เจ้าคณะอรัญวาสี

เจ้าคณะอรัญวาสี คือเจ้าคณะใหญ่ผู้ปฏิบัติหน้าที่ในคณะสงฆ์อรัญวาสี เจ้าคณะอรัญวาสีรูปสุดท้ายคือสมเด็จพระพุฒาจารย์ (แพ ติสฺสเทโว) ภายหลังจากพระองค์ได้รับการสถาปนาเป็นสมเด็จพระสังฆราชก็มิได้มีพระสงฆ์รูปใดได้รับการสถาปนาเป็นเจ้าคณะอรัญวาสีอีก คงมีแต่ตำแหน่งเจ้าคณะใหญ่หนกลางเท่านั้น

 ประวัติ 
แต่เดิมมาตำแหน่งสมเด็จพระราชาคณะเป็นตำแหน่งเจ้าคณะใหญ่ ในยุครัตนโกสินทร์ตอนต้น แบ่งการปกครองคณะสงฆ์เป็น 3 คณะ คือ คณะเหนือ คณะใต้ และคณะอรัญวาสีโดยมีสมเด็จพระราชาคณะเป็นเจ้าคณะใหญ่ ดังนี้
 สมเด็จพระวันรัตน์ เป็นเจ้าคณะใหญ่คณะเหนือ
 สมเด็จพระพุทธโฆษาจารย์ เป็นเจ้าคณะใหญ่คณะใต้
 สมเด็จพระพุฒาจารย์ เป็นเจ้าคณะใหญ่คณะอรัญวาสี (ตำแหน่งนี้ทรงสถาปนาเป็นสมเด็จพระพุฒาจารย์ตั้งแต่รัชกาลที่ 4 เป็นต้นมา)

ในครั้งนั้นแต่ละคณะต่างปกครองโดยไม่ขึ้นแก่กัน สำหรับคณะอรัญวาสีนั้นไม่มีวัดขึ้นในปกครอง เพราะวัดอรัญวาสีที่อยู่ในฝ่ายเหนือฝ่ายใต้ก็รวมขึ้นอยู่ในปกครองของเจ้าคณะนั้น ๆ แต่ยังคงตำแหน่งเจ้าคณะใหญ่ฝ่ายอรัญวาสีไว้เพราะมีหน้าที่ต้องตามเสด็จพระเจ้าแผ่นดิน

มาในรัชกาลที่ 3 ทรงตั้งคณะกลางขึ้นเป็นคณะพิเศษขึ้นต่อกรมหมื่นนุชิตชิโนรส วัดพระเชตุพน ซึ่งต่อมาในรัชกาลที่ 4 ทรงพระกรุณาโปรดสถาปนาเป็น กรมสมเด็จพระปรมานุชิตชิโนรส ที่สมเด็จพระสังฆราชและสิ้นพระชนม์ในรัชกาลนั้น

ถึงรัชกาลที่ 5 ทรงพระกรุณาโปรดสถาปนา พระพรหมมุนี (แพ) วัดสุทัศนเทพวราราม เป็นที่สมเด็จพระพุฒาจารย์ ดำรงตำแหน่งเจ้าคณะใหญ่คณะกลาง ตำแหน่งเจ้าคณะใหญ่คณะอรัญวาสี จึงเป็นอันยกเลิกไปตั้งแต่บัดนั้นเป็นต้นมา และสมเด็จพระราชาคณะที่สมเด็จพระพุฒาจารย์ ก็เป็นตำแหน่งเจ้าคณะใหญ่คณะกลางตั้งแต่บัดนั้นเป็นต้นมา

 รายนามเจ้าคณะอรัญวาสี 
คณะอรัญวาสีเป็นคณะสงฆ์ดั้งเดิมที่มีมาตั้งแต่กรุงศรีอยุธยา และมีเจ้าคณะปกครองมาแต่อดีต เจ้าคณะอรัญวาสีในสมัยกรุงรัตนโกสินทร์มีดังนี้
 ลำดับ  รูป  รายพระนาม  เริ่มวาระ  สิ้นสุดวาระ  วัด 1  100px  สมเด็จพระญาณสังวร (สุก)  พ.ศ. 2359  พ.ศ. 2363  วัดราชสิทธาราม 2  100px  พระญาณสังวรเถร (ด้วง)  พ.ศ. 2369  พ.ศ. 2379  วัดราชสิทธาราม 3  100px  พระญาณสังวรเถร (บุญ)  พ.ศ. 2388  พ.ศ. 2397  วัดราชสิทธาราม 4  100px  สมเด็จพระพุฒาจารย์ (สน)  พ.ศ. 2397  พ.ศ. 2403  วัดสระเกศราชวรมหาวิหาร 5  100px  สมเด็จพระพุฒาจารย์ (โต พฺรหฺมรํสี)  พ.ศ. 2407  พ.ศ. 2415  วัดระฆังโฆสิตารามวรมหาวิหาร 6  100px  สมเด็จพระพุฒาจารย์ (พุก)  พ.ศ. 2422  พ.ศ. 2427  วัดศาลาปูนวรวิหาร 7  100px  สมเด็จพระพุฒาจารย์ (ศรี อโนมสิริ)  พ.ศ. 2430  พ.ศ. 2437  วัดปทุมคงคาราชวรวิหาร 8  100px  หม่อมเจ้าพระสมเด็จพระพุฒาจารย์ (ทัด)  พ.ศ. 2437  พ.ศ. 2443  วัดระฆังโฆสิตารามวรมหาวิหาร 9  100px  พระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าพระอรุณนิภาคุณากร  พ.ศ. 2444  พ.ศ. 2444  วัดราชบพิธสถิตมหาสีมารามราชวรวิหาร 10  100px  สมเด็จพระพุฒาจารย์ (ฤทธิ์ ธมฺมสิริ)  พ.ศ. 2445  พ.ศ. 2448  วัดบพิตรพิมุขวรวิหาร 11  100px  สมเด็จพระพุฒาจารย์ (เขียว จนฺทสิริ)  พ.ศ. 2448  พ.ศ. 2453  วัดราชาธิวาสราชวรวิหาร 12  100px  พระพุฒาจารย์ (มา อินฺทสโร)  พ.ศ. 2456  พ.ศ. 2457  วัดจักรวรรดิราชาวาสวรมหาวิหาร 13   สมเด็จพระพุฒาจารย์ (จ่าย ปุณฺณทตฺโต)  พ.ศ. 2465  พ.ศ. 2466  วัดเบญจมบพิตรดุสิตวนารามราชวรวิหาร 14  100px  สมเด็จพระพุฒาจารย์ (แพ ติสฺสเทโว)  พ.ศ. 2466  พ.ศ. 2472  วัดสุทัศนเทพวรารามราชวรมหาวิหาร

 อ้างอิง