เมงเยสีหตูที่ 2 แห่งตองอู

เมงเยสีหตู (, ; ประมาณ 6 สิงหาคม 1550 – 11 สิงหาคม 1609) ในระหว่าง ค.ศ. 1584 — 1597 เป็นพระเจ้าตองอูในฐานะประเทศราชของหงสาวดีในรัชสมัยพระเจ้านันทบุเรง พระญาติของพระองค์ แล้วจึงประกาศเอกราชระหว่าง ค.ศ. 1597 — 1609 อาณาจักรเล็ก ๆ ของพระองค์เป็นหนึ่งในจำนวนหลายรัฐที่แยกตัวหลังจากการล่มสลายของอาณาจักรตองอู

ภายหลังจากการแยกตัว พระองค์ได้เป็นพันธมิตรกับพระเจ้ายะไข่มี่นยาซาจี้ และเมื่อเข้ายึดหงสาวดีในเดือนธันวาคม ค.ศ. 1599 พันธมิตรทั้งสองได้เข้าปล้นกรุงหงสาวดีและเผาเมืองทิ้งก่อนที่ไฟจะมอดดับในอีก 2 เดือนถัดมา พร้อมกันนี้ยังได้ตอบโต้การรุกรานของอาณาจักรอยุธยา

เมงเยสีหตูที่ 2 สวรรคตเมื่อวันที่ 11 สิงหาคม ค.ศ. 1609 หรือ 5 วันหลังจากวันคล้ายวันพระราชสมภพขณะมีพระชนมายุครบ 59 พรรษาและก่อนที่อังวะจะมารุกรานตองอูในปีถัดมา

 ภูมิหลัง 
เมงเยสีหตูเป็นพระราชโอรสพระองค์ใหญ่ในพระเจ้ามังฆ้องที่ 2 แห่งตองอูกับอัครมเหสีเล่จู้นมิบะย่า และเสด็จพระราชสมภพที่ตองอูประมาณวันที่ 6 สิงหาคม ค.ศ. 1550ตามการอนุมานจากบันทึกพงศาวดาร พบว่าวันพระราชสมภพของพระองค์คือ: 30 กรกฎาคม ค.ศ. 1550 (ขึ้น 15 ค่ำ เดือนวากอง 912 ME), 6 สิงหาคม ค.ศ. 1550 (แรม 7 ค่ำ เดือนวากอง 912) หรือ 13 สิงหาคม ค.ศ. 1550 (แรม 14 ค่ำ เดือนวากอง 912) พงศาวดาร (Maha Yazawin Vol. 3 2006: 108) และ (Hmannan Vol. 3 2003: 114) ระบุว่าพระองค์ทรงมอบหมายให้สร้างพระราชวังหลังใหม่เมื่อพระชนมายุ 52 พรรษา 3 เดือน (เข้าสู่ปีที่ 53 เป็นเวลา 3 เดือน) และทรงประทับอยู่ในพระราชวังหลังใหม่เมื่อพระชนมายุ 52 พรรษา 7 เดือน (เข้าสู่ปีที่ 53 เป็นเวลา 7 เดือน) ตามบันทึกของ (Maha Yazawin Vol. 3 2006: 104) พระองค์ทรงมอบหมายให้สร้างพระราชวังหลังใหม่ในพระราชพิธีราชาภิเษกเมื่อขึ้น 8 ค่ำ เดือนนะดอ 964 ME (21 พฤศจิกายน ค.ศ. 1602) และเสด็จขึ้นพระราชวังหลังใหม่เมื่อขึ้น 10 ค่ำ เดือนดะกู้ตอนปลาย 964 ME (21 มีนาคม ค.ศ. 1603) หมายความว่าพระองค์เสด็จพระราชสมภพในหรือหลังขึ้น 11 ค่ำ เดือนวากอง 912 (24 กรกฎาคม ค.ศ. 1550) และในหรือก่อนขึ้น 8 ค่ำ เดือนตอตะลี่น 912 ME (19 สิงหาคม ค.ศ. 1550) แต่เนื่องจากพระองค์เสด็จพระราชสมภพในวันพุธ ทำให้ต้องเสด็จพระราชสมภพในวันที่ 30 กรกฎาคม, 6 สิงหาคม หรือ 13 สิงหาคม ค.ศ. 1550 พระราชบิดาเป็นพี่/น้องชายต่างมารดากับพระเจ้าบุเรงนองแห่งราชวงศ์ตองอู พระราชมารดาเป็นพระราชธิดาในพระเจ้าบาเยงทเวแห่งอาณาจักรแปร และพระราชปนัดดาในพระเจ้านรปติที่ 1 แห่งอังวะMaha Yazawin Vol. 3 2006: 83

 อาชีพช่วงต้น 
ผู้ว่าราชการสารวดี (ประมาณ ค.ศ. 1564–74)
แม้ว่าพงศาวดารไม่ได้ให้ข้อมูลเกี่ยวกับพระชนม์ชีพช่วงต้น ดูเหมือนว่าเจ้าชายหนุ่มจะสร้างความประทับใจให้กับพระเจ้าหงสาวดีผู้เป็นพระปิตุลา ตอนพระองค์มีพระชนมายุประมาณ 14 พรรษา พระองค์ได้รับการแต่งตั้งเป็นเจ้าฟ้าสารวดี เมืองขนาดเล็กในภาคพะโคในปัจจุบัน พร้อมบรรดาศักดิ์ มังกะยอดิน ()Maha Yazawin Vol. 2 2006: 277 ในเดือนตุลาคม ค.ศ. 1564 กษัตริย์ให้พระราชนัดดา 14 พรรษาองค์นี้คุมทัพที่ 5 ที่มี 12,000 นายในการทัพสู่ล้านนาและล้านช้างที่จะมาถึงMaha Yazawin Vol. 2 2006: 276–278 แม้ว่าจะไม่ใช่เรื่องแปลกที่เจ้าชายพม่าวัยหนุ่มจะได้รับเชิญให้ไปประจำการแนวหน้า แต่เป็นเรื่องไม่ปกติที่เด็กชายวัย 14 พรรษาจะได้รับตำแหน่งสูงส่งเช่นนี้ ผู้บัญชาการกองทัพอีกห้าคนจากกองกำลังบุกครองที่มีกำลังพล 64,000 นาย ได้แก่ กษัตริย์ มกุฎราชกุมาร พระราชบิดา และพระปิตุลาอีกสองพระองค์ ซึ่งล้วนมีอายุมากกว่าอย่างน้อยหนึ่งรุ่น และมีประสบการณ์ทางทหารมากมาย แน่นอนว่าพระองค์เสด็จมาเพื่อเป็นตัวแทนพระมหากษัตริย์ในกองทัพที่ประกอบด้วยกองทหารสยามเป็นส่วนใหญ่ อันที่จริง "ผู้แทน"ชาวสยามของพระองค์ล้วนมีประสบการณ์ทางทหารมาก่อน(Maha Yazawin Vol. 2 2006: 268–272): ในตอนแรก ผู้ว่าราชการพิษณุโลก สุโขทัย และสวรรคโลกต่อต้านกองกำลังรุกรานของพระเจ้าบุเรงนองใน ค.ศ. 1563 ก่อนเข้าร่วมในภายหลัง ทั้งหมดมีส่วนในการยึดครองอยุธยาของพระเจ้าบุเรงนองในภายหลังเมื่อเดือนกุมภาพันธ์ ค.ศ. 1564

กองทัพของพระองค์ในส่วนในการยึดครองเวียงจันทน์ในเดือนมกราคม ค.ศ. 1565 และใช้เวลาหลายเดือนในการเดินป่าบนเนินเขาลาวเพื่อติดตามสมเด็จพระไชยเชษฐาธิราชแห่งล้านช้างแต่ไร้ผล ตอนเสด็จกลับหงสาวดีในเดือนตุลาคม ค.ศ. 1565 พระองค์มีพระชนมายุ 15 พรรษาMaha Yazawin Vol. 2 2006: 289–292 ในเดือนตุลาคม ค.ศ. 1568 พระองค์ถูกเรียกตัวให้นำทัพที่ 5 จำนวน 5,000 นายที่ประกอบด้วยทหารจากล้านนาและเชียงตุง เพื่อปราบปรามกบฏในสยามตอนใต้และล้านช้างMaha Yazawin Vol. 2 2006: 310 กบฏสยามตอนใต้ถูกปราบในเดือนสิงหาคม ค.ศ. 1569 แต่กบฏล้านช้างยังคงลอยนวลอยู่ กองทัพของพระองค์ได้เข้าร่วมในการรุกรานล้านช้างใน ค.ศ. 1569Maha Yazawin Vol. 2 2006: 328–335

ตอนพระชนมายุ 20 พรรษา พระองค์สมรสกับพระนางเมงเกงสอ พระราชธิดาในพระเจ้าบุเรงนองกับพระนางจันทาเทวีในวันที่ 1 พฤษภาคม ค.ศ. 1571(Maha Yazawin Vol. 2 2006: 336): วันเสาร์ ขึ้น 7 ค่ำ เดือนนะโยน 933 ME = วันอังคาร ที่ 1 พฤษภาคม ค.ศ. 1570

รัชทายาทตองอู (1574–84)
ใน ค.ศ. 1574 พระองค์เสด็จกลับตองอูและกลายเป็นรัชทายาท พระองค์ทรงเข้าร่วมการทัพอีกสองครั้งในช่วงปีที่เหลือของพระเจ้าบุเรงนอง พระองค์นำทัพในการทัพ ค.ศ. 1575–76 ต่อกบฏในรัฐฉานโม่ญี่นและโม่ก้องทางเหนือMaha Yazawin Vol. 3 2006: 46 เขาเป็นผู้ร่วมบัญชาการสูงสุดในการรบที่ยะไข่ใน ค.ศ. 1581 แต่กองทัพของพระองค์แทบไม่ได้เข้าสู้รบเลย เนื่องจากพระเจ้านันทบุเรงทรงเลิกรบไม่นานหลังจากการสวรรคตของพระเจ้าบุเรงนองในเดือนตุลาคม ค.ศ. 1581Maha Yazawin Vol. 3 2006: 74–75

พระองค์เสด็จกลับไปสู่ประเทศที่สงบเงียบอย่างตบตา ซึ่งในขณะนั้น "อาจเป็นจักรวรรดิที่ใหญ่ที่สุดในประวัติศาสตร์เอเชียตะวันออกเฉียงใต้"Lieberman 2003: 152 และเป็น "จักรวรรดิที่ขยายอำนาจเกินขอบเขตอย่างไม่สมเหตุสมผล"Lieberman 2003: 154–155 การถ่ายโอนอำนาจเป็นไปอย่างราบรื่น ผู้ปกครองรัฐบริวารสำคัญทั้งหมดที่เคยปกครองอาณาจักรอิสระเมื่อก่อนหน้าไม่นานนี้ ต่างให้คำมั่นสัญญาว่าจะจงรักภักดีต่อกษัตริย์องค์ใหม่ ในขณะที่ยังคงรอคอยและดูท่าทีไปก่อนMaha Yazawin Vol. 3 2006: 77–78Aung-Thwin & Aung-Thwin 2012: 137 ส่วนพระเจ้านันทบุเรงไม่ไว้พระทัยข้าราชบริพารของตน โดยเฉพาะญาติพี่น้องของตนอย่างพระเจ้ามังฆ้องที่ 2 แห่งตองอูและพระเจ้าตะโดเมงสอแห่งอังวะ เมื่อตะโดเมงสอก่อกบฏใน ค.ศ. 1583–84 มังฆ้องจึงเข้าร่วมกับพระเจ้านันทบุเรงผู้ปราบกบฏในเดือนเมษายน ค.ศ. 1584Maha Yazawin Vol. 3 2006: 81–82

ครองเมืองตองอู (1584–97)

ข้ารับใช้ตามนาม
การสนับสนุนพระเจ้านันทบุเรงของมังฆ้องมีความสำคัญอย่างยิ่งต่อการที่พระราชโอรสของพระองค์ได้ครองเมืองสืบต่อ หลังจากการรบที่อังวะไม่ถึงสองเดือนเมื่อเดือนมิถุนายน ค.ศ. 1584 มังฆ้องถึงแก่พิราลัย พระเจ้านันทบุเรงทรงยอมให้มังกะยอดินขึ้นครองตำแหน่งพระเจ้าตองอู โดยพระราชทานบรรดาศักดิ์ เมงเยสีหตู  ซึ่งเป็นราชทินนามเดียวกันกับที่เมงเยสีหตูพระอัยกาเคยได้รับ

อย่างไรก็ตาม พระองค์และพระเจ้าประเทศราชพระองค์อื่น ๆ ทรงแสดงความจงรักภักดีต่อพระมหากษัตริย์เพียงในนามเท่านั้น เพราะต่างทรงใช้ความหมกมุ่นของพระเจ้านันทบุเรงที่มีต่อสยามที่ก่อกบฏในเดือนพฤษภาคม ค.ศ. 1584 เพื่อให้ได้อำนาจปกครองตนเองมากขึ้น และทรงสนับสนุนการทำสงครามของพระเจ้านันทบุเรงเพียงเล็กน้อย คือในการสงครามทั้งหมด เมงเยสีหตูทรงร่วมเข้ารบกับสยามใน ค.ศ. 1586–87 โดยส่งกำลังพลเพียงสองกรมทหาร (2,000 นาย)Maha Yazawin Vol. 3 2006: 86 ในการรุกราน ค.ศ. 1590–91Maha Yazawin Vol. 3 2006: 90 และ ค.ศ. 1592–93Maha Yazawin Vol. 3 2006: 93 พระองค์ส่งกำลังพลเพียงกรมทหารเดียว ในการปราบปรามกบฏใน ค.ศ. 1590–92 ที่โม่ก้อง (รัฐกะฉิ่นในปัจจุบัน) พระองค์ไม่ได้ทรงให้การสนับสนุนMaha Yazawin Vol. 3 2006: 90–92

ป้องกันพม่าตอนล่าง (1594–95)

แยกจากหงสาวดี
เมื่อถึงเวลานั้น ทุกคนต่างก็ดูแลตนเองกันหมดแล้วHarvey 1925: 182 แปรเข้ายึดพม่ากลางส่วนตะวันตกถึง Pakhan ทางตอนเหนือMaha Yazawin Vol. 3 2006: 95–96 หลังเหตุการณ์หวุดหวิด เมงเยสีหตูตัดสินพระทัยปกป้องดินแดนของตนเอง และไม่ช่วยพระเจ้านันทบุเรง เหล่าข้าราชบริพารองค์อื่น ๆ ก็มีแนวทางเดียวกัน ต่อมาใน ค.ศ. 1597 พระเจ้านันทบุเรงทรงบัญชาให้ผู้ปกครองตองอู ล้านนา และพม่าตอนบนส่งพระราชโอรสหัวปีไปยังพะโค โดยให้กักตัวไว้เป็นตัวประกันMaha Yazawin Vol. 3 2006: 97 ทั้งหมดปฏิเสธ ทั้งเมงเยสีหตูและนรธาเมงสอสละความสัมพันธ์ทางรัฐบริวารกับพระเจ้านันทบุเรงอย่างเป็นทางการHtin Aung 1967: 132 บุคคลอื่นอย่างพระเจ้าญองย่านแห่งอังวะและพระวรปิตาแห่งล้านช้างอาจยังไม่ประกาศเอกราชอย่างเป็นทางการ แต่ท้ายที่สุดก็แตกหักเช่นกันพงศาวดารระบุว่า พระเจ้าญองย่านไม่เคยประกาศเอกราชอย่างเป็นทางการ แต่พระราชโองการที่หลงเหลืออยู่ของพระเจ้าญองย่านบ่งชี้ว่าพระองค์ประกาศเอกราช (Than Tun Vol. 2 1985: 11): ญองย่านประกาศให้อังวะเป็นเมืองหลวงของพระองค์โดยไม่ได้รับพระบรมราชานุญาตจากพระเจ้านันทบุเรงในวันที่ 19 เมษายน ค.ศ. 1597 (Than Tun Vol. 1 1983: 18–19): เมื่อวันที่ 14 พฤศจิกายน ค.ศ. 1598 (แรม 1 ค่ำ เดือนดะซองโม่น 960 ME) พระเจ้าญองย่านประกาศอาณาจักรของตนให้ถึงจุดสูงสุดในฐานะจักรวรรดิตองอู (Stuart-Fox 2008: 38): ล้านช้างไม่ได้สละความเป็นเมืองขึ้นของพม่าอย่างเป็นทางการจนกระทั่ง ค.ศ. 1603

เอกราช (1597–1609)

การพิชิตหงสาวดี (1598–99)

พระเจ้านันทบุเรงตกอยู่ในภาวะตกต่ำอย่างหนัก อำนาจของพระองค์ตลอดปีถัดมายิ่งเสื่อมถอยลงในสองภูมิภาคที่เหลือที่พระองค์ยังคงปกครองอยู่ ได้แก่ ดินแดนหงสาวดีและดินดอนสามเหลี่ยมปากแม่น้ำอิรวดี บุรุษที่แข็งแรงส่วนใหญ่หลบหนีไปที่อื่นแล้วMaha Yazawin Vol. 3 2006: 98 เมงเยสีหตูเล็งเห็นถึงความมั่งคั่งมหาศาลของหงสาวดี รวมถึงโอกาสในการค้าขายทางทะเลในพม่าตอนล่าง จึงได้ร่วมมือกับพระเจ้ายะไข่ยาซาที่ 2 ฝ่ายพันธมิตรตกลงที่จะร่วมกันโจมตีจักรวรรดิที่เหลืออยู่ และแบ่งปันทรัพย์สมบัติที่ปล้นมาได้ พระองค์เลือกยะไข่ ซึ่งเป็นอาณาจักรที่อยู่ไกลที่สุด โดยคิดว่าหลังได้ส่วนแบ่งจากทรัพย์สมบัติแล้ว ชาวยะไข่ก็จะกลับบ้าน ไม่เป็นคู่แข่งในพม่าตอนล่างอีกต่อไป

ในเดือนมีนาคม ค.ศ. 1598(Maha Yazawin Vol. 3 2006: 98): เดือนดะกู้ตอนปลาย 959 ME = 8 มีนาคมถึง 5 เมษายน ค.ศ. 1598 ตามแบบใหม่ เมงเยสีหตูเคลื่อนทัพลึกเข้าไปในดินแดนหงสาวดี โดยส่งกองทัพ 5,000 นายไปที่Kawliya ซึ่งอยู่ห่างจากหงสาวดีไปทางตะวันออกเฉียงเหนือ 60 กิโลเมตร ในวันที่ (Sandamala Linkara Vol. 2 1999: 77): วันอังคาร ขึ้น 11 ค่ำ เดือนดะซองโม่น 960 ME = 10 พฤศจิกายน ค.ศ. 1598 ตามแบบใหม่ กองกำลังทางบกและทางทะเลของชาวยะไข่จำนวน 30,000 นายได้เดินทางออกจากมเยาะอู้ไปยังพม่าตอนล่าง กองทัพเรือของชาวยะไข่ยึดเมืองท่าหลักตาน-ลยีน (สิเรียม) ได้ในเดือนมีนาคม ค.ศ. 1599(Maha Yazawin Vol. 3 2006: 98): เดือนดะบ้อง 960 ME = 24 กุมภาพันธ์ถึง 26 มีนาคม ค.ศ. 1599 ตามแบบใหม่ ในเดือนเมษายน ฝ่ายพันธมิตรได้ปิดล้อมหงสาวดี หลังล้อมเมืองประมาณเก้าเดือน มังรายกะยอฉะวา รัชทายาทของพระเจ้านันทบุเรง ได้แปรพักตร์โดยสัญญาว่าจะปฏิบัติอย่างดี แต่ก็ถูกประหารชีวิตอย่างรวดเร็วHarvey 1925: 182–183Maha Yazawin Vol. 3 2006: 99 หลังจากการแปรพักตร์ กษัตริย์ทรงยอมจำนนในวันที่ (Maha Yazawin Vol. 3 2006: 100): วันอาทิตย์ ขึ้น 4 ค่ำ เดือนปยาโต 961 ME = 19 ธันวาคม ค.ศ. 1599 ตามแบบใหม่ กษัตริย์ที่พ่ายแพ้และพระบรมวงศานุวงศ์ถูกส่งไปยังตองอูMaha Yazawin Vol. 3 2006: 100

ผู้ชนะแบ่งทรัพย์สมบัติจำนวนมากของหงสาวดีที่สะสมมาตลอด 60 ปีที่ผ่านมาในฐานะเมืองหลวงจักรวรรดิ ทองคำ เงิน และอัญมณีมีค่าถูกแบ่งเท่า ๆ กัน ส่วนแบ่งของชาวยะไข่ประกอบด้วยปืนใหญ่ทองเหลืองหลายกระบอก รูปปั้นสัมฤทธิ์แบบเขมร 30 รูป และช้างเผือกหนึ่งตัว ตองอูได้รับพระเขี้ยวแก้วกับบาตรแห่งลังกา และโบราณวัตถุทางศาสนาที่ศักดิ์สิทธิ์อื่น ๆ ส่วนแบ่งของตองอูเพียงอย่างเดียวรวมแล้วมีมากกว่าสิบขบวนกองเกวียน แต่ละขบวนประกอบด้วยช้างและม้า 700 ตัวHtin Aung 1967: 133–134 ขณะเดียวกัน พวกเขาได้รับข่าวว่าสมเด็จพระนเรศวรและกองทัพกำลังยกพลไปยังพม่าตอนล่าง ขณะที่พระองค์กำลังวางแผนยึดครองพม่าตอนล่าง ภารกิจแรกของเมงเยสีหตูคือการนำของที่ปล้นมาได้ไปยังเขตแดนปลอดภัยของตองอู เมื่อวันที่ วันที่ตามพงศาวดารมหาราชวงศ์ ฉบับหอแก้ว (Hmannan Vol. 3 2003: 103): ขึ้น 2 ค่ำ เดือนดะบ้อง 961 ME = 15 กุมภาพันธ์ ค.ศ. 1600 ส่วนมหาราชวงศ์ระบุเป็นขึ้น 8 ค่ำ เดือนดะบ้อง 961 ME (21 กุมภาพันธ์ ค.ศ. 1600 ตามแบบใหม่) พระองค์และกองทัพเสด็จกลับมาพร้อมกับของที่ปล้นมาได้ไปยังตองอู ปล่อยให้ชาวยะไข่เป็นผู้ควบคุมเมือง กองทัพยะไข่ปล้นสะดมสมบัติที่เหลืออยู่ในพระราชวังและเมืองอย่างเป็นระบบ และจุดไฟเผาเมือง พระราชวังกัมโพชธานีและนครพะโคที่พระเจ้าบุเรงนองสร้างขึ้นใหม่ใน ค.ศ. 1565–68 ถูกเผาทำลาย จากนั้นฝ่ายยะไข่จึงออกเดินทางไปยังตาน-ลยีน และขนของที่ปล้นมาได้ไปยังมเยาะอู้ จักรวรรดิตองอู "ที่กล้าหาญและประสบความสำเร็จทางการทหารมากที่สุดในประวัติศาสตร์ของประเทศพม่า" จึงล่มสลายในที่สุดAung-Thwin and Aung-Thwin 2012: 138Lieberman 2003: 156

กองทัพของพระนเรศวรมหาราชเดินทัพถึงพะโคในวันที่ (Damrong 2001: 162) ระบุว่า สมเด็จพระนเรศวรมหาราชเสด็จถึงพะโคในวันขึ้น 10 ค่ำ เดือน 4 ของสยาม แปดวันหลังอุปราชตองอูเสด็จออกไปแล้ว แต่บรรณาธิการ (คริส เบเกอร์) หรือผู้แปล (Aung Thein) แทรก/แปลเดือนสี่ของสยามเป็นเมษายน เมื่อกรมพระยาดำรงราชานุภาพเขียนไว้ในคริสต์ทศวรรษ 1920 ปฏิทินสยามยังไม่ได้เปลี่ยนไปใช้ในรูปปัจจุบัน เดือนอ้ายของสยามคือ "มิคสิร" ไม่ใช่มกราคมตามที่กำหนดใน ค.ศ. 1941 ดังนั้น เดือนที่ 4 ของสยามในสมัยกรมพระยาดำรงราชานุภาพยังคงเป็นเดือน "ผัคคุณ" ซึ่งเทียบเท่ากับเดือนดะบ้องของพม่า และเนื่องจากพงศาวดาร ฉบับหอแก้วระบุว่าเมงเยสีหตูเสด็จออกจากพะโคในวันขึ้น 2 ค่ำ เดือนดะบ้อง แล้วพระนเรศวรเสด็จถึงในแปดวันต่อมา ทำให้สมเด็จพระนเรศวรมหาราชเสด็จมาถึงในวันขึ้น 10 ค่ำ เดือนผัคคุณ/ดะบ้อง 961 ME แต่พบเพียงเมืองร้างที่ถูกวางเพลิงไว้แล้ว พระองค์จึงเดินทัพไปทางเหนือ โดยไม่รู้ตัวว่ากองทัพยะไข่ยังคงอยู่ในตาน-ลยีนทางใต้

การรุกรานพม่าตอนล่างของสยาม (1600)

เมงเยสีหตูและกองทัพเสด็จกลับไปยังตองอูในวันที่ (Maha Yazawin Vol. 3 2006: 100): แรม 5 ค่ำ เดือนดะบ้อง 961 ME = 3 มีนาคม ค.ศ. 1600 ตามแบบใหม่ สมเด็จพระนเรศวรมหาราชกับกองทัพสยามเสด็จมาถึงในไม่กี่สัปดาห์ต่อมา และล้อมเมือง กองทัพสยามพยายามระบายน้ำออกจากคูเมืองโดยการสร้างทางระบายน้ำไปยังแม่น้ำ Paunglaung แต่แผนการอันทะเยอทะยานนี้ต้องล้มเหลวเมื่อเสบียงฝ่ายสยามหมดลง กองกำลังยะไข่ที่พระนเรศวรไม่ได้คาดหมายว่าจะคงอยู่ในพม่าตอนล่าง ได้ตัดเส้นทางส่งเสบียงของสยาม และเดินทางกลับพะโค เมื่อเผชิญกับความเป็นไปได้ที่จะถูกล้อม พระนเรศวรจึงเลิกการปิดล้อมในวันที่ (Maha Yazawin Vol. 3 2006: 101) และ (Hmannan Vol. 3 2003: 105): วันเสาร์ แรม 10 ค่ำ เดือนกะโซน 962 ME = 6 พฤษภาคม ค.ศ. 1600 และได้เคลื่อนพลออกไปยังชายแดน แต่พระองค์ต้องฝ่าฟันการซุ่มโจมตีของชาวยะไข่และสูญเสียกำลังพลอย่างหนักก่อนที่จะถึงชายแดน ถึงกระนั้น พระนเรศวรมหาราชประสบความสำเร็จในการขยายอำนาจควบคุมไปทั่วชายฝั่งตะนาวศรีถึงเมาะตะมะ

แบ่งการควบคุมพม่าตอนล่างกับยะไข่
เนื่องจากภัยของสยามยังอยู่ใกล้ เมงเยสีหตูตกลงที่จะยึดพม่าตอนล่างไว้กับยะไข่ พระองค์อาจไม่มีทางเลือกในเรื่องนี้ โดยเฉพาะอย่างยิ่งเมื่อชาวยะไข่เป็นฝ่ายที่เอาชนะการรุกรานของสยามได้เป็นส่วนใหญ่ ในข้อยินยอมสำคัญ พระองค์ตกลงให้ชาวยะไข่ควบคุมตาล-ลยีน ซึ่งเป็นท่าเรือหลักของพม่าตอนล่าง โดยแลกกับส่วนแบ่งรายได้จากภาษีท่าเรือMaha Yazawin Vol. 3 2006: 104 ในเดือนมิถุนายน ค.ศ. 1600Than Tun 2011: 135 พระเจ้ายาซาทรงแต่งตั้งกัปตันชาวโปรตุเกสนาม ฟีลีปึ ดึ บรีตู อี นีโกตึพงศาวดารมาตรฐาระบุชื่อเป็น Nga Zinga นักวิชาการ (ตะวันตก) สายหลักระบุ Nga Zinga เข้ากับฟีลีปึ ดึ บรีตู อี นีโกตึ แต่จาก (Than Tun 2011: 128–141) Pawtugi Yazawin ประวัติศาสตร์โปรตุเกสที่เขียนโดยลูกหลานของพวกเขา ระบุว่าดึ บรีตูไม่ได้เป็นทั้ง Nga Zinga หรือผู้ว่าราชการตาล-ลยีน ในระหว่างที่รับราชการเป็นผู้ว่าราชการ ก็มีกองทหารรักษาการณ์ที่ประกอบด้วยทหารรับจ้างต่างชาติเป็นหลัก

แม้จะต้องพึ่งพารายได้ของตาล-ลยีน แต่เมงเยสีหตูไม่ได้ทำอะไรเลยเมื่อผู้ปกครองคนอื่นพยายามยึดครองท่าเรือ โดยใน ค.ศ. 1601 กองทหารตาล-ลยีนสามารถต้านทานการโจมตีได้ถึงสองครั้งของYan Naing เจ้าเมืองแปร และพญาลอ เจ้ามอญ ภายหลังในปีนั้น กองทหารถูกล้อมโดยพญาทะละ อุปราชเมาะตะมะที่สยามแต่งตั้ง เป็นเวลา 7 เดือนจนถึงพฤษภาคม ค.ศ. 1602Than Tun 2011: 134 พญาทะละลงนามสันติภาพกับดึ บรีตูด้วยการสมรสแบบพันธมิตรระหว่างพระธิดาของพระองค์และ Simon บุตรของดึ บรีตูThan Tun 2011: 136 ตลอดเวลานั้น เมงเยสีหตูได้ตั้งกองกำลังรักษาการณ์ไว้ใกล้กับตาล-ลยีนและเมาะตะมะ เพื่อป้องกันไม่ให้สงครามลุกลามออกไป แต่นอกจากนี้ก็ไม่มีอะไรอีกMaha Yazawin Vol. 3 2006: 105 เมื่อถึงเวลานั้น แม้แต่อำนาจของกษัตริย์ยะไข่เหนือกองทหารที่นำโดยโปรตุเกสก็เป็นเพียงนามเท่านั้น ดึ บรีตูยังคงติดต่อกับ Aires de Saldanha อุปราชกัว เพื่อให้ตาล-ลยีนกลายเป็นอาณานิคมโปรตุเกส

ราชาภิเษก
เมื่อวันที่ (Maha Yazawin Vol. 3 2006: 105): วันศุกร์ ขึ้น 10 ค่ำ เดือนกะกู้ตอนปลาย 964 ME = 21 มีนาคม ค.ศ. 1603 ตามแบบใหม่ เมงเยสีหตูขึ้นครองราชย์เฉลิมพระนาม มหาธรรมราชา () ส่วนอัครมเหสีได้รับเฉลิมพระนามเป็น อตุลอัคคมหาเทวี () นะฉิ่นเหน่าง์ พระราชโอรสพระองค์ใญ่ ได้รับการแต่งตั้งเป็นรัชทายาท พระองค์ยังสถาปนาพระอนุชาองค์โตเป็นพระเจ้าแปรตะโดธรรมราชา () แสดงให้เห็นว่าพระองค์มีแผนการเกี่ยวกับแปร อาณาจักรทางตะวันตกของพระองค์

เสียท่าเรือพม่าตอนล่าง
ประมาณเดือนมีนาคม/เมษายน ค.ศ. 1603(Than Tun 2011: 135): De Brito was appointed governor of Syriam by the viceroy of Goa, and left Goa in March 1603. He probably got back to Syriam in March or April 1603. ชาวโปรตุเกสที่ตาล-ลยีนประกาศจงรักภักดีต่อจักรวรรดิโปรตุเกสและตัดความสัมพันธ์กับทั้งยะไข่และตองอูPhayre 1967: 126Maha Yazawin Vol. 3 2006: 106

เพื่อตอบสนองต่อสิ่งนี้ ตองอูและยะไข่ร่วมกันโจมตีตาล-ลยีนในฤดแล้งของ ค.ศ. 1603–04 เมงเยสีหตูเป็นผู้นำกองทัพตองอู แต่กองทัพเรือยะไข่ที่ประกอบด้วยเรือร้อยลำและและเรือรบกว่าร้อยลำ ถูกเรือรบโปรตุเกสไม่กี่ลำโจมตีจนพ่ายแพ้ใกล้แหลมนะกะริ และผู้บัญชาการ มกุฎราชกุมาร Min Khamaung ถูกจับกุมตัวไป กษัตริย์ยะไข่เองก็ทรงติดตามด้วยกองทัพเรืออีก 300 ลำ และร่วมกับกองทัพตองอูเข้าล้อมเมือง แต่แนวป้องกันของตาล-ลยีนยังคงคุมได้อยู่ ในการเจรจาครั้งต่อมาเมื่อ ค.ศ. 1604 ชาวยะไข่ตกลงที่จะจ่ายค่าไถ่ 50,000 ดูกัต เพื่อแลกกับการปล่อยตัวมกุฎราชกุมาร และให้ตาล-ลยีนมีสถานะเป็นอาณานิคมของโปรตุเกสMaha Yazawin Vol. 3 2006: 107

ช่วงปีสุดท้าย (1604–09)
ในช่วงปีสุดท้าย เมงเยสีหตูเห็นอาณาจักรของตนตกอยู่ภายใต้อิทธิพลของอาณาจักรอังวะและสิเรียมของโปรตุเกสที่ทรงอำนาจมากขึ้นเรื่อย ๆ การเข้ายึดครองสิเรียมของโปรตุเกส (พร้อมกับการถอนทัพของชาวยะไข่) ส่งผลให้อำนาจของตองอูเหนือพม่าตอนล่างสิ้นสุดลง ในปีต่อ ๆ มา โปรตุเกสได้แผ่ขยายอำนาจทั่วบริเวณดินดอนสามเหลี่ยมปากแม่น้ำอิรวดี และได้รับความจงรักภักดีจากเจ้าเมืองดินดอนสามเหลี่ยมปากแม่น้ำอิรวดี พรมแดนตองอูถูกผลักกลับไปยังหงสาวดี และอาณาจักรก็ถูกปิดกั้นจากทะเลโดยสิ้นเชิง การสูญเสียเส้นทางการค้าทางทะเลและรายได้จากท่าเรือต่าง ๆ ส่งผลเสียต่อเศรษฐกิจตองอู ในเวลาต่อมา แม้แต่พรมแดนพะโคก็ถูกโปรตุเกสบุกรุกอยู่เป็นประจำ พงศาวดารระบุว่ากองทัพของเมงเยสีหตูไม่มีอำนาจที่จะหยุดยั้งโปรตุเกสจากการปล้นสะดมพระบรมสารีริกธาตุในเจดีย์พุทธรอบพะโคได้Phayre 1967: 127Maha Yazawin Vol. 3 2006: 108

ขณะเดียวกันทางเหนือ พระเจ้าอะเนาะเพะลูนทรงรวมพม่าตอนเหนือและกลุ่มรัฐฉานด้านเดียวกันกับแม่น้ำสาละวินใน ค.ศ. 1606 ซึ่งเป็นผลงานที่เริ่มขึ้นโดยพระเจ้าญองย่าน พระราชบิดา และเข้ายึดแปรใน ค.ศ. 1608Phayre 1967: 127–128

ตองอูคือสถานที่ต่อไป แต่เมงเยสีหตูไม่ได้มีชีวิตอยู่เพื่อเห็นการเผชิญหน้ากัน พระองค์สวรรคตในวันที่ พงศาวดาร (Maha Yazawin Vol. 3 2006: 108) และ (Hmannan Vol. 3 2003: 114) ระบุว่าพระองค์สวรรคตใน วันอังคาร ขึ้น 15 ค่ำ เดือนวากอง 971 ME ซึ่งแปลงเป็น วันเสาร์ ที่ 15 สิงหาคม ค.ศ. 1609 แต่วันขึ้น 15 ค่ำเป็นข้อผิดพลาดทางการเขียน อย่างแรก ถือเป็นเรื่องไม่ปกติที่ระบุ "ขึ้น 15 ค่ำ" แทน "วันเพ็ญ" อย่างที่สอง พงศาวดารระบุว่าพิธีราชาภิเษกของนะฉิ่นเหน่าง์จัดขึ้นในวันศุกร์ แรม 6 ค่ำ เดือนวากอง 971 ME ซึ่งแปลงเป็นวันศุกร์ที่ 21 สิงหาคม ค.ศ. 1609 นั่นหมายความว่าวันอังคารสุดท้ายที่เป็นไปได้ในข้างขึ้นของเดือนที่พระมหากษัตริย์จะสวรรคตคือวันขึ้น 11 ค่ำ ซึ่งตรงกับ วันอังคาร ที่ 11 สิงหาคม ค.ศ. 1609 แบบใหม่ เมื่อเขียนแบบมือ ตัวเลขพม่า 1 (၁) และ 5 (၅) มีรูปร่างค่อนข้างคล้ายกัน ที่ตองอู นะฉิ่นเหน่าง์ขึ้นครองราชย์ต่อ

การบริหาร
หลังการรุกรานของสยาม พระองค์ทรงริเริ่มโครงการก่อสร้างขนาดใหญ่เพื่อบูรณะเมืองตองอูและพื้นที่โดยรอบที่ได้รับความเสียหายจากสงคราม พระองค์ทรงย้ายผู้คนเข้าสู่เมืองที่สร้างขึ้นใหม่ ย่านในปัจจุบัน ได้แก่ Yodaya Dan ("ย่านสยาม"), Pabedan ("ย่านช่างตีเหล็ก") และ "Taik Tan" (เดิมชื่อ Kye-Taik Tan, "ย่านสร้างรายได้") สร้างขึ้นในสมัยของพระองค์Sein Lwin Lay 2006: 318–319

ในวัฒนธรรมสมัยนิยม
มีนักแสดงผู้รับบท เมงเยสีหตูที่ 2 ได้แก่

 ราม ราชพงษ์ จากละครเรื่อง สมเด็จพระนเรศวรมหาราช (2530)
 ดลกมล ศรัทธาทิพย์ จากละครเรื่อง กษัตริยา (2546)
 นิรุตติ์ ศิริจรรยา จากภาพยนตร์เรื่อง ตำนานสมเด็จพระนเรศวรมหาราช ภาค ๖ อวสานหงสา (2558)
 สุริยา เยาวสังข์ จากละครเรื่อง ตำนานสมเด็จพระนเรศวรมหาราช เดอะซีรีส์ ภาคศึกล้างแผ่นดิน (2562)

หมายเหตุ

อ้างอิง

บรรณานุกรม















หมวดหมู่:พระเจ้าตองอู
หมวดหมู่:ราชวงศ์ตองอู