สาธารณรัฐประชาชน

สาธารณรัฐประชาชน () คือคำที่ใช้เรียกประเทศที่ปกครองด้วยระบอบสาธารณรัฐ เดิมคำนี้มีที่มาจากลัทธิอิงสามัญชน (populism) แต่ภายหลังการสถาปนาสหภาพโซเวียต คำนี้ก็ถูกใช้เรียกประเทศที่ปกครองด้วยระบอบคอมมิวนิสต์ อย่างไรก็ตาม คำว่า "สาธารณรัฐประชาชน" ไม่ได้จำกัดเฉพาะประเทศคอมมิวนิสต์เท่านั้น แต่ยังใช้ได้กับประเทศที่มีประวัติศาสตร์เกี่ยวข้องกับประชาชน

 สาธารณรัฐประชาชนที่เป็นลัทธิมากซ์–เลนิน 

บรรดาสาธารณรัฐประชาชนแห่งแรกคือกลุ่มสาธารณรัฐที่ก่อตัวขึ้นภายหลังการปฏิวัติรัสเซีย โดยเริ่มจากยูเครนที่ประกาศตนเป็นสาธารณรัฐประชาชนในระยะเวลาสั้น ๆ ใน ค.ศ. 1917 ตามด้วยรัฐข่านคิวา และเอมิเรตบูฆอรอ ซึ่งทั้งสองเป็นดินแดนที่แยกตัวออกมาจากอดีตจักรวรรดิรัสเซียที่ประกาศตนเป็นสาธารณรัฐประชาชนใน ค.ศ. 1920 ต่อมาใน ค.ศ. 1921 รัฐในอารักขาตูวาของรัสเซียก็ประกาศตนเป็นสาธารณรัฐประชาชนเช่นกัน อีกทั้งประเทศเพื่อนบ้านอย่างมองโกเลียได้กลายเป็นสาธารณรัฐประชาชนใน ค.ศ. 1924 หลังการยุติลงของสงครามโลกครั้งที่สอง พัฒนาการในทฤษฎีแห่งลัทธิมากซ์–เลนินนำไปสู่การปรากฏขึ้นของแนวคิดประชาธิปไตยประชาชน ซึ่งเป็นแนวคิดที่เอื้อให้เกิดเส้นทางสู่สังคมนิยมผ่านประชาธิปไตยแบบหลายชนชั้นหรือหลายพรรค ประเทศซึ่งสามารถมาถึงแนวคิดนี้ได้ในระดับปานกลางจะถูกเรียกว่าสาธารณรัฐประชาชน รัฐในทวีปยุโรปที่กลายเป็นสาธารณรัฐประชาชนในช่วงเวลานี้ได้แก่ แอลเบเนีย บัลแกเรีย เชโกสโลวาเกีย ฮังการี โปแลนด์ โรมาเนีย และยูโกสลาเวีย ในทวีปเอเชีย ได้แก่ จีนที่กลายเป็นสาธารณรัฐประชาชนภายหลังการปฏิวัติคอมมิวนิสต์จีน และเกาหลีเหนือที่เป็นสาธารณรัฐประชาชนด้วย

หลายประเทศที่กล่าวข้างต้นมักเรียกตนเองว่า "รัฐสังคมนิยม" ตามรัฐธรรมนูญ ในช่วงทศวรรษ 1960 โรมาเนียและยูโกสลาเวียเลิกใช้คำว่า "ประชาชน" ในชื่ออย่างเป็นทางการ และแทนที่ด้วยคำว่า "สังคมนิยม" ซึ่งเป็นการเน้นย้ำถึงการพัฒนาทางการเมืองที่กำลังดำเนินอยู่ เชโกสโลวาเกียยังเพิ่มคำว่า สังคมนิยม เข้าไปในชื่อด้วย หลังกลายเป็นสาธารณรัฐประชาชนใน ค.ศ. 1948 แต่ประเทศก็ไม่ได้ใช้คำนี้เป็นชื่ออย่างเป็นทางการแต่อย่างใด แอลเบเนียใช้ทั้งสองคำนี้เป็นชื่ออย่างเป็นทางการตั้งแต่ ค.ศ. 1976 จนถึง ค.ศ. 1991 ในบางครั้งประเทศตะวันตกจะเรียกประเทศเหล่านี้ว่าเป็น "ประเทศคอมมิวนิสต์” อย่างไรก็ตาม ไม่มีประเทศใดที่มองตนในลักษณะนั้น เนื่องจากว่าลัทธิคอมมิวนิสต์เป็นระดับการพัฒนาทางการเมืองที่ประเทศตนยังไปไม่ถึง โดยคำที่มักถูกใช้โดยประเทศคอมมิวนิสต์ส่วนใหญ่ได้แก่ รัฐประชาธิปไตย-ชาตินิยม รัฐประชาธิปไตยประชาชน รัฐสังคมนิยมตะวันออก และรัฐแรงงานและชาวนา อีกทั้งพรรคคอมมิวนิสต์ในประเทศเหล่านี้ก็ปกครองร่วมกับพรรคหัวก้าวหน้าอื่น ๆ

ในช่วงยุคหลังการล่าอาณานิคม อดีตอาณานิคมของยุโรปจำนวนหนึ่งที่ได้รับเอกราชและรับเอาแนวคิดมากซ์–เลนินก็ใช้ชื่อสาธารณรัฐประชาชนเช่นกัน ได้แก่ แองโกลา เบนิน คองโก-บราซาวีล เอธิโอเปีย กัมพูชา ลาว โมซัมบิก และเยเมนใต้ หลังการปฏิวัติ ค.ศ. 1989 สาธารณรัฐประชาชนในยุโรปกลางและตะวันออก (แอลเบเนีย บัลแกเรีย ฮังการี และโปแลนด์) รวมทั้งมองโกเลีย เลิกใช้คำว่า "ประชาชน" ในชื่ออย่างเป็นทางการ เนื่องจากมองว่ามีความเกี่ยวข้องกับรัฐบาลคอมมิวนิสต์ในอดีต และได้นำระบอบประชาธิปไตยแบบเสรีนิยมมาใช้ในระบบรัฐบาล ในช่วงเวลาเดียวกัน อดีตอาณานิคมของยุโรปส่วนใหญ่ที่ใช้ชื่อสาธารณรัฐประชาชนก็เลิกใช้เช่นกัน ส่วนหนึ่งเพราะการเปลี่ยนอุดมการณ์จากมากซ์–เลนินไปสู่สังคมนิยมประชาธิปไตยหรือประชาธิปไตยสังคมนิยม

 รายชื่อสาธารณรัฐประชาชนที่เป็นลัทธิมากซ์–เลนิน 
ประเทศคอมมิวนิสต์ในปัจจุบันที่ยังคงใช้คำว่า "สาธารณรัฐประชาชน" ในชื่ออย่างเป็นทางการมีดังนี้
  สาธารณรัฐประชาชนจีน (ตั้งแต่ ค.ศ. 1949)
  สาธารณรัฐประชาธิปไตยประชาชนลาว (ตั้งแต่ ค.ศ. 1975)

ประเทศคอมมิวนิสต์ในอดีต:
  สาธารณรัฐประชาชนแอลเบเนีย (ค.ศ. 1946–1976) และสาธารณรัฐสังคมนิยมประชาชนแอลเบเนีย (ค.ศ. 1976–1992)
  สาธารณรัฐประชาชนแองโกลา (ค.ศ. 1975–1992)
  สาธารณรัฐประชาชนเบนิน (ค.ศ. 1975–1990)
  สาธารณรัฐประชาชนโซเวียตบูฆอรอ (ค.ศ. 1920–1925)
  สาธารณรัฐประชาชนบัลแกเรีย (ค.ศ. 1946–1990)
  สาธารณรัฐประชาชนคองโก (ค.ศ. 1969–1992)
  สาธารณรัฐประชาธิปไตยประชาชนเอธิโอเปีย (ค.ศ. 1987–1991)
  สาธารณรัฐประชาชนฮังการี (ค.ศ. 1949–1989)
  สาธารณรัฐประชามานิตกัมพูชา (ค.ศ. 1979–1989)
  สาธารณรัฐประชาชนโซเวียตโคเรซม์ (ค.ศ. 1920–1925)
  สาธารณรัฐประชาธิปไตยประชาชนเกาหลี (ค.ศ. 1948–1992/ค.ศ. 2009)
  สาธารณรัฐประชาชนมองโกเลีย (ค.ศ. 1924–1992)
  สาธารณรัฐประชาชนโมซัมบิก (ค.ศ. 1975–1990)
  สาธารณรัฐประชาชนโปแลนด์ (ค.ศ. 1944/ค.ศ. 1947–1989)
  สาธารณรัฐประชาชนโรมาเนีย (ค.ศ. 1947–1965)
  (ค.ศ. 1921–1944)
  สาธารณรัฐประชาชนยูเครนแห่งโซเวียต (ค.ศ. 1917–1918) (รวมกับสาธารณรัฐโซเวียตยูเครน)
  สาธารณรัฐประชาธิปไตยประชาชนเยเมน (ค.ศ. 1967–1990)
  สหพันธ์สาธารณรัฐประชาชนยูโกสลาเวีย (ค.ศ. 1945–1963)

อย่างไรก็ตาม ยังมีชื่ออื่น ๆ ที่ใช้ในประเทศสังคมนิยมต่าง ๆ ได้แก่ "สาธารณรัฐประชาธิปไตย" (สาธารณรัฐประชาธิปไตยเยอรมนี สาธารณรัฐประชาธิปไตยโซมาลี และสหพันธ์ประชาธิปไตยยูโกสลาเวียที่ดำรงอยู่ระหว่าง ค.ศ. 1943-1946) และ "สาธารณรัฐสังคมนิยม" (สาธารณรัฐสังคมนิยมเชโกสโลวักและสาธารณรัฐสังคมนิยมเวียดนาม)

 สาธารณรัฐประชาชนที่ไม่เป็นลัทธิมากซ์–เลนิน 
การล่มสลายของบรรดาจักรวรรดิในทวีปยุโรปหลังสงครามโลกครั้งที่หนึ่งส่งผลให้มีการก่อตัวขึ้นของสาธารณรัฐประชาชนที่ไม่ใช่มากซ์-เลนินจำนวนหนึ่งในช่วงการปฏิวัติ ค.ศ. 1917–1923 ซึ่งในบางครั้ง รัฐบาลเหล่านี้มักไม่ได้รับการยอมรับและเป็นคู่ขัดแย้งกับอุดมการณ์มากซ์–เลนินอีกด้วย

ดินแดนของอดีตจักรวรรดิรัสเซียได้ถูกแบ่งแยกเป็นสาธารณรัฐประชาชนที่ไม่ใช่มากซ์-เลนินจำนวนมากหลังการปฏิวัติเดือนตุลาคม เริ่มจากสาธารณรัฐประชาชนไครเมียที่เป็นศัตรูกับบอลเชวิค แต่ต่อมาถูกบอลเชวิคยึดครองและก่อตั้งเป็นสาธารณรัฐสังคมนิยมโซเวียตเทาริดา ต่อมาสาธารณรัฐประชาชนคูบันซึ่งต่อต้านบอลเชวิคถูกก่อตั้งขึ้นในภูมิภาคคูบันของรัสเซีย และดำรงอยู่กระทั่งการยึดครองพื้นที่โดยกองทัพแดง หลังจากนั้นสาธารณรัฐประชาชนยูเครนที่เอนเอียงไปทางสังคมนิยมได้ประกาศตนเป็นเอกราชจากสาธารณรัฐรัสเซีย แต่สาธารณรัฐมีความขัดแย้งกับสาธารณรัฐประชาชนยูเครนแห่งโซเวียต (ภายหลังเป็นสาธารณรัฐโซเวียตยูเครน) จนปะทุกลายเป็นสงครามประกาศอิสรภาพยูเครน สาธารณรัฐประชาชนเบลารุสพยายามก่อตั้งรัฐเบลารุสอิสระในดินแดนที่ควบคุมโดยกองทัพจักรวรรดิเยอรมัน แต่สาธารณรัฐสังคมนิยมโซเวียตเบียโลรัสเซียได้เข้ามาแทนที่หลังกองทัพเยอรมันถอนกำลังออกจากดินแดน ท้ายที่สุดดินแดนที่กล่าวมาข้างต้นก็กลายเป็นส่วนหนึ่งของสหภาพโซเวียต

ในอดีตจักรวรรดิออสเตรีย-ฮังการี สาธารณรัฐประชาชนยูเครนตะวันตกก่อตั้งขึ้นในภูมิภาคกาลิเชียภายใต้การชี้นำทางการเมืองโดยพวกกรีกคาทอลิก ฝ่ายเสรีนิยม และฝ่ายสังคมนิยม ซึ่งต่อมาดินแดนนี้ถูกผนวกรวมกับสาธารณรัฐโปแลนด์ที่ 2 ในขณะเดียวกันสาธารณรัฐประชาชนฮังการีได้ประกาศเอกราช แต่ถูกแทนที่โดยสาธารณรัฐโซเวียตฮังการีในเวลาสั้น ๆ และกลายเป็นราชอาณาจักรฮังการีในที่สุด

ในเยอรมนี รัฐประชาชนไบเอิร์น () เป็นรัฐสังคมนิยมและสาธารณรัฐประชาชนอายุสั้นที่ก่อตั้งขึ้นในไบเอิร์นระหว่างการปฏิวัติเยอรมัน ค.ศ. 1918–1919 ซึ่งเป็นศัตรูกับสาธารณรัฐโซเวียตไบเอิร์น โดยต่อมาถูกแทนที่เป็นเสรีรัฐไบเอิร์น ซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของสาธารณรัฐไวมาร์

ในช่วงทศวรรษ 1960 และ 1970 แอลจีเรีย บังกลาเทศ และแซนซิบาร์ ซึ่งเป็นอดีตอาณานิคมที่ประกาศเอกราชผ่านการปฏิวัติเสรีนิยมก็ใช้คำว่าสาธารณรัฐประชาชนเป็นชื่ออย่างเป็นทางการเช่นกัน ลิเบียนำคำนี้มาใช้ ภายหลังการปฏิวัติต่อต้านกษัตริย์อิดริส

ในทศวรรษ 2010 ขบวนการแบ่งแยกดินแดนยูเครนที่ฝักใฝ่รัสเซียในช่วงสงครามรัสเซีย-ยูเครนได้ประกาศให้แคว้นดอแนตสก์และลูฮันสก์เป็นสาธารณรัฐประชาชน แต่ก็ไม่ได้รับการรับรองทางการทูตจากประชาคมนานาชาติ ใน ค.ศ. 2022 ระหว่างวิกฤตการณ์รัสเซีย–ยูเครน พ.ศ. 2564–2565 รัสเซียกลายเป็นสมาชิกสหประชาชาติชาติแรกที่รับรองทั้งสองสาธารณรัฐอย่างเป็นทางการ

 รายชื่อสาธารณรัฐประชาชนที่ไม่เป็นลัทธิมากซ์–เลนิน 
สาธารณรัฐประชาชนที่ไม่เป็นลัทธิมากซ์–เลนินในปัจจุบันมีดังนี้
  สาธารณรัฐประชาธิปไตยประชาชนแอลจีเรีย (ตั้งแต่ ค.ศ. 1962)
  สาธารณรัฐประชาชนบังกลาเทศ (ตั้งแต่ ค.ศ. 1971)
  สาธารณรัฐประชาธิปไตยประชาชนเกาหลี (ตั้งแต่ ค.ศ. 1992)

สาธารณรัฐประชาชนในอดีต:
  สาธารณรัฐประชาชนเบลารุส (ค.ศ. 1918–1919; รัฐที่ได้รับการรับรองบางส่วน)
  สาธารณรัฐประชาชนไครเมีย (ค.ศ. 1917–1918; รัฐที่ไม่ได้รับการรับรอง)
  (ค.ศ. 2014–2022; รัฐที่ได้รับการรับรองบางส่วน)
  สาธารณรัฐประชาชนฮังการี (ค.ศ. 1918–1919; รัฐที่ไม่ได้รับการรับรอง)
  สาธารณรัฐประชาชนเกาหลี (ค.ศ. 1945–1946)
  สาธารณรัฐประชาชนคูบัน (ค.ศ. 1918–1920; รัฐที่ไม่ได้รับการรับรอง)
  มหาสาธารณรัฐสังคมนิยมประชาชนอาหรับลิเบีย (ค.ศ. 1977–2011)
  (ค.ศ. 2014–2022; รัฐที่ได้รับการรับรองบางส่วน)
  สาธารณรัฐประชาชนยูเครน (ค.ศ. 1917–1921; รัฐที่ได้รับการรับรองบางส่วน)
  สาธารณรัฐประชาชนยูเครนตะวันตก (ค.ศ. 1918–1919; เข้าร่วมกับสาธารณรัฐประชาชนยูเครน)
  สาธารณรัฐประชาชนแซนซิบาร์ (ค.ศ. 1963–1964)

 ดูเพิ่ม 
 สาธารณรัฐประชาธิปไตย

 หมายเหตุ 

 อ้างอิง 

*

หมวดหมู่:ระบอบการปกครอง