มหาอุปราช (จัน)

มหาอุปราช  พระนามเดิม จัน เป็นพระมหาอุปราชในรัชกาลขุนวรวงศาธิราช ได้รับอุปราชาภิเษกได้เพียงไม่กี่วันก็ถูกลอบปลงพระชนม์

 พระประวัติ 
มหาอุปราช มีพระนามเดิมว่า จัน เป็นช่างตีเหล็กอาศัยอยู่ที่บ้านมหาโลก โดยเป็นพระอนุชาของขุนวรวงศาธิราช ใน พ.ศ. 2091 แม่หยัวศรีสุดาจันทร์ทรงอ้างว่าสมเด็จพระยอดฟ้ายังทรงพระเยาว์ หัวเมืองเหนือก็ไม่เป็นปกติจึงปรึกษากับขุนนางว่าจะให้ขุนวรวงศาธิราชว่าราชการแผ่นดินจนกว่าสมเด็จพระยอดฟ้าจะทรงเจริญพระชนมายุ จึงทำพิธีราชาภิเษกขุนวรวงศาธิราชเป็นพระมหากษัตริย์แห่งกรุงศรีอยุธยาและสถาปนานายจัน น้องชายขุนวรวงศาธิราชอยู่บ้านมหาโลก ขึ้นเป็นพระมหาอุปราชพระราชพงศาวดารกรุงศรีอยุธยา ฉบับพันจันทนุมาศ (เจิม), นนทบุรี : ศรีปัญญา, 2553, หน้า 64-7

 ลอบปลงพระชนม์ 
การครองราชบัลลังก์ของขุนวรวงศาธิราชนั้น ไม่เป็นที่เห็นชอบของขุนนางในราชสำนักและพระญาติวงศ์บางส่วน เพราะขุนวรวงศาธิราชทรงขึ้นครองบัลลังก์โดยไม่ชอบธรรมจึงมีขุนนางบางคนรวมตัวกันเพื่อล้มล้างราชบัลลังก์ ได้แก่สมเด็จพระมหาธรรมราชาธิราชเจ้านายเชื้อสายราชวงศ์พระร่วง เจ้าพระยาศรีธรรมาโศกราช หมื่นราชเสน่หา (ในราชการ) และหลวงศรียศบ้านลานตากฟ้า

ทั้งสี่ร่วมกันวางแผนลอบปลงพระชนม์ จนโอกาสมาถึงเมื่อกรมการเมืองลพบุรีกราบทูลขุนวรวงศาธิราชว่า มีช้างเผือกเชือกหนึ่งที่ลพบุรี ขุนวรวงศาธิราชรับสั่งว่าจะไปจับแต่ต่อมาเปลี่ยนพระทัยให้กรมการเมืองลพบุรีไปจับแทน หลังจากนั้น 7 วันช้างเผือกเข้ามาทางวัดแม่นางปลื้มเข้าเพนียดวัดซองพระองค์จึงรับสั่งว่าหนนี้จะเสด็จไปจับเองคำให้การชาวกรุงเก่า, พระราชพงศาวดารกรุงศรีอยุธยา ฉบับพันจันทนุมาศ (เจิม) และเอกสารอื่น, นนทบุรี : ศรีปัญญา, 2553, หน้า 492-496

ขุนพิเรนทรเทพสั่งให้หมื่นราชเสน่หา (นอกราชการ) ไปดักยิงอุปราชจันน้องขุนวรวงศาธิราชตายที่ท่าเสื่อระหว่างขี่ช้างไปเพนียด จากนั้นสมเด็จพระมหาธรรมราชาธิราชได้เรียกพระยาพิชัยกับพระยาสวรรคโลก ข้าราชการเมืองเหนือลงมาร่วมมือในการก่อการครั้งนี้ด้วย

 พระราชกิจ 
จากบันทึกของปินโต ได้บันทึกไว้ว่าอุปราชจันเป็นผู้ลงนามเซ็นสัญญาแทนรัฐบาลกรุงศรีอยุธยา

 ในวัฒนธรรมสมัยนิยม 
มีนักแสดงผู้รับบท มหาอุปราช (จัน) ได้แก่

 อานนท์ สุวรรณเครือ จากละครเรื่อง สมเด็จพระสุริโยทัย (2535)
 เอกพันธ์ บรรลือฤทธิ์  จากภาพยนตร์เรื่อง สุริโยไท (2544)
 พศุฑย์ พงศ์พศุตม์ จากละครเรื่อง แม่หยัว (2567)

 อ้างอิง 

หมวดหมู่:กรมพระราชวังบวรสถานมงคล
หมวดหมู่:ชาวไทยที่ถูกลอบสังหาร
หมวดหมู่:เสียชีวิตจากอาวุธปืน