ยุทธการที่ประจวบคีรีขันธ์

ยุทธการที่ประจวบคีรีขันธ์ เป็นการสู้รบช่วงต้นของการบุกครองไทยของญี่ปุ่นในสงครามโลกครั้งที่สอง เกิดขึ้นระหว่างวันที่ 8–9 ธันวาคม พ.ศ. 2484 (ค.ศ. 1941) บริเวณสนามบินในจังหวัดประจวบคีรีขันธ์ตามแนวคอคอดกระ (กองบินน้อยที่ 5) ชายฝั่งอ่าวไทย ญี่ปุ่นมีแผนใช้ไทยเป็นฐานทัพโจมตีดินแดนอาณานิคมของจักรวรรดิบริติชในพม่าและมาลายา โดยได้แจ้งไปยังกระทรวงการต่างประเทศของไทย แต่ไม่ได้รับคำสั่งใดจากจอมพล แปลก พิบูลสงคราม นายกรัฐมนตรีและผู้บัญชาการทหารสูงสุดของไทย ระหว่างการสู้รบ จอมพล แปลกจึงออกคำสั่งยุติการสู้รบในเช้าวันถัดมา

 การรบ 
เวลาราว 03:00 นาฬิกา ของวันที่ 8 ธันวาคม พ.ศ. 2484 กองพันที่ 2 กรมทหารราบที่ 143 กองพลที่ 55 แห่งกองทัพบกจักรวรรดิญี่ปุ่น ภายใต้การบังคับบัญชาของพันตรีคิโซโยชิ อุตสึโนมิยะ ได้ทำการยกพลขึ้นบกในพื้นที่จังหวัดประจวบคีรีขันธ์ เมื่อนาวาตรีหม่อมหลวงประวาศ ชุมสาย ผู้บังคับการกองบินน้อยที่ 5 ได้รับทราบรายงานดังกล่าว จึงได้ออกคำสั่งให้กำลังพลของหน่วยทำการต่อต้านข้าศึก หน่วยทหารที่ทำหน้าที่ป้องกันสนามบินมีอาวุธประจำการประกอบด้วยปืนกลหนัก 6 กระบอก และปืนกลเบา 2 กระบอก และถูกนำมาใช้ในการต่อต้านกองทัพญี่ปุ่นที่พยายามเข้าตีกระหนาบเพื่อยึดสนามบินกองบินน้อยที่ 5 ทันที กำลังพลของกองบินน้อยที่ 5 มีไม่มาก แม้จะรวมทั้งนักบินกับเจ้าหน้าที่ภาคพื้นดินทั้งหมดเข้าด้วยกันก็ตาม มีกำลังตำรวจในท้องถิ่นและลูกเสือเข้าร่วมสมทบกับทหารกองบินที่ 5 ด้วย หลังจากกองทัพญี่ปุ่นสามารถเข้ายึดที่ทำการสถานีโทรเลขและสถานีตำรวจภูธรประจำจังหวัดได้

ถึงแม้กองทัพญี่ปุ่นจะสามารถยึดพื้นที่สนามบินได้บางส่วนแล้ว แต่นักบินของกองบินน้อยที่ 5 ก็ได้พยายามนำเครื่องบินขึ้นในยามรุ่งสางเพื่อทำการทิ้งระเบิดและยิงต่อต้านการรุกคืบของฝ่ายญี่ปุ่น แต่ก็ถูกขัดขวางจากฝ่ายข้าศึก พันจ่าอากาศเอกพรม ชูวงษ์ เป็นนักบินคนแรกที่พยายามนำเครื่องบินแบบ "ฮอว์ก 3" (Hawk III) ขึ้นบิน แต่ถูกทหารญี่ปุ่นยิงเสียชีวิต หลังจากนั้นฝ่ายข้าศึกยังได้ยิงเครื่องบินอีก 2 เครื่อง นักบินฝ่ายไทยเสียชีวิตอีก 2 คน และบาดเจ็บอีก 1 คน ขณะกำลังพยายามนำเครื่องบินขึ้นที่ทางวิ่ง มีเพียงพันจ่าอากาศเอกแม้น ประสงค์ดี ที่สามารถนำเครื่องบิน "ฮอว์ก 3" ขึ้นบินได้สำเร็จ แต่ไม่สามารถทิ้งระเบิดเพื่อทำลายเรือญี่ปุ่นที่ลอยลำอยู่ในอ่าวมะนาวได้ เนื่องจากสภาพอากาศไม่อำนวย มีเมฆฝนปกคลุม จึงนำเครื่องบินไปลงที่สนามบินบ่อฝ้าย อำเภอหัวหิน จังหวัดประจวบคีรีขันธ์ ส่วนกำลังภาคพื้นยังมีการสู้รบกันอย่างหนัก

ประมาณ 08:00 นาฬิกา โรงเก็บเครื่องบินส่วนใหญ่อยู่ในความยึดครองของฝ่ายญี่ปุ่น ฝ่ายไทยจึงตัดสินใจทำลายอุปกรณ์ภายในหอควบคุมการบินและจุดเพลิงเผาอาคารต่าง ๆ ก่อนสละพื้นที่สนามบิน และถอยมาจัดแนวรบใหม่โดยใช้อาคารสโมสรริมสนามเทนนิสของกองบินน้อยเป็นที่ตั้งปืนกล ซึ่งควบคุมโดยพลทหารสิงโต แสนสุข และพลทหารเกษม วงศ์กันยา เพื่อยิงคุ้มกันกำลังพลที่ถอยร่นจากแนวรบเดิม ปืนกลทำการยิงต่อเนื่องตลอดช่วงช้าจนถึงบ่าย เรืออากาศตรีสมศรี สุจริตธรรม ผู้บังคับหมวดบินที่ 2 ฝูงบินที่ 3 กองบินน้อยที่ 5 จำเป็นต้องถอนกำลังในบังคับบัญชาของตน ซึ่งมีอยู่ราว 30 นาย มารวมกัน เนื่องจากที่ตั้งทางด้านทิศเหนือของกองบินถูกคุกคามจากการสละสนามบิน

ฝ่ายญี่ปุ่นเมื่อยึดหัวหาดได้แล้ว จึงเร่งเข้ายึดครองอาคารโรงจอดเครื่องบินและสนามบินที่ยังเหลืออยู่ พร้อมทำการเสริมกำลังรบ เคลื่อนย้ายปืนใหญ่และรถถังขึ้นสู่ชายฝั่ง ส่วนฝ่ายไทยได้อพยพครอบครัวของกำลังพลกองบินน้อยที่ 5 ไปอยู่รวมกันที่กลุ่มเรือนรับรองริมเขาล้อมหมวก โดยอยู่ภายใต้การดูแลของเรืออากาศตรีผล ทองปรีชา

ฝ่่ายไทยได้แบ่งกำลังออกไปตั้งรับทหารญี่ปุ่น 3 จุด จุดแรกคั้งรับที่บริเวณบ้านพักรับรองฝั่งอ่าวประจวบ และยิงทุกสิ่งที่มองเห็นจากถนนทางเข้าบ้านพัก จุดที่สองวางกำลังไว้ที่อาคารกองบังคับการของกองบินน้อยและที่ทำการโดยรอบ โดยนาวาตรีหม่อมหลวงประวาศฯ ผู้บังคับการกองบินน้อย เป็นผู้ควบคุมเอง จุดสุดท้ายคือแนวบ้านพักกำลังพลที่อยู่ทางฝั่งอ่าวมะนาว สองจุดนี้กำหนดให้ยิงเป้าหมายที่มาจากฝั่งโรงเก็บเครื่องบินและสนามบิน

การต่อสู้ดำเนินต่อไปจนถึงช่วงค่ำ แต่ความรุนแรงในการต่อสู้ลดลง ปืนกลหนักที่สนามเทนนิสสามารถยับยั้งการรุกของญี่ปุ่นได้ ในขณะที่ปืนกลเบาถูกเก็บไว้เป็นกำลังสำรองและเคลื่อนย้ายไปอุดช่องโหว่รอบนอก ข่าวลือว่าทหารเรือไทยพยายามตีฝ่าวงล้อมเข้ามาช่วยเหลือทำให้ทหารกองบินน้อยที่ 5 ยังคงมีขวัญกำลังใจดีตลอดคืน แต่กระสุนปืนก็ร่อยหรอลงเรื่อย ๆ จนถึงจุดที่ทหารไทยต้องยิงกระสุนเปล่าใส่ทหารญี่ปุ่น
เช้าวันที่ 9 ธันวาคม พ.ศ. 2484 ทหารกองบินน้อยที่ 5 ซึ่งเหนื่อยล้าได้รับโทรเลขจากรัฐมนตรีว่าการกระทรวงมหาดไทย ซึ่งบุรุษไปรษณีย์ได้นำมาให้ในช่วงที่การรบหยุดลงชั่วคราว เนื้อหาในโทรเลขเป็นคำสั่งให้ทหารไทยหยุดยิงทั้งหมด เนื่องจากรัฐบาลได้ประกาศยอมให้กองทัพญี่ปุ่นเคลื่อนทัพผ่านไทยได้แล้ว แต่ฝ่ายทหารไทยสงสัยว่าจะเป็นกลลวงของฝ่ายญี่ปุ่นและตัดสินใจรบต่อไป ฝ่ายกองทัพญี่ปุ่นที่โกรธแค้นจึงทำการโจมตีต่ออย่างรุนแรงขึ้น ทำให้ทหารไทยซึ่งเป็นฝ่ายตั้งรับต้องถอยร่น ในช่วงนี้ปืนกลฝ่ายไทยที่ทำการยิงอยู่กระบอกเดียวที่สนามเทนนิสก็ถูกจัดการลง พลปืนทั้งสองคนได้รับบาดเจ็บสาหัส

ถึงเวลา 10:00 นาฬิกา เนื่องจากทหารญี่ปุ่นรุกประชิดเข้ามามากขึ้น นาวาตรีหม่อมหลวงประวาศฯ จึงออกคำสั่งให้เผาอาคารกองบังคับการกองบินน้อยลง พร้อม ๆ กับทำลายเอกสารทางการทหาร ขณะเดียวกัน เรืออากาศโทประหยัด กาญจนวิโรจน์ นายแพทย์ใหญ่ประจำกองบินน้อยที่ 5 ก็ได้สั่งให้ทุกคนอพยพออกจากโรงพยาบาลประจำกองบินน้อยและให้เผาอาคารโรงพยาบาลด้วย เพื่อมิให้ฝ่ายข้าศึกเข้ามาใช้ประโยชน์ได้ นาวาตรีหม่อมหลวงประวาศฯ ออกคำสั่งให้นายทหารทุกคนเก็บกระสุนนัดสุดท้ายไว้สำหรับยิงตัวเองเพื่อไม่ให้ถูกข้าศึกจับเป็นเชลย และให้คนที่ต้องการหนีพยายามตีฝ่าวงล้อมออกไปด้วยตนเองให้ได้ ส่วนคนเจ็บและครอบครัวทหารที่เหลือให้อพยพถอยขึ้นไปหลบอยู่บนเขาล้อมหมวก

เที่ยงวันนั้น ได้มีรถยนต์ของพลเรือนติดธงขาวขนาดเล็กนำข้าราชการฝ่ายไทยจำนวนหนึ่งเข้ามาในพื้นที่กองบินน้อยที่ 5 นายจรูญพันธ์ อิศรางกูร ณ อยุธยา ปลัดจังหวัดประจวบคีรีขันธ์ในขณะนั้น ได้นำคำสั่งโดยตรงจากนายกรัฐมนตรีซึ่งให้ทหารไทยทุกหน่วยหยุดยิงทันที มาถ่ายทอดให้นาวาอากาศตรีหม่อมหลวงประวาศฯ รับทราบ การรบทั้งหมดจึงยุติลงเมื่อเวลา 12:35 นาฬิกาของวันที่ 9 ธันวาคม พ.ศ. 2484

 ความสูญเสีย 
หลังจากการหยุดยิงแล้ว ในเวลา 14.00 น. ของวันที่ 9 ธันวาคม พ.ศ. 2484 จึงมีการเรียกรวมพลทั้งฝ่ายไทยและฝ่ายญี่ปุ่นที่ลานบินเพื่อปรับความเข้าใจและแบ่งเขตกันป้องกันการกระทบกระทั่ง จากนั้นต่างฝ่ายต่างก็สำรวจความเสียหายของตนเอง

ฝ่ายไทยมีผู้เสียชีวิตรวม 42 ราย จำแนกเป็นนายทหารชั้นประทวนและพลทหารรวม 38 นาย ตำรวจ 1 นาย ลูกเสือ 1 ราย พลเรือนซึ่งเป็นครอบครัวทหาร 2 ราย ในจำนวนนี้เป็นสตรีหนึ่งราย คือ ภรรยาของเรืออากาศเอกเฉลิมเกียรติ วัฒนางกูร ซึ่งขณะนั้นสามีได้นำเครื่องบินไปประจำที่สนามบินโคกสำโรง จังหวัดนครปฐม และมีผู้บาดเจ็บ 27 ราย 

แหล่งข้อมูลของญี่ปุ่นกล่าวว่ากำลังพลฝ่ายญี่ปุ่นเสียชีวิตจำนวน 115 ราย แต่ฝ่ายไทยคาดการณ์ว่าฝ่ายญี่ปุ่นน่าจะเสียชีวิตมากถึง 417 ราย และบาดเจ็บมากกว่า 300 ราย เนื่องจากทหารฝ่ายญี่ปุ่นรวบรวมศพและจัดการฌาปนกิจศพกันเองเพื่อป้องกันมิให้ฝ่ายไทยประเมินตัวเลขความสูญเสียที่แท้จริงได้

พลทหารช้อย โลดทนงค์ เป็นทหารผ่านศึกในยุทธการที่ประจวบคีรีขันธ์ซึ่งถึงแก่กรรมเป็นรายสุดท้าย เสียชีวิตเมื่อวันที่ 2 มิถุนายน พ.ศ. 2564 ด้วยวัย 100 ปี

 อนุสรณ์ 

หลังสงครามโลกครั้งที่สองยุติลง กองทัพอากาศได้จัดสร้างอนุสาวรีย์วีรชน 8 ธันวาคม 2484 ณ ภายในที่ตั้งของกองบินน้อยที่ 5 ซึ่งสร้างเสร็จเมื่อวันที่ 6 พฤศจิกายน พ.ศ. 2493 ลักษณะของอนุสาวรีย์ดังกล่าวทำเป็นรูปทหารอากาศในชุดนักบิน ยืนอยู่ในท่าเตรียมวิ่งไปข้างหน้าเหนือใบพัดเครื่องบิน หันหน้าไปทางทิศตะวันออก ในมือถือธงชัยเฉลิมพล โดยในวันที่ 8 ธันวาคมของทุกปี กองทัพอากาศจะประกอบพิธีวางพวงมาลาบริเวณอนุสาวรีย์และบำเพ็ญกุศลให้กับผู้เสียชีวิต ซึ่งได้อัญเชิญอัฐิของวีรชนจากอนุสาวรีย์กองทัพอากาศที่ฐานทัพอากาศดอนเมืองมาไว้ยังอนุสาวรีย์วีรชน 8 ธันวาคม 2484 เมื่อปี พ.ศ. 2532  

อนึ่ง พระบาทสมเด็จพระบรมชนกาธิเบศร มหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ พระราชทานเหรียญกล้าหาญแก่กองบิน 5 เมื่อวันที่ 15 กรกฎาคม พ.ศ. 2553 เพื่อเป็นเกียรติประวัติแก่หน่วย จากวีรกรรมของกองบินน้อยที่ 5 ในยุทธการที่ประจวบคีรีขันธ์ราชกิจจานุเบกษา. ประกาศสำนักนายกรัฐมนตรี เรื่อง พระราชทานเหรียญกล้าหาญ. เล่ม ๑๒๗, ตอน ๑๑ ข, ๑ ตุลาคม พ.ศ. ๒๕๕๓, หน้า ๗. โดยพลเอกประวิตร วงษ์สุวรรณ รัฐมนตรีว่าการกระทรวงกลาโหมในขณะนั้น ได้กระทำพิธีประดับเหรียญกล้าหาญบนธงชัยเฉลิมพลของกองบิน 5 ณ อนุสาวรีย์วีรชน 8 ธันวาคม 2484 เมื่อวันที่ 8 ธันวาคม พ.ศ. 2553

นอกจากนี้ ยังมีการสร้างอนุสาวรีย์ของลูกเสือตรีบุญยิ่ง ศิริเสถียร ซึ่งเป็นลูกเสือที่เสียชีวิตในยุทธการนี้เมื่อวันที่ 9 ธันวาคม พ.ศ. 2484 ระหว่างช่วยลำเลียงกระสุนปืน อาหารและน้ำ ให้แก่ทหารของกองบินน้อยที่ 5 ที่ทำการรบ (ภายหลังกองทัพอากาศได้ขอพระราชทานยศพันจ่าอากาศเอกให้แก่ลูกเสือตรีบุญยิ่งเพื่อเป็นเกียรติยศ) ซึ่งอนุสาวรีย์แห่งนี้ตั้งอยู่ภายในพื้นที่ของโรงเรียนประจวบวิทยาลัย อำเภอเมืองประจวบคีรีขันธ์ จังหวัดประจวบคีรีขันธ์ อันเป็นโรงเรียนต้นสังกัดของลูกเสือตรีบุญยิ่ง และในช่วงที่ใกล้เคียงกับวันที่ 8 ธันวาคมของทุกปี โรงเรียนประจวบวิทยาลัยได้จัดให้มีพิธีวางพวงมาลาและสดุดีวีรกรรมของลูกเสือตรีบุญยิ่ง ศิริเสถียร ร่วมกับหน่วยทหาร ส่วนราชการ และเหล่าลูกเสือ เนตรนารี ยุวกาชาดจากโรงเรียนต่าง ๆ ในพื้นที่จังหวัดประจวบคีรีขันธ์

อ้างอิง

แหล่งข้อมูลอื่น
"The battle of Ao Manao 1941" (Blog). Tour Bangkok Legacies. 2010-08-30. Retrieved 8 December 2016.
http://www.tour-bangkok-legacies.com/Bangkok_Travelbug-September10.html#prachuap
Karnjanatawe, Karnjana (2014-07-24). "Bay watch". Bangkok Post. Retrieved 8 December 2016.


หมวดหมู่:การบุกครองไทยของญี่ปุ่น
หมวดหมู่:สงครามแปซิฟิก
หมวดหมู่:ยุทธการและปฏิบัติการทางทหารในสงครามโลกครั้งที่สอง
หมวดหมู่:ยุทธการในสงครามโลกครั้งที่สองเกี่ยวข้องกับไทย
หมวดหมู่:ยุทธการในสงครามโลกครั้งที่สองเกี่ยวข้องกับญี่ปุ่น
หมวดหมู่:ประวัติศาสตร์ของจังหวัดประจวบคีรีขันธ์
หมวดหมู่:ประวัติศาสตร์การทหารของไทยระหว่างสงครามโลกครั้งที่สอง
หมวดหมู่:ประเทศไทยในปี พ.ศ. 2484
หมวดหมู่:เหตุการณ์ในเดือนธันวาคม พ.ศ. 2484