เจ้าองค์คำ

เจ้าองค์คำ หรือพระบรมเชษฐขัตติยสุริยวงศา เป็นกษัตริย์แห่งอาณาจักรหลวงพระบาง ระหว่างปี พ.ศ. 2265–2266 และเป็นกษัตริย์แห่งเชียงใหม่ ระหว่างปี พ.ศ. 2270–2302

 พระราชประวัติช่วงต้น 
พระราชประวัติช่วงต้นของเจ้าองค์คำปรากฏในพงศาวดารล้านช้างตามถ้อยคำในฉบับเดิม และพงศาวดารเมืองหลวงพระบาง

เจ้าองค์คำมีนามแรกประสูติว่า เจ้าหม่อมน้อย พระองค์เป็นโอรสในเจ้าอินทกุมารกับนางคำ เจ้าอินทกุมารเป็นเชื้อสายกษัตริย์เมืองเชียงรุ่งซึ่งลี้ภัยสงครามลงมาที่อาณาจักรล้านช้างในรัชสมัยพระยาสุริยวงศาธรรมิกราช ต่อมาเจ้าหม่อมน้อยมีอีกพระนามหนึ่งว่า เจ้าองค์นก

หลังจากพระยาสุริยวงศาธรรมิกราชเสด็จสวรรคตในปี พ.ศ. 2238 อาณาจักรล้านช้างตกอยู่ในความวุ่นวายจากการแย่งชิงราชสมบัติอย่างต่อเนื่อง จนกระทั่งพระไชยองค์เว้สามารถยึดเมืองเวียงจันทน์สำเร็จในปี พ.ศ. 2241 เจ้ากิ่งกิสราช, เจ้าอินทโฉม และเจ้าองค์นกต่างหวาดเกรงราชภัย จึงพากันเสด็จหนีจากเวียงจันทน์ไปยังเมืองล้าและเมืองพง ต่อมาในปี พ.ศ. 2246 เจ้ากิ่งกิสราชและเจ้าองค์นกรวบรวมไพร่พลยึดเมืองหลวงพระบางได้สำเร็จ เจ้ากิ่งกิสราชปราบดาภิเษกเป็นพระธรรมกิจล้านช้างร่มขาว กษัตริย์พระองค์แรกแห่งอาณาจักรหลวงพระบาง ส่วนเจ้าองค์นกทรงดำรงตำแหน่งเป็นเจ้าอุปราช

 กษัตริย์แห่งหลวงพระบาง 
เมื่อพระธรรมกิจล้านช้างร่มขาวเสด็จสวรรคตในปี พ.ศ. 2265 เหล่าขุนนางจึงอัญเชิญเจ้าอุปราชองค์นกขึ้นครองราชสมบัติ มีพระนามตามพงศาวดารเมืองหลวงพระบางว่า สมเด็จพระบรมเชษฐขัตยสุริยพระราชวงษามหาไชยจักรพรรดิภูมินทร์ นรินทาธิปัติราชศักดิ บรมธรรมิกมหาราชาธิราชบรมบพิตร

ฝ่ายเจ้าอินทโฉมทราบข่าว จึงเกลี้ยกล่อมเอาไพร่พลจากเขตเมืองล้าและเมืองพง ยกทัพมาตั้งอยู่ที่เมืองงอยริมฝั่งแม่น้ำอู เจ้าองค์นกตัดสินพระทัยเจรจาด้วยการยอมให้เจ้าอินทโฉมร่วมว่าราชการเมืองด้วยกัน ต่อมาในปี พ.ศ. 2266 เจ้าองค์นกได้เสด็จออกจากเมืองไปประพาสป่าและต่อนกเขา ขุนนางบางส่วนสนับสนุนให้เจ้าอินทโฉมขึ้นครองราชย์แทนและปิดประตูเมืองทั้งหมด เมื่อเจ้าองค์นกทราบว่าถูกยึดเมือง พระองค์จึงเสด็จพร้อมบริวารไปยังเมืองเหลือก เจ้าองค์นกออกผนวชที่เมืองเหลือก และเสด็จต่อไปประทับ ณ วัดช้างเผือกในเมืองเชียงใหม่

 ครองเมืองเชียงใหม่ 
หลังจากเจ้าองค์นกประทับอยู่ ณ เมืองเชียงใหม่ พระราชประวัติของพระองค์ปรากฏในตำนานพื้นเมืองเชียงใหม่

ในปี พ.ศ. 2270 เทพสิงห์ ชาวเมืองยวม ตั้งตนเป็นตนบุญ นำทัพเข้าสู้รบกับมังแรนะร่าผู้ปกครองเมืองเชียงใหม่ ขณะนั้นเจ้าองค์นกมีไพร่พล 300 คนตั้งอยู่ริมแม่น้ำปิงที่ท่าวัดเกตุ เจ้าองค์นกทรงอาสากับมังแรนะร่าว่าจะนำทัพออกรบกับเทพสิงห์แต่มังแรนะร่าปฏิเสธ ฝ่ายเทพสิงห์เข้ายึดเมืองได้สำเร็จและฆ่ามังแรนะร่าตาย หลังจากเทพสิงห์ครองเชียงใหม่ได้ 1 เดือน จึงออกคำสั่งสังหารชาวพม่าและชาวมอญทั้งหมด ชาวบ้านกลุ่มหนึ่งเข้าหาเจ้าองค์นกที่วัดบุพพารามขอให้พระองค์เป็นผู้นำเข้ารบกับเทพสิงห์ เจ้าองค์นกทรงให้ชุมนุมพลที่วัดเกตุ เมื่อตกกลางคืนฝ่ายเจ้าองค์นกเข้ายึดเมืองเชียงใหม่ไว้ได้ เทพสิงห์แตกพ่ายหนีออกจากเมืองไป ชาวเมืองจึงอัญเชิญเจ้าองค์นกขึ้นครองราชสมบัติ มีพระนามว่า เจ้าองค์คำ

พงศาวดารล้านช้างตามถ้อยคำในฉบับเดิมและพงศาวดารเมืองหลวงพระบางบันทึกเรื่องราวของพระองค์แตกต่างออกไป โดยระบุว่า กองทัพพม่าเข้าล้อมเมืองเชียงใหม่ ในขณะนั้นเมืองเชียงใหม่ไม่มีผู้ปกครอง เหล่าขุนนางจึงอัญเชิญเจ้าองค์นกขึ้นครองราชสมบัติและเอาชนะกองทัพพม่าได้

การขึ้นครองราชย์ของพระองค์ยังถูกบันทึกไว้โดยพื้นเมืองเชียงแสนและมหาราชวงศ์ ฉบับหอแก้ว ในมหาราชวงศ์ ฉบับหอแก้ว เจ้าองค์คำมีพระนามว่า คะนันเดะบะ (,) มีพระราชอิสสริยยศเป็นพระเจ้าเชียงใหม่ () นอกจากนี้ เจ้าองค์คำยังปรากฏในพงษาวดารพม่ารามัญ มีพระนามว่า พระเจ้าหอคำ และปรากฏในคำให้การขุนหลวงวัดประดู่ทรงธรรม มีพระนามว่า พระเจ้าหงส์ดำ

 กษัตริย์แห่งเชียงใหม่ 

 สงครามกับพม่า 
เนื่องจากเมืองเชียงใหม่แยกตัวเป็นอิสระจากการปกครองของพม่า พระเจ้าตะนินกันเหว่จึงทรงพยายามปราบเมืองเชียงใหม่ให้กลับมาอยู่ใต้อำนาจจวบจนกระทั่งพระองค์สวรรคตในปี พ.ศ. 2376 สงครามตีเมืองเชียงใหม่ถูกบันทึกไว้โดยตำนานพื้นเมืองเชียงใหม่ 2 ครั้ง ดังนี้

 3 มกราคม พ.ศ. 2272 สะแข้งพยะ () ยกทัพจากอังวะข้ามแม่น้ำสาละวินมา เจ้าองค์คำทรงนำคนไปต้อนรับ แต่สะแข้งพยะจะประหารคนของเจ้าองค์คำ เมื่อเจ้าองค์คำกลับมาถึงเมืองเชียงใหม่ พระองค์ตัดสินใจที่จะต่อต้านพม่า ทัพเชียงใหม่เข้าสู้รบกับทัพพม่าที่หนองมวน ครั้นผ่านไป 2 เดือน ฝ่ายพม่าขาดเสบียงจึงแตกหนีไปเมืองพะเยา
 21 ธันวาคม พ.ศ. 2276 ซิดแกตำแหน่งนายทหารพม่า ทำหน้าที่เป็นผู้ช่วยผู้ปกครอง หลักฐานล้านนาเรียก ชคาย, เชคคาย, ชิคคาย, ชิคาย หรือจักกาย () น้อยพุง คุมทัพ 10,000 นาย เข้าตีเมืองเชียงใหม่ทางแจ่งกู่เรือง แต่ไม่ประสบความสำเร็จจึงแตกหนีกลับไป

สงครามตีเมืองเชียงใหม่ถูกบันทึกไว้โดยมหาราชวงศ์ ฉบับหอแก้ว 2 ครั้ง แต่มีเนื้อหาแตกต่างกันออกไป ดังนี้

 30 กันยายน พ.ศ. 2273 พระเจ้าตะนินกันเหว่ทรงแต่งตั้งให้มีนเยนานดาตู () เป็นแม่ทัพ คุมทัพ 10,000 นายเข้าตีเมืองเชียงใหม่ สงครามครั้งนี้ถูกบันทึกไว้ 2 รูปแบบ ได้แก่
 ฝ่ายเชียงใหม่มีการป้องกันเข้มแข็ง ทัพพม่าทำลายกำแพงเมืองไม่สำเร็จจึงพยายามเผาประตูเมือง ชาวเชียงใหม่ผันน้ำจากทางตะวันตกเข้ามาดับไฟไว้ได้ แม่ทัพพม่าจึงถอยทัพกลับไป พระเจ้าตะนินกันเหว่ทรงให้เนรเทศแม่ทัพไปยังกะเล่
 กองทัพพม่าสามารถหักเอาเมืองเชียงใหม่ได้ แต่แม่ทัพรับสินบนจากชาวเมืองและถอนกำลังออกไปนอกเมือง จากนั้นถูกตีโต้กลับจนแตกพ่ายไป พระเจ้าตะนินกันเหว่มีพระราชโองการให้ประหารชีวิต แต่แม่ทัพพม่าชิงฆ่าตัวตายไปก่อน
 พ.ศ. 2274 พระเจ้าตะนินกันเหว่ทรงส่งกองทัพมาตีเมืองเชียงใหม่อีกครั้ง ฝ่ายเชียงใหม่ชิงโจมตีเมื่อทัพพม่าเดินผ่านทางแคบจนแตกพ่ายไป พระเจ้าตะนินกันเหว่มีพระราชโองการให้ประหารชีวิตแม่ทัพนายกองทั้งหมด แต่คณะสงฆ์ได้ทูลขอพระราชทานอภัยโทษไว้
จดหมายเหตุล้านนาฉบับวัดภูมินทร์บันทึกถึงสงครามกับพม่าในวันที่  ว่า "ตนบุญปรากฏรบม่านแตกออกจากเวียงเชียงใหม่วันนั้นแล"

หลังจากประสบความล้มเหลวอย่างต่อเนื่อง พม่าจึงล้มเลิกความพยายามในการปราบปรามเมืองเชียงใหม่ ทำให้เมืองเชียงใหม่เป็นอิสระไปจนกระทั่งพม่าเริ่มขยายอำนาจอีกครั้งในสมัยราชวงศ์โก้นบอง

 ความสัมพันธ์กับรัฐอื่น 

 น่านและเชียงแสน 
แม้ว่าเจ้าองค์คำจะเป็นกษัตริย์เอกราช พระองค์มีอำนาจควบคุมเพียงอาณาเขตเมืองเชียงใหม่เท่านั้น เมืองอื่น ๆ อันได้แก่ แพร่, น่าน, พะเยา, ละคร, ฝาง, สาด, เชียงของ และเทิง ต่างถูกโอนไปขึ้นกับเชียงแสน ในปี พ.ศ. 2270 หลังจากพระองค์ยึดอำนาจจากเทพสิงห์ได้ไม่นาน เทพสิงห์ได้ชักชวนเจ้าธัมมปัญโญจากเมืองน่านมาตีเมืองเชียงใหม่ เจ้าองค์คำเกณฑ์ทัพออกไปรับศึกที่เมืองป่าซาง ฝ่ายเทพสิงห์พ่ายแพ้ไป

หลังจากได้รับชัยชนะต่อพม่าในปี พ.ศ. 2272 ต่อมาในวันที่ 22 ธันวาคม พ.ศ. 2275 เจ้าองค์คำยกทัพติดตามสะแข้งพยะไปถึงเมืองพะเยา สะแข้งพยะหลบหนีไปเชียงแสน เจ้าองค์คำขยายอำนาจต่อไปยังเมืองเชียงแสนในปี พ.ศ. 2301 ซึ่งปรากฏในคำมะเกล่าเมืองเชียงแสน กองทัพเชียงใหม่สามารถตีเชียงแสนแตกในวันที่  ทว่ายึดครองอยู่ได้ไม่นานก็ต้องถอยกลับ เนื่องจากพม่ายังคงมีกองกำลังมาก เจ้าองค์คำตีได้เมืองหนอง เจ้าฟ้าเชียงแสนส่งกองทัพลงมาตีเมืองเชียงใหม่เป็นการตอบโต้แต่ไม่ชนะ ต่อมาในปีเดียวกันเจ้าองค์คำก็สวรรคต

 เชียงตุง 
เจ้าองค์คำปรากฏในพงศาวดารเมืองเชียงตุง โดยพระองค์ให้การสนับสนุนเจ้าม่องมยู อดีตเจ้าฟ้าซึ่งถูกยึดอำนาจให้กลับไปชิงเมืองเชียงตุง แต่ไม่ประสบความสำเร็จ

 อาณาจักรหงสาวดีใหม่ 
ในปี พ.ศ. 2283 กลุ่มกบฏชาวมอญก่อตั้งอาณาจักรหงสาวดีใหม่เพื่อต่อต้านพม่า พระเจ้าหงสาวดีสมิงทอพุทธกิตติต้องการผูกไมตรีกับอาณาจักรข้างเคียงจึงส่งพระราชสาส์นมายังเชียงใหม่ในปี พ.ศ. 2287 เจ้าองค์คำทรงตอบรับเป็นพันธมิตรกับหงสาวดีด้วยการถวายพระราชธิดาให้เป็นพระมเหสีของสมิงทอพุทธกิตติ การอภิเษกสมรสเกิดขึ้นในปี พ.ศ. 2288 ทว่าในปีถัดมาสมิงทอพุทธกิตติถูกชิงราชสมบัติโดยพญาทะละจึงหลบหนีมายังเมืองเชียงใหม่ การตัดสินพระทัยของเจ้าองค์คำถูกบันทึกไว้ 2 รูปแบบ ได้แก่

 เจ้าองค์คำเกรงอำนาจพม่าจึงส่งสมิงทอพุทธกิตติไปยังอยุธยา
 เจ้าองค์คำรับตัวสมิงทอพุทธกิตติไว้ ครั้นเดือนเมษายน พ.ศ. 2290 สมิงทอพุทธกิตติขอกองทัพเชียงใหม่ไปรบกับพญาทะละ ฝ่ายสมิงทอพุทธกิตติพ่ายแพ้และถูกทัพพญาทะละสกัดทางไว้ไม่ให้หนีกลับเชียงใหม่ สมิงทอพุทธกิตติจึงหลบหนีไปยังอยุธยา

ต่อมาสมิงทอพุทธกิตติเดินทางกลับมาถึงเชียงใหม่ในปี พ.ศ. 2292 เจ้าองค์คำทรงรับตัวไว้ให้พำนักอยู่กับพระราชธิดาตามเดิม ในปีถัดมาสมิงทอพุทธกิตติทูลขอกองทัพเชียงใหม่อีก แต่เจ้าองค์คำทรงไม่อนุญาต พงษาวดารพม่ารามัญระบุว่า ภายหลังสมิงทอพุทธกิตติจึงหลบหนีไปสวามิภักดิ์ต่อพระเจ้าอลองพญา ในขณะที่มหาราชวงศ์ ฉบับหอแก้วระบุว่า สมิงทอพุทธกิตติพำนักอยู่เชียงใหม่จนถูกพม่าจับตัวได้คราวตีเมืองเชียงใหม่ พ.ศ. 2306

 กฎหมาย 
รวมเรื่องเมืองเชียงใหม่ ต้นฉบับวัดสันป่าเลียง ได้บันทึกถึงการแก้ไขการเก็บส่วยชาวลัวะที่ขึ้นสังกัดพระยาจ่าบ้าน ลงวันที่ 

 สวรรคต 
ตำนานพื้นเมืองเชียงใหม่ระบุว่า เจ้าองค์คำสวรรคต ณ วันแรม 14 ค่ำ เดือนเจียง จ.ศ. 1121 ตรงกับวันที่ 20 ตุลาคม พ.ศ. 2302 รวมระยะเวลาครองเมืองเชียงใหม่ได้ 32 ปี องค์จันทร์ได้ครองเมืองเชียงใหม่ต่อมา

 พระราชสันตติวงศ์
พงศาวดารล้านช้างตามถ้อยคำในฉบับเดิมระบุว่า ณ อาณาจักรหลวงพระบาง เจ้าองค์คำมีพระราชเทวีและพระสนมรวม 3 พระองค์คือ เจ้านางแทนสาว, เจ้านางแทนคำ และเจ้านางดวงบุบผา มีพระราชโอรสรวม 10 พระองค์ ได้แก่

 เจ้าสุวรรณ มีโอรสธิดา คือ เจ้าอุ่น, เจ้าเทพ และเจ้านางเทพ
 เจ้าแก้ว
 เจ้าฟู
 เจ้าชายใหญ่
 เจ้าพรม
 เจ้าชายน้อย
 เจ้าอโนชา
 เจ้าไชยน้อย
 เจ้าสาร
 เจ้าอโนชา
ณ เมืองเชียงใหม่ เจ้าองค์คำมีพระมเหสีชาวยวน มีพระราชโอรส 3 พระองค์ ได้แก่

 เจ้าต้น ในพงศาวดารเมืองหลวงพระบางมีพระนามว่า เจ้าตัน
 เจ้าวงษ์
 เจ้าทิศ ในพงศาวดารเมืองหลวงพระบางมีพระนามว่า เจ้าติด

ตำนานพื้นเมืองเชียงใหม่ระบุว่า เจ้าองค์คำมีพระราชโอรสธิดา ได้แก่

 นางองค์ทิพย์ หรือนางเทพ หรือนางเทพลิลา หรือนางเทพวิลาบุตรี อภิเษกกับพระเจ้าหงสาวดีสมิงทอพุทธกิตติ พงษาวดารพม่ารามัญระบุว่า หลบหนีไปพร้อมกับสมิงทอพุทธกิตติ ตำนานพื้นเมืองเชียงใหม่และพื้นเมืองเชียงแสนระบุว่า ถูกกวาดต้อนไปเมื่อพม่าตีเมืองเชียงใหม่ พ.ศ. 2306
 องค์จันทร์ พงศาวดารล้านช้างตามถ้อยคำในฉบับเดิมระบุว่า มีโอรสธิดาคือ เจ้านางเทพ, เจ้านางทุม, เจ้าอินทร์, เจ้าสุภา, เจ้าสุพรรณ และเจ้าคำเครื่อง
 เจ้าปัด

 หมายเหตุ 

 อ้างอิง 

 แหล่งข้อมูลอื่น 

หมวดหมู่:เจ้าผู้ครองนครหลวงพระบาง
หมวดหมู่:เจ้าผู้ครองนครเชียงใหม่
หมวดหมู่:ราชวงศ์เชียงรุ่ง