสาวดีพร้อมกองทัพเพื่อเตรียมการรุกรานสยามครั้งที่สามในรัชสมัยของพระองค์ เมื่อพระราชบิดาเสด็จไปแล้ว มังกยอชวาจึงบังคับเจ้าหญิงให้เป็นพระมเหสีของตน และหย่าร้างกับพระนางนะชีนแมดออย่างเป็นทางการ พระเจ้านันนทุเรงเสด็จกลับหงสาวดีในเดือนมิถุนายน ค.ศ. 1587 เนื่องด้วยการรบที่ล้มเหลว และพระมหากษัตริย์ทรงไม่พอพระทัยอย่างยิ่งเมื่อทรงทราบข่าวที่เกิดขึ้นขณะที่พระองค์ไม่อยู่Maha Yazawin Vol. 3 2006: 88 กระนั้น พระเจ้านันทบุเรงไม่ได้ยกเลิกการสมรส พระนางราชธาตุกัลยายังคงเป็นอัครพระมเหสีของมังกยอชวาจนกระทั่งพระองค์สิ้นพระชนม์Htin Aung 1967: 137

 ในวัฒนธรรมสมัยนิยม 
มีนักแสดงผู้รับบท มังกยอชวา ได้แก่

 สถาพร มุกดาประกร จากภาพยนตร์เรื่อง นเรศวรมหาราช (2500)
 ภูมิ พัฒนายุทธ จากภาพยนตร์เรื่อง มหาราชดำ (2524)
 อานนท์ สุวรรณเครือ จากละครเรื่อง สมเด็จพระนเรศวรมหาราช (2530)
 วสันต์ คุ้มสอน จากภาพยนตร์เรื่อง ขุนศึก (2546)
 อภิชาติ พัวพิมล จากละครเรื่อง กษัตริยา (2546) และ มหาราชกู้แผ่นดิน (2547)
 เจษฎา รุ่งสาคร จากภาพยนตร์เรื่อง สุพรรณกัลยา (2547)
 นภัสรัญชน์ มิตรธีรโรจน์ จากภาพยนตร์เรื่อง ตำนานสมเด็จพระนเรศวรมหาราช (2550–2557)
 อดิศร อรรถกฤษณ์ จากละครเรื่อง ขุนศึก (2555)
 อังค์กูณฑ์ ธนาทรัพย์เจริญ จากละครเรื่อง ตำนานสมเด็จพระนเรศวรมหาราช เดอะซีรีส์ (2560 - 2562)
 อธิบดี เพ็ชรเทศ จากละครเรื่อง จอมใจอโยธยา (2568)
 ณภัทร เสียงสมบุญ จากละครเรื่อง หงสาวดี (2569)

 ดูเพิ่ม 
 รายพระนามพระมหาอุปราชาพม่า

หมายเหตุ

อ้างอิง

บรรณานุกรม














  [เจ้าภาพพิมพ์ในงานปลงศพ คุณหญิงปฏิภาณพิเศษ (ลมุน อมาตยกุล) ณ วัดประยุรวงศาวาส วันที่ 9 มีนาคม พ.ศ. 2479]
  [พระเจ้าน้องยาเธอ กรมขุนกำแพงเพชรอรรคโยธินทร์ โปรดให้พิมพ์ครั้งแรกในงานพระราชทานเพลิงศพ เจ้าจอมมารดาวาดรัชกาลที่ ๕]
 ม.จ.ชาตรีเฉลิม ยุคล. ตามรอยสมเด็จพระนเรศวรมหาราช --กรุงเทพฯ : แพรวสำนักพิมพ์, 2549. ISBN 9748813045

หมวดหมู่:พระมหาอุปราชาพม่า
หมวดหมู่:บุคคลในประวัติศาสตร์กรุงศรีอยุธยา
หมวดหมู่:ราชวงศ์ตองอู