สมเด็จพระอริยวงษญาณ

สมเด็จพระอริยวงษญาณ เป็นราชทินนามของสมเด็จพระสังฆราชไทยสมัยรัตนโกสินทร์ตอนต้น

 ประวัติ 
พระราชพงศาวดาร ฉบับสมเด็จพระพนรัตน์ วัดพระเชตุพน ฉบับตัวเขียน ระบุว่าสมเด็จพระนเรศวรมหาราชโปรดให้พระมหาเถรคันฉ่องเป็นสมเด็จพระอริยวงษญาณ อยู่คณะคามวาษีฝ่ายซ้าย ปกครองคณะเหนือพระราชพงศาวดาร ฉบับสมเด็จพระพนรัตน์ วัดพระเชตุพน ตรวจสอบชำระจากเอกสารตัวเขียน, หน้า 93 และในทำเนียบ "ตำแหน่งพระราชาคณะในกรุงนอกกรุง ครั้งกรุงเก่า" ปรากฏชื่อสมเด็จพระอริยวงศาสังฆราชาธิบดี อยู่วัดหน้าพระธาตุ เป็นเจ้าคณะคามวาสีฝ่ายซ้ายตำนานคณะสงฆ์, หน้า 22 สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ ทรงสันนิษฐานว่าอาจแก้ไขเป็นสมเด็จพระอริยวงษญาณในสมัยธนบุรีและรัตนโกสินทร์ แต่ก็เป็นมติส่วนพระองค์อาจจะผิดก็ได้ตำนานคณะสงฆ์, หน้า 21 ส่วนใน "เรื่องตั้งพระราชาคณะผู้ใหญ่ในกรุงรัตนโกสินทร์ เล่ม 1" ปรากฏราชทินนามสมเด็จพระอริยวงษญาณครั้งแรกในราชทินนามของสมเด็จพระอริยวงษญาณ (มี)เรื่องตั้งพระราชาคณะผู้ใหญ่ในกรุงรัตนโกสินทร์ เล่ม ๑, หน้า 60 ถึงรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว จึงทรงแปลงราชทินนามเป็นสมเด็จพระอริยวงศาคตญาณพระราชพงศาวดาร กรุงรัตนโกสินทร์ รัชชกาลที่ ๔ : ๒๑๒. ทรงตั้งและแปลงนามพระราชาคณะฐานานุกรม โดยมีสมเด็จพระอริยวงศาคตญาณ (อู่) เป็นรูปแรกพระราชพงศาวดาร กรุงรัตนโกสินทร์ รัชชกาลที่ ๔ : ๑๑. ตั้งพระราชาคณะ

 รายนาม 
ในปัจจุบันมีสมเด็จพระสังฆราชที่ปรากฏราชทินนามว่า "สมเด็จพระอริยวงษญาณ" รวมทั้งสิ้น 4 พระองค์ ดังนี้
 ลำดับที่  รายนาม  วัด  ดำรงสมณศักดิ์ 1  สมเด็จพระอริยวงษญาณ (มี)  วัดมหาธาตุยุวราชรังสฤษฎิ์ราชวรมหาวิหาร  พ.ศ. 2359-2362 2  สมเด็จพระอริยวงษญาณ (สุก ญาณสังวร)  วัดมหาธาตุยุวราชรังสฤษฎิ์ราชวรมหาวิหาร  พ.ศ. 2363-2365  3  สมเด็จพระอริยวงษญาณ (ด่อน)  วัดมหาธาตุยุวราชรังสฤษฎิ์ราชวรมหาวิหาร  พ.ศ. 2365-2385 4  สมเด็จพระอริยวงษญาณ (นาค)  วัดราชบุรณราชวรวิหาร  พ.ศ. 2386-2392

 อ้างอิง 
 เชิงอรรถ

 บรรณานุกรม

  [พิมพ์เป็นอนุสรณ์ในงานฌาปนกิจศพ นางเล็ก พิณสายแก้ว ณ ฌาปนสถานกองทัพบก วัดโสมนัสวิหาร วันที่ 19 เมษายน พุทธศักราช 2514]

  [จัดพิมพ์โดยเสด็จพระราชกุศลในการพระราชทานเพลิงศพพระธรรมปัญญาบดี (ถาวร ติสฺสานุกโร ป.ธ.๔)]