คุณพุ่ม

คุณพุ่ม หรือที่รู้จักกันในนาม บุษบาท่าเรือจ้างคุณพุ่ม บุษบาท่าเรือจ้าง คัดจากคนดีที่ข้าพเจ้ารู้จักพระนิพนธ์ในสมเด็จฯ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ จากเว็บไซต์ bloggang.com สืบค้นเมื่อ 14-05-57. เป็นกวีหญิงในสมัยกรุงรัตนโกสินทร์ ที่มีความสำคัญในสมัยรัชกาลที่ 3 มีผลงานการประพันธ์คือ เพลงยาวสามชาย เพลงยาวบวงสรวงฉลองสระบางโขมด เพลงยาวเฉลิมพระเกียรติ และนิราศวังบางยี่ขัน

 ประวัติ 
คุณพุ่ม เป็นธิดาพระยาราชมนตรี (ภู่ ภมรมนตรี)  ซึ่งเป็นข้าหลวงเดิมของรัชกาลที่ 3 เมื่อเจริญวัยคุณพุ่มถวายตัวเป็นข้าราชการฝ่ายใน ตำแหน่งพนักงานพระแสงจนเป็นที่โปรดปรานสยามประเภท เล่ม ๔    ตอนที่ ๑๖    วันที่ ๒๗ มีนาคม  ร.ศ. ๑๑๙ แต่อยู่ไม่นานก็กราบถวายบังคมลาออก โดยอาศัยอยู่ที่แพหน้าบ้านท่านบิดา เหนือวังท่าพระ ใกล้ท่าเรือจ้าง เมื่อสิ้นบุญของบิดา คุณพุ่มมีฐานะยากจนลงต้องเขียนกลอนขาย นับเป็นกวีหญิงคนแรกที่หาเลี้ยงชีพด้วยการเขียนกลอนขาย

ในสมัยรัชกาลที่  4  คุณพุ่มได้อาศัยพึ่งบุญบารมีพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหมื่นมเหศวรศิววิลาส และพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหมื่นวิษณุนาถนิภาธร เมื่อพระองค์ท่านทั้งสองสิ้นพระชนม์ คุณพุ่มได้ไปอาศัยอยู่กับพระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้านารีรัตนา ทั้ง 3 พระองค์ทรงป็นพระราชบุตรในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว

ในสมัยรัชกาลที่ 5  คุณพุ่มได้เข้ารับราชการใน สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาสุดารัตนราชประยูร พระราชธิดาในรัชกาลที่ 3 ซึ่งเป็นผู้ทำนุบำรุงพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวมาตั้งแต่ยังทรงพระเยาว์ และทรงชุบเลี้ยงคุณพุ่มจนตลอดชีวิต โดยคุณพุ่มทำหน้าที่ผู้บอกสักวา

คุณพุ่มเป็นกวีหญิงโสดฝีปากกล้า สำนวนกลอนเด่น มีความสามารถทางบอกสักวาและเพลงยาว มีคารมคมคายมาก ได้สมญาว่า บุษบาท่าเรือจ้าง เนื่องจากมักแต่งบทบอกสักวาเป็นตัวบุษบา มีเจ้านายและขุนนางไปติดพันเล่นสักวาอยู่เนืองๆ เช่น สมเด็จเจ้าฟ้ากรมขุนอิศเรศรังสรรค์ (ต่อมาคือ พระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัว) หลวงนายสิทธิ์ (ช่วง บุนนาค ต่อมาคือ สมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาศรีสุริยวงศ์) เป็นต้น

 ผลงาน 
ผลงานประพันธ์ของคุณพุ่ม ได้แก่
 เพลงยาวโต้ตอบกับสามชาย กล่าวไว้แล้วในพระประวัติของพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงวงศาธิราชสนิท ซึ่งเล่นเป็นสังคามาระตา (ในเรื่องอิเหนา) เจ้าฟ้ากรมขุนอิศเรศรังสรรค์ เล่นเป็นอิเหนา ส่วนคุณพุ่มเล่นเป็นมะเดหวี
 เพลงยาวบวงสรวงฉลองสระบางโขมด ในสมัยรัชกาลที่ 4 คุณพุ่มได้อาศัยพึ่งบุญบารมีของ พระองค์ชายนพวงศ์ (พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหมื่นมเหศวรศิววิลาส) และ พระองค์เจ้าชายสุประดิษฐ์ (พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหมื่นวิษณุนาถนิภาธร) พระราชโอรสในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ได้รับพระราชทานเงินปี ในช่วงนี้คุณพุ่มได้ขุดสระสร้างให้เป็นสาธารณประโยชน์ไว้ที่บางโขมด บริเวณทางขึ้นพระพุทธบาทสระบุรี เมื่อมีการฉลองคุณพุ่มจึงเขียน เพลงยาวบวงสรวงฉลองสระบางโขมด ปิดไว้ที่ศาลาริมสระนั้น มีผู้คัดลอกจดจำกันต่อๆ มา
 เพลงยาวเฉลิมพระเกียรติ พระองค์เจ้าหญิงนารีรัตนาทรงแนะให้คุณพุ่มแต่งเพิ่มเฉลิมพระเกียรติ พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว และ พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว โดยแต่งเป็นเพลงกลอนเพลงยาว  22  คำกลอน เมื่อปี พ.ศ. 2411 ซึ่งเป็นปีที่พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวเสด็จสวรรคต นำขึ้นทูลเกล้าฯ ถวายพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เป็นที่พระทับพระราชหฤทัย ได้รับพระราชทานรางวัล ผลงานชิ้นนี้มีประวัติคุณพุ่มแทรกอยู่ด้วย
 นิราศวังบางยี่ขัน แต่งตามคำขอของเจ้าจอมมารดาดวงคำ แต่งเมื่อตามเสด็จพระองค์เจ้าหญิงนารีรัตนาครั้งเสด็จไปเยี่ยมพระญาติที่ป่วย คือ เจ้าจันทร์เทพสุริยวงศ์ เจ้าเมืองมุกดาหาร  ณ วังบางยี่ขัน เมื่อปีมะเส็ง พ.ศ. 2412  โดยไปและกลับในวันนั้น นิราศบรรยายถึงระยะทางที่ผ่านมา พูดถึงความรักของตนเองบางตอน พรรณนาถึงสถานที่คือวังบางยี่ขัน ตลอดจนคนที่มาเข้าเฝ้าโดยละเอียดนิราศวังบางยี่ขัน โรงพิมพ์โสภณพิพรรฒนากร พ.ศ. ๒๔๖๕
 ผลงานเบ็ดเตล็ดอื่นๆ ได้แก่ บทสักวาต่างๆ ของคุณพุ่ม และสักวาเล่นที่ท้องพรหมมาศ สักวาที่เล่นถวายหน้าพระที่นั่งพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวในปี  พ.ศ. 2415 สักวาที่เล่นในสระพระราชวังบางปะอินในปี พ.ศ. 2420 เพลงยาวเจ้าสัวปุก นอกจากนี้ยังมีคำอธิษฐานที่แต่งว่าเยาะคนเล่นไว้ 12 ข้อ เช่น “ขออย่าให้เป็นคนชิดของเจ้าคุณผู้ใหญ่” คือ เจ้าพระยาบดินทรเดชา (สิงห์ สิงหเสนี) อธิบายว่า เพราะมักถูกเฆี่ยนหลังลายไม่เว้นตัว “ขออย่าให้เป็นคนใช้ของเจ้าพระยานคร” เพราะมักถูกทำโทษนอกรีตต่างๆ เช่น ฝีพายพายเรือช้าก็ให้ถองเรือ เป็นต้น ฯลฯ

 ในวัฒนธรรมสมัยนิยม 
มีนักแสดงผู้รับบท คุณพุ่ม ได้แก่

 นิศาชล สิ่วไธสง จากละครเรื่อง เภตรานฤมิต (2566)
 ภัทรสุดา อนุมานราชธน จากละครเรื่อง บุษบาลุยไฟ (2566)
 อริศรา วงษ์ชาลี จากละครเรื่อง หม่อมเป็ดสวรรค์ (2567)

 อ้างอิง 

หมวดหมู่:กวีชาวไทย