สมเด็จพระอัยยิกาเจ้า

สมเด็จพระอัยยิกาเจ้า เป็นพระอิสริยยศของพระอัยยิกา (ย่า) ของพระเจ้าแผ่นดินพระองค์ปัจจุบัน ซึ่งเป็นพระอัครมเหสีของพระเจ้าแผ่นดินในรัชกาลก่อน ๆ และยังมีพระชนมชีพอยู่ โดยแต่ละประเทศ เรียกพระอิสริยยศแตกต่างกัน ดังนี้

 พระราชสถานะ 

 ในประเทศจีน 
เรียกตำแหน่งนี้ว่า ไทฮองไทเฮา หรือ ไท่หวงไท่โฮ่ว เช่น 
 ราชวงศ์ซ่ง
 จักรพรรดินีเฉา พระอัครมเหสีในจักรพรรดิซ่งเหรินจง เป็นพระอัยยิกาในจักรพรรดิซ่งเฉินจง
 ราชวงศ์หยวน
 จักรพรรดินีพูดาซิรี พระอัครมเหสีในจักรพรรดิหยวนเหวินจง เป็นพระอัยยิกาในจักรพรรดิหยวนฮุ่ยจง
 ราชวงศ์หมิง
 จักรพรรดินีเฉิงเซี่ยวเจา พระอัครมเหสีในจักรพรรดิหงซี เป็นพระอัยยิกาในจักรพรรดิหมิงอิงจง
 จักรพรรดินีเซี่ยวหนิง พระอัครราชเทวีในจักรพรรดิว่านลี่ เป็นพระอัยยิกาในจักรพรรดิหงกวง
 ราชวงศ์ชิง
 จักรพรรดินีเซี่ยวจฺวัง พระราชเทวีในจักรพรรดิหวงไถจี๋ และเป็นพระอัยยิกาในจักรพรรดิคังซี

 ในประเทศญี่ปุ่น 
เรียกตำแหน่งนี้ว่า ไทโคไทโง เช่น
 จักรพรรดินีโชชิ สมเด็จพระจักรพรรดินีในจักรพรรดิอิจิโจ และเป็นพระอัยยิกาในจักรพรรดิโกะ-เรเซและจักรพรรดิโกะ-ซันโจ

 ในอาณาจักรโชซ็อน 
เรียกตำแหน่งนี้ว่า แทวังแทบี เช่น

 พระนางช็องฮี สมเด็จพระราชินีในพระเจ้าเซโจ และเป็นพระอัยยิกาในพระเจ้าซ็องจง
 พระนางซุนว็อน สมเด็จพระราชินีในพระเจ้าซุนโจ และเป็นพระอัยยิกาในพระเจ้าฮ็อนจง

นอกจากนี้ยังมีเจ้านายฝ่ายในที่ได้รับการสถาปนาเป็นสมเด็จพระอัยยิกาเจ้า โดยที่มิได้เป็นสมเด็จพระราชินีมาก่อน อาจได้รับการสถาปนาเป็นสมเด็จพระราชชนนีพันปีหลวงในรัชกาลก่อนหน้านั้น หรือสถาปนาหลังจากเจ้านายฝ่ายในพระองค์นั้นสวรรคตแล้ว ได้แก่

 พระนางอินซู พระชายาในเจ้าชายรัชทายาทอึยกย็อง และเป็นพระอัยยิกาในพระเจ้ายอนซันและพระเจ้าชุงจง
 พระนางฮเยกย็อง พระชายาในเจ้าชายรัชทายาทซาโด และเป็นพระอัยยิกาในพระเจ้าซุนโจ

 ในประเทศไทย 
เรียกตำแหน่งนี้ว่า สมเด็จพระอัยกีเจ้า หรือ สมเด็จพระอัยยิกาเจ้า มีพระนามดังนี้

 กรุงศรีอยุธยา 

 สมเด็จพระอัยกีเจ้า กรมพระเทพามาตย์ เป็นพระอัครมเหสีในสมเด็จพระเพทราชา และเป็นสมเด็จพระอัยกีเจ้าในสมเด็จพระที่นั่งท้ายสระและสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวบรมโกศ

 กรุงรัตนโกสินทร์ 

 สมเด็จพระอมรินทราบรมราชินี (พ.ศ. 2281 - 2369) เป็นพระอรรคชายาเดิมในพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช และเป็นสมเด็จพระอัยยิกาเจ้าในพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวและพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว
 สมเด็จพระศรีสวรินทิราบรมราชเทวี พระพันวัสสาอัยยิกาเจ้า (พ.ศ. 2405 - 2498) เป็นสมเด็จพระบรมราชเทวีในพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว และเป็นสมเด็จพระอัยยิกาเจ้าในพระบาทสมเด็จพระปรเมนทรมหาอานันทมหิดล พระอัฐมรามาธิบดินทรและพระบาทสมเด็จพระมหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร

 ล้านนา 
เรียกตำแหน่งนี้ว่า มหาเทวีเจ้าตนย่า เช่น

 พระนางสิริยศวดีเทวี เป็นพระมเหสีในพญายอดเชียงราย เป็นพระอัยยิกาในพระเมืองเกษเกล้า