คลองประตูข้าวเปลือก

คลองประตูข้าวเปลือก (ตอนบน) และ คลองประตูจีน (ตอนล่าง) เป็นชื่อคลองโบราณบนเกาะเมืองในจังหวัดพระนครศรีอยุธยา เชื่อมแม่น้ำลพบุรีทางทิศเหนือกับแม่น้ำเจ้าพระยาทางทิศใต้ ถือเป็นเส้นทางหลักในการคมนาคมระหว่างเกาะเมืองไปสู่นอกเกาะเมือง รวมทั้งการค้าขาย คลองแบ่งเป็นสองตอน ตอนบนที่เชื่อมกับแม่น้ำลพบุรีจะเรียกว่าคลองประตูข้าวเปลือก ส่วนคลองตอนใต้ที่เชื่อมกับแม่น้ำเจ้าพระยาจะเรียกว่าคลองประตูจีน ถือเป็นคลองที่มีความสำคัญยิ่งในประวัติศาสตร์ แต่ปัจจุบันคลองสายนี้แทบไม่หลงเหลือคันคูแล้ว

 ประวัติ 
คลองประตูข้าวเปลือกและคลองประตูจีนเป็นคลองที่วางตัวในแนวเหนือใต้ ทิศเหนือเชื่อมกับแม่น้ำลพบุรี เรียกคลองตอนบนว่าคลองประตูข้าวเปลือก ส่วนทิศใต้เชื่อมกับแม่น้ำเจ้าพระยา เรียกว่าคลองประตูจีน กำพล จำปาพันธ์. อยุธยา จากสังคมเมืองท่านานาชาติ สู่มรดกโลก. นนทบุรี : มิวเซียมเพรส, 2559. หน้า 28 จากเอกสารของพระยาโบราณราชธานินทร์ (พร เดชะคุปต์) ระบุว่าปากคลองประตูข้าวเปลือกนั้น "...มีป้อมก่อรูปพัดสมุดอยู่สองฟากคลอง แปลกกว่าปากคลองอื่น ๆ" ซึ่งป้อมประตูข้าวเปลือกแห่งนี้ยังเคยเป็นสถานที่สู้รบระหว่างวังหลวงและวังหน้าหลังสิ้นรัชกาลสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวท้ายสระ ในอดีตคลองประตูข้าวเปลือกและคลองประตูจีนมีคลองที่เชื่อมกับคลองในไก่สองสายทางทิศตะวันออก และมีคลองเชื่อมกับบึงพระราม และคลองประตูเทพหมีทางทิศตะวันตก ปัจจุบันบริเวณคลองใกล้วัดราชประดิษฐานยังเหลือซากกำแพงเมืองส่วนหนึ่ง แต่ตัวคลองนั้นถูกถมเป็นพื้นที่วัดราชประดิษฐานเพื่อรวมเข้ากับวัดท่าทรายที่เคยอยู่ตรงข้ามคลองดังกล่าวภาษิต จิตรภาษา. "อันพระที่ชื่อว่า "มหานาค"". ศิลปวัฒนธรรม. 31 : 5 มีนาคม 2553, หน้า 38-43

คลองประตูข้าวเปลือกและคลองประตูจีนถือเป็นเส้นทางคมนาคมที่สำคัญยิ่งในอดีต เพราะคลองดังกล่าวตัดผ่านวัดวาอารามที่สำคัญ เช่น วัดมหาธาตุ วัดราชประดิษฐาน และวัดราชบูรณะ ทั้งมีสะพานข้ามคลองทอดผ่านถึงสี่แห่ง เช่น 
 สะพานช้าง ปรากฏในคำให้การขุนหลวงวัดประดู่ทรงธรรม ว่า ก่อสร้างด้วยศิลาแลง ด้านตะวันตกของเชิงสะพานมีตลาดสดเช้าเย็น พระยาโบราณราชธานินทร์สันนิษฐานว่าสะพานนี้น่าจะตั้งอยู่หน้าวัดพลับพลาไชยกับถนนป่ามะพร้าว 
 สะพานชีกุน ที่ก่อด้วยอิฐและศิลาแลง ในอดีตเป็นย่านตลาดเรียกว่า ตลาดเสาชิงช้าชีกุน 
 สะพานป่าถ่าน มีตลาดสดขายสินค้าสารพัดตั้งแต่เช้าจรดเย็น ทั้งเป็นสถานที่สู้รบกันระหว่างเจ้าอ้ายพระยาและเจ้ายี่พระยาเพื่อแย่งราชสมบัติจนกระทั่งสิ้นพระชนม์ทั้งคู่ ภายหลังสมเด็จพระบรมราชาธิราชที่ 2 (เจ้าสามพระยา) พระอนุชา จึงได้สร้างเจดีย์คู่เป็นอนุสรณ์ และสร้างวัดราชบูรณะในบริเวณที่พระองค์จู่โจมและล้อมกองกำลังของพระเชษฐาทั้งสองที่กำลังแย่งราชสมบัติกันที่เชิงสะพานป่าถ่าน กำพล จำปาพันธ์. อยุธยา จากสังคมเมืองท่านานาชาติ สู่มรดกโลก. นนทบุรี : มิวเซียมเพรส, 2559. หน้า 117-120 กำพล จำปาพันธ์. อยุธยา จากสังคมเมืองท่านานาชาติ สู่มรดกโลก. นนทบุรี : มิวเซียมเพรส, 2559. หน้า 212

ปัจจุบันคลองประตูข้าวเปลือกและคลองประตูจีนแทบไม่เหลือแนวคันคลองแล้วเนื่องจากการขยายตัวของชุมชนเมือง เหลือเพียงร่องรอยของคลองบริเวณหลังป้อมประตูข้าวเปลือกบริเวณวัดราชประดิษฐานซึ่งเป็นต้นคลอง โดยมีลักษณะเป็นสระน้ำหลังป้อม ส่วนแนวคลองที่เหลือก็ถูกถมหรือจับจองไปแล้ว และยังไม่มีแนวคิดที่จะบูรณะคลองสายนี้ขึ้นใหม่

 อ้างอิง 

ประตูข้าวเปลือก