ศาสนาพุทธและวิทยาศาสตร์

มีการเสนอเพิ่มขึ้นเรื่อย ๆ ว่า  ศาสนาพุทธนั้นเข้ากับวิทยาศาสตร์ได้  ทำให้ศาสนาพุทธได้กลายเป็นประเด็นหนึ่งในการศึกษาความสัมพันธ์ระหว่างศาสนาและวิทยาศาสตร์ 
มีการอ้างว่า  คำสอนทั้งทางปรัชญาทั้งทางจิตวิทยาในศาสนาพุทธ  มีส่วนที่เหมือนกันกับแนวคิดทางวิทยาศาสตร์และทางปรัชญา
ยกตัวอย่างเช่น  ศาสนาพุทธสนับสนุนให้ทำการตรวจสอบธรรมชาติอย่างเป็นกลาง ๆ 
แนวคิดที่นิยมบางอย่าง  เชื่อมคำสอนศาสนาพุทธกับทฤษฎีวิวัฒนาการ  ทฤษฎีกลศาสตร์ควอนตัม และทฤษฎีจักรวาลวิทยา  แต่ว่า  นักวิทยาศาตร์โดยมาก  เห็นความแตกต่างระหว่างคำสอนทางศาสนาและเกี่ยวกับอภิปรัชญาของศาสนาพุทธ  กับระเบียบวิธีทางวิทยาศาสตร์
ในปี ค.ศ. 1993 มีการตีพิมพ์แบบจำลองที่แปลงมาจากทฤษฎีพัฒนาการทางประชาน (theory of cognitive development) ของฌ็อง ปียาแฌ ที่เสนอว่า  ศาสนาพุทธเป็นวิธีการทางความคิดแบบที่สี่ 
นอกเหนือไปจากไสยศาสตร์  (magic) วิทยาศาสตร์  และศาสนา

มีการกล่าวถึงศาสนาพุทธว่ามีเหตุผลและไม่ใช่ความเชื่อแบบหักล้างไม่ได้  (dogma) และมีหลักฐานที่แสดงว่า  เป็นมาอย่างนี้แล้วมาตั้งแต่ต้น 
แม้จะมีผู้ที่เสนอว่า  ลักษณะเช่นนี้มีการให้ความสำคัญมากในปัจจุบัน  และเป็นการตีความใหม่โดยบางส่วน 

แต่ว่า  ไม่ใช่ว่า  ทุกนิกายในศาสนาพุทธ  จะหลีกเลี่ยงการมีความเชื่อที่หักล้างไม่ได้  หรือสามารถวางตัวเป็นกลางเกี่ยวกับเรื่องเหนือธรรมชาติ  หรือว่าเปิดใจที่จะยอมรับการค้นพบทางวิทยาศาสตร์ (ที่อาจจะขัดกับหลักศาสนา)
รูปแบบของศาสนาพุทธมีหลายอย่าง  รวมทั้งแบบมีความเชื่ออย่างมั่นคงในลัทธิของตน (fundamentalism) 
แบบเน้นการบูชา
แบบอ้อนวอนผีบ้าน
และแบบที่มีความเชื่อทางไสยศาสตร์ต่าง ๆ
อย่างไรก็ดี  มีการอ้างถึงความเหมือนกันระหว่างการตรวจสอบทางวิทยาศาสตร์และแนวคิดวิถีพุทธ
ในปี ค.ศ. 2005  องค์ทะไลลามะที่สิบสี่  เทนซิน เกียตโซ  ได้กล่าวปาฐกถาในงานประชุมของสมาคมประสาทวิทยาศาสตร์ (Society for Neuroscience) ในเมืองวอชิงตัน ดี.ซี.
ที่กำหนด  "การตั้งความสงสัยเกี่ยวกับเรื่องสัมบูรณ์ (คือความเชื่อว่าสิ่งนี้ต้องเป็นอย่างนี้เท่านั้น)" และการพึ่งอาศัยความเป็นเหตุผล (causality) และประสบการณ์นิยม  (empiricism) ว่าเป็นหลักที่เหมือนกันในพุทธศาสนาและวิทยาศาสตร์"The Neuroscience of Meditation." November 12, 2005 speech given by the Dalai Lama.

 พุทธศาสนาและระเบียบวิธีทางวิทยาศาสตร์ 
โดยมีความสอดคล้องกับระเบียบวิธีทางวิทยาศาสตร์มากกว่าศาสนาที่สืบ ๆ กันมาและที่อาศัยความเชื่ออื่น ๆ กาลามสูตรยืนยันให้ทำการประเมินหลักฐานอย่างถูกต้อง  ไม่ให้อาศัยเพียงแค่ความเชื่อ  เรื่องที่เล่าต่อ ๆ กันมา  หรือการคาดคิดเพียงเท่านั้น  คือ

แนวทางทั่วไปของพระสูตรนั้นเหมือนกับคำขวัญของราชสมาคมแห่งลอนดอนว่า  "อย่าไปถือเอาเพียงคำของใครว่าเป็นจริง" (Take no-one's word for it)

ศาสนาพุทธและจิตวิทยา
ในช่วงคริสต์ทศวรรษ 1970 มีผลงานทดลองหลายงานที่เสนอว่า  กรรมฐานในพุทธศาสนา  สามารถให้ความเข้าใจเกี่ยวกับสภาวะทางจิตได้อย่างกว้างขวาง
และความสนใจในการใช้กรรมฐานเป็นวิธีให้ความรู้เกี่ยวกับสภาวะทางจิตก็ได้เริ่มประทุขึ้นใหม่เร็ว ๆ นี้  เพราะเหตุแห่งเทคโนโลยีที่สามารถใช้สร้างภาพสมองเช่น fMRI และ SPECT

งานวิจัยเช่นนี้ได้รับคำสนับสนุนจากองค์ทะไลลามะที่สิบสี่  ผู้ได้แสดงความสนใจในการสำรวจหาความเชื่อมโยงกันระหว่างพุทธศาสนาและวิทยาศาสตร์  และทรงเสด็จไปยังงานประชุมของสถาบันจิตและชีวิต (Mind and Life Institute) เสมอ ๆ

ในปี ค.ศ. 1974 อาจารย์กรรมฐานของนิกายกาจูร์ปะแห่งพุทธวัชรยานได้พยากรณ์ว่า  "พุทธศาสนาจะมาถึงประเทศตะวันตกโดยเป็นจิตวิทยา"
ซึ่งเป็นทัศนคติที่ไม่ค่อยมีคนเห็นด้วยในช่วงนั้น
แต่จริง ๆ แล้วแนวคิดต่าง ๆ ของศาสนาพุทธได้เผยแพร่ไปในประเทศตะวันตก  มากที่สุดในทางวิทยาศาสตร์ที่เกี่ยวกับจิตวิทยา
ทฤษฎีวิทยาศาสตร์ปัจจุบัน  เช่นที่คิดขึ้นโดยคาร์ล รอเจอร์ส  มีอะไรหลายอย่างที่คล้ายกับแนวคิดพุทธ

น.พ. วิลเลียม เจมส์  ผู้นับถือกันว่าเป็นบิดาของสาขาจิตวิทยาในประเทศสหรัฐอเมริกา  มักจะใช้แนวคิดจากศาสนาพุทธ  เมื่อกำหนดแนวคิดเกี่ยวกับการรับรู้  เช่น  คำว่า "stream of consciousness" (กระแสจิต) ซึ่งมาจากคำบาลีว่า  "วิญฺญาณโสต"
ในหนังสือ Varieties of Religious Experience (ความต่าง ๆ กันของประสบการณ์ทางศาสนา) เจมส์ได้โปรโมตการใช้กรรมฐานในจิตวิทยา
มีคนกล่าวว่า  เขาได้ประกาศต่อหน้าเล็กเช่อร์ที่มหาวิทยาลัยฮาร์วาร์ดว่า  "นี่จะเป็นจิตวิทยาที่ทุกคนจะต้องศึกษาอีก 25 ปีต่อจากนี้"

ศาสนาพุทธโดยเป็นวิทยาศาสตร์
อาจารย์กรรมฐานโกเอ็นก้าอธิบาย  "พุทธธรรม" ว่าเป็น "วิทยาศาสตร์เกี่ยวกับจิตและสสารล้วน ๆ"
และอ้างว่า  ศาสนาพุทธใช้ศัพท์และเหตุผลทางปรัชญาและจิตวิทยา  ที่แม่นยำ  ที่เป็นเชิงวิเคราะห์ 
อาจารย์พรรณนาคำสอนของพระพุทธเจ้าว่า  ไม่ใช่เป็นความเชื่อในหลักคำสอนที่พิสูจน์ไม่ได้  แต่เป็นการตรวจสอบธรรมชาติตามความเป็นจริง  ซึ่งต้องอาศัยการทำ  ไม่เอนเอียง  และไม่ลำเอียง

สิ่งที่ยอมรับกันทั่ว ๆ ไปในคำสอนศาสนาพุทธก็คือ  ผลต้องเกิดจากเหตุ
เริ่มตั้งแต่ปฐมเทศนาคือธัมมจักกัปปวัตนสูตรเป็นต้นไป  พระพุทธเจ้าได้ทรงอธิบายความจริงของสิ่งทั้งปวงโดยความเป็นเหตุและผล
เช่น  ความทุกข์และโทมนัสที่มีอยู่ในคนใดคนหนึ่ง  ล้วนแต่มาจากเหตุ
วิธีการหนึ่งที่จะอธิบายมรรคมีองค์แปดก็คือ  การหันเข้าหาความจริงที่มีอยู่ในปัจจุบัน  และทำความเข้าใจความจริงนั้นโดยประจักษ์
แม้ว่า จะมีการถกเถียงกันว่า  การตรวจสอบเช่นนี้เป็นไปทางอภิปรัชญาหรือญาณวิทยา

พระภิกษุนิกายเซน  ทิก เญิ้ต หั่ญได้เขียนเกี่ยวกับศาสนาพุทธและวิทยาศาสตร์ไว้ว่า 

 คำกล่าวของนักวิทยาศาตร์สำคัญ 
นีลส์ บอร์  นักฟิสิกส์ผู้ได้รับรางวัลโนเบลสาขาฟิสิกส์ในปี ค.ศ. 1922 ได้กล่าวไว้ว่า

เบอร์ทรันด์ รัสเซลล์  นักปราชญ์ผู้ได้รางวัลโนเบลสาขาวรรณกรรมในปี ค.ศ. 1950 ได้พรรณนาศาสนาพุทธว่าเป็นปรัชญาเชิงวิทยาศาสตร์และ speculative philosophy โดยกล่าวว่า

ส่วนนักวิทยาศาสตร์ชาวอเมริกันผู้เป็นบิดาของระเบิดปรมาณู  ดร. เจ. โรเบิร์ต ออพเพนไฮเมอร์ใช้อุปมาเกี่ยวกับศาสนาพุทธเมื่ออธิบายหลักความไม่แน่นอน คือ

ดูเพิ่ม
 พุทธศาสนากับทฤษฎีวิวัฒนาการ

เชิงอรรถและอ้างอิง

 ข้อมูลอื่น 
หนังสือและวารสาร
Sarunya Prasopchingchana & Dana Sugu, 'Distinctiveness of the Unseen Buddhist Identity' (International Journal of Humanistic Ideology, Cluj-Napoca, Romania, vol. 4, 2010)
Donald S. Lopez Jr., Buddhism and Science: A Guide for the Perplexed (University of Chicago Press 2008)
Matthieu Ricard, Trinh Xuan Thuan, The Quantum and the Lotus (Three Rivers Press 2004)
Richard H. Jones, Science and Mysticism: A Comparative Study of Western Natural Science, Theravada Buddhism, and Advaita Vedanta (Bucknell University Press, 1986; paperback ed., 2008)
Richard H. Jones, Piercing the Veil: Comparing Science and Mysticism as Ways of Knowing Reality (Jackson Square Books, 2010)
Tenzin Gyatso, The Dalai Lama XIV, The Universe in a Single Atom: The Convergence of Science and Spirituality, (Morgan Road Books 2005)
McMahan, David, “Modernity and the Discourse of Scientific Buddhism.” Journal of the American Academy of Religion, Vol. 72, No. 4 (2004), 897-933.
B. Alan Wallace, Hidden Dimensions: The Unification of Physics and Consciousness (Columbia Univ Press 2007)
B. Alan Wallace (ed), Buddhism and Science: breaking new ground (Columbia Univ Press 2003)
B. Alan Wallace, Choosing Reality: A Buddhist Perspective of Physics and the Mind, (Snow Lion 1996)
Robin Cooper, The Evolving Mind: Buddhism, Biology and Consciousness, Windhorse (Birmingham UK 1996)
Daniel Goleman (in collaboration with The Dalai Lama), Destructive Emotions, Bloomsbury (London UK 2003)
Rapgay L, Rinpoche VL, Jessum R, Exploring the nature and functions of the mind: a Tibetan Buddhist meditative perspective, Prog. Brain Res. 2000 vol 122 pp 507-15

เว็บไซต์
What is the science when compare to Buddhism? 
Australian Institute for Consciousness Studies 
Buddhism and Science
Full text of 2004 paper examining effects of long-term meditation on brain function
Full text of 2003 paper examining the effect of mindfulness meditation on brain and immune function
The Mind and Life Conferences 
Buddha on the Brain - Dalai Lama on the Society for Neuroscience's annual conference
Collection of quotes regarding Buddhism and science 
[Science meets Dharma] Pratityasamutpada. http://philpapers.org/rec/KOHPIE

หมวดหมู่:ศาสนาพุทธกับวิทยาศาสตร์