วัดเขาแก้ว (จังหวัดนครสวรรค์)

วัดเขาแก้ว เป็นวัดประจำตำบลพยุหะคีรี อำเภอพยุหะคีรี จังหวัดนครสวรรค์ มีพื้นที่บริเวณวัดติดกับเขาแก้ว และเป็นที่ตั้งของโรงเรียนพยุหะวิทยา (วัดเขาแก้ว)

 ประวัติ 
สันนิษฐานว่า วัดเขาแก้วนั้น ตั้งมาตั้งแต่ประมาณปี พ.ศ. 1900 สมัยสุโขทัยเป็นราชธานี ได้ชื่อวัดเขาแก้วเพราะ บริเวณที่ตั้งของวัดแห่งนี้ ด้านหลังติดเขา ซึ่งสภาพหินจะมีลักษณะเหลี่ยมใส คล้ายแก้ว จึงเรียกนามว่า เขาแก้ว และเรียกวัดแห่งนี้ว่า วัดเขาแก้ว อนึ่ง มีตำนานเล่าต่อๆ กันมาว่า บนเขาแก้วมีถ้ำ ภายในถ้ำมีวัวหัวแด่นตัวใหญ่ ยืนเฝ้าสมบัติอยู่ ชาวบ้านจึงเรียกว่าบ้าน วัวหน้าแด่น ภายหลังก็เพี้ยนมาจนเป็น บ้านหัวแด่น ภายในวัดมีวัตถุโบราณหลายชิ้น และศาสนสถานโบราณอยู่หลายแห่ง  อายุก็คาดว่าอยู่สมัยราวๆ กรุงสุโขทัยเป็นราชธานีอุดมมงคลมุทิตาจิตสักการะ บูชาปูชนียาจารย์ ๗๒ ปี , หน้า 107 

ปัจจุบัน ได้รับการรับรองเป็นโบราณสถานของจังหวัดนครสวรรค์ เมื่อวันที่ 23 มิถุนายน 2566 https://ratchakitcha.soc.go.th/documents/140D149S0000000004600.pdf ประกาศกรมศิลปากร เรื่อง รายชื่อโบราณสถานในเขตจังหวัดนครสวรรค์ 

 ความสำคัญ 
 ศูนย์เรียนธรรมบาลีแห่งแรกของจังหวัดนครสวรรค์
 ที่ตั้ง โรงเรียนพยุหะวิทยา (วัดเขาแก้ว)
 ที่ประดิษฐานรอยพระพุทธบาทจำลอง
 สำนักวิปัสสนากรรมฐานใหญ่ของอำเภอพยุหะคีรี

 คณะสังฆาธิการ 
 พระครูนิเทศเขมรัตน์ (เกรียงไกร เขมปญฺโญ) ตำแหน่งผู้ช่วยเจ้าอาวาส, เจ้าคณะตำบลเขากะลาhttps://sangkhatikan.com/Primate.php?P=%E0%B8%A0%E0%B8%B2%E0%B8%844&PR=%E0%B8%99%E0%B8%84%E0%B8%A3%E0%B8%AA%E0%B8%A7%E0%B8%A3%E0%B8%A3%E0%B8%84%E0%B9%8C
 พระแปลก รัตนวัณโณ ตำแหน่งรองเจ้าอาวาส
 พระ ก้าน สิรินธโร ตำแหน่งผู้ช่วยเจ้าอาวาส
 พระ มงคล เขมปุญโญ ตำแหน่งผู้ช่วยเจ้าอาวาส และเจ้าสำนักวิปัสสนา
 พระครูวินัยธร เจษฎา ยัสวัณโณ ตำแหน่งผู้ช่วยเจ้าอาวาส
 พระสมบูรณ์ ปัญญาวชิโร ตำแหน่งผู้ช่วยเจ้าอาวาส

 อดีตพระสังฆาธิการ 
 พระธรรมไตรโลกาจารย์ (ยอด อกฺกวํโส) ตำแหน่ง อดีตเจ้าคณะจังหวัดนครสวรรค์,อดีตเจ้าอาวาสวัดเขาแก้ว https://sangkhatikan.com/monk_view.php?ID=14386
 พระครูนิวาสธรรมขันธ์ (เดิม พุทฺธสโร) ตำแหน่ง อดีตเจ้าอาวาสวัดเขาแก้ว,อดีตเจ้าคณะอำเภอพยุหะคีรี,อดีตเจ้าอาวาสวัดหนองโพ
 พระครูนิสิตคุณากร (กัน คงฺครตโน) ตำแหน่ง อดีตเจ้าอาวาสวัดเขาแก้ว,อดีตเจ้าคณะตำบลพยุหะ
 พระครูนิยุตต์ธรรมกิจ (บุญธรรม ธมฺมปฺปสาโท) ตำแหน่ง อดีตเจ้าอาวาสวัดเขาแก้ว,อดีตเจ้าคณะอำเภอพยุหะคีรี
 พระครูนิทัศนพลธรรม (ต่อ พลธมฺโม) ตำแหน่ง อดีตเจ้าอาวาสวัดเขาแก้ว
 พระครูนิทัศน์ธรรมเวที (ปลด ปิยธโร) ตำแหน่ง อดีตเจ้าคณะอำเภอพยุหะคีรี, อดีตรองเจ้าอาวาส
 พระครูนิวิฐมณีวงศ์ (สะอาด อาวุธฺฑสีโล) ตำแหน่งอดีตเจ้าคณะตำบลท่าน้ำอ้อย-ม่วงหัก กิตติมศักดิ์, อดีตเจ้าอาวาส

 โบราณสถานที่สำคัญ 
 ซากโบสถ์เก่าด้านเหนือของวัด
 ซากวิหารเก่าบนยอดเขา
 เจดีย์ยอดนพศูลและพระปรางค์ 5 ยอด สมัยสุโขทัย
 โบสถ์เก่าหลังที่สอง สมัยพระนารายณ์มหาราช (จากเงินพดด้วงที่มีตราประจำรัชกาลสมเด็จพระนารายณ์มหาราช)

 ประเพณีที่สำคัญ 
 ประเพณีงานวัดเขาเพ็ญเดือน 3
 ประเพณีสรงน้ำพระวันสงกรานต์
 ประเพณีสวดมนต์ข้ามปีวันสิ้นปี

 แหล่งศูนย์รวมศรัทธาประชาชน 
 วิหารบูรพาจารย์สามหลวงพ่อศักดิ์สิทธิ์
 รอยพระพุทธบาทจำลอง บนมณฑป
 สามหลวงพ่อหินหยกที่ใหญ่ที่สุดในประเทศไทย

 ลำดับเจ้าอาวาส 
ที่มา: อุดมมงคลมุทิตาจิตสักการะ บูชาปูชนียาจารย์ ๗๒ ปี , หน้า 107 - หน้า 111
 ลำดับที่  รายนาม เริ่มวาระ สิ้นสุดวาระรวมเวลา 1.  หลวงพ่อคูหา  พ.ศ. 2254  พ.ศ. 2275  21 ปี 2.  หลวงพ่อเฒ่าไท  พ.ศ. 2275  พ.ศ. 2305  30 ปี 3.  หลวงพ่อโพ  พ.ศ. 2305  พ.ศ. 2350  45 ปี 4.  หลวงพ่อขำ  พ.ศ. 2350  พ.ศ. 2393  43 ปี 5.  พระครูนิวาศธรรมขันธ์ (เดิม พุทฺธสโร)  พ.ศ. 2393  พ.ศ. 2438  45 ปี 6.  พระอาจารย์ไผ่ พ.ศ. 2438  พ.ศ. 2448  10 ปี 7.  พระอาจารย์แก้ว พ.ศ. 2448 พ.ศ. 2457 9 ปี 8.  พระสมุห์แดง พ.ศ. 2457 พ.ศ. 2467 10 ปี 9.  พระธรรมไตรโลกาจารย์ (ยอด อกฺกวํโส)  พ.ศ. 2467  พ.ศ. 2489  22 ปี 10.  พระครูนิสิตคุณากร (กัน คงฺครตโน)  พ.ศ. 2489  พ.ศ. 2513  24 ปี 11.  พระครูนิยุตต์ธรรมกิจ (บุญธรรม ธมฺมปฺปสาโท)  พ.ศ. 2513  พ.ศ. 2523  10 ปี 12.  พระครูนิทัศนพลธรรม (ต่อ พลธมฺโม)  พ.ศ. 2523  พ.ศ. 2563  40 ปี รักษาการ  พระธรรมวชิรธีรคุณ (สฤษดิ์ สิริธโร ป.ธ.9, รศ.ดร.)  15 มกราคม พ.ศ. 2563  6 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2563  22 วัน รักษาการ  พระราชรัตนเวที (ประเสริฐ โชติธมฺโม ป.ธ.7, ดร.) 6 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2563  มีนาคม พ.ศ. 2565  2 ปี รักษาการ  พระครูนิภาธรรมวงศ์ (ประเทือง อริยวํโส)  มีนาคม พ.ศ. 2565  18 พฤศจิกายน พ.ศ. 2565  8 เดือน 13.  พระครูนิวิฐมณีวงศ์ (สะอาด อาวุธฺฑสีโล)  18 พฤศจิกายน พ.ศ. 2565  3 สิงหาคม พ.ศ. 2568  2 ปี 6 เดือน รักษาการ  พระครูนิรันดร์ธรรมโชติ (เหวย จนฺทโชโต)  3 สิงหาคม พ.ศ. 2568  ปัจจุบัน 

หมายเหตุ

 อ้างอิง 

แหล่งข้อมูลอื่น
 ประวัติหลวงพ่อกัน 
 ประวัติวัดเขาแก้ว
เขาแก้ว
เขาแก้ว
หมวดหมู่:โบราณสถานในจังหวัดนครสวรรค์