พระยาภักดีภูธร (ชื่น ภักดีกุล)

พลตรี นายกองเอก พระยาภักดีภูธรสาครคชเขตต์ (ประทวน), หลวง. จดหมายบันทึกสมัยฝรั่งเศสปกครองจังหวัดตราด แต่ พ.ศ. 2447 ถึง 2449. ม.ป.พ., ม.ป.ท., 2495. 251 หน้า. หน้า 44. มีนามเดิมว่า ชื่น เป็นอดีตเจ้ากรมแผนที่ทหารกรมแผนที่ทหาร กองบัญชาการกองทัพไทย. ที่ระลึกครบรอบวันสถาปนา 100 ปี กรมแผนที่ทหาร 3 กันยายน 2528. กรุงเทพฯ : โรงพิมพ์กรมแผนที่ทหาร, 2528. 330 หน้า. หน้า 315. อดีตองคมนตรีในพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว และเป็นผู้ขอพระราชทานนามสกุล ภักดีกุลพระราชวังพญาไท. นามสกุลพระราชทาน หมวด ภ.นามสกุลคนไทย (ต้นสกุล (ต้นวงศ์), ต้นราชสกุล) : นามสกุลที่ขึ้นต้นด้วย (ภ). โดยมีพระยาภักดีภูธร (จัน ภักดีกุล)ประยุทธ สิทธิพันธ์. ต้นตระกูลขุนนางไทย. กรุงเทพฯ : คลังวิทยา, 2505. 544 หน้า. หน้า 211. บุตรของขุนพิทักษ์ระบำกรมศิลปากร. โลหะปราสาท: วัดราชนัดดารามวรวิหาร. กรุงเทพฯ : กรมศิลปากร, 2538. 188 หน้า. หน้า 49. ISBN 978-974-4190-43-7 อ้างใน อนุสรณ์ในงานพระราชทานเพลิงศพ พลโท บุศรินทร์ ภักดีกุล ณ เมรุหน้าพลับพลาอิศริยาภรณ์ วัดเทพศิรินทราวาส กรุงเทพมหานคร วันเสาร์ที่ ๑๖ ธันวาคม พ.ศ. ๒๕๓๒. กรุงเทพฯ : อรุณการพิมพ์, 2532. เป็นต้นสกุลยศวดี บุญ-หลง. อนุสรณ์งานพระราชทานเพลิงศพ ศาสตราจารย์ นารา บุญ-หลง ป.ช.,ป.ม. ณ เมรุหลวงหน้าพลับพลาอิศริยาภรณ์ วัดเทพศิรินทราวาส เมื่อวันที่ ๑๖ ธันวาคม พ.ศ. ๒๕๔๑. ม.ป.พ., ม.ป.ท., 2541. 131 หน้า. หน้า 41.

ประวัติ
พลตรีพระยาภักดีภูธร (ชื่น ภักดีกุล) เกิด วันที่ 16​ ก.ค. พ.ศ. 2417 ในซอยหนึ่งใกล้กับโรงเรียนสตรีวิทยาวิจิตรมาตรา (สง่า กาญจนาคพันธุ์), ขุน. กรุงเทพฯ เมื่อวานนี้. กรุงเทพฯ : สารคดี, 2542. 295 หน้า. หน้า 126. ISBN 978-974-8212-02-9 ที่กรุงเทพมหานคร เป็นบุตรชายคนสุดท้องในจำนวนพี่น้องทั้งหมดของพลตรีพระยาภักดีภูธร (นิล) มีพี่ชายคนหนึ่งที่รับราชการเช่นกันคือ นายร้อยเอก ขุนสุรินทรภิบาล (กิ่ง ภักดีกุล; 25 มีนาคม 2407–9 พฤศจิกายน 2471)ข่าวตาย (หน้า 2856–57)

ชื่น ภักดีกุล จบการศึกษานักเรียนนายร้อยจากโรงเรียนนายร้อยวังสราญรมย์คณะกรรมการพิจารณาและจัดพิมพ์เอกสารประวัติศาสตร์ สำนักนายกรัฐมนตรี. ประชุมภาพประวัติศาสตร์ ทหารและตำรวจ. กรุงเทพฯ : สำนักนายกรัฐมนตรี, 2525. 206 หน้า ขณะนั้นเป็น หลวงสุรยุทธโยธาหาญ สมรสกับ เอลีซาเบท (จอนสัน) สุรยุทธ (Elisabeth Johnson Surayudh) มีบุตรชาย 4 คน  คนโต ร้อยเอก หลวงชิตวีร์วสุนทรา (ชิตวีร์ ภักดีกุล) และด.ช. เมรุสวัง  (ถึงแก่กรรม) ทั้งคู่เกิด เซนต์ปีเตอร์สเบิร์ก ประเทศรัสเซีย ส่วนน้องอีก 2 คน  พลโท บุศรินทร์ ภักดีกุล , และ ร้อยโท เอกรินทร์ ภักดีกุล เกิดที่ บ้านบางขุนพรหม กรุงเทพมหานคร

หลวงสุรยุทธโยธาหาญได้รับราชการเป็น ราชองครักษ์ประจำพระองค์ ในจอมพล สมเด็จพระอนุชาธิราช เจ้าฟ้าจักรพงษ์ภูวนาถ กรมหลวงพิษณุโลกประชานาถ ในระหว่างที่ 2443 - 2448 เซนต์ปีเตอร์สเบิร์ก ประเทศรัสเซีย  - Luangh Surayudh first aide-de-camp to Prince Chakrabongse 

นายพันตรี หลวงสุรยุทธโยธาหาญ (ชื่น ภักดีกุล) องครักษ์สมเด็จกรมขุนพิศณุโลก เป็นผู้บังคับหน่วย กรมจเรทหารราบ ศร. ได้เริ่มก่อตั้งเมื่อ พ.ศ. 2449 มีนามหน่วยว่า กรมจเรทหารราบ ตั้งอยู่ใน กห. จว.พระนคร มีหน้าที่ตรวจกิจการของเหล่า ร. รับผิดชอบพัฒนาวิทยาการ และการจัดของเหล่า ร. กรมยุทธนาธิการ ขึ้นตรงต่อ กรมจเรทหารบก 

นายพันเอก พระวิภาคภูวดล เป็น เจ้ากรมแผนที่ทหารบกเมื่อวันที่ 5 พฤษภาคม พ.ศ. 2453อนุสรณ์งานพระราชทานเพลิงศพ ศาสตราจารย์ พลโทพระยาศัลวิธานนิเทศ (แอบ รักตประจิต) ป.จ., ม.ป.ช., ม.ว.ม. สมุหพระราชมณเฑียร ณ เมรุกลางหน้าพลับพลาอิศริยาภรณ์ วัดเทพศิรินทราวาส กรุงเทพมหานคร วันพุธที่ ๒๘ มีนาคม ๒๕๓๓. ม.ป.พ., ม.ป.ท., 2533. 236 หน้า. หน้า 56.  ไปราชการปักปันเขตแดนสยามกับฝรั่งเศส เมื่อ พ.ศ. 2450

พระยาภักดีภูธร เป็นองคมนตรี ในพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว พ.ศ. 2462 

ครั้นเมื่อเสร็จสิ้นงานพระราชพิธีถวายพระเพลิงพระบรมศพ สมเด็จพระศรีพัชรินทราบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง แล้ว เจ้าฟ้าจักรพงษ์ภูวนาถจึงขอพระบรมราชานุญาตจาก พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว ขอลาพักผ่อน ครั้นเมื่อได้รับพระบรมราชานุญาตแล้ว พระองค์ทรงแต่งตั้งให้นายพลตรี "พระยาภักดีภูธร" เจ้ากรมแผนที่ทหารบกเป็นผู้รักษาการในตำแหน่งเสนาธิการทหารบกแทนพระองค์ ตั้งแต่วันที่ 4 มิถุนายน พ.ศ. 2463

 ยศและบรรดาศักดิ์ 
 – นายพันโท
 – หลวงสุรยุทธโยธาหาญ
 27 กรกฎาคม 2454 – พระวิภาคภูวดล ถือศักดินา 1000ตั้งบรรดาศักดิ์
 3 ตุลาคม 2456 – เข้ารับพระราชทานสัญญาบัตรบรรดาศักดิ์รายวันพระราชทานสัญญาบัตรบรรดาศักดิ์
ว่าที่นายหมวดตรีอมรดรุณารักษ์ (แจ่ม สุนทรเวช), จมื่น. เสือป่าและลูกเสือในประวัติศาสตร์รัชสมัยของพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว. กรุงเทพฯ : องค์การค้าของคุรุสภา, 2514. 238 หน้า. หน้า 147.
 18 มิถุนายน 2457 – พระยาภักดีภูธร ถือศักดินา 1500ตั้งและเลื่อนบรรดาศักดิ์
 8 สิงหาคม 2457 – เข้ารับพระราชทานสัญญาบัตรบรรดาศักดิ์รายวันพระราชทานสัญญาบัตรบรรดาศักดิ์
 6 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2457 - นายหมวดโทประกาศเลื่อนยศเสือป่ากองพลหลวง. (๒๔๕๗, ๑๔ กุมภาพันธ์). ราชกิจจานุเบกษา. เล่มที่ ๓๑. หน้า ๒,๖๗๗.
 8 พฤศจิกายน 2458 – นายหมวดเอกพระราชทานยศเสือป่า
 23 พฤษภาคม พ.ศ. 2459 นายพลตรีพระราชทานยศนายทหารบก. (๒๔๕๙, ๔ มิถุนายน). ราชกิจจานุเบกษา. เล่มที่ ๓๓. หน้า ๔๘๔.
 8 มกราคม 2459 – เข้ารับพระราชทานสัญญาบัตรยศทหารบกที่พระที่นั่งอนันตสมาคมรายวันพระราชทานสัญญาบัตรยศทหารบก
 21 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2463 นายกองเอกพระราชทานยศนายเสือป่า. (๒๔๖๓, ๒๐ มีนาคม). ราชกิจจานุเบกษา. เล่มที่ ๓๗. หน้า ๔,๑๓๖.

 ตำแหน่ง 
 – หัวหน้าแผนกทำแผนที่
 กุมภาพันธ์ 2453 – รักษาราชการแทนในตำแหน่งเจ้ากรมแผนที่แจ้งความกระทรวงกลาโหม
 4 เมษายน 2462 – องคมนตรีบัญชีรายพระนามและนามผู้ที่ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ตั้งเป็นองคมนตรี

 เครื่องราชอิสริยาภรณ์ 
พระราชทานเครื่องราชอิสริยาภรณ์ (หน้า 3411)
ดำรงราชานุภาพ, สมเด็จฯ กรม. ตำนานเครื่องราชอิสริยาภรณ์จุลจอมเกล้า. กรุงเทพฯ : โรงพิมพ์พระจันทร์, 2512. 269 หน้า. หน้า 209.
พระราชทานเครื่องราชอิสริยาภรณ์ (หน้า 2420)
ส่งเครื่องราชอิศริยาภรณ์ไปพระราชทาน. ราชกิจจานุเบกษา. เล่ม 43 หน้า. 441.
พระราชทานเหรียญรัตนาภรณ์รัชกาลปัจจุบัน
พระราชทานเหรียญราชรุจิ
 พระราชทานเหรียญรัตนาภรณ์รัชกาลปัจจุบัน
 26 เมษายน 2458 – เข็มข้าหลวงเดิมพระราชทานเข็มข้าหลวงเดิม

 มรดก 
พิพิธภัณฑ์ภักดีภูธร กรมแผนที่ทหารศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร. พิพิธภัณฑ์ภักดีภูธร กรมแผนที่ทหาร.

อ้างอิง
เชิงอรรถ

 แหล่งข้อมูลอื่น 
GROWN PRINCE OF SIAM GUEST OF THE NATION; Plans for His Reception Spoiled by Liner's Late Arrival. Reaches New York Late at Night and Starts for Washington at Once -- Was Popular with Fellow- Passengers. The New York Times. 1902, Oct 11.
GROWN PRINCE OF SIAM RECEIVED BY PRESIDENT. The Eevening Times Washinton. 1902, Oct 11: 2248.
Denys Lombard. (1995). Eileen Hunter, Narisa Chakrabrongse : Katya and The Prince of Siam, 82: 388-391.
CONGRÈS INTERNATIONAL DE PÈCHE ET DE PISCICULTURE 1902 à St.-Pétersbourg: MÉMOIRES et comptes-rendus des séances.
กรมแผนที่ทหาร. รายนามเจ้ากรมแผนที่ทหาร. 
สำนักพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ กรมศิลปากร กระทรวงวัฒนธรรม. เมื่อตะวันออกพบตะวันตก: พิพิธสมบัติพระราชา ณ วังหน้า. กรุงเทพฯ : อมรินทร์พริ้นติ้งแอนด์พับลิชชิ่ง, 2557. 200 หน้า. ISBN 978-616-543-257-3
"นิราศกรมหมื่นสถิตย์" ว่าด้วยวิกฤตวังหน้า.
ขุนนางวังหลวงวังหน้าสมัยร.๕ ที่มีราชทินนามพ้องกัน.

หมวดหมู่:บุคคลจากเขตพระนคร
หมวดหมู่:องคมนตรีในรัชกาลที่ 6
หมวดหมู่:ทหารบกชาวไทย
หมวดหมู่:บุคคลที่เกิดในปี พ.ศ. 2417
หมวดหมู่:บุคคลที่เสียชีวิตในปี พ.ศ. 2488
หมวดหมู่:พลตรี
หมวดหมู่:สมาชิกกองเสือป่า
หมวดหมู่:ผู้ได้รับเหรียญศารทูลมาลา