สัมโมหวิโนทนี

สัมโมหวิโนทนี เป็นคัมภีร์อรรถกถาอธิบายความในคัมภีร์วิภังค์ ซึ่งเป็นคัมภีร์ที่ 2 ในบรรดาพระอภิธรรมปิฎก 7 คัมภีร์ คือ ธัมมสังคณี วิภังค์ ธาตุกถา ปุคคลบัญญัติ กถาวัตถุ ยมกและปัฏฐาน คัมภีร์นี้เป็นผลงานของพระพุทธโฆสะ หรือพระพุทธโฆสาจารย์แต่งขึ้นโดยอาศัยอรรถกถาภาษาสิงหลชื่อมหาปัจจรีย์ วรรณคดีบาลี. หน้า 78 The Life and Work of Buddhaghosa. หน้า 84ประวัติคัมภีร์บาลี. หน้า 104

 ผู้แต่ง 
ในนิคมคาถาของสัมโมหวิโนทนี ระบุไว้ว่า พระพุทธโฆสะเป็นผู้รจนาคัมภีร์นี้ขึ้นโดยรับการอาราธณาจากพระเถระรูปหนึ่งในคณะวัดมหาวิหาร แห่งลังกาทวีป ซึ่งท่านพักอาศัยอยู่และได้แต่งคัมภีร์หลายคัมภีร์ ณ สถานที่แห่งนี้ โดยการรจนาของท่านได้ทำการรวมเอาสาระแห่งอรรถกถาของอาจารย์ในอดีตไว้ สัมโมหวิโนทนี อรรถกถาวิภังค์. พระอภิธรรมปิฎก เล่ม 2 ภาค 2 หน้า 1041 - 1042 ทั้งนี้ คาดว่าสัมโมหวิโนทนีรจนาขึ้นหลังคัมภีร์วิสุทธิมรรคVen. P. A. Payutto. A note on interpreting the principle of Dependent Origination 

 เนื้อหา 
คัมภีร์สัมโมหวิโนทนีแบ่งออกเป็น 40 ภาณวาร (หมวด) เนื้อหาหลักเป็นการอธิบายหลักธรรมอันลึกซึ้งของพระอภิธรรม ซึ่งพระอภิธรรมนั้นเป็นการแจกแจงข้อธรรมล้วน ๆ ไม่มีเรื่องราวอธิบายประกอบ โดยเฉพาะในส่วนของคัมภีร์วิภังค์ อันเป็นคัมภีร์ที่ 2 จากทั้งหมด 7 คัมภีร์ของพระอภิธรรมปิฎกนั้น เป็นการยกหมวดธรรมขึ้นตั้งเป็นหัวข้อเรื่องแล้วแยกแยะออกอธิบายชี้แจงวินิจฉัยโดยละเอียด แต่แม้จะเป็นการอธิบายข้อธรรมโดยละเอียด ก็ยังยากที่จะพิจารณาให้เข้าใจ เนื่องจากเป็นข้อมูลเชิงลึก

ด้วยเหตุนี้ ท่านผู้รจนาจึงใช้วิธีการอธิบายด้วยการยกอุปมาบ้าง ด้วยการยกตัวอย่างจากเรื่องราวจากพุทธประวัติของพระโคตมพุทธเจ้าและพระพุทธเจ้าในอดีตบ้าง เรื่องราวในอดีตบ้าง มีการวินิฉัยคำศัทพ์ที่ปรากฏอยู่ในพระคัมภีร์บ้าง (วินิจฉัยโดยอรรถ) นอกจากนี้ ยังมีการอธิบายข้อธรรม โดยโยงกับวิธีการปฏิบัติตามแนวทางวิปัสสนาต่าง ๆ เช่น การพิจารณาอสุภกรรมฐาน และตามแนวทางสติปัฏฐาน 4 เป็นอาทิ

ด้วยเหตุนี้ จึงอาจกล่าวได้ว่า สัมโมหวิโนทนี มีลักษณะเป็นทั้งสารานุกรม โดยการอธิบายหลักธรรมด้วยการอุปมาและอ้างอิงข้อมูลและเรื่องราวที่เกิดขึ้นมาแล้ว คัมภีร์นี้ยังมีลักษณะเป็นพจนานุกรม ด้วยการวินิฉัยคำศัทพ์ที่ปรากฏ และยังมีลักษณะเป็นคู่มือในการปฏิบัติธรรมตามหลักธรรมที่ปรากฏในพระไตรปิฎก ในข้อหลังนี้มีส่วนทำให้คัมภีร์สัมโมหวิโนทนี มีส่วนคล้ายคลึลงกับคัมภีร์วิสุทธิมรรค ผลงานอันยิ่งใหญ่ของพระพุทธโฆสะอยู่ไม่น้อย ดังที่ระบุไว้แล้วว่า คัมภีร์สัมโมหวิโนทนีนี้รจนาขึ้นหลังคัมภีร์วิสุทธิมรรค จึงอาจได้รับอิทธิพลจากกันไม่มาก็น้อย Ven. P. A. Payutto. A note on interpreting the principle of Dependent Origination 

 ตัวอย่างเนื้อหา 
ตัวอย่างการอธิบายศัทพ์วินิฉัย เช่น ในอายตนวิภังค์ สุตตันตภาชนีย์ อายตนวิภังคนิเทศ (บาลีข้อ 97) วรรณนาสุตตันตภาชนีย์ ท่านผู้รจนาได้ทำการอธิบายศัพท์ที่ปรากฏในเนื้อความตอนนี้เช่น "สุณาตีติ โสตํ ชื่อว่าโสต เพราะอรรถว่าได้ยิน" และ "อตฺตโน ลกฺขณํ ธารยตีติ ธมฺมา ชื่อว่าธรรม เพราะอรรถว่าย่อมทรงไว้ซึ่งลักษณะของตน" เป็นต้น พระไตรปิฎกฉบับมหามกุฏราชวิทยาลัย. สัมโมหวิโนทนี อรรถกถาวิภังค์. พระอภิธรรมปิฎก เล่ม 2 ภาค 1 หน้า 163

ตัวอย่างการอธิบายโดยยกอุปมาอุปมัย เช่น ในปัจจยาการวิภังค์ สุตตันตภาชนีย์ อรรถกถาปฏิจจสมุปปาทวิภังค์ ว่าด้วยการอธิบายปฏิจจสมุปบาท ซึ่งพระอรรถกถาจารย์ ได้ใช้วิธีการอุปมาลักษณะต่าง ๆ เพื่ออธิบายหลักปฏิจจสมุปบาทได้อย่างแหลมคมและเห็นภาพ อีกทั้งยังมีความละเอียดลึกซึ้ง เฉพาะวิภังค์นี้มีความยาวกว่า 100 หน้ากระดาษพิมพ์แบบสมัยใหม่ แต่โดยคร่าว ๆ แล้วท่านผู้รจนาได้อธิบายนัยแห่งปฏิจจสมุปบาทได้ 4 นัยหลัก ๆ เพื่อแสดงถึงเหตุและปัจจัยอันก่อให้เกิดภพชาติ และการเวียนว่ายตายเกิดไม่มีที่สิ้นสุด และในท้ายที่สุดผู้รจนาย้ำว่า บัณฑิต "พึงเป็นผู้มีสติทุกเมื่อ ประกอบความ เพียรเนือง ๆ ก็จะพึงได้ความหยั่งลงในประเภทแห่งปัจจยาการอันลึกซึ้งนี้ได้ พระไตรปิฎกฉบับมหามกุฏราชวิทยาลัย. สัมโมหวิโนทนี อรรถกถาวิภังค์. พระอภิธรรมปิฎก เล่ม 2 ภาค 1 หน้า 438 - 574

ตัวอย่างการอธิบายโดยยกเรื่องราว เช่น ในอรรถกถาขุททกวัตถุวิภังค์ ว่าด้วยความมัวเมาต่าง ๆ ท่านผู้รจนาได้ยกตัวอย่างเรื่องเล่าและตัวอย่างจากพุทธประวัติมาประกอบให้เกิดความเข้าใจเด่นชัดขึ้น เช่น ในการอธิบายส่วนของอัตริจฉตานิทเทส หรือการอธิบายความอยากได้เกินประมาณ ท่านได้ยกตัวอย่าง เรื่องราวของพระเจ้าพาราณสีหลงไหลนางกินนรีจนถึงกับทิ้งพระเทวี แต่สุดท้ายก็ต้องสูญเสียทั้งพระเทวีและนางกินนรีเพราะความละโมบ เป็นต้น พระไตรปิฎกฉบับมหามกุฏราชวิทยาลัย. สัมโมหวิโนทนี อรรถกถาวิภังค์. พระอภิธรรมปิฎก เล่ม 2 ภาค 2 หน้า 871 - 872

ตัวอย่างการอธิบายแนวทางการปฏิบัติ เช่น การระบุถึงวิธีมนสิการ หรือพิจารณาธาตุโดยอาการต่าง ๆ 10 อย่างอันประกอบขึ้นมาเป็นร่างกาย ในส่วนของธาตุวิภังค์ สุตตันตภาชนีย์ ธาตุวิภังคนิเทศ วรรณนาสุตตันตภาชนีย์ โดยท่านผู้รจนาได้เน้นหนักว่า การวิปัสสนาเพื่อบรรลุพระอรหัตนั้น "พึงชำระปาริสุทธิศีล 4 ให้บริสุทธิ์ เพราะว่าการเจริญกรรมฐานย่อมสำเร็จแก่บุคคลผู้มีศีล" แล้วชี้ว่า "วิธีทำการชำระจตุปาริสุทธิศีลนั้น พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้ในวิสุทธิมรรคนั่นแหละ" จากนั้นจึงพิจารณา หรือมนสิการ อาการต่าง ๆ ดังนี้ เช่น เกสา โลมา นขา ทันตา ตโจ เป็นต้น พระไตรปิฎกฉบับมหามกุฏราชวิทยาลัย. สัมโมหวิโนทนี อรรถกถาวิภังค์. พระอภิธรรมปิฎก เล่ม 2 ภาค 1 หน้า 209 - 266

 คัมภีร์ที่เกี่ยวข้อง 
 ลีนัตถโชตนา ฎีกาวิภังคปกรณ์ พระอานันทาจารย์ แต่งที่ลังกาทวีป พระมหาอดิศร ถิรสีโล. (2543). ประวัติคัมภีร์บาลี หน้า 107
 ลีนัตถปกาสินี อนุฎีกาวิภังคปกรณ์ พระอานันทะ แต่งที่ลังกาทวีป พระมหาอดิศร ถิรสีโล. (2543). ประวัติคัมภีร์บาลี หน้า 112
 โยชนาสัมโมหวิโนทนี พระญาณกิตติเถระ แต่งที่เชียงใหม่ พระมหาอดิศร ถิรสีโล. (2543). ประวัติคัมภีร์บาลี หน้า 114
 คุยหทีปนี (คุยหัตถทีปนี) วิภังควัณณา ไม่ปรากฏชื่อผู้แต่ง พระมหาอดิศร ถิรสีโล. (2543). ประวัติคัมภีร์บาลี หน้า 116

 อ้างอิง 

 บรรณานุกรม 
 Bimala Charan Law. (1923). The Life and Work of Buddhaghosa. Calcutta : Thacker, Spink & Co.
 Ven. P. A. Payutto. A note on interpreting the principle of Dependent Origination ใน http://www.abuddhistlibrary.com/Buddhism/B%20-%20Theravada/Teachers/Ven%20Payutto/Dependent%20Origination/Appendix.htm
 คณาจารย์มหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย. (2550). วรรณคดีบาลี. กรุงเทพฯ. กองวิชาการ มหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย.
 พระมหาอดิศร ถิรสีโล. (2543). ประวัติคัมภีร์บาลี. กรุงเทพมหานคร. มหามกุฏราชวิทยาลัย.
 พระไตรปิฎกฉบับมหามกุฏราชวิทยาลัย. สัมโมหวิโนทนี อรรถกถาวิภังค์. พระอภิธรรมปิฎก เล่ม 2 ภาค 1
 พระไตรปิฎกฉบับมหามกุฏราชวิทยาลัย. สัมโมหวิโนทนี อรรถกถาวิภังค์. พระอภิธรรมปิฎก เล่ม 2 ภาค 2

หมวดหมู่:อรรถกถา
หมวดหมู่:งานเขียนของพระพุทธโฆสะ