กรมหลวงอภัยนุชิต

กรมหลวงอภัยนุชิต หรือ พระพันวัสสาใหญ่ เป็นพระอัครมเหสีเอกในสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวบรมโกศ และเป็นพระมารดาของเจ้าฟ้าธรรมธิเบศไชยเชษฐ์สุริยวงศ์ (หรือเจ้าฟ้ากุ้ง)

 พระราชประวัติ 
พระราชพงศาวดาร ฉบับพันจันทนุมาศ (เจิม) ระบุว่า กรมหลวงอภัยนุชิตเป็นพระธิดาคนโตของนายจบคชประสิทธิ์ ซึ่งได้รับสถาปนาเป็นกรมพระราชวังบวรสถานพิมุขในรัชสมัยสมเด็จพระเพทราชาพระราชพงศาวดารกรุงศรีอยุธยา ฉบับพันจันทนุมาศ (เจิม) และเอกสารอื่น, หน้า 318 บัญชีพระนามเจ้านายในคำให้การชาวกรุงเก่าระบุว่า พระนางมีพระนามเดิมว่าพระองค์ขาว พระมารดามีเชื้อสายพราหมณ์จากบ้านสมอปรือพระราชพงศาวดารกรุงศรีอยุธยา ฉบับพันจันทนุมาศ (เจิม) และเอกสารอื่น, หน้า 623-624

เมื่อเจริญวัยได้ถวายตัวเป็นพระชายาในเจ้าฟ้าพร (ขณะดำรงพระยศเป็นพระบัณฑูรน้อยในรัชสมัยพระเจ้าเสือ) และได้มีพระประสูติกาลพระราชโอรสธิดา 7 พระองค์ ส่วนพระโสทรกนิษฐาชื่อพระองค์พลับ ต่อมาได้ถวายตัวเป็นพระชายาเช่นกัน 

เมื่อพระราชสวามีเสด็จขึ้นสืบราชบัลลังก์เป็นสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวบรมโกศใน พ.ศ. 2275 ภายหลังจากสงครามกลางเมืองกับเจ้าฟ้าอภัยและเจ้าฟ้าปรเมศร์ พระราชโอรสในสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวท้ายสระสิ้นสุดลง พระองค์ได้สถาปนาพระองค์ขาวพระอัครชายาเดิมขึ้นเป็นพระอัครมเหสีเอกที่กรมหลวงอภัยนุชิต พร้อมกับสถาปนาเจ้าฟ้าธรรมธิเบศไชยเชษฐ์สุริยวงศ์พระราชโอรสพระองค์ใหญ่ขึ้นเป็นที่กรมขุนเสนาพิทักษ์พระราชพงศาวดารกรุงศรีอยุธยา ฉบับพันจันทนุมาศ (เจิม) และเอกสารอื่น, หน้า 356

ต่อมาใน พ.ศ. 2278 เจ้าฟ้ากรมขุนเสนาพิทักษ์เกิดอิจฉาริษยาเจ้าฟ้าพระกรมขุนสุเรนทรพิทักษ์ (เจ้าฟ้านเรนทร) พระราชโอรสพระองค์ใหญ่ในสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวท้ายสระที่สนิทสนมกับพระราชบิดาอย่างมาก จึงได้ลวงพระองค์เข้ามาในพระราชวังหวังจะทำร้าย แต่ไม่สำเร็จ กรมหลวงอภัยนุชิตจึงขอให้กรมขุนสุเรนทรพิทักษ์ช่วยผนวชกรมขุนเสนาพิทักษ์เป็นภิกษุเพื่อหนีราชภัยพระราชพงศาวดารกรุงศรีอยุธยา ฉบับพันจันทนุมาศ (เจิม) และเอกสารอื่น, หน้า 358-359 

ถึงปี พ.ศ. 2280 กรมขุนอภัยนุชิตทรงพระประชวรหนัก จึงได้ขอพระราชทานอภัยโทษแก่เจ้าฟ้ากรมขุนเสนาพิทักษ์ เมื่อสำเร็จก็สวรรคต โปรดให้สร้างพระเมรุขนาดน้อย ขื่อ 5 วา 2 ศอก ถึงเดือน 5 จึงแล้วเสร็จ เชิญพระบรมศพขึ้นพระมหาพิชัยราชรถไปยังพระเมรุมาศ พระสงฆ์สดับปกรณ์ 30,000 รูป ถวายพระเพลิงแล้วนำพระบรมอัฐิใส่พระโกศน้อย แห่ไปประดิษฐานไว้ท้ายจระนำพระวิหารใหญ่วัดพระศรีสรรเพชญ์พระราชพงศาวดารกรุงศรีอยุธยา ฉบับพันจันทนุมาศ (เจิม) และเอกสารอื่น, หน้า 360

 พระราชวงศ์ 
 พระบิดา : นายจบคชประสิทธิ์
 พระขนิษฐา : กรมหลวงพิพิธมนตรี
 พระสวามี : สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวบรมโกศ
 พระราชโอรส : 
 เจ้าฟ้าธรรมธิเบศไชยเชษฐ์สุริยวงศ์
 พระราชธิดา : 
 เจ้าฟ้าหญิงบรม
 เจ้าฟ้าหญิงสุริยวงศ์
 เจ้าฟ้าหญิงสุริยา
 เจ้าฟ้าหญิงธิดา
 เจ้าฟ้าหญิงรัศมี
 เจ้าฟ้าหญิงอินทุสุดาวดี

 ในวัฒนธรรมสมัยนิยม 
 ดวงดาว จารุจินดา ในละครเรื่อง ฟ้าใหม่ (ช่อง 7, 2547)
 หม่อมหลวงสราลี กิติยากร ในละครเรื่อง ศรีอโยธยา (ทรูโฟร์ยู, 2560)
 ชนกสุดา พุคยาภรณ์ ในละครเรื่อง พรหมลิขิต (ช่อง 3 , 2566)

อ้างอิง
 เชิงอรรถ

บรรณานุกรม




หมวดหมู่:พระอัครมเหสีกรุงศรีอยุธยา
หมวดหมู่:กรมหลวง
หมวดหมู่:บุคคลในยุคราชวงศ์บ้านพลูหลวง
หมวดหมู่:เจ้านายทรงกรมสมัยกรุงศรีอยุธยา