กาลานุกรมวิวัฒนาการมนุษย์

กาลานุกรมวิวัฒนาการมนุษย์  () แสดงเหตุการณ์สำคัญต่าง ๆ ในกระบวนการวิวัฒนาการของมนุษย์และของบรรพบุรุษมนุษย์
ซึ่งรวมคำอธิบายสั้น ๆ เกี่ยวกับสัตว์บางประเภท  บางสปีชีส์  หรือบางสกุล  ซึ่งอาจจะเป็นบรรพบุรุษของมนุษย์

บทความไม่มุ่งจะแสดงกำเนิดของชีวิตซึ่งกล่าวไว้ในบทความกำเนิดชีวิตจากสิ่งไร้ชีวิต แต่มุ่งจะแสดงสายพันธุ์ที่เป็นไปได้สายหนึ่งที่ดำเนินมาเป็นมนุษย์
ข้อมูลของบทความมาจากการศึกษาในบรรพชีวินวิทยา ชีววิทยาพัฒนาการ (developmental biology) สัณฐานวิทยา และจากข้อมูลทางกายวิภาคและพันธุศาสตร์
การศึกษาเกี่ยวกับวิวัฒนาการมนุษย์เป็นส่วนสำคัญของมานุษยวิทยา

 อนุกรมวิธานของมนุษย์ 
ดูรายละเอียดอื่นที่ การจำแนกชั้นของไพรเมต-วงศ์ลิงใหญ่

การสืบทอดสายพันธุ์โดยแคลดิสติกส์ (คือโดยการเปรียบเทียบความคล้ายคลึงกัน) ของมนุษย์สปีชีส์ H. sapiens (คือมนุษย์ปัจจุบัน) มีดังต่อไปนี้

ชั้น ชื่อ ชื่อทั่วไป ล้านปีก่อนเขต Eukaryota เซลล์มีนิวเคลียส 2,100อาณาจักร Animalia สัตว์ 590ไฟลัม Chordata สัตว์มีกระดูกสันหลังและสัตว์ไม่มีกระดูกสันหลังที่ใกล้ชิดกัน 530ไฟลัมย่อย Vertebrata สัตว์มีกระดูกสันหลัง 505Superclass Tetrapoda สัตว์สี่ขา 395ไม่มีการจัดAmniota สัตว์มีถุงน้ำคร่ำคือสัตว์สี่ขาที่เป็นสัตว์บกเต็มตัว 340ชั้น Mammalia สัตว์เลี้ยงลูกด้วยน้ำนม 220ชั้นย่อย Theriiformes สัตว์เลี้ยงลูกด้วยน้ำนมที่คลอดลูกเป็นตัว (ไม่ใช่ไข่) Infraclass Eutheria สัตว์เลี้ยงลูกด้วยน้ำนมที่มีรก (ไม่ใช่สัตว์มีกระเป๋าหน้าท้อง) 125Magnorder Boreoeutheria Supraprimate (สัตว์ฟันแทะ, กระต่าย, กระแต, บ่าง, และวานร), ค้างคาว, วาฬ, สัตว์มีกีบโดยมาก, และสัตว์กินเนื้อโดยมากSuperorder Euarchontoglires Supraprimate (วานร, สัตว์ฟันแทะ, กระต่าย, กระแต, และบ่าง) 100Grandorder Euarchonta วานร, บ่าง และกระแต Mirorder Primatomorpha วานร และบ่าง 79.6อันดับ Primates วานร 75อันดับย่อย Haplorrhini วานรจมูกแห้ง (หรือจมูกไม่ซับซ้อน ถ้าแปลคำตรง ๆ) (เอป, ลิง, และทาร์เซียร์) 63Infraorder Simiiformes วานร "ระดับสูง" (คำทั่วไปภาษาอังกฤษว่า Simian) (เอป, ลิงโลกเก่า, และลิงโลกใหม่) 58Parvorder Catarrhini วานรมีจมูกคว่ำ (เอป และลิงโลกเก่า) 44Superfamily Hominoidea เอป 28วงศ์ Hominidae ลิงใหญ่ (มนุษย์, ชิมแปนซี, โบโนโบ, กอริลลา, และอุรังอุตัง) เรียกเป็นคำทั่วไปภาษาอังกฤษว่า hominid 17ไม่มีการจัด  มนุษย์ และลิงใหญ่แอฟริกันคือ ชิมแปนซี, โบโนโบ, และกอริลลา 14วงศ์ย่อย Homininae มนุษย์, ชิมแปนซี, และโบโนโบ เรียกเป็นคำทั่วไปภาษาอังกฤษว่า hominine6-10เผ่า Hominini มนุษย์สกุล Homo และ Australopithecus เรียกเป็นคำทั่วไปภาษาอังกฤษว่า hominin5.8เผ่าย่อย Hominina มีแต่สกุล Homo เท่านั้น เป็นสกุลเดียวที่เรียกว่า  มนุษย์2.5สกุล Homo มนุษย์ 2.5สปีชีส์ Homo sapiens มนุษย์โบราณ (Archaic Homo sapiens)  และมนุษย์ปัจจุบัน 0.6สปีชีส์ย่อย Homo sapiens sapiens มนุษย์ปัจจุบัน 0.2

 กาลานุกรม 
ตัวย่อ Ma หมายถึง "ล้านปีก่อน" (Millions of Years Ago)

 สิ่งมีชีวิตแรกสุด 
 เวลา (ล้านปีก่อน) เหตุการณ์สิ่งมีชีวิตแรกสุดปรากฏขึ้นเซลล์คล้ายกับโปรคาริโอตปรากฏขึ้น  การสังเคราะห์ด้วยแสงเกิดขึ้นเป็นครั้งแรก   ดังนั้น  ออกซิเจนจำนวนมากก็ปรากฏขึ้นเป็นครั้งแรกด้วยสิ่งมีชีวิตเริ่มสามารถใช้ออกซิเจน  และโดย  เหตุการณ์ที่เรียกว่า  มหันตภัยออกซิเจน () คือสิ่งมีชีวิตที่ไม่ต้องการออกซิเจนที่เกิดขึ้นก่อนที่จะมีก๊าซนี้อย่างแพร่หลาย  ถูกทำลายโดยสิ่งมีชีวิตที่ใช้ออกซิเจนเซลล์ที่ซับซ้อนยิ่งขึ้นคือพวกยูแคริโอตปรากฏ  เกิดวิวัฒนาการของการสืบพันธุ์แบบอาศัยเพศ  ทำให้กระบวนการวิวัฒนาการเป็นไปอย่างรวดเร็วยิ่งขึ้น thumb |100px |
Choanoflagellate อาจเป็นสิ่งมีชีวิตที่คล้ายคลึงกับบรรพบุรุษของอาณาจักรสัตว์ทั้งหมด  และอาจเป็นบรรพบุรุษโดยตรงของฟองน้ำ

ส่วนสิ่งมีชีวิตสกุล Proterospongia ซึ่งก็เป็นสัตว์ชั้น Choanoflagellata นั่นแหละ  เป็นตัวอย่างที่ยังมีชีวิตอยู่ที่ดีที่สุดว่า  บรรพบุรุษของสัตว์ทั้งหมดมีหน้าตาเป็นอย่างไร  สิ่งมีชีวิตประเภทนี้อยู่รวมกันเป็นกลุ่ม  และปรากฏลักษณะพิเศษเพื่อทำหน้าที่ต่าง ๆ กันในระดับหนึ่งเชื่อกันว่า  สัตว์หลายเซลล์รุ่นแรกสุดเป็นสัตว์คล้ายฟองน้ำ ซึ่งเป็นสัตว์ที่ซับซ้อนน้อยที่สุด  ที่มีเนื้อเยื่อที่จำแนกแตกต่างกันบ้างในระดับหนึ่ง  ส่วนฟองน้ำ (ไฟลัม Porifera) เป็นสัตว์ที่เก่าแก่ที่สุดที่ยังมีชีวิตอยู่ในปัจจุบันสัตว์ที่เคลื่อนไหวได้ที่เก่าแก่ที่สุดอาจจะเป็นพวกไนดาเรีย เป็นสัตว์ที่เกือบทั้งหมดมีระบบประสาทและกล้ามเนื้อ เพราะว่าเป็นกลุ่มสัตว์ที่ซับซ้อนน้อยที่สุดที่มีระบบเหล่านี้ บรรพบุรุษของพวกไนดาเรียเป็นไปได้มากว่าเป็นสัตว์รุ่นแรกที่ใช้ระบบประสาทและกล้ามเนื้อด้วยกัน นอกจากนั้นแล้ว ไนดาเรียยังเป็นสัตว์รุ่นแรกสุดที่มีกำหนดรูปร่างของกายที่แน่นอน คือมีลักษณะเป็นสมมาตรตามรัศมี (radial symmetry) และเป็นช่วงเวลานี้ด้วยที่ตาเกิดการวิวัฒนาการขึ้น  thumb |200px |หนอนตัวแบน 
หนอนตัวแบนเป็นสัตว์แรกสุดที่มีสมอง
และเป็นสัตว์ซับซ้อนน้อยที่สุดที่ยังมีชีวิตอยู่ที่มีลักษณะเป็นสมมาตรด้านข้าง (bilateral symmetry)
และเป็นสัตว์ซับซ้อนน้อยที่สุดที่มีอวัยวะที่เกิดขึ้นจากเนื้อเยื่อคัพภะสามชั้นสัตว์ชั้น Enteropneusta พิจารณากันว่า มีวิวัฒนาการสูงที่สุดในบรรดาสัตว์คล้ายหนอน คือมีระบบไหลเวียนพร้อมกับหัวใจที่ทำหน้าที่เป็นไตด้วย มีโครงสร้างเหมือนกับเหงือกปลาที่ใช้สำหรับหายใจ เป็นโครงสร้างคล้ายกับของปลารุ่นต้น ๆ ดังนั้น บางครั้งจึงได้รับการพิจารณาว่า เป็นสัตว์ระหว่างสัตว์มีกระดูกสันหลังและสัตว์ไม่มีกระดูกสันหลัง 

 สัตว์มีแกนสันหลัง 
 เวลา เหตุการณ์thumb |200px |Pikaia 
สัตว์สกุล Pikaia เป็นตัวอย่างบรรพบุรุษของสัตว์มีแกนสันหลังและสัตว์มีกระดูกสันหลัง
ส่วนบรรพบุรุษมีแกนสันหลังของ Pikaia อาจรวมสปีชีส์ Myllokunmingia fengjiaoa 
Haikouella lanceolata 
และ Haikouichthys ercaicunensis

ส่วนสัตว์อันดับ Amphioxiformes () ที่ยังมีชีวิตอยู่ในปัจจุบัน  ยังคงลักษณะของสัตว์มีแกนสันหลังยุคต้น ๆ บางอย่าง  จึงมีลักษณะคล้ายกับ Pikaia
thumb |200px |สัตว์ชั้น Conodonta 
สัตว์ชั้น Conodonta () เป็นสัตว์มีแกนสันหลังต้น ๆ ที่เด่น (หลังจาก )
เป็นสัตว์รูปร่างคล้ายปลาไหลมีลักษณะเฉพาะคือ  มีตาใหญ่  มีครีบแผ่ออกโดยรอบ (คล้ายปลากระเบน)  มีกล้ามเนื้อรูปจั่ว (หรืออักษรโรมัน V) และแกนสันหลัง (notochord)
สัตว์นี้บางครั้งเรียกว่า conodont บางครั้งเรียกว่า conodontophorethumb |200px |ปลาไม่มีขากรรไกร (Superclass "Agnatha") 
สัตว์มีกระดูกสันหลังรุ่นแรกที่ปรากฏคือ ostracoderm เป็นปลาไร้ขากรรไกรที่เป็นญาติกับปลาแลมป์เพรย์ทะเลและแฮคฟิชในปัจจุบัน  ส่วนปลาสกุล Haikouichthys และ Myllokunmingia ที่สูญพันธุ์ไปแล้วเป็นตัวอย่างของปลาไร้ขากรรไกรเช่นนี้
ปลาเหล่านี้ไร้ขากรรไกร  มีกระดูกที่เป็นกระดูกอ่อน  
ไม่มีครีบอกและครีบเชิงกรานเหมือนกับปลาที่มีวิวัฒนาการสูงกว่านี้
เป็นบรรพบุรุษของปลากระดูกแข็งthumb |200px |ปลามีเกราะ
ปลามีเกราะเป็นปลาก่อนประวัติศาสตร์
เป็นปลารุ่นแรก ๆ ที่มีขากรรไกร (Infraphyrum "Gnathostomata")  ที่วิวัฒนาการมาจากส่วนโค้งของเหงือก  (gill arch)
มีหัวและอกปกปิดด้วยเกราะแบ่งเป็นส่วน ๆ เชื่อมอยู่ตามข้อ (articulated armoured plate)
ส่วนตัวก็จะมีเกล็ดหรือไม่มี
แต่ว่า หลักฐานซากดึกดำบรรพ์แสดงว่า ไม่มีสัตว์ที่สืบทอดสายพันธุ์หลังจากที่สุดของยุคดีโวเนียน  และมีความใกล้ชิดกับปลามีกระดูกปัจจุบันน้อยกว่าปลาฉลามthumb|upright=0.9|ปลาซีลาแคนท์ ที่ถูกจับในปี 2517
ปลาซีลาแคนท์ปรากฏขึ้น สัตว์อันดับนี้ตอนแรกเชื่อว่าสูญพันธุ์ไปหมดแล้วจนกระทั่งพบตัวอย่างเมื่อปี ค.ศ. 1938 ซึ่งสามารถใช้เป็นสิ่งมีชีวิตคงสภาพดึกดำบรรพ์

 สัตว์สี่ขา 
 เวลา เหตุการณ์thumb |200px |ปลาดึกดำบรรพ์ที่มีครีบเป็นพู่สกุล Panderichthys
ปลาน้ำจืดมีครีบเป็นพู่ (ชั้นใหญ่ Sarcopterygii) ได้เกิดวิวัฒนาการมามีขา  เป็นต้นตระกูลของสัตว์สี่ขา (ชั้นใหญ่ Tetrapoda)
โดยสัตว์สี่ขาแรกมีการวิวัฒนาการในน้ำจืดที่ตื้น ๆ และที่ลุ่มน้ำขัง
คือเกิดวิวัฒนาการมาจากปลาที่มีครีบเป็นพู่ 
มีสมองสองกลีบในกะโหลกแบน ๆ มีปากกว้าง มีจมูกและปากยื่นออกมาแบบสั้น ๆ มีตาส่งไปทางด้านบนที่แสดงถึงความเป็นปลาก้นสระ  และได้เกิดการปรับตัวของครีบโดยมีเนื้อที่ฐานและมีกระดูก
ส่วนปลาซีลาแคนท์ที่ยังมีชีวิตอยู่ซึ่งคงสภาพดึกดำบรรพ์มีความใกล้ชิดกับปลาที่มีครีบเป็นพู่  แต่ไม่มีการปรับตัวในที่น้ำตื้นอย่างนี้
ปลาเหล่านี้ใช้ครีบเป็นพายในที่อยู่น้ำตื้นที่สมบูรณ์ไปด้วยพืชและตะกอนอินทรีย์ (detritus)
ส่วนลักษณะทั่วไปของสัตว์สี่ขาคือแขนขาหน้าที่งอไปด้านหลังที่ศอก
และขาหลังที่งอไปทางข้างหน้าที่เข่า
มีกำเนิดเริ่มมาจากสัตว์สี่เท้าที่อยู่ในน้ำตื้นพวกนี้

ส่วนปลาสกุล Panderichthys ยาวประมาณ 90-130 ซม  มาจากยุคดีโวเนียนช่วงปลาย (ประมาณ ) มีหัวใหญ่คล้ายสัตว์สี่เท้า  เป็นปลาที่มีลักษณะในระหว่างปลาที่มีครีบเป็นพู่และสัตว์สี่เท้ายุคต้น  ๆ

มีทางยาวที่ทำโดยเท้าของสัตว์สี่เท้าคล้ายสกุล Ichthyostega เมื่อ  ในชั้นตะกอนในที่อยู่ของสัตว์น้ำเป็นที่น้ำขึ้นลงในประเทศโปแลนด์
ซึ่งบอกเป็นนัยว่า  วิวัฒนาการของสัตว์สี่เท้าความจริงเก่าแก่กว่าซากดึกดำบรรพ์ของปลา Panderichthys จนถึงปลา Ichthyostega

ส่วนปลาปอดที่ยังอยู่นั้น  ดำรงลักษณะบางอย่างของสัตว์สี่เท้าในยุคต้น ๆ ตัวอย่างที่เห็น ๆ ได้ก็คือปลาปอดออสเตรเลียthumb |200px |ปลาสกุล Tiktaalik
Tiktaalik เป็นสกุลปลาที่มีครีบเป็นพู่ (ชั้นใหญ่  Sarcopterygii) จากยุคดีโวเนียนปลายที่มีลักษณะของสัตว์สี่เท้าหลายอย่าง  เป็นตัวเชื่อมระหว่างปลาสกุล Panderichthys และสัตว์สะเทินน้ำสะเทินบกสกุล Acanthostegathumb |200px |สัตว์สะเทินน้ำสะเทินบกสกุล Acanthostega
thumb |200px |สัตว์สี่เท้าสกุล Ichthyostega
Acanthostega เป็นสัตว์สะเทินน้ำสะเทินบกที่สูญพันธุ์ไปแล้ว  เป็นสัตว์พวกแรก ๆ ที่มีแขนขาที่เห็นได้ชัด
เป็นสัตว์มีกระดูกสันหลังพวกแรก ๆ ที่อาจจะสามารถขึ้นมาบนบก
แต่ว่ามันไม่มีข้อมือ  ดังนั้นจึงมีการปรับตัวที่ไม่ดีในการใช้ชีวิตบนบน
เพราะว่า   แขนขาไม่สามารถรับน้ำหนักของสัตว์ได้
นอกจากนั้นแล้ว  ยังมีทั้งปอดและเหงือก  ซึ่งแสดงว่าเป็นตัวเชื่อมระหว่างปลาที่มีครีบเป็นพู่และสัตว์บกมีกระดูกสันหลัง

ส่วน Ichthyostega เป็นสัตว์สี่เท้ายุคต้น ๆ
เนื่องจากเป็นสัตว์พวกแรก ๆ ที่มีกระดูกขา  กระดูกแขน  และกระดูกนิ้ว  จึงพิจารณาว่าเป็นสัตว์ลูกผสม (hybrid) ระหว่างปลาและสัตว์สะเทินน้ำสะเทินบก
แม้ว่าจะมีขา  แต่น่าจะไม่ได้ใช้ขาสำหรับเดิน
แต่ว่าอาจจะออกจากน้ำมาเป็นเวลาช่วงสั้น ๆ และน่าจะใช้ขาในการแหวกว่ายไปในโคลน

สัตว์สะเทินน้ำสะเทินบก (ชั้น Amphibia) เป็นสัตว์สี่เท้าพวกแรก ๆ ที่มีปอด ซึ่งอาจจะมีวิวัฒนาการมาจากสัตว์สี่เท้าสกุล Hynerpeton เมื่อ 

สัตว์สะเทินน้ำสะเทินบกปัจจุบันยังคงสภาพหลายอย่างของสัตว์สี่เท้าในยุคต้น ๆ thumb |200px |สัตว์เลื้อยคลานสกุล Hylonomus
หลังจากสัตว์สะเทินน้ำสะเทินบก  สัตว์เลื้อยคลานก็ถือกำเนิดขึ้น  มีสกุล Hylonomus ที่เก่าแก่ที่สุดที่รู้จัก
เป็นสัตว์ยาวประมาณ 20 ซม รวมทั้งหาง
และน่าจะคล้ายคลึงกับพวกสัตว์อันดับกิ้งก่าปัจจุบัน
มีฟันคมเล็ก ๆ และน่าจะกินพวกกิ้งกือและแมลง  
เป็นบรรพบุรุษของพวกแอมนิโอตและสัตว์เลื้อยคลานคล้ายสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนม (คือแอมนิโอตใน clade "Synapsida")
เคอราทิน (โปรตีนมีโครงสร้างเป็นใย) เกิดขึ้นเป็นครั้งแรกในสัตว์พวกนี้ซึ่งกลายเป็นอุ้งเล็บในกิ้งก่าและนกในปัจจุบัน
และกลายเป็นขนในสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนม

การเกิดวิวัฒนาการขึ้นของไข่เป็นลักษณะเฉพาะของพวกแอมนิโอต ซึ่งก็คือสัตว์เลื้อยคลานที่สามารถผมพันธุ์บนบกแล้ววางไข่บนบกด้วย
คือไม่จำเป็นที่จะกลับลงไปในน้ำเพื่อผสมพันธุ์
เป็นการปรับตัวที่ทำให้สามารถขยายพันธุ์ไปบนบกเป็นครั้งแรก
นอกจากนั้นแล้ว ยังเป็นสัตว์ที่มีระบบประสาทที่ก้าวหน้าเมื่อเทียบกับสัตว์สะเทินน้ำสะเทินบก  มีเส้นประสาทจากกะโหลกศีรษะถึง 12 คู่

 สัตว์เลี้ยงลูกด้วยนม 
 เวลา เหตุการณ์ หลังจากการเกิดขึ้นของสัตว์เลื้อยคลานเพียงเล็กน้อย  ก็เกิดการแยกสายพันธุ์ออกเป็นสองสาย
สาขาหนึ่งเป็นพวกแอมนิโอตใน clade "Diapsida" ซึ่งเป็นต้นตระกูลของสัตว์เลื้อยคลานและนกปัจจุบัน
อีกสาขาหนึ่งเป็นแอมนิโอตใน clade "Synapsida" ซึ่งเป็นต้นตระกูลของสัตว์เลี้ยงลูกด้วยน้ำนมปัจจุบัน

ทั้งสองสาขามีช่องกะโหลกคู่คือช่องกระดูกขมับ (temporal fenestra) หลังลูกตา
ซึ่งเป็นที่สำหรับกล้ามเนื้อขากรรไกร
Synapsida มีช่อง ๆ หนึ่งแต่ละข้าง   แต่ว่า  Diapsida  มีสองช่องแต่ละข้าง

สัตว์เลื้อยคลานคล้ายสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมแรกสุดก็คือพวก pelycosaur 
เป็นสัตว์พวกแรกสุดที่มีช่องกระดูกขมับ 
แม้ว่า  จะไม่ใช่สัตว์อันดับ Therapsida จริง ๆ แต่ก็เป็นบรรพบุรุษของ Therapsida ซึ่งก็เป็นบรรพบุรุษโดยตรงของสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนม

สัตว์อันดับ Therapsida มีช่องกระดูกขมับที่ใหญ่กว่าและคล้ายกับสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมมากกว่า pelycosaur
มีฟันที่มีความแตกต่างกันไปตามลำดับมากกว่า  และบางพวกภายหลังจะมีวัฒนาการเกิดเพดานปากที่สอง (secondary palate)
ซึ่งช่วยให้สามารถกินอาหารและหายใจได้ในเวลาเดียวกันซึ่งเป็นนิมิตที่บ่งถึงชีวิตที่กระฉับกระเฉงกว่า  ที่อาจจะบ่งถึงความเป็นสัตว์เลือดอุ่นright |thumb |200px |สัตว์สกุล Cynognathus เป็นสัตว์ใน clade "Cynodontia" ซึ่งเป็นกลุ่มสัตว์ที่เป็นบรรพบุรุษของสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนม
กลุ่มหนึ่งของพวก Therapsida ใน clade "Cynodontia" ก็เกิดวิวัฒนาการมีลักษณะเหมือนสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมเพิ่มขึ้น
มีขากรรไกรที่คล้ายกับสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมในปัจจุบัน
มีความน่าจะเป็นสูงว่า  สัตว์กลุ่มนี้มีสปีชีส์ที่เป็นบรรพบุรุษโดยตรงของสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมในปัจจุบันทั้งหมดright |thumb |200px |สัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมสกุล Repenomamus
หลังจากนั้น  สัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมก็เกิดวิวัฒนาการมาจาก Cynodontia ใน Infraorder "Eucynodontia"
สัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมต้น ๆ เป็นสัตว์คล้ายหนูผีที่กินแมลง
แม้ว่าจะไม่มีหลักฐานให้เห็นได้ในซากดึกดำบรรพ์ แต่ก็เป็นไปได้สูงว่า  
สัตว์พวกนี้มีอุณหภูมิร่างกายที่สม่ำเสมอ  และมีต่อมน้ำนมสำหรับเลี้ยงลูก
และเขตคอร์เทกซ์ใหม่ (neocortex) ของสมองก็เกิดวิวัฒนาการขึ้นในสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมเป็นลักษณะเฉพาะ

พวกโมโนทรีมเป็นสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมที่วางไข่  ซึ่งปรากฏในสัตว์ปัจจุบันพวกตุ่นปากเป็ดและอิคิดนา
การหาลำดับดีเอ็นเอของจีโนมตุ่นปากเป็ดพบว่า  ยีนเกี่ยวกับเพศของมันใกล้เคียงกับนกมากกว่าสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมที่ออกลูกเป็นตัว (เธอเรีย)
โดยเปรียบเทียบกับสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมอื่น ๆ ก็จะสามารถอนุมานได้ว่า  สัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมพวกแรก ๆ เกิดเป็นเพศชายหรือหญิงเนื่องจากมีหรือไม่มียีน SRY ในโครโมโซม Y ซึ่งเกิดวิวัฒนาการขึ้นหลังจากที่พวกโมโนทรีมได้แยกสายพันธุ์ออกไปแล้ว right |thumb |200px |สัตว์ต้นตระกูลของยูเธอเรียสกุล Juramaia sinensis
Juramaia sinensis เกิดวิวัฒนาการขึ้น  เป็นสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมมีรกประเภทยูเธอเรียแรกสุดที่พบในซากดึกดำบรรพ์ จุดเกิดบรรพบุรุษร่วมกันท้ายสุดของหนูหริ่งและมนุษย์ (เป็นสัตว์ต้นตระกูลของ clade "Euarchontoglires")

 สัตว์อันดับวานร 
 เวลา เหตุการณ์ 85-65 Maright|thumb|upright=0.9|Plesiadapis
right |thumb |200px |สัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมคล้ายวานรสปีชีส์ Carpolestes simpsoni
กลุ่มสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมตัวเล็กกลุ่มหนึ่ง  เป็นสัตว์กลางคืนอยู่บนต้นไม้  กินแมลง  ที่อยู่ใน Grandorder "Euarchonta" ก็เริ่มขยายพันธุ์ขึ้นซึ่งในที่สุดจะกลายเป็นสัตว์อันดับวานร สัตว์อันดับกระแต  และสัตว์อันดับบ่าง
ส่วนกลุ่มสัตว์ใน Mirorder "Primatomorpha" ซึ่งเป็นส่วนของ Euarchonta รวมสัตว์อันดับวานรและสัตว์ต้นตระกูลคือสัตว์อันดับ Plesiadapiformes
เกิดสัตว์ต้นตระกูลสัตว์อันดับวานรสกุลหนึ่งคือ Plesiadapis ซึ่งยังมีอุ้งเล็บ  และยังมีตาแต่ละข้างหันไปทางด้านข้าง
ดังนั้น  Plesiadapis  จึงว่องไวบนพื้นกว่าบนยอดต้นไม้
แม้ว่าจะเริ่มใช้เวลามากขึ้นอยู่บนกิ่งไม้  เพื่อกินผลไม้และใบ
เป็นไปได้สูงว่า  มีสปีชีส์หนึ่งในสัตว์อันดับ Plesiadapiformes ที่เป็นต้นตระกูลของสัตว์อันดับวานรที่ยังมีในปัจจุบันทั้งหมด

สัตว์สปีชีส์ท้าย ๆ ในอันดับ Plesiadapiformes ก็คือ Carpolestes simpsoni ซึ่งมีนิ้วที่ใช้จับได้แต่ยังไม่มีตาที่หันไปทางด้านหน้าสัตว์อันดับวานรแยกสายพันธุ์เป็น suborders "Strepsirrhini" (ไพรเมตจมูกเปียก) และ "Haplorrhini" (ไพรเมตจมูกแห้ง)   กลุ่ม Strepsirrhini รวมสัตว์กลุ่มที่เรียกว่า prosimian โดยมาก  ที่ยังมีชีวิตอยู่รวมทั้งลีเมอร์และลอริส
ส่วน Haplorrhini มีสามกลุ่มคือทาร์เซียร์ (ซึ่งรวมอยู่ในกลุ่ม prosimian ด้วย), ลิงใน Infraorder "Simiiformes" และเอป 
Haplorrhini เก่าที่สุดสปีชีส์หนึ่งก็คือ Teilhardina asiatica เป็นสัตว์ตัวเท่าหนู  เป็นสัตว์กลางวันมีตาเล็ก
ในช่วงนี้  ระบบเมแทบอลิซึมของ Haplorrhini เกิดสูญความสามารถในการสังเคราะห์วิตามินซีเองได้
ซึ่งหมายความว่า  ลูกหลานสายนี้ทั้งหมดต้องกินผลไม้ที่มีวิตามินซีเป็นส่วนของอาหาร right |thumb |200px |Haplorrhini สกุล Aegyptopithecus
Haplorrhini เกิดการแยกสายพันธุ์เป็น infraorders "Platyrrhini" (ลิงโลกใหม่) และ "Catarrhini" (ลิงโลกเก่าและเอป)
ลิงโลกใหม่มีหางที่สามารถจับยึดกิ่งไม้ได้  แต่ลิงตัวผู้มีตาบอดสี
และอาจจะอพยพไปสู่ทวีปอเมริกาใต้บนแพที่เกิดจากพืชข้ามมหาสมุทรแอตแลนติกซึ่งตอนนั้นค่อนข้างแคบ (ประมาณ 700 กม)
ส่วน Catarrhini โดยมากอยู่ในแอฟริกาในเวลาที่ทวีปทั้งสอง (แอฟริกาและอเมริกา) เริ่มแยกออกจากกัน
บรรพบุรุษยุคต้น ๆ ของ Catarrhini อาจจะรวมสกุล Aegyptopithecus และ Saadaniusright |thumb |200px |ไพรเมตสกุล Proconsul
Catarrhini เกิดการแยกสายพันธุ์มาเป็น 2 superfamily คือลิงโลกเก่า (Cercopithecoidea) และเอป (Hominoidea)
ตาที่เห็นเป็นสามสีหลักของมนุษย์อาจจะมีกำเนิดในยุคนี้

Proconsul เป็นสกุลต้น ๆ ของ Catarrhini
มีลักษณะผสมของทั้งลิงโลกเก่าและเอป
ลักษณะคล้าย Simiiformes ของ Proconsul รวมทั้งเคลือบฟัน (enamel) ที่บาง
มีกายเบา  มีหน้าอกแคบและแขนขาส่วนหน้าที่สั้น
เป็นสัตว์สี่เท้าอยู่บนต้นไม้
ลักษณะคล้ายเอปรวมทั้งไม่มีหาง  ข้อศอกที่คล้ายเอป  และมีสมองใหญ่กว่าเมื่อเทียบกับร่าง

ส่วนสปีชีส์ Proconsul africanus อาจเป็นบรรพบุรุษของทั้งวงศ์ลิงใหญ่ (รวมทั้งมนุษยด้วย) และวงศ์ชะนี 

 ลิงใหญ่ 
 เวลา เหตุการณ์วงศ์ลิงใหญ่ (Hominidae) กำเนิดเป็นสปีชีส์ใหม่จากบรรพบุรุษร่วมกันกับวงศ์ชะนี สัตว์ใน clade ที่รวม Homininae (มนุษย์ ชิมแปนซี และโบโนโบ) กับกอริลลา กำเนิดเป็นสปีชีส์ใหม่จากบรรพบุรุษร่วมกันกับลิงอุรังอุตังรูปจำลองของ Pierolapithecus catalaunicusส่วนลิงใหญ่สปีชีส์ Pierolapithecus catalaunicus เชื่อกันว่าเป็นบรรพบุรุษร่วมกันระหว่างมนุษย์กับลิงใหญ่ (ปัจจุบัน)
หรือว่า  อย่างน้อยก็เป็นสปีชีส์ที่เป็นญาติใกล้ชิดกับบรรพบุรุษร่วมกันมากที่สุดในบรรดาซากดึกดำบรรพ์ที่ค้นพบ
เป็นสัตว์ที่มีการปรับตัวพิเศษเพื่อปีนต้นไม้  เหมือนกับมนุษย์และลิงใหญ่อื่น ๆ 
คือมีซี่โครงที่กว้างและแบน  มีกระดูกสันหลังช่วงล่างที่แข็ง  มีข้อมือที่บิดงอได้  และมีกระดูกสะบักที่ทอดไปตามหลัง6-10 Maวงศ์ย่อย Homininae ซึ่งเป็นสายพันธุ์ของมนุษย์และสกุล Pan (ชิมแปนซี และโบโนโบ) เกิดวิวัฒนาการจากบรรพบุรุษร่วมกันกับกอริลลา  right | thumb | 200px |  hominin สปีชีส์ Sahelanthropus tchadensis
เผ่า hominini เกิดวิวัฒนาการเป็นสปีชีส์จากบรรพบุรุษร่วมกันกับชิมแปนซี
ทั้งชิมแปนซีและมนุษย์มีกล่องเสียงที่เปลี่ยนตำแหน่งในช่วง 2 ปีต้นของชีวิต  คือเคลื่อนลงไปยังตำแหน่งระหว่างคอหอยและปอด
ซึ่งบ่งว่า  บรรพบุรุษที่มีร่วมกันมีลักษณะอย่างนี้
เป็นลักษณะที่จำเป็นต่อการพูดในมนุษย์
บรรพบุรุษร่วมกันสุดท้ายมีชีวิตอยู่ใกล้ ๆ กับ hominin "Sahelanthropus tchadensis" ที่ 
บางครั้ง  มีการอ้างว่า  S. tchadensis   เป็นบรรพบุรุษร่วมกันสุดท้ายระหว่างมนุษย์กับชิมแปนซี
แต่ยังไม่มีวิธีที่จะสามารถพิสูจน์ประเด็นนี้ได้อย่างชัดเจน
ตัวอย่างบรรพบุรุษมนุษย์เก่าแก่ที่สุดที่รู้จักซึ่งเกิดขึ้นหลังการแยกสายพันธุ์จากชิมแปนซีคือ hominin สกุล Orrorin tugenensis (เรียกว่า Millennium Man พบในเคนยา มีอายุ )  Ardipithecus เป็น hominin สกุลต้น ๆ ( เผ่า Hominini)
ในต้นสมัยสมัยไพลโอซีน  และ A. kadabba ซึ่งมีอายุประมาณ 
ในปลายสมัยไมโอซีน
A. ramidus มีสมองเล็ก  วัดได้ประมาณ 300-350 ซม3
ซึ่งเท่ากับขนาดของโบโนโบและของชิมแปนซีตัวเมีย
แต่เล็กว่าของ australopithecine (hominin สกุลต่อ ๆ ไป) เช่นลูซี่ (ซึ่งมีประมาณ 400-550 ซม3)
และใหญ่กว่าส่วน 1/5 ของสมองมนุษย์ปัจจุบันเล็กน้อย
Ardipithecus อาศัยอยู่บนต้นไม้  คืออยู่ในป่าโดยมากที่ต้องแข่งกับสัตว์ป่าอื่น ๆ ในการหาอาหาร
แข่งขันกับทั้งบรรพบุรุษของชิมแปนซีที่มีชีวิตอยู่ในเวลาเดียวกันด้วย
Ardipithecus น่าจะเป็นสัตว์สองเท้า  เห็นได้จากกระดูกเชิงกรานที่เป็นรูปชาม
มุมของช่องกะโหลกฟอราเมน แมกนัม  และกระดูกข้อมือที่บางกว่า
แต่ว่า  ยังมีเท้าที่มีการปรับตัวเพื่อการยึดจับมากกว่าที่จะเดินเป็นระยะทางไกล ๆ  hominin Australopithecus afarensis น่าจะทิ้งรอยเท้าไว้ในเถ้าภูเขาไฟที่โบราณสถาน  Laetoli  ประเทศแทนซาเนีย ซึ่งเป็นหลักฐานสำคัญของความเป็นสัตว์เดินด้วยสองเท้าเป็นนิตย์
มีชีวิตอยู่ในระหว่าง  
เชื่อกันว่า  A. afarensis เป็นบรรพบุรุษของทั้งสกุล Australopithecus และของมนุษย์ (สกุล Homo)
เปรียบเทียบกับลิงใหญ่ปัจจุบันและที่สูญพันธุ์ไปแล้ว  A. afarensis มีฟันเขี้ยวและฟันกรามที่เล็กลง
แม้ว่าจะยังใหญ่กว่าของมนุษย์ปัจจุบัน
มีสมองที่ค่อนข้างเล็ก (ประมาณ 380-430 ซม3) และใบหน้าที่ยื่นออก
hominin กลุ่ม Australopithecine พบอยู่ในเขตทุ่งหญ้า  และดังนั้น  น่าจะมีอาหารเพิ่มเป็นพวกเนื้อสัตว์ที่เก็บตกมาจากสัตว์อื่น ๆ 
งานที่วิเคราะห์กระดูกสันหลังส่วนล่างของ A. africanus บอกเป็นนัยว่า  เพศหญิงมีการปรับตัวเพื่อที่จะเดินด้วยสองเท้าแม้ในขณะที่ตั้งครรภ์  hominin สปีชีส์ Kenyanthropus platyops ซึ่งอาจะเป็นบรรพบุรุษของ Homo เกิดวิวัฒนาการมาจากสกุล Australopithecushominin กลุ่ม australopithecine อยู่ในเขตทุ่งหญ้าของแอฟริกา  บางครั้งถูกล่าโดยเสือเขี้ยวดาบสกุล Dinofelis

 มนุษย์ 
 เวลา เหตุการณ์ เกิดการปรากฏขึ้นของมนุษย์สกุล Homo
เชื่อกันว่า  H. habilis เป็นบรรพบุรุษของมนุษย์ที่ผอมสูงกว่าและฉลาดกว่าคือ H. ergaster.
H. habilis อยู่ในช่วงเวลาเดียวกันกับ H. erectus จนกระทั่งถึง  ทำให้มีโอกาสน้อยว่า  H. erectus  เกิดวิวัฒนาการมาจาก H. habilis โดยตรง
นี่เป็นช่วงที่พบเครื่องมือหินเป็นครั้งแรก  เป็นจุดเริ่มต้นของยุคหินเก่าต้น

ขนตัวเกิดหายไปในช่วงเวลา   รูปจำลองของ H. erectusH. erectus เกิดวิวัฒนาการขึ้นในแอฟริกา
ถ้าเห็นก็จะมีลักษณะคล้ายกับมนุษย์ปัจจุบันมาก
แต่ขนาดสมองนั้นเป็นเพียงแค่ 74% ของมนุษย์ปัจจุบัน
หน้าผากนั้นลาดเอียงขึ้นไปทางศีรษะน้อยกว่า H. habilis และฟันก็เล็กกว่าด้วย
ส่วน hominin อื่น ๆ ที่บางครั้งกำหนดว่าเป็น H. georgicus, H. ergaster, H. pekinensis และ H. heidelbergensis บางครั้งก็จัดให้อยู่ในสปีชีส์เดียวกันคือ H. erectus
และเริ่มที่ H. georgicus ที่พบในประเทศจอร์เจียมีอายุประมาณ 
กระดูกเชิงกรานและกระดูกสันหลังก็วิวัฒนาการมาเหมือนมนุษย์ปัจจุบันมากขึ้น  ซึ่งทำให้สามารถเดินทางได้ไกล ๆ เพื่อที่จะติดตามฝูงสัตว์
เป็นซากเก่าแก่ที่สุดที่พบนอกแอฟริกา

ส่วนหลักฐานถึงการควบคุมไฟได้ของ H. erectus ตั้งต้นแต่ 400,000 ปีก่อนได้รับการยอมรับจากนักวิชาการโดยมาก  และหลักฐานที่เก่ากว่านั้นก็เริ่มที่จะได้รับการยอมรับจากนักวิทยาศาสตร์ โดยมีหลักฐานที่อ้างการใช้ไฟที่เก่าที่สุดมาจากแอฟริกาใต้มีอายุ  
และมีหลักฐานของเครื่องมือหินเผาไฟที่ได้รับการยอมรับเพิ่มขึ้นเรื่อย ๆ จากประเทศอิสราเอลมีอายุ 790,000 ปี

H. ergaster อาจสูงถึง 190 ซม
การมีผิวเข้ม  ซึ่งสัมพันธ์กับการสูญขนตัวที่เกิดขึ้นก่อนในบรรพบุรุษ  ก็มีวิวัฒนาการอย่างสมบูรณ์โดย 
ส่วน H. pekinensis ปรากฏขึ้นครั้งแรกในเอเชียประมาณ 700,000 ปีก่อน แต่ตาม "ทฤษฎีกำเนิดมนุษย์ปัจจุบันเร็ว ๆ นี้จากแอฟริกา" (Recent African origin of modern humans)
เป็นพวกที่ไม่ใช่บรรพบุรุษของมนุษย์ปัจจุบัน  แต่เป็นญาติกันที่เป็นลูกหลานของ H. ergaster
ส่วน H. heidelbergensis เป็นมนุษย์ตัวโตที่มีเทคโนโลยีหินที่ก้าวหน้ากว่า  และอาจจะมีการล่าสัตว์ใหญ่เช่นม้าเป็นต้น H. antecessor อาจเป็นบรรพบุรุษร่วมกันของทั้งมนุษย์ปัจจุบันและมนุษย์กลุ่ม Neanderthal (H. neanderthalensis)  
ตามการประเมินในปัจจุบัน  มนุษย์ปัจจุบันมียีน 20,000-25,000 ยีนเหมือนกับ  และมีดีเอ็นเอถึง 99% ร่วมกับ  Neanderthal ที่สูญพันธุ์ไปแล้ว
และมีดีเอ็นเอประมาณ 95-99% ร่วมกับญาติใกล้ชิดที่สุดที่ยังมีชีวิตอยู่คือชิมแปนซี
ยีน FOXP2 ที่มีความต่าง ๆ กันในมนุษย์ปัจจุบัน  ซึ่งสัมพันธ์กับการพูด  ก็พบว่าเหมือนกับของ Neanderthal ด้วย •   
ดังนั้น  จึงอนุมานได้ว่า  H. antecessor ซึ่งอาจเป็นบรรพบุรุษของทั้งมนุษย์ปัจจุบันและ Neanderthal จึงควรจะมียีน FOXP2 ด้วย 600,000มนุษย์ H. heidelbergensis 3 คน  สูงประมาณ 150 ซม  ได้ทิ้งรอยเท้าไว้ในเถ้าภูเขาไฟที่กลายเป็นหินในประเทศอิตาลี
เป็นมนุษย์ที่อาจจะเป็นบรรพบุรุษร่วมกันของมนุษย์ปัจจุบันและ Neanderthal  
เป็นมนุษย์ที่มีสัณฐานคล้ายกับ H. erectus มาก  แต่มีสมองใหญ่กว่า  เท่ากับประมาณ 93% ของมนุษย์ปัจจุบัน
ตัวอย่างต้นแบบแรกของมนุษย์สปีชีส์นี้สูงประมาณ 180 ซม  มีกล้ามเนื้อใหญ่กว่ามนุษย์ปัจจุบัน  ช่วงนี้เป็นจุดเริ่มของยุคหินเก่ากลาง 338,000 จุดกำเนิดของอาดัมโดยโครโมโซม Y มีชีวิตอยู่ในแอฟริกาเมื่อระหว่าง 180,000-338,000 ปีก่อน 
เป็นบรรพบุรุษร่วมกันคนท้ายสุดที่ชายทั้งหมดในปัจจุบันสืบทอดสายพันธุ์มาจาก 200,000 thumb |200px |Homo sapiens sapiens (แผ่นแนะนำมนุษย์บนยานสำรวจอวกาศไพโอเนียร์ 10 และไพโอเนียร์ 11)
จุดกำเนิดของมนุษย์ปัจจุบัน  โดยมีซากดึกดำบรรพ์กลุ่ม Omo remains จากประเทศเอธิโอเปียเป็นหลักฐานที่เก่าแก่ที่สุดของมนุษย์ที่มีกายวิภาคปัจจุบัน (มนุษย์ปัจจุบัน  ภาษาอังกฤษเรียกว่า  Anatomically modern humans) 160,000 มนุษย์ปัจจุบันคือ H. sapiens (หรือ H. sapiens idaltu) ในเอธิโอเปีย แม่น้ำ Awash หมู่บ้าน Herto มีการพิธีการทำศพและฆ่าฮิปโปโปเตมัส  เป็นช่วงที่มีหลักฐานเก่าแก่ที่สุดของการมีพฤติกรรมปัจจุบันคือการใช้ดินสีเหลืองออกน้ำตาล (เพื่อการประดับและพิธีกรรม) และการตกปลา  เป็นหลักฐานว่า  ความเปลี่ยนแปลงที่เกิดขึ้นอย่างค่อยเป็นค่อยไป  ไม่ใช่โดยฉับพลัน (continuity hypothesis) 150,000  จุดกำเนิดของเอวาโดยไมโทคอนเดรีย (Mitochondrial Eve) เป็นหญิงที่อยู่ในแอฟริกาตะวันออก  เป็นหญิงบรรพบุรุษร่วมกันท้ายสุดของสายพันธุ์ไมโทคอนเดรียที่มีในหมู่มนุษย์ปัจจุบัน  ให้สังเกตว่า  ไม่มีหลักฐานว่ามีลักษณะอะไรบางอย่าง  หรือมีการเปลี่ยนความถี่ยีนอย่างไม่เจาะจง (genetic drift) ที่ทำให้เธอแตกต่างจากกลุ่มมนุษย์สังคมของเธอ
คือ  บรรพบุรุษของเธอก็เป็นมนุษย์ H. sapiens ด้วย  แม้บุคคลในสมัยเดียวกันกับเธอก็เป็นมนุษย์ H. sapiens ด้วย 90,000  จุดปรากฏขึ้นของกลุ่ม haplogroup L2 ในไมโทคอนเดรีย 70,000  จุดตั้งต้นของพฤติกรรมปัจจุบันตามทฤษฎี "Great Leap Forward" (การกระโดดก้าวไปข้างหน้า) 60,000  จุดปรากฏขึ้นของกลุ่ม haplogroup M และ N ในไมโทคอนเดรีย  เป็นกลุ่มมนุษย์ที่อพยพออกนอกทวีปแอฟริกาแล้วไปตั้งถิ่นฐานไปทั่วโลก ตามทฤษฎีกำเนิดมนุษย์ปัจจุบันเร็ว ๆ นี้จากแอฟริกา มนุษย์ที่ออกจากแอฟริกาในช่วงนี้ มีการผสมพันธุ์กับมนุษย์กลุ่ม Neanderthal ที่พบ  50,000 เป็นช่วงที่มนุษย์อพยพเข้าไปสู่เอเชียใต้ เป็นจุดปรากฏขึ้นของการกลายพันธุ์ M168 ที่เป็นส่วนของกลุ่ม haplogroup CT ในไมโทคอนเดรีย  ที่มีในชายที่ไม่ใช่คนแอฟริกันทั้งหมด เป็นจุดเริ่มต้นของยุคหินเก่าปลาย  เป็นจุดปรากฏขึ้นของกลุ่ม haplogroup U และ K ในไมโทคอนเดรีย  40,000 เป็นช่วงที่มนุษย์อพยพเข้าไปสู่ออสเตรเลีย และช่วงปรากฏขึ้นของมนุษย์ปัจจุบันในยุโรป (เป็นกลุ่มชนที่เรียกว่า Cro-Magnon) 25,000  จุดที่มนุษย์กลุ่ม Neanderthal ที่ไม่ใช่บรรพบุรุษมนุษย์เกิดการสูญพันธุ์
เป็นจุดปรากฏของ haplogroup R2 ในโครโมโซม Y และ haplogroup J และ X ในไมโทคอนเดรีย 12,000  จุดเริ่มต้นของยุคหินกลาง/สมัยโฮโลซีน เป็นจุดปรากฏของ haplogroup R1a ในโครโมโซม Y และ haplogroup V และ T ในไมโทคอนเดรีย มนุษย์ในยุโรปเกิดวิวัฒนาการให้มีผิวขาว (ยีน SLC24A5) • เป็นช่วงที่ H. floresiensis เกิดการสูญพันธุ์  เหลือแต่ H. sapiens เป็นมนุษย์สปีชีส์เดียวเท่านั้นที่ยังมีชีวิตอยู่เหลือในสกุล Homo

 ดูเพิ่ม 

 วิวัฒนาการของมนุษย์
 แผนภูมิสปีชีส์ตามกาลเวลา (ลำดับการเกิดขึ้นของสายพันธุ์มนุษย์ )
 ตารางเปรียบเทียบสปีชีส์ต่าง ๆ ของมนุษย์สกุลโฮโม
 แผนภาพแสดงความใกล้เคียงกันของสายพันธุ์มนุษย์
 พุทธศาสนากับทฤษฎีวิวัฒนาการ
 เอป (Hominoidea)
 โฮโม
 มนุษย์
 ยุคก่อนประวัติศาสตร์
 อนุกรมวิธาน
 การจำแนกชั้นทางวิทยาศาสตร์
 รายการซากดึกดำบรรพ์สายพันธุ์มนุษย์

 เชิงอรรถ 

 อ้างอิง 

 แหล่งข้อมูลอื่น 

  เป็นเว็บไซต์สื่อประสมภาษาอังกฤษที่อ่านง่ายและมีข้อมูลทันสมัย
  เป็นเว็บไซต์ภาษาอังกฤษมีข้อมูลทันสมัย
  มีวีดิทัศน์คำบรรยายพื้นฐาน (มุ่งกลุ่มเยาวชน)  ภาษาอังกฤษเกี่ยวกับการศึกษาวิวัฒนาการมนุษย์ของนักวิชาการชื่อดังรวมทั้งทิม ไวท์, Sarah Tishkoff และ John Shea 
 รายการ The Evolution of Man ของ BBC

 Becoming Human: Paleoanthropology, Evolution and Human Origins, presented by Arizona State University's Institute of Human Origins


หมวดหมู่:วิวัฒนาการของมนุษย์
หมวดหมู่:กาลานุกรมชีววิทยา