การแปลสิ่งเร้าผิด

การแปลสิ่งเร้าผิด"ศัพท์บัญญัติอังกฤษ-ไทย, ไทย-อังกฤษ ฉบับราชบัณฑิตยสถาน (คอมพิวเตอร์) รุ่น ๑.๑", ให้ความหมายของ  illusion ว่า "การลวงตา, การแปลสิ่งเร้าผิด, มายา, ภาวะลวงตา" หรือ มายา () หมายถึงความผิดพลาดหรือความบิดเบือนของการรับรู้ทางประสาทสัมผัส
ที่ชี้ให้เห็นถึงวิธีที่สมองจัดระเบียบและแปลผลข้อมูลทางประสาทสัมผัส
แม้ว่า  การแปลสิ่งเร้าผิดจะบิดเบือนความเป็นจริง  แต่ก็เป็นปรากฏการณ์ที่เกิดกับคนโดยมากSolso, R. L. (2001) . Cognitive psychology (6th ed.) . Boston: Allyn and Bacon. ISBN 0-205-30937-2

การแปลสิ่งเร้าผิดอาจเกิดขึ้นทางประสาทสัมผัสใดก็ได้ในมนุษย์
แต่ภาพลวงตาเป็นการแปลสิ่งเร้าผิดที่รู้จักกันดีที่สุดและมีความเข้าใจกันมากที่สุด
ที่มีความสนใจในภาพลวงตามากก็เพราะว่า  การมองเห็นเป็นประสาทสัมผัสที่มีอิทธิพลมากที่สุด
ซึ่งเห็นได้ในตัวอย่างเช่น  คนที่กำลังดูการพูดดัดเสียง (ventriloquismการพูดดัดเสียง  (ventriloquism)  เป็นศิลปะในการพูดที่เสียงดูเหมือนว่าจะไม่ใช่มาจากคนพูด  แต่มาจากแหล่งอื่นเช่นจากหุ่นเชิดที่อยู่ที่มือ) ได้ยินเสียงว่ามาจากหุ่นที่อยู่ที่มือของคนพูด
เนื่องจากว่า  เห็นหุ่นนั้นขยับปากตามเสียงคำพูด (แต่ไม่เห็นคนพูดขยับปาก)McGurk,Hj. & MacDonald, J. (1976) . "Hearing lips and seeing voices", Nature 264, 746-748.

การแปลสิ่งเร้าผิดบางอย่างมีเหตุจากข้อสันนิษฐานที่สมองมีเกี่ยวกับความเป็นจริงเมื่อเกิดการรับรู้
ข้อสันนิษฐานเหล่านั้นเกิดขึ้นอาศัยรูปแบบของสิ่งที่รับรู้,
ความสามารถในการรับรู้ความลึกและการรับรู้ความเคลื่อนไหว, 
และความรู้สึกที่เป็นอัตวิสัยว่า  วัตถุหรือลักษณะต่าง ๆ ของวัตถุนั้นไม่มีความเปลี่ยนแปลงแม้ความรู้สึกทางประสาทสัมผัสเกี่ยวกับวัตถุนั้นจะได้เปลี่ยนไปแล้ว
ส่วนการแปลสิ่งเร้าผิดอื่น ๆ เกิดขึ้นอาศัยความเป็นไปในระบบการรับรู้ภายในร่างกาย  หรือองค์ประกอบอื่น ๆ ภายนอกร่างกายในสิ่งแวดล้อม

คำว่า  การแปลสิ่งเร้าผิด  หมายถึงการบิดเบือนความเป็นจริงทางการรับรู้ที่มีลักษณะเฉพาะ 
โดยที่ไม่เหมือนกับอาการประสาทหลอน  (hallucination)  ซึ่งเป็นความบิดเบือนความเป็นจริงโดยไม่มีสิ่งเร้า
การแปลสิ่งเร้าผิดเป็นการแปลผลความรู้สึก  (อาศัยสิ่งเร้า)  ที่มีขึ้นจริง ๆ ผิด
ยกตัวอย่างเช่น  การได้ยินเสียงโดยไม่มีเสียงจริง ๆ ในสิ่งแวดล้อมเป็นอาการประสาทหลอน
แต่ว่า  การได้ยินเสียงคนในเสียงน้ำที่กำลังไหลอยู่  (หรือในเสียงอื่น ๆ)  เป็นการแปลสิ่งเร้าผิด
ละครไมม์เป็นบทการละเล่นลวงตาที่สร้างขึ้นโดยอาศัยการเคลื่อนไหวกาย
คือผู้เล่นละครสร้างภาพลวงตาโดยเคลื่อนกายเหมือนกับทำปฏิกิริยากับวัตถุที่ไม่มี
ภาพลวงตาเช่นนี้เกิดขึ้นได้อาศัยข้อสันนิษฐานที่ผู้ชมมีเกี่ยวกับความเป็นไปในโลกจริง ๆ 
บทเล่นที่รู้จักกันดีก็คือ  "กำแพง"  (คือทำปฏิกิริยากับกำแพงที่ไม่มี)  "ปีนขึ้นบันได" "พิง" (ดูรูป) "ปีนลงบันได" และ "ดึงและผลัก"

 เทคนิคและองค์ประกอบ 

โดยองค์ประกอบและการรับรู้แล้วสมองจะมีการรับรู้แยกกันเป็นส่วนเบื้องต้นแล้วรวมกันเป็นหนึ่งเดียว โดยมองภาพ รับสี เสียง การตัดสินใจจากความรู้ พฤติกรรมที่เป็นไปได้ ถ้าสิ่งใดก็ตามที่มีผลกระทบต่อการควบคุมการทำงานการประมวลผลของสมอง เช่น การใช้แสงเพิ่มเข้ามา การทำสิ่งที่ไม่สามารถทำได้ จะทำให้เกิดการบิดเบือนไปว่าสิ่งที่ทำนั้นถูกต้อง แทนที่จะผิดพลาดหรือทำไม่ได้เลย

 ผลกระทบกับสมอง 

เนื่องด้วยเทคนิคนี่มีผลกระทบต่อการรับรู้ในสิ่งที่เป็นไปไม่ได้ และการรับรู้ที่ผิดพลาด  ส่วนมากเทคนิคดังกล่าวนั้นจะมีการนำไปใช้ในการแสดงมายากล และการแสดงในสิ่งที่มนุษย์ธรรมดาไม่สามารถกระทำได้เลย เช่น การลอยตัว การบิน การเดินบนน้ำ การยกคนด้วยน้ำหรือสิ่งที่ไม่สามารถทำได้ตามปกติธรรมดา

ซูเปอร์อิลลูชั่น

เป็นรูปแบบการแสดงที่ใช้เทคนิคระดับสูงในการเบี่ยงเบนสายตาและมุมมองให้เหมือนกับว่าทำสิ่งต่าง ๆ ที่ไม่สามารถทำได้โดยปกติธรรมดา โดยมีการใช้เทคนิคนี้เป็นอย่างมากในการแสดงมายากล
เช่น การลอยตัว การบิน การหายตัว การตัดตัว เดินบนน้ำ และการแสดงอื่น ๆ อีกมากมาย

ภาพลวงตา

ภาพลวงตา  หรือ  การแปลสิ่งเร้าผิดทางตา  () ก็คือ การเห็นที่ไม่ตรงกับความเป็นจริง  หรือที่ทำให้เกิดความคิดผิด ๆ 
ดังนั้น  ข้อมูลที่ตาได้รับเกิดการแปลผลในสมองที่ทำให้เกิดการรับรู้ที่ไม่ตรงกับลักษณะจริง ๆ ของวัตถุที่เป็นสิ่งเร้า

มีความเชื่อโดยทั่ว ๆ ไปว่า  มีภาพลวงตาที่เกิดขึ้นเองโดยธรรมชาติ
และมีภาพลวงตาที่สร้างขึ้นได้โดยใช้กลอุบาย
ที่สามารถใช้ศึกษาให้เข้าใจในระดับพื้นฐานว่า  ระบบการรับรู้ในมนุษย์นั้นทำงานอย่างไร
คือ  สมองสร้างโลกจำลองขึ้นในหัวของเราโดยมีพื้นฐานจากข้อมูลที่มันเอามาเป็นตัวอย่างจากสิ่งแวดล้อม
แต่ว่า  บางครั้ง  มันพยายามจัดระเบียบข้อมูลเหล่านั้นโดยวิธีที่คิดว่าดีที่สุด  (ที่อาจไม่ตรงกับความเป็นจริง)  และบางครั้ง มันก็เติมข้อมูลที่ไม่มีให้เต็มเองYoon Mo Jung and Jackie (Jianhong) Shen (2008), J. Visual Comm. Image Representation, 19 (1) :42-55, First-order modeling and stability analysis of illusory contours. 
วิธีการทำงานของสมองแบบนี้เป็นเหตุของการแปลสิ่งเร้าผิด ๆ

เสียงลวงหู

เสียงลวงหู หรือ การแปลสิ่งเร้าผิดทางหู  () ก็คือ  การได้ยินเสียงที่ไม่ตรงกับความเป็นจริง  หรือที่ทำให้เกิดความคิดผิด ๆ  
ซึ่งก็คือ  การได้ยินเสียงที่ไม่มีอยู่  หรือว่าเป็นเสียงที่เป็นไปไม่ได้
โดยสรุปก็คือ  การแปลสิ่งเร้าผิดทางหูชี้ข้อเท็จจริงว่า  หูและสมองของมนุษย์เป็นเพียงอวัยวะทางชีวภาพ  เป็นเพียงอุปกรณ์ชั่วคราวที่ไว้ใช้เฉพาะหน้า
ไม่ใช่ระบบรับรู้เสียงที่สมบูรณ์  ตัวอย่างของการแปลสิ่งเร้าผิดทางหูอย่างหนึ่งก็คือ Shepard tone ซึ่งเป็นวิธีการทำเสียงให้เหมือนกับกำลังสูงขึ้นหรือทุ้มลงอย่างต่อเนื่อง ๆ ทั้ง ๆ ที่ความจริงไม่ได้ไปทางไหนเลย


การแปลสิ่งเร้าผิดทางสัมผัส

การแปลสิ่งเร้าผิดทางสัมผัส  () ก็คือ  การรู้สึกทางสัมผัสที่ไม่ตรงกับความเป็นจริง  หรือที่ทำให้เกิดความคิดผิด ๆ  
ตัวอย่างของการแปลสิ่งเร้าผิดทางสัมผัสรวมทั้งกลุ่มอาการหลงผิดว่าแขนขายังคงอยู่ การลวงสัมผัสตะแกรงเหล็กร้อน การลวงสัมผัสที่ผิวหนังแบบกระต่าย
และการลวงสัมผัสแปลกอีกอย่างหนึ่ง
ที่เกิดขึ้นเมื่อไขว้นิ้วชี้กับนิ้วกลางแล้วใช้นิ้วทั้งสองลูบที่ดั้งจมูก
โดยแต่ละนิ้วอยู่ที่แต่ละด้านของจมูก  จะมีผลเป็นความรู้สึกว่ามีจมูกสองจมูก

ที่น่าสนใจก็คือ  เขตในสมองที่เกิดการทำงานในการรับรู้สัมผัสที่ลวงประสาทกลับมีความคล้ายคลึงกับที่เกิดขึ้นเมื่อมีสัมผัสแบบนั้นจริง ๆGross, L 2006 การอ้างอิงยังไม่สมบูรณ์ 
การลวงสัมผัสสามารถเกิดขึ้นได้โดยใช้เทคโนโลยีสัมผัส  (haptic technology) 
เช่น  สามารถใช้เทคนิคการลวงสัมผัสเพื่อใช้เป็นวัตถุเสมือน  (virtual  คือไม่มีอยู่จริง ๆ)  เช่นในโปรแกรมคอมพิวเตอร์ที่ผู้ใช้กำลังจัดการวัตถุเสมือนThe Cutting Edge of Haptics (MIT Technology Review article)

ประสาทสัมผัสอื่น ๆ
การแปลสิ่งเร้าผิดสามารถเกิดขึ้นทางประสาทสัมผัสอื่น ๆ รวมทั้งที่ใช้ในการรับรู้เกี่ยวกับอาหาร
ทั้งเสียงZampini M & Spence C (2004) "The role of auditory cues in modulating the perceived crispness and staleness of potato chips" Journal of Sensory Studies 19, 347-363. 
และสัมผัสBarnett-Cowan M (2010) "An illusion you can sink your teeth into: Haptic cues modulate the perceived freshness and crispness of pretzels"  Perception 39, 1684-1686. 
สามารถลวง  (บิดเบือน)  ความรู้สึกเกี่ยวกับความเก่า (ความไม่สด) และความกรอบของอาหาร คือพบว่า  
 ถ้าให้ผู้รับการทดสอบเคี้ยวของที่ควรจะเป็นของกรอบ  แต่เสียงที่ได้ยินเป็นเสียงเหมือนกับเคี้ยวของนิ่ม ๆ ก็จะทำให้รู้สึกว่าของที่เคี้ยวไม่กรอบ  (คือไม่สด)  ในนัยตรงกันข้ามก็เช่นกัน
 ถ้าให้ผู้รับการทดลองถือขนมปังกรอบที่นิ่ม  แต่ให้ทานขนมปังกรอบที่สด  จะทำให้มีความรู้สึกว่า  ขนมปังที่ทานเป็นของเก่า  แต่ถ้าให้ถือขนมปังกรอบที่กรอบ  แต่ให้ทานขนมปังกรอบที่นิ่ม (คือเก่า)  จะทำให้มีความรู้สึกว่า  ขนมปังที่ทานเป็นของสด

นอกจากนั้นแล้ว  ยังพบว่า  ถ้าเซลล์ประสาทรับรสบนลิ้นเกิดความเสียหาย
ก็ยังสามารถทำให้เกิดรสลวงโดยกระตุ้นความรู้สึกทางสัมผัสได้Todrank, J & Bartoshuk, L.M., 1991 
มีหลักฐานด้วยว่า  การแปลสิ่งเร้าผิดทางกลิ่นสามารถเกิดขึ้นได้เมื่อมีการเล่าถึงกลิ่นนั้นให้ฟัง  จะเป็นข้อมูลที่ถูกหรือจะผิดก็ตาม  ก่อนที่จะให้ดมกลิ่นนั้น

โรค
การแปลสิ่งเร้าผิดสามารถเกิดขึ้นได้เพราะเหตุแห่งโรคหรือความผิดปกติบางอย่าง
แม้ว่าผู้มีโรคอาจจะไม่ได้มีอาการแบบนี้ทุกคน  แต่อาการการแปลสิ่งเร้าผิดเฉพาะอย่างจะมีกับโรคเฉพาะอย่าง
ยกตัวอย่างเช่น  คนไข้โรคไมเกรนมักจะรายงายว่ามีการเห็นออร่า  (scintillating scotoma)  ก่อนจะเกิดไมเกรน

ในประสาทวิทยาศาตร์
ในการทดลองหนึ่งกับคนไข้คนหนึ่ง  การกระตุ้นด้วยไฟฟ้าในสมองซีกซ้ายที่จุดเชื่อมระหว่างสมองกลีบข้างกับสมองกลีบขมับ
มีผลเป็นความรู้สึกลวงประสาทว่ามีคนอยู่ข้าง ๆ เธอArzy S, Seeck M, Ortigue S, Spinelli L & Blanke O. Induction of an illusory shadow person. Nature 2006; 443:287.

ในศาสนาฮินดู

คำว่า "มายา"  (illusion)   เป็นคำที่ใช้ในมุมมองต่าง ๆ ของศาสนาฮินดู
ศาสนาและปรัชญาที่เป็นเอกนิยม  (monism)  รวมทั้งศาสนาฮินดู  มักจะมีการแยกแยะมายาและความไม่เป็นจริง  (falsehood)  ออกจากกันอย่างชัดเจน
ในความคิดตามลัทธิอไทวตะเวทานตะ  (ที่ตั้งโดยศังกราจารย์)  มายาไม่ใช่สิ่งที่เป็นจริงและก็ไม่ใช่สิ่งที่ไม่เป็นจริง
แม้ว่า  มายา  โดยทั่ว ๆ ไปจะหมายถึงสิ่งที่ไม่เป็นจริง
แต่ว่าศาสนาฮินดูมีการแยกแยะระหว่างมายาและความไม่เป็นจริง

เชิงอรรถและอ้างอิง

ดูเพิ่ม
 สัจนิยม (ปรัชญา) 

แหล่งข้อมูลอื่น

Universal Veiling Techniques 
วิดิโอแสดงภาพลวงตา 
วิดิโอแสดงวิธีทำภาพลวงตา 
ฐานข้อมูลภาพลวงตา  Daily Illusions
What is an Illusion? by J.R. Block.
Optical illusions and visual phenomena by Michael Bach
Auditory illusions 
Haptic Perception of Shape  - touch illusions, forces and the geometry of objects, by Gabriel Robles-De-La-Torre.
Illusions of taste
Get High Now (a science site with audio and visual illusions)
Silencing awareness of visual change by motion 

หมวดหมู่:มายา
หมวดหมู่:ความเป็นจริง
หมวดหมู่:การรับรู้
หมวดหมู่:ระบบรับความรู้สึก