ปุคคลบัญญัติ

ปุคคลบัญญัติ หรือ ปุคคลบัญญัติปกรณ์ เป็นส่วนหนึ่งของพระอภิธรรมปิฎก และมีเนื้อหาน้อยที่สุดในบรรดาคัมภีร์ทั้ง 7 ของพระอภิธรรม อีกทั้งยังมีลักษณะต่างจากคัมภีร์อื่น ๆ ตรงที่กล่าวถึงบุคคล ไม่ได้เน้นหนักที่ปรมัตถธรรม หรือเรื่องจิต ดังในคัมภีร์อื่น ๆ ของอภิธรรม นอกจากนี้ยังมีลักษณะการเรียบเรียงภาษาคล้ายกับประโยคบอกเล่าในพระสุตตันตปิฎก โดยเฉพาะในส่วนของอังคุตตรนิกาย และสังคีติสูตร ในทีฆนิกาย ขณะที่พระอภิธรรมปิฎกใช้สำนวนภาษาแบบแจกแจงเป็นข้อ ๆ หรือรายละเอียดปลีกย่อยNyanatiloka Thera. (2008). Guide Through The Abhidhamma Pitaka หน้า 80 และในพระไตรปิฎกฉบับภาษาไทย คัมภีร์ปุคคลบัญญัติ มักรวมเป็นเล่มเดียวกับคัมภีร์ธาตุกถา เนื่องจากมีเนื้อหาไม่มากนัก

 เนื้อหา 

ปุคคลบัญญัติ เป็นคัมภีร์ที่ว่าด้วยการกำหนดลักษณะของบุคคลประเภทต่าง ๆ โดยบัญญัติความหมายของชื่อที่ใช้เรียกบุคคลต่าง ๆ ตามคุณธรรม เช่นว่า “โสดาบัน” ได้แก่ บุคคลผู้ละสังโยชน์ 3 ได้แล้ว ดังนี้เป็นต้นพระธรรมปิฎก (ป.อ.ปยุตโต). (2551). พจนานุกรมพุทธศาสน์ ฉบับประมวลศัพท์ หน้า 116 

ปุคคลบัญญัติเริ่มต้นด้วยการตั้งมาติกาจำแนกบัญญัติทั้ง 6 ประเภท ดังในพระบาลีว่า "ฉ ปญฺญตฺติโย – ขนฺธปญฺญตฺติ, อายตนปญฺญตฺติ, ธาตุปญฺญตฺติ, สจฺจปญฺญตฺติ, อินฺทฺริยปญฺญตฺติ, ปุคฺคลปญฺญตฺตีติฯ" แปลว่า บัญญัติ 6 ประการ คือ 1. ขันธบัญญัติ (บัญญัติว่าเป็นขันธ์) 2. อายตนบัญญัติ (บัญญัติว่าเป็นอายตนะ) 3. ธาตุบัญญัติ (บัญญัติว่าเป็นธาตุ) 4. สัจจบัญญัติ (บัญญัติวาเป็นสัจจะ) 5. อินทริยบัญญัติ (บัญญัติว่าเป็นอินทรีย์) 6. ปุคคลบัญญัติ (บัญญัติว่าเป็นบุคคล)พระไตรปิฎกบาลี ฉบับฉัฏฐสังคายนา พระอภิธรรมปิฎก ธาตุกถา-บุคคลบัญญัติ เล่ม ๓ - หน้าที่ 155 โดยบัญญัติทั้ง 6 นี้ ยังแบ่งย่อยออกเป็นขันธ์ 5 อายตนะ 12 ธาตุ 18 สัจจะ 4 (อริยสัจ 4) อินทรีย์ 22Karl H. Potter. (2011). Encyclopedia of Indian Philosophies Vol. VII 

ส่วนบัญญัติของความเป็นบุคคลประเภทต่าง ๆ มีการลงรายละเอียดมากขึ้นและแบ่งออกเป็นจำนวนต่าง ๆ โดยตั้งมาติกาแล้วตามด้วยจำนวนของบุคคลในกลุ่มมาติกานั้น ๆ เช่น เอกกมาติกา ว่าด้วยบุคคล 1 จำพวก เช่น บุคคลผู้ที่เป็นปุถุชน บุคคลผู้ควรแก่การบรรลุมรรคผล บุคคลผู้เป็นอริยะ บุคคลผู้ไม่เป็นอริยะ เป็นต้นพระอภิธรรมปิฎก ธาตุกถา-บุคคลบัญญัติ เล่ม ๓ - หน้าที่ 160 ไล่เรียงมาจนถึงทสกมาติกา ว่าด้วยบุคคล 10 จำพวก ได้แก่ ความสำเร็จของพระอริยบุคคล ในกามาวจรภูมินี้ 5 จำพวก และความสำเร็จของพระอริยบุคคล เมื่อละกามาวจรภูมินี้ไปแล้ว 5 จำพวกพระอภิธรรมปิฎก ธาตุกถา-บุคคลบัญญัติ เล่ม ๓ - หน้าที่ 178 เป็นต้น ซึ่ง 5 ประเภทแรก ได้แก่พระโสดาบัน 3 ปรเภท กับพระสกทาคามี และพระอรหันต์  ส่วน 5 ประเภทหลัง ได้แก่พระอนาคามี 5 ประเภท ผู้ปรินิพพานในชั้นสุทธาวาสสุชีพ ปุญญานุภาพ. (2550). พระไตรปิฎกฉบับประชาชน หน้า 58

 คัมภีร์ที่เกี่ยวข้อง 

 ปุคคลบัญญัติปกรณ์อรรถกถา หรือปรมัตถทีปนีฉบับพระพุทธโฆสะ หรือ ปัญจปกรณัฏฐกถา พระพุทธโฆสะ รจนาขึ้นเมื่อศตวรรษที่ 5Bhikkhu Nyanatusita (Compiler), R. Webb (Editor). (2012). An Analysis of the Pali Canon and a Reference Table of Pali Literature หน้า 176  

 ปุคคลบัญญัติมูลฎีกา หรือปัญจปกรณ์มูลฎีกา หรือปัญจปกรณ์ปกาสินี หรือลีนัตถโชติกา หรือลีนัตถโชตนา หรือลีนัตถปทวัณณนา พระอานันทะเถระ รจนาขึ้นเมื่อศตวรรษที่ 6 หรือราวศตวรรษที่ 8 - 9Bhikkhu Nyanatusita (Compiler), R. Webb (Editor). (2012). An Analysis of the Pali Canon and a Reference Table of Pali Literature หน้า 176  

 ปุคคลบัญญัติอนุฎีกา หรือปัญจปกรณ์อนุฎีกา หรือลีนัตถวัณณนา หรือลีนัตถปกาสินี หรืออภิธัมมอนุฎีกา พระจุลลธัมปาลเถระ รจนาขึ้นเมื่อศตวรรษที่ 6 หรือราวศตวรรษที่ 8 - 9Bhikkhu Nyanatusita (Compiler), R. Webb (Editor). (2012). An Analysis of the Pali Canon and a Reference Table of Pali Literature หน้า 176  

 ปุคคลบัญญัติโยชนา หรือปุคคลบัญญัติ อัตถโยชนา พระญาณกิตติ เมืองเชียงใหม่ รจนาขึ้นเมื่อศตวรรษที่ 15Bhikkhu Nyanatusita (Compiler), R. Webb (Editor). (2012). An Analysis of the Pali Canon and a Reference Table of Pali Literature หน้า 176  

 ปุคคลบัญญัติคัณฐี ไม่ระบุชื่อผู้แต่งBhikkhu Nyanatusita (Compiler), R. Webb (Editor). (2012). An Analysis of the Pali Canon and a Reference Table of Pali Literature หน้า 176

 อ้างอิง 

 บรรณานุกรม 
พระไตรปิฎกฉบับมหามกุฏราชวิทยาลัย, พระอภิธรรมปิฎก ธาตุกถา-บุคคลบัญญัติ เล่ม ๓ - หน้าที่ 155
พระไตรปิฎกบาลี ฉบับฉัฏฐสังคายนา, อภิธมฺมปิฎเก, ปุคฺคลปญฺญตฺติปาฬิ, มาติกา.
สุชีพ ปุญญานุภาพ. (2550). พระไตรปิฎกฉบับประชาชน. กรุงเทพฯ . กรมการศาสนา กระทรวงวัฒนธรรม.
พระธรรมปิฎก (ป.อ.ปยุตโต). (2551). พจนานุกรมพุทธศาสน์ ฉบับประมวลศัพท์. พิมพ์ครั้งที่ 11.
Nyanatiloka Thera. (2008). Guide Through The Abhidhamma Pitaka.  Kandy.  Sri Lanka. Buddhist Publication Society.
Karl H. Potter. (2011). Encyclopedia of Indian Philosophies Vol. VII: Abhidharma Buddhism to 150 A.D. Delhi. Motilal Banarsidass.
Bhikkhu Nyanatusita (Compiler), R. Webb (Editor). (2012). An Analysis of the Pali Canon and a Reference Table of Pali Literature. Sri Lanka. Buddhist Publication Society.

หมวดหมู่:พระไตรปิฎกภาษาบาลี