โปเกมอน รูบี และ แซฟไฟร์

และ เป็นวิดีโอเกมแนวสวมบทบาท พัฒนาโดยเกมฟรีก และจัดจำหน่ายโดยบริษัทโปเกมอนร่วมกับนินเท็นโด สำหรับเครื่องเกมบอยอัดวานซ์ วางจำหน่ายครั้งแรกในปี 2002 ถือเป็นภาคแรกของเกมโปเกมอนเจเนอเรชันที่สาม หรือ "อัดวานซ์เจเนอเรชัน" นี่ยังเป็นครั้งแรกที่บริษัทโปเกมอนมีบทบาทด้านการจัดจำหน่าย หลังจากนินเท็นโดดูแลเพียงรายเดียวมาโดยตลอด เกมวางจำหน่ายครั้งแรกในญี่ปุ่นช่วงปลายปี 2002 และออกจำหน่ายทั่วโลกในปี 2003 ต่อมามีภาคเสริม โปเกมอน เอเมอรัลด์ วางจำหน่ายในอีกสองปีถัดมา ภายหลังยังมีการสร้างเกมฉบับรีเมกชื่อว่า โปเกมอน โอเมการูบี และ โปเกมอน อัลฟาแซฟไฟร์ สำหรับเครื่องนินเท็นโด 3ดีเอส ออกวางจำหน่ายทั่วโลกในเดือนพฤศจิกายน ปี 2014 ครบรอบ 12 ปีของภาคต้นฉบับ ยกเว้นยุโรปที่วางจำหน่ายช้ากว่าหนึ่งสัปดาห์

รูปแบบการเล่นของเกมยังคงใกล้เคียงกับภาคก่อน ผู้เล่นบังคับตัวละครหลักจากมุมมองด้านบน  โดยใช้ระบบควบคุมแบบเดียวกัน เป้าหมายหลักคือการจับโปเกมอนให้ครบทุกชนิดในเกม รวมถึงเอาชนะสี่จตุรเทพและแชมเปียนของลีกโปเกมอน พร้อมเนื้อเรื่องย่อยที่ให้ตัวละครหลักเผชิญหน้ากับองค์กรอาชญากรรมที่ต้องการครอบงำภูมิภาค ภาคนี้เพิ่มระบบใหม่หลายอย่าง เช่น การต่อสู้แบบคู่ ความสามารถประจำตัวโปเกมอน การประกวดโปเกมอน และโปเกมอนใหม่อีก 135 ชนิด ด้วยศักยภาพของเครื่องเกมบอยอัดวานซ์ ผู้เล่นสามารถเชื่อมต่อพร้อมกันได้สูงสุด 4 คน จากเดิมเพียง 2 คน และยังเชื่อมต่อกับอี-รีดเดอร์ หรือเกมโปเกมอนภาคอื่นในเจเนอเรชันที่สามได้อีกด้วย

โปเกมอน รูบี และ แซฟไฟร์ ได้รับคำวิจารณ์ในเชิงบวกเป็นส่วนใหญ่ นักวิจารณ์ชื่นชมระบบใหม่และการออกแบบโปเกมอนรุ่นนี้ แม้จะมีความเห็นหลากหลายเกี่ยวกับรูปแบบการเล่นและกราฟิก โดยประเด็นวิจารณ์หลักคือ "เกมเปลี่ยนแปลงจากภาคก่อนค่อนข้างน้อย" แม้มีข้อสังเกตดังกล่าว เกมทั้งสองภาคยังประสบความสำเร็จทางการค้า มียอดขายรวมกว่า 16.22 ล้านชุด กลายเป็นเกมที่ขายดีที่สุดบนเครื่องเกมบอยอัดวานซ์ แต่ยังทำยอดขายน้อยกว่าภาคก่อน ได้แก่ เรด และ บลู ที่ทำได้เกือบ 31 ล้านชุดทั่วโลก และภาคโกลด์ และ ซิลเวอร์ ที่ขายได้กว่า 23.10 ล้านชุด

 ระบบเกม 

กลไกพื้นฐานของภาครูบี และ แซฟไฟร์ ยังคงคล้ายกับภาคก่อน เกมนำเสนอในมุมมองบุคคลที่สามจากด้านบน และแบ่งเป็นหน้าจอหลัก 3 ส่วน ได้แก่ แผนที่หลักสำหรับเดินทาง หน้าจอต่อสู้กับโปเกมอน และเมนูจัดการทีมโปเกมอน ไอเทม และการตั้งค่า ผู้เล่นเริ่มด้วยโปเกมอนเพียงหนึ่งตัว และจับโปเกมอนตัวอื่นได้โดยใช้โปเกบอล รวมถึงสามารถใช้โปเกมอนของตนต่อสู้กับโปเกมอนตัวอื่นได้ เมื่อพบโปเกมอนป่าหรือถูกเทรนเนอร์ท้าสู้ เกมจะเปลี่ยนเข้าสู่การต่อสู้แบบผลัดกันเล่น ผู้เล่นเลือกคำสั่งได้ 4 แบบ ได้แก่ ใช้ท่าโจมตี ใช้ไอเทม สลับโปเกมอน และหนี ยกเว้นการต่อสู้กับเทรนเนอร์จะไม่สามารถหนีได้ โปเกมอนแต่ละตัวมีค่าพลังชีวิต เมื่อพลังชีวิตเหลือศูนย์จะถือว่า "หมดสติ" และต้องฟื้นฟูก่อนกลับมาต่อสู้ เมื่อชนะศัตรูจะได้รับค่าค่าประสบการณ์ และเลเวลอัปเมื่อสะสมครบตามกำหนด โปเกมอนส่วนใหญ่จะวิวัฒนาการเมื่อถึงระดับที่กำหนดPokémon Sapphire Version instruction booklet, p. 35

นอกจากการต่อสู้แล้ว การจับโปเกมอนคือองค์ประกอบสำคัญของเกมโปเกมอน ระหว่างการต่อสู้กับโปเกมอนป่า ผู้เล่นสามารถใช้โปเกบอลเพื่อพยายามจับได้ หากจับสำเร็จ โปเกมอนจะถูกเพิ่มเข้าทีมทันที หรือถูกส่งไปยังกล่องเก็บโปเกมอนเมื่อมีครบ 6 ตัวแล้วPokémon Sapphire Version instruction booklet, p. 37 โอกาสในการจับขึ้นอยู่กับหลายปัจจัย เช่น ค่าพลังชีวิตของโปเกมอนที่ยิ่งเหลือน้อยยิ่งจับง่าย สถานะผิดปกติอย่างหลับหรืออัมพาต และความสามารถของโปเกบอลที่ใช้ เช่น เกรตบอลหรืออัลตราบอล ซึ่งมีอัตราการจับสูงกว่าแบบปกติPokémon Sapphire Version instruction booklet, p. 32 ส่วนโปเกมอนที่เป็นของเทรนเนอร์คนอื่นจะไม่สามารถจับได้ทุกกรณี

 คุณสมบัติใหม่ 

การเปลี่ยนแปลงสำคัญที่สุดในระบบการต่อสู้ของโปเกมอน รูบี และ แซฟไฟร์ คือการเพิ่มการต่อสู้แบบคู่ ที่ให้ทั้งสองฝ่ายส่งโปเกมอนออกมาพร้อมกันฝั่งละสองตัว ทำให้มีท่าโจมตีบางชนิดส่งผลต่อโปเกมอนได้หลายตัวในครั้งเดียวHollinger, p.3 นอกจากนี้ยังมี การต่อสู้แบบทีม ซึ่งคล้ายระบบคู่ แต่แต่ละฝ่ายมีเทรนเนอร์ 2 คน ควบคุมโปเกมอนคนละหนึ่งตัว ภาคนี้ยังเพิ่มระบบใหม่อีกสองอย่าง ได้แก่ ความสามารถพิเศษ คุณสมบัติเฉพาะของแต่ละสายพันธุ์ เช่น ต้านทานท่าบางประเภท หรือเพิ่มพลังของท่าบางชนิด และนิสัยที่ส่งผลต่อค่าพลังของโปเกมอน เช่น เพิ่มพลังโจมตีแต่ลดความเร็วHollinger, p.6 นอกจากนี้ยังมีค่าพลังใหม่ชื่อ คอนดิชัน ใช้สำหรับการประกวดโปเกมอน โดยโปเกมอนและท่าต่าง ๆ มีค่าคอนดิชันของตนเอง และผู้เล่นสามารถเพิ่มค่าได้ด้วยโปเกบล็อกจากผลไม้เบอร์รีHollinger, p.76 อีกคุณสมบัติหนึ่งที่เพิ่มเข้ามาคือ ฐานลับ ผู้เล่นสามารถเปิดพื้นที่ลับและตกแต่งได้ตามต้องการ หากเชื่อมต่อกับผู้เล่นคนอื่นก็จะสามารถต่อสู้กับเทรนเนอร์ตัวแทนของฝ่ายนั้นภายในฐานลับได้

เช่นเดียวกับ โปเกมอน โกลด์ ซิลเวอร์ และ คริสตัล ภาครูบี และ แซฟไฟร์ ใช้ระบบจับเวลาจริง ซึ่งส่งผลต่อเหตุการณ์ภายในเกม เช่น การขึ้น-ลงของระดับน้ำทะเล และการเติบโตของต้นเบอร์รี อย่างไรก็ตาม ภาคนี้ตัดระบบกลางวัน–กลางคืนออกไป ด้วยความแตกต่างด้านเทคโนโลยีระหว่างสายเชื่อมต่อของเกมบอยรุ่นเดิมกับเกมบอยอัดวานซ์ ทำให้ภาครูบีและแซฟไฟร์ไม่สามารถเชื่อมต่อ ต่อสู้ หรือแลกโปเกมอนกับภาคก่อนหน้าได้Pokémon Sapphire Version instruction booklet, p. 50.

 การเชื่อมต่อกับอุปกรณ์อื่น 

รูบี และ แซฟไฟร์ รองรับการใช้งานอีรีดเดอร์ในระดับจำกัด โดยนินเทนโดได้ออกการ์ดพิเศษชื่อแบตเทิลอีการ์ด ซึ่งเมื่อสแกนแล้วจะปลดล็อกการต่อสู้กับเทรนเนอร์พิเศษที่มีโปเกมอนซ่อนอยู่ให้พบในเกม ยังมีการ์ดอีกชนิดคือ อีออนทิกเก็ต ที่รับได้ผ่านฟังก์ชันมิสเตอรีกิฟต์ หลังนำไปใช้ ผู้เล่นสามารถเดินทางไปยังสถานที่ลับชื่อ Southern Island ซึ่งจะได้พบและต่อสู้กับลาทิออสหรือลาทิอาส ตามเวอร์ชันของเกมที่เล่น

รูบี และ แซฟไฟร์ สามารถเชื่อมต่อกับเกมบนเครื่องนินเท็นโด เกมคิวบ์ ได้แก่ โปเกมอน โคลอสเซียม โปเกมอน เอกซ์ดี: เกลออฟดาร์กเนส โปเกมอน บ็อกซ์: รูบี และ แซฟไฟร์ ในสองเกมแรก ผู้เล่นสามารถแลกเปลี่ยนโปเกมอนระหว่างภาคโคลอสเซียม และ เอกซ์ดี กับภาครูบี และ แซฟไฟร์ ได้เมื่อเล่นถึงจุดที่กำหนด ผู้ที่สั่งจองเกมโคลอสเซียมล่วงหน้าจะได้รับจีราชี พร้อมชมตัวอย่างภาพยนตร์โปเกมอน เดอะมูฟวี่ ตอน คำอธิษฐานแห่งดวงดาว ส่วนโปเกมอน บ็อกซ์ ใช้จัดเก็บและจัดการโปเกมอนบนเครื่องเกมคิวบ์เพื่อประหยัดพื้นที่ในเกมหลัก นอกจากนี้ ในเวอร์ชันยุโรปของเกมโปเกมอน แชนแนล ผู้เล่นยังสามารถรับจีราชีได้ในบางช่วงของเกม และโอนมายังภาครูบี และ แซฟไฟร์ ได้เช่นกัน

 โครงเรื่อง 

 ฉาก 

เหตุการณ์ในโปเกมอน รูบี และ แซฟไฟร์ ดำเนินในภูมิภาคโฮเอ็น ซึ่งตั้งอยู่ไกลจากคันโตและโจโตะในภาคก่อน ภูมิภาคนี้ออกแบบโดยอ้างอิงเกาะคีวชูของประเทศญี่ปุ่น แต่ถูกหมุนทิศประมาณ 90 องศาเพื่อให้เกิด "สมดุลในการเล่น" ตามแนวคิดของจุนอิจิ มาสุดะ โฮเอ็นมีลักษณะคล้ายคีวชู คือประกอบด้วยเกาะจำนวนมาก และมีพื้นที่ทางทะเลกว้างขวาง บางส่วนผู้เล่นสามารถดำน้ำลงไปสำรวจพื้นที่ลับใต้ทะเลได้

 เนื้อเรื่อง 

เช่นเดียวกับเกมโปเกมอนภาคอื่น ๆ โปเกมอน รูบี และ แซฟไฟร์ มีรูปแบบการเล่นแบบเส้นตรง โดยเหตุการณ์หลักดำเนินตามลำดับที่กำหนดHollinger, p.12 ตัวละครหลักคือ ยูกิหรือเบรนแดน และฮารุกะหรือเมย์ ซึ่งเพิ่งย้ายมาอยู่ที่เมืองมิชิโระ ตอนเริ่มเกม ผู้เล่นต้องเลือกโปเกมอนเริ่มต้นหนึ่งในสามตัว — คิโมริ อาจาโม หรือมิสุโกโร — เพื่อช่วยศาสตราจารย์โอดามากิ หรือศาสตราจารย์เบิร์ช จากการถูกโปจิเอนาโจมตี เมื่อช่วยได้สำเร็จ ผู้เล่นจะได้รับโปเกมอนตัวนั้นเป็นโปเกมอนเริ่มต้น ระหว่างการเดินทาง ผู้เล่นจะพบกับยูกิหรือฮารุกะ ซึ่งเป็นลูกของศาสตราจารย์โอดามากิ ทำหน้าที่เป็น "คู่แข่ง" ที่จะมาท้าสู้เป็นช่วง ๆ เป้าหมายหลักของเกมมีสองอย่างคือ เอาชนะหัวหน้ายิมทั้งแปดเพื่อไปสู่สี่จตุรเทพและแชมเปียนแห่งลีกโฮเอ็น และเก็บข้อมูลโปเกมอนให้ครบโปเกเดกซ์ โดยจับ วิวัฒนาการ และแลกเปลี่ยนให้ครบ 202 ชนิดในภาครูบีและแซฟไฟร์ หากต้องการครบทั้ง 386 ชนิด ต้องแลกจากภาคโปเกมอน ไฟร์เรด และ ลีฟกรีน หรือเกมคิวบ์อย่างโปเกมอน เอกซ์ดี: เกลออฟดาร์กเนส และโปเกมอน โคลอสเซียม

นอกจากภารกิจหลักแล้ว ยังมีภารกิจย่อยที่ให้ผู้เล่นช่วยเหลือ NPC ด้วยการหาของหรือทำตามคำขอ เนื้อเรื่องย่อยที่สำคัญที่สุดคือการเผชิญหน้ากับองค์กรอาชญากรรม แก๊งแม็กมาและแก๊งอควา ในภาครูบี ตัวร้ายคือแก๊งแม็กมา ซึ่งต้องการใช้โปเกมอนในตำนาน กราดอน เพื่อทำให้มหาสมุทรแห้งและเพิ่มพื้นที่แผ่นดิน ในภาคแซฟไฟร์ ตัวร้ายคือแก๊งอควา ซึ่งต้องการใช้โปเกมอนในตำนาน ไคโอกา เพื่อให้น้ำท่วมแผ่นดินและเพิ่มพื้นที่ทะเล ก่อนสู้กับยิมลีดเดอร์คนที่แปด ผู้เล่นจะต้องปะทะกับหัวหน้าทั้งสองทีม ซึ่งพยายามปลุกโปเกมอนในตำนานด้วยอัญมณีลึกลับ แต่กลับทำให้มัน คลั่ง และเปลี่ยนสภาพอากาศทั้งภูมิภาค แห้งแล้งในภาครูบี และฝนตกหนักในภาคแซฟไฟร์ จนผู้เล่นต้องหยุดยั้งโดยการจับหรือเอาชนะHollinger, pp. 61–62 อีกหนึ่งตัวละครสำคัญคือ เซนริ หรือนอร์แมน พ่อของตัวละครหลัก และเป็นหนึ่งในยิมลีดเดอร์ ภาคนี้ยังแนะนำ มิตสึรุ หรือวอลลี เด็กชายสุขภาพอ่อนแอที่ผู้เล่นช่วยจับโปเกมอนตัวแรกให้ ระหว่างเกมเขาจะค่อย ๆ แข็งแรงขึ้นและพัฒนาฝีมือ จนกลายเป็นเทรนเนอร์คนสุดท้ายที่ผู้เล่นต้องสู้ก่อนเข้าสู่การประลองกับสี่จตุรเทพ

 การพัฒนา 

โปเกมอน รูบี และ แซฟไฟร์ พัฒนาโดยเกมฟรีกและนินเท็นโด ภายใต้การกำกับของจุนอิจิ มาสุดะ งานออกแบบศิลปะยังคงนำโดยเค็ง ซูงิโมริ แต่ภาคนี้เป็นครั้งแรกที่เขาไม่ได้วาดภาพทั้งหมดด้วยตนเอง เมื่อถูกถามถึงแนวคิดการออกแบบโปเกมอนรุ่นใหม่ ซูงิโมริอธิบายว่า ทีมงานได้แรงบันดาลใจจากประสบการณ์วัยเด็ก โดยเฉพาะธรรมชาติ สัตว์ และสื่อต่าง ๆ ซึ่งการสังเกตแมลงเป็นจุดเริ่มต้นสำคัญของการออกแบบโปเกมอน "เรามักเริ่มจากการเลือกแมลงชนิดหนึ่ง แล้วเติมองค์ประกอบให้ดูเป็นโปเกมอนมากขึ้น เช่น เพิ่มส่วนแข็งหรือโลหะ เพื่อให้เข้ากับโปเกมอนประเภทเหล็ก" เขากล่าวถึงกระบวนการสร้างสรรค์

ด้วยศักยภาพกราฟิกของเกมบอยอัดวานซ์ รองรับกราฟิกที่มีประสิทธิภาพสูงกว่าเดิม รูบี และ แซฟไฟร์ จึงเป็นภาคแรกที่รองรับการเชื่อมต่อแลกเปลี่ยนข้อมูลพร้อมกันได้ถึง 4 คน จากเดิมเพียง 2 คน อย่างไรก็ตาม ทีมพัฒนาเลือกใช้เอนจินกราฟิกแบบพื้นฐานเพื่อให้เกมเล่นง่ายและไม่ซับซ้อน เป้าหมายคือให้ผู้เล่นทุกวัยเข้าถึงได้ จึงออกแบบให้เด็กเล่นได้สะดวก พร้อมเพิ่มคุณสมบัติใหม่เพื่อดึงดูดผู้เล่นรุ่นเก่ากลับมา

มาสุดะระบุว่าหลักคิดสำคัญของเกมโปเกมอนทุกภาคคือการสื่อสารระหว่างผู้เล่น ซึ่งสะท้อนผ่านระบบแลกเปลี่ยนโปเกมอนและการต่อสู้กันเอง เมื่อมีการถามถึงแนวคิดของระบบใหม่อย่างการต่อสู้แบบคู่ ทีมพัฒนาอธิบายว่า แกนหลักของเกมยังคงเป็นการต่อสู้แบบตัวต่อตัว ระบบคู่ถูกเพิ่มเข้ามาเพื่อสร้างความท้าทายใหม่เท่านั้น ทั้งยังเสริมว่าหากผู้เล่นตอบรับดี ระบบนี้อาจถูกใช้มากขึ้นในภาคถัดไป

โปเกมอน รูบี และ แซฟไฟร์ เป็นภาคแรกที่ไม่ได้รวมโปเกมอนจากทุกเจเนอเรชันก่อนหน้าเข้าไว้ทั้งหมด เค็ง ซูงิโมริอธิบายว่า ทีมพัฒนาเลือกใช้โปเกมอนรุ่นใหม่ทั้งหมด ร่วมกับบางส่วนจากรุ่นก่อน เพื่อรักษาสมดุลระหว่างความสดใหม่และความคุ้นเคย เมื่อถูกถามถึงคุณสมบัติที่ไม่สามารถใส่ได้เพราะข้อจำกัดด้านเทคนิค จุนอิจิ มาสึดะเผยว่า เขาเคยตั้งใจให้โปเกมอนแต่ละตัวมีเสียงร้องหลายแบบตามอารมณ์ แต่ต้องตัดออกเนื่องจากข้อจำกัดของเครื่องเกมบอยอัดวานซ์

 เสียง 

เสียงในภาครูบี และ แซฟไฟร์ ประกอบด้วยดนตรีและเอฟเฟกต์เสียงเท่านั้น บทสนทนาทั้งหมดแสดงด้วยตัวอักษร ไม่มีเสียงพากย์ ดนตรีแต่งโดย จุนอิจิ มาสุดะ โก อิชิโนเสะ และโมริคาซุ อาโอกิ โดยเป็นดนตรีบรรเลงทั้งหมด ยกเว้นสองเพลงที่มีเสียงร้องคือ "ทริกมาสเตอร์" และ "สเลตพอร์ตซิตี" อัลบั้มเพลงประกอบวางจำหน่ายในญี่ปุ่นเมื่อ 26 เมษายน ค.ศ. 2003 ภายใต้สังกัดมีเดียแฟกทอรี และติดอันดับที่ 297 บนชาร์ตออริคอนหนึ่งสัปดาห์ มาสุดะแต่งเพลงฉากต่อสู้ อิชิโนเสะแต่งเพลงประจำเมือง เส้นทาง เสียงระบบ และเสียงตอน "พบโปเกมอน" ส่วนอาโอกิรับผิดชอบเพลงที่เหลือทั้งหมด

ดนตรีภาคนี้โดดเด่นด้วยการใช้เสียงทรัมเป็ตเป็นหลัก และเสริมด้วยเครื่องดนตรีอย่างเฟรนช์ฮอร์น วงเครื่องสาย และเปียโนอย่างชัดเจน

 DISC 1Disc 1 No. Track title (Japanese) Track title (English Translation) Composer Arranger 1 タイトルデモ ～ホウエン地方の旅立ち～ Title Demo ~Departure in the Hoenn Region~ โก อิชิโนเสะ โก อิชิโนเสะ 2 タイトルデモ2 ～ダブルバトル～ Title Demo 2 ~Double Battle~ จุนอิจิ มาสุดะ โก อิชิโนเสะ 3 タイトル ～メインテーマ～ Title ~Main Theme~ จุนอิจิ มาสุดะ โก อิชิโนเสะ 4 オープニングセレクト Opening Select โมริคาซุ อาโอกิ โมริคาซุ อาโอกิ 5 ミシロタウン Littleroot Town โก อิชิโนเสะ โก อิชิโนเสะ 6 オダマキ研究所 Birch Laboratory โมริคาซุ อาโอกิ โมริคาซุ อาโอกิ 7 ハルカ May โก อิชิโนเสะ โก อิชิโนเสะ 8 たすけてくれ！ Help! โก อิชิโนเสะ โก อิชิโนเสะ 9 戦闘！野生ポケモン Battle! Wild Pokémon จุนอิจิ มาสุดะ จุนอิจิ มาสุดะ 10 野生ポケモンに勝利！ Wild Pokémon Defeated! จุนอิจิ มาสุดะ โมริคาซุ อาโอกิ 11 101番道路 Route 101 โมริคาซุ อาโอกิ โมริคาซุ อาโอกิ 12 コトキタウンPokémon โมริคาซุ อาโอกิ โมริคาซุ อาโอกิ 13 ポケモンセンター Pokémon Center จุนอิจิ มาสุดะ โก อิชิโนเสะ 14 回復 Recovery จุนอิจิ มาสุดะ โมริคาซุ อาโอกิ 15 視線！たんぱんこぞう Glance! Youngster โมริคาซุ อาโอกิ โมริคาซุ อาโอกิ 16 視線！ミニスカート Glance! Lass โก อิชิโนเสะ โก อิชิโนเสะ 17 戦闘！トレーナー Battle! Trainer จุนอิจิ มาสุดะ จุนอิจิ มาสุดะ 18 トレーナーに勝利！ Trainer Defeated! จุนอิจิ มาสุดะ โก อิชิโนเสะ 19 レベルアップ Level Up จุนอิจิ มาสุดะ โมริคาซุ อาโอกิ 20 トウカシティ Petalburg City โมริคาซุ อาโอกิ โมริคาซุ อาโอกิ 21 連れて行く Bring Along จุนอิจิ มาสุดะ โก อิชิโนเสะ 22 104番道路 Route 104 โก อิชิโนเสะ โก อิชิโนเสะ 23 トウカの森 Petalburg Woods โมริคาซุ อาโอกิ โมริคาซุ อาโอกิ 24 マグマ団登場！ Team Magma Appears! โก อิชิโนเสะ โก อิชิโนเสะ 25 戦闘！アクア・マグマ団 Battle! Team Aqua/Magma จุนอิจิ มาสุดะ จุนอิจิ มาสุดะ 26 アクア・マグマ団に勝利！ Team Aqua/Magma Defeated! โก อิชิโนเสะ โก อิชิโนเสะ 27 カナズミシティ Rustboro City โก อิชิโนเสะ โก อิชิโนเสะ 28 トレーナーズスクール Trainer's School โก อิชิโนเสะ โก อิชิโนเสะ 29 海を越えて Crossing the Sea โก อิชิโนเสะ โก อิชิโนเสะ 30 ムロタウン Dewford Town โก อิชิโนเสะ โก อิชิโนเสะ 31 視線！うきわガール Glance! Tuber♀ โมริคาซุ อาโอกิ โมริคาซุ อาโอกิ 32 カイナシティ Slateport City โก อิชิโนเสะ โก อิชิโนเสะ 33 海の科学博物館 Oceanic Museum จุนอิจิ มาสุดะ โมริคาซุ อาโอกิ 34 110番道路 Route 110 โมริคาซุ อาโอกิ โมริคาซุ อาโอกิ 35 サイクリング Cycling โก อิชิโนเสะ โก อิชิโนเสะ 36 ゲームコーナー Game Corner โก อิชิโนเสะ โก อิชิโนเสะ 37 当たり！ Success! โมริคาซุ อาโอกิ โมริคาซุ อาโอกิ 38 残念 Bad Luck โมริคาซุ อาโอกิ โมริคาซุ อาโอกิ 39 BDタイム BD Time โมริคาซุ อาโอกิ โมริคาซุ อาโอกิ 40 大当たり！ Jackpot! โมริคาซุ อาโอกิ โมริคาซุ อาโอกิ 41 シダケタウン Verdanturf Town โก อิชิโนเสะ โก อิชิโนเสะ 42 113番道路 Route 113 โก อิชิโนเสะ โก อิชิโนเสะ 43 ふたごちゃん Twins โก อิชิโนเสะ โก อิชิโนเสะ 44 ハジツゲタウン Fallarbor Town จุนอิจิ มาสุดะ โก อิชิโนเสะ 45 ロープウェイ Ropeway โก อิชิโนเสะ โก อิชิโนเสะ 46 えんとつやま Mt. Chimney โก อิชิโนเสะ โก อิชิโนเสะ 47 視線！やまおとこ Glance! Hiker โก อิชิโนเสะ โก อิชิโนเสะ 48 111番道路 Route 111 โก อิชิโนเสะ โก อิชิโนเสะ 49 ジム Gym จุนอิจิ มาสุดะ โมริคาซุ อาโอกิ 50 戦闘！ジムリーダー Battle! Gym Leader จุนอิจิ มาสุดะ จุนอิจิ มาสุดะ 51 ジムリーダーに勝利！ Gym Leader Defeated! จุนอิจิ มาสุดะ โมริคาซุ อาโอกิ 52 バッジゲット Get Badge จุนอิจิ มาสุดะ โมริคาซุ อาโอกิ 53 わざマシンゲット Get Technical Machine จุนอิจิ มาสุดะ โมริคาซุ อาโอกิ 54 なみのり Surf โมริคาซุ อาโอกิ โมริคาซุ อาโอกิ

 DISC 2Disc 2 No. Track title (Japanese) Track title (English Translation) Composer Arranger 1 119番道路 Route 119 โก อิชิโนเสะ โก อิชิโนเสะ 2 ヒワマキシティ Fortree City โมริคาซุ อาโอกิ โมริคาซุ อาโอกิ 3 120番道路 Route 120 โมริคาซุ อาโอกิ โมริคาซุ อาโอกิ 4 インタビュアー Interviewers โก อิชิโนเสะ โก อิชิโนเสะ 5 サファリゾーン Safari Zone โก อิชิโนเสะ โก อิชิโนเสะ 6 視線！ジェントルマン Glance! Gentleman โก อิชิโนเสะ โก อิชิโนเสะ 7 ミナモシティ Lilycove City โก อิชิโนเสะ โก อิชิโนเสะ 8 美術館 Art Museum โมริคาซุ อาโอกิ โมริคาซุ อาโอกิ 9 わざ忘れ Forget Move โมริคาซุ อาโอกิ โมริคาซุ อาโอกิ 10 ユウキ Brendan โก อิชิโนเสะ โก อิชิโนเสะ 11 戦闘！ユウキ・ハルカ Battle! Brendan/May จุนอิจิ มาสุดะ จุนอิจิ มาสุดะ 12 進化 Evolution จุนอิจิ มาสุดะ โมริคาซุ อาโอกิ 13 進化おめでとう Congratulatory Evolution จุนอิจิ มาสุดะ โมริคาซุ อาโอกิ 14 フレンドリィショップ Poké Mart โก อิชิโนเสะ โก อิชิโนเสะ 15 おくりびやま Mt. Pyre จุนอิจิ มาสุดะ โก อิชิโนเสะ 16 視線！サイキッカー Glance! Psychic โก อิชิโนเสะ โก อิชิโนเสะ 17 視線！オカルトマニア Glance! Hex Maniac โก อิชิโนเสะ โก อิชิโนเสะ 18 おくりびやま外壁 Mt. Pyre's Outer Wall โก อิชิโนเสะ โก อิชิโนเสะ 19 アジト Hideout โก อิชิโนเสะ โก อิชิโนเสะ 20 どうぐゲット Get Item จุนอิจิ มาสุดะ โมริคาซุ อาโอกิ 21 アクア団登場！ Team Aqua Appears! โก อิชิโนเสะ โก อิชิโนเสะ 22 戦闘！アクア・マグマ団のリーダー Battle! Team Aqua/Magma's Leader จุนอิจิ มาสุดะ จุนอิจิ มาสุดะ 23 目覚める超古代ポケモン Awakening the Super-Ancient Pokémon โมริคาซุ อาโอกิ โมริคาซุ อาโอกิ 24 日照り Drought โก อิชิโนเสะ โก อิชิโนเสะ 25 大雨 Heavy Rain โก อิชิโนเสะ โก อิชิโนเสะ 26 ダイビング Diving โก อิชิโนเสะ โก อิชิโนเสะ 27 ルネシティ Sootopolis City โก อิชิโนเสะ โก อิชิโนเสะ 28 めざめのほこら Cave of Origin โมริคาซุ อาโอกิ โมริคาซุ อาโอกิ 29 戦闘！超古代ポケモン Battle! Super-Ancient Pokémon จุนอิจิ มาสุดะ จุนอิจิ มาสุดะ 30 視線！ビキニのおねえさん Glance! Swimmer♀ โมริคาซุ อาโอกิ โมริคาซุ อาโอกิ 31 サイユウシティ Ever Grande City โก อิชิโนเสะ โก อิชิโนเสะ 32 きのみゲット Get Berry โมริคาซุ อาโอกิ โมริคาซุ อาโอกิ 33 コンテストロビー Contest Lobby โก อิชิโนเสะ โก อิชิโนเสะ 34 コンテスト！ Contest! โก อิชิโนเสะ โก อิชิโนเสะ 35 結果発表 Result Announcement โก อิชิโนเสะ โก อิชิโนเสะ 36 コンテスト優勝 Contest Championship โก อิชิโนเสะ โก อิชิโนเสะ 37 おふれのせきしつ Sealed Chamber โก อิชิโนเสะ โก อิชิโนเสะ 38 戦闘！レジロック・レジアイス・レジスチル Battle! Regirock/Regice/Registeel จุนอิจิ มาสุดะ จุนอิจิ มาสุดะ 39 カラクリ屋敷 Trick House โก อิชิโนเสะ โก อิชิโนเสะ 40 すてらねぶね Abandoned Ship โมริคาซุ อาโอกิ โมริคาซุ อาโอกิ 41 バトルタワー Battle Tower โมริคาซุ อาโอกิ โมริคาซุ อาโอกิ 42 チャンピオンロード Victory Road โก อิชิโนเสะ โก อิชิโนเสะ 43 視線！エリートトレーナー Glance! Cooltrainer โก อิชิโนเสะ โก อิชิโนเสะ 44 四天王登場！ Elite Four Appears! โก อิชิโนเสะ โก อิชิโนเสะ 45 戦闘！四天王 Battle! Elite Four จุนอิจิ มาสุดะ จุนอิจิ มาสุดะ 46 チャンピオンダイゴ Champion Steven โก อิชิโนเสะ โก อิชิโนเสะ 47 決戦！ダイゴ Decisive Battle! Steven จุนอิจิ มาสุดะ จุนอิจิ มาสุดะ 48 ダイゴに勝利！ Steven Defeated! โมริคาซุ อาโอกิ โมริคาซุ อาโอกิ 49 栄光の部屋 Room of Glory โก อิชิโนเสะ โก อิชิโนเสะ 50 殿堂入り Induction to the Hall of Fame จุนอิจิ มาสุดะ โก อิชิโนเสะ 51 エンディング Ending โก อิชิโนเสะ โก อิชิโนเสะ 52 The END The END โก อิชิโนเสะ โก อิชิโนเสะ

 BONUS TRACKSBonus Tracks No. Track title (Japanese) Track title (English Translation) Composer Arranger 53 TRICK MASTER TRICK MASTER โก อิชิโนเสะ โก อิชิโนเสะ 54 SLATEPORT CITY SLATEPORT CITY โก อิชิโนเสะ โก อิชิโนเสะ 55 STEVEN STONE STEVEN STONE จุนอิจิ มาสุดะ จุนอิจิ มาสุดะ

 การจำหน่าย 

โปเกมอน รูบี และ แซฟไฟร์ วางจำหน่ายในญี่ปุ่นในวันที่ 21 พฤศจิกายน 2002 ตามด้วยอเมริกาเหนือวันที่ 19 มีนาคม 2003 ออสเตรเลียวันที่ 3 เมษายน 2003 และยุโรปวันที่ 25 กรกฎาคม 2003 แม้นินเท็นโดจะไม่ได้ส่งเสริมเกมในงานอี3 2002 แต่ได้จัดแคมเปญโฆษณาในสหรัฐอเมริกา มูลค่าราว 7 ล้านดอลลาร์สหรัฐ ระหว่างเดือนมีนาคมถึงพฤษภาคม 2003 ก่อนหน้านั้นในเดือนกรกฎาคม–สิงหาคม 2002 เกมได้รับการส่งเสริมผ่านงานโปเกมอนเฟสตา 2002 ทัวร์ทั่วญี่ปุ่น พร้อมของรางวัลพิเศษสำหรับผู้ที่สั่งจองล่วงหน้า นินเท็นโดยังจัดประกวดให้แฟน ๆ ส่งวิดีโอร้องเพลงธีมโปเกมอนแบบแต่งเนื้อเอง โดยรางวัลใหญ่คือรถพีที ครูสเซอร์ลายลูเกีย ในปีเดียวกัน มีการจัดกิจกรรมอีออนทิกเก็ตซัมเมอร์ทัวร์ ที่ร้านทอยส์ "อาร์" อัส 125 สาขาทั่วสหรัฐอเมริกา ระหว่าง 19 กรกฎาคม – 1 กันยายน ซึ่งผู้เล่นสามารถรับการ์ดอีออนทิกเก็ตอีการ์ดได้ในร้าน นินเท็นโดยังออกโฆษณาโทรทัศน์สองชุดชื่อ "Faces" แสดงภาพโปเกมอนคู่กับคนที่มีหน้าคล้าย และ "Names" เป็นคลิปคนตะโกนชื่อโปเกมอน เพื่อเน้นว่าเกมมีโปเกมอนใหม่กว่า 100 ชนิด รวมถึงร่วมมือกับแบรนด์เครื่องดื่ม วิมโต เพื่อส่งเสริมเกมในสหราชอาณาจักรอีกด้วย

 โปเกมอน เอเมอรัลด์ 

 เป็นภาคที่สามต่อจากโปเกมอน รูบี และ แซฟไฟร์ พัฒนาโดยเกมฟรีก และจัดจำหน่ายโดยบริษัทโปเกมอนร่วมกับนินเท็นโด สำหรับเครื่องเกมบอยอัดวานซ์ วางจำหน่ายครั้งแรกในญี่ปุ่นปี 2004 และในระดับนานาชาติปี 2005 ตัวเกมได้รับเสียงวิจารณ์เชิงบวกโดยทั่วไป และมียอดขายรวมถึงสิ้นปีงบประมาณ 2007 อยู่ที่ประมาณ 6.32 ล้านชุด

 การตอบรับ 
 คำวิจารณ์ 

เกมได้รับเสียงวิจารณ์เชิงบวกเป็นส่วนใหญ่ ไอจีเอ็นให้คะแนน 9.5/10 พร้อมรางวัลเอดิเดอส์ชอยส์อะวอร์ด และในปี 2007 จัดให้เป็นหนึ่งใน 10 เกมที่ดีที่สุดบนเกมบอยอัดวานซ์ เกมโซนให้คะแนน 9.5/10 และมอบรางวัลเกมโดดเด่น เกมโปร ให้เต็ม 5 ดาว และเลือกเป็นเอดิเดอส์ชอยส์ คอมพิวเตอร์แอนด์วิดีโอเกม.คอม ให้ 9/10 เกมสปอตให้ 8.1/10 และเลือกเป็นเกมยอดเยี่ยมประจำเดือนมีนาคม 2003 บนเกมบอยอัดวานซ์ อย่างไรก็ตาม บางสื่อให้คะแนนต่ำกว่า เช่น ยูโรเกมเมอร์ ให้ 7/10 และวันอัป.คอม ให้เกรด B− สะท้อนว่าความเห็นต่อเกมยังคงหลากหลาย

นักวิจารณ์มีความเห็นต่างเกี่ยวกับระบบการเล่นและกราฟิก ไอจีเอ็นชื่นชม "การออกแบบที่ลึกซึ้ง" และมองว่าการเพิ่มการต่อสู้แบบคู่ช่วยเพิ่มมิติด้านกลยุทธ์ เกมโปรเห็นว่าระบบนี้ "เพิ่มความท้าทาย" และทำให้การต่อสู้ยาก ๆ "มีชั้นเชิงมากขึ้น ซึ่งเป็นสิ่งที่เกมควรเป็น" คอมพิวเตอร์แอนด์วิดีโอเกม.คอม ระบุว่าระบบการเล่น "น่าติดตามและเล่นเพลินอย่างมาก" เกมโซนเห็นว่าระบบเกมได้รับการปรับปรุงให้ "ลื่นไหลและท้าทายกว่าเดิม" ในทางกลับกัน เกมสปอตวิจารณ์ว่าเกม "ง่ายเกินไปตั้งแต่ต้นจนจบ" และ "ไม่ท้าทายมากนัก" ยูโรเกมเมอร์เห็นว่าระบบการเล่น "น่าเบื่อเร็ว" ส่วนวันอัป.คอม มองว่าเกม "เดินตามสูตรเดิม" และระบบการต่อสู้แบบคู่ถูก "ใช้น้อยเกินไป"

คอมพิวเตอร์แอนด์วิดีโอเกม.คอม ชื่นชมกราฟิกของเกมว่า "สวยงามน่าทึ่ง" แต่สื่ออื่นให้ความเห็นแตกต่างกัน เกมโปรมองว่ากราฟิก "แค่ดูดีขึ้นเล็กน้อย" จากเกมบนเกมบอยคัลเลอร์ เกมโซนระบุว่าเกม "ยังใช้แอนิเมชันและดีไซน์ตัวละครแบบพื้นฐานเหมือนยุคเกมบอยรุ่นแรก" ไอจีเอ็นและวันอัป.คอมเห็นว่ากราฟิก "อัปเกรดเพียงเล็กน้อย" ยูโรเกมเมอร์ระบุว่ากราฟิก "อยู่ในระดับพอใช้" ด้านเสียง เพลงและเอฟเฟกต์ได้รับคำชมโดยรวม เกมโซน และ เกมสปอต เห็นว่าเพลงประกอบ "ติดหู"เกมโซน ให้คะแนนเสียง 8/10 พร้อมกล่าวว่า "บางช่วงอาจน่ารำคาญ แต่โดยรวมดีมาก ถึงขั้นทำให้เผลอฮัมตาม แม้ไม่ได้เล่นเกม" ข้อวิจารณ์เพิ่มเติม ได้แก่ การตัดระบบกลางวัน–กลางคืนออก และไม่สามารถนำโปเกมอนจากภาคก่อนมาใช้ได้

 ยอดขาย 

โปเกมอน รูบี และ แซฟไฟร์ เป็นเกมที่ถูกคาดหวังอย่างมากก่อนวางจำหน่าย ในประเทศญี่ปุ่น เกมทั้งสองขายได้ 1.25 ล้านชุดภายใน 4 วันแรก และกลายเป็นเกมที่ขายดีที่สุดในช่วงเทศกาลปลายปี 2002 ภายใน 6 สัปดาห์ ยอดขายรวมเพิ่มเป็นราว 4.4 ล้านชุด อีกทั้งยังเป็นเกมแรกที่ทำยอดขายเกิน 2 ล้านชุดในญี่ปุ่น นับตั้งแต่ไฟนอลแฟนตาซี X (2001) และเป็นเกมพกพาเกมแรกที่ทำได้ตั้งแต่ ยูกิโอ! ดูลมอนสเตอส์ 4 (2000)

ในอเมริกาเหนือ โปเกมอน รูบี และ แซฟไฟร์ มียอดขายกว่า 2.2 ล้านชุดภายในเดือนเมษายน 2003 เพียงไม่ถึงหนึ่งเดือนหลังวางจำหน่าย ในสหรัฐอเมริกา เกมทั้งสองติดอันดับ เกมขายดีอันดับ 2 และ 3 ของปี 2003 ตามลำดับ และยังประสบความสำเร็จอย่างมากในยุโรปด้วย โดยก่อนเกมวางจำหน่าย ร้านค้าหลายแห่งนำตลับจากสหรัฐเข้ามาจำหน่ายล่วงหน้าเพราะความต้องการสูง เมื่อวางขายอย่างเป็นทางการ เกมทำยอดได้กว่า 500,000 ชุดในสุดสัปดาห์แรก และเพิ่มเป็น 1.5 ล้านชุดภายใน 8 สัปดาห์ กลายเป็นเกมขายดีอันดับสองของฤดูกาลปลายปี 2002 ในงาน อี3 2003 ซาโตรุ อิวาตะ ยังยกเกมนี้เป็นตัวอย่างของ "ความสำเร็จอันโดดเด่นของเครื่องเกมบอยอัดวานซ์" ในขณะนั้น

ยอดขายรวมของ โปเกมอน รูบี และ แซฟไฟร์ ทั่วโลกอยู่ที่ราว 16.22 ล้านชุด (ข้อมูลปี 2023) ทำให้เป็นเกมที่ขายดีที่สุดบนเครื่องเกมบอยอัดวานซ์ อย่างไรก็ตาม นักวิเคราะห์ระบุว่าในช่วงนั้น เด็กจำนวนมากหันไปสนใจแฟรนไชส์ เกมกลคนอัจฉริยะ ส่งผลให้ความนิยมของโปเกมอนลดลงก่อนเกมจะวางจำหน่ายในอเมริกา ยอดขายของสองภาคนี้จึงต่ำกว่าภาคก่อนอย่างเห็นได้ชัด โดยโปเกมอน เรด และ บลู มียอดขายเกือบ 31 ล้านชุดทั่วโลก และโกลด์ และ ซิลเวอร์ มากกว่า 23 ล้านชุด

 รางวัล 
 ปี  รางวัล  สาขา  ผลรางวัล 2003โกลเดนจอยสติกอะวอดส์ เกมแฮนด์เฮลด์แห่งปี  2004 อินเตอร์แอ็กทีฟอะชีฟเมนต์อะวอดส์ เกมแฮนด์เฮลด์แห่งปี บริติชอะคาเดมีเกมส์อะวอดส์ เกมสำหรับเด็ก  เกมสำหรับเกมบอยอัดวานซ์ 

 สิ่งสืบทอด 

 และ  เป็นเกมรีเมกฉบับปรับปรุงของโปเกมอน รูบี และ แซฟไฟร์ พัฒนาโดยเกมฟรีก และจัดจำหน่ายโดยนินเท็นโด สำหรับเครื่องนินเท็นโด 3ดีเอส เกมทั้งสองวางจำหน่ายทั่วโลกเมื่อวันที่ 21 พฤศจิกายน 2014 ครบรอบ 12 ปีของภาคต้นฉบับ ส่วนเวอร์ชันยุโรปออกวางจำหน่ายในสัปดาห์ถัดมา

 เกมที่เกี่ยวข้อง 

 โปเกมอนบ็อกซ์: รูบี และ แซฟไฟร์ 

 หรือเรียกสั้น ๆ ว่า  เป็นเกมภาคเสริมบนเครื่องเกมคิวบ์ มาพร้อมสายเชื่อมต่อ เกมคิวบ์ – เกมบอยอัดวานซ์ลิงก์เคเบิล และเมมโมรีการ์ด 59 เกมออกวางจำหน่ายในญี่ปุ่นเมื่อวันที่ 30 พฤษภาคม 2003 และในอเมริกาเหนือวันที่ 12 กรกฎาคม 2004 โดยจำหน่ายเฉพาะที่โปเกมอนเซ็นเตอร์นครนิวยอร์ก และร้านออนไลน์ของศูนย์เท่านั้น แต่ปัจจุบันไม่มีจำหน่ายแล้ว ในบางประเทศของยุโรป เกมถูกเปลี่ยนชื่อเป็น โปเกมอน เมมโมรีเมจิก เนื่องจากปัญหาการแปลภาษา และผู้เล่นยุโรปสามารถรับเกมได้ผ่านโปรแกรมสะสมแต้มของนินเท็นโดยุโรป หรือจากชุด โปเกมอน โคลอสเซียม เมกาแพ็กเท่านั้น

เกมทำหน้าที่เป็นระบบจัดเก็บข้อมูลสำหรับเกมโปเกมอนบนเครื่องเกมบอยอัดวานซ์ โดยผู้เล่นสามารถโอนและเก็บโปเกมอนจากเกมรูบี แซฟไฟร์ เอเมอรัลด์ ไฟร์เรด และลีฟกรีน ลงในเมมโมรีการ์ดของเกมคิวบ์ ได้ เมื่อเชื่อมต่อแล้ว ผู้เล่นสามารถจัดการ จัดเรียง หรือผสมพันธุ์โปเกมอนบนเครื่องเกมคิวบ์โดยตรง รวมถึงรับโปเกมอนพิเศษบางชนิดที่มีเฉพาะในเกมนี้ เกมยังรองรับการเล่นภาครูบี และ แซฟไฟร์ บนจอทีวีผ่านสายเชื่อมต่อเกมคิวบ์–เกมบอยอัดวานซ์ พร้อมตัวเลือกเสริม เช่น การบันทึกภาพจับหน้าจอ และโหมด Showcase สำหรับสร้างและจัดแสดงโมเดลโปเกมอน

นินเท็นโดกล่าวถึงเกมว่าเป็น "ซอฟต์แวร์โปเกมอนที่พิเศษที่สุดเท่าที่เคยมีสำหรับแฟนในอเมริกาเหนือ" แต่โดยภาพรวมถูกมองว่า เกมนี้ถูกมองว่า "ไม่จำเป็นนัก" โดยมีคะแนนเฉลี่ยเพียง 50% บนเกมแรงกิงส์จากหนึ่งคำวิจารณ์ เครก แฮร์ริส จากไอจีเอ็น ให้คะแนน 5.0/10 พร้อมคำว่า "Meh" เขาชื่นชมอินเทอร์เฟซที่ช่วยให้จัดการโปเกมอนได้สะดวกกว่าเกมบอยอัดวานซ์ และชอบคุณสมบัติอีมูเลเตอร์ที่ทำให้เล่นภาครูบี และ แซฟไฟร์ บนเกมคิวบ์ได้ อีกทั้งมองว่าคุ้มค่าพอสมควรเพราะมีสายเชื่อมต่อและเมมโมรีการ์ดแถมมาให้ อย่างไรก็ตาม เขาวิจารณ์ว่าโหมด Showcase "ไม่จำเป็นและไม่เข้ากับตัวเกมเลย" และโดยรวม "เกมไม่มีอะไรให้ทำมากนัก" สรุปว่าเป็นผลงานที่ "ทำมาเฉพาะสำหรับแฟนโปเกมอนตัวจริง และต้องใช้อุปกรณ์เฉพาะหลายชิ้นจึงจะใช้งานได้" เว็บไซต์ออลเกม ให้คะแนน 3.5 จาก 5 ดาว

 อ้างอิง 

 แหล่งข้อมูลอื่น 


หมวดหมู่:วิดีโอเกมโปเกมอน
หมวดหมู่:เกมสำหรับเกมบอยแอ็ดวานซ์
หมวดหมู่:เกมจากค่ายเกมฟรีก
หมวดหมู่:วิดีโอเกมที่ออกวางจำหน่ายในปี พ.ศ. 2545
หมวดหมู่:วิดีโอเกมที่พัฒนาขึ้นในประเทศญี่ปุ่น
หมวดหมู่:วิดีโอเกมแบบผู้เล่นหลายคนและผู้เล่นคนเดียว
หมวดหมู่:วิดีโอเกมภาคต่อ
หมวดหมู่:วิดีโอเกมเล่นตามบทบาท
หมวดหมู่:วิดีโอเกมที่ผู้เล่นสามารถเลือกเพศได้
หมวดหมู่:วิดีโอเกมที่มีฉากในประเทศญี่ปุ่น
หมวดหมู่:วิดีโอเกมที่มีฉากบนเกาะสมมติ