อาการหลงผิดเฉพาะเรื่อง

อาการหลงผิดเฉพาะเรื่อง"ศัพท์บัญญัติอังกฤษ-ไทย, ไทย-อังกฤษ ฉบับราชบัณฑิตยสถาน (คอมพิวเตอร์) รุ่น ๑.๑", ให้ความหมายของ  delusion  ว่า "อาการหลงผิด"  และของ  thematic  ว่า  "ตามท้องเรื่อง"  หรือ  "เฉพาะเรื่อง" หรือ  "ใจความหลัก" () เป็นอาการหลงผิดในเรื่อง ๆ หนึ่ง
เปรียบเทียบกับอาการหลงผิดหลายเรื่อง (multi-thematic, polythematic)
ซึ่งเป็นอาการทั่วไปในโรคจิตเภท
อาการเหล่านี้สามารถเกิดขึ้นพร้อมกับโรคจิตเภทหรือภาวะสมองเสื่อม (dementia)
หรือสามารถเกิดขึ้นโดยไม่ปรากฏอาการทางจิตอื่น ๆ 
ถ้าพบอาการนี้ในกรณีที่ไม่เกี่ยวกับโรคจิต
ก็มักจะเป็นผลของความผิดปกติทางกายรวมทั้งการบาดเจ็บในกะโหลกศีรษะ   โรคหลอดเลือดสมอง  หรือความผิดปกติทางประสาท

ผู้ที่มีอาการเหล่านี้จากสาเหตุความผิดปกติทางกาย
มักจะไม่ปรากฏความบกพร่องทางปัญญาและมักจะไม่มีอาการอื่น ๆ 
นอกจากนั้นแล้ว  ยังมีบางคนที่รู้อีกด้วยว่า  ความเชื่อของตัวเองเป็นเรื่องแปลกประหลาด
แต่คนอื่นก็ยังไม่สามารถโน้มน้าวให้แก้ความเชื่อผิด ๆ นั้นได้

ประเภท
อาการต่าง ๆ ที่รวมอยู่ในประเภทอาการหลงผิดเฉพาะเรื่องรวมทั้ง
 capgras syndrome  เป็นความหลงผิดว่า  ญาติสนิทหรือคู่ครองถูกแทนด้วยตัวปลอมที่มีหน้าตารูปร่างเหมือนกัน
 Fregoli delusion  เป็นความหลงผิดว่า  บุคคลต่าง ๆ ที่คนไข้เจอความจริงแล้วเป็นบุคคลเดียวกันปลอมตัวมา
 Intermetamorphosis เป็นความหลงผิดว่า  บุคคลต่าง ๆ เปลี่ยนเป็นคนอื่นทั้ง ๆ ที่รูปร่างภายนอกไม่ได้เปลี่ยน
 Syndrome of subjective doubles  เป็นความหลงผิดว่า  มีคู่แฝดของตนที่มีการกระทำเป็นอิสระจากตน
 Cotard delusion เป็นความหลงผิดว่า  ตนเองตายแล้วหรือไม่มีอยู่จริง ๆ บางครั้งมาพร้อมกับความเชื่อว่า  ตนเองกำลังเน่าเปื่อยอยู่หรือว่ามีอวัยวะอะไรบางอย่างภายในที่หายไป
 Mirrored-self misidentification  เป็นความหลงผิดว่า  เงาตนเองในกระจกเป็นคนอื่น
 Reduplicative paramnesia  เป็นความหลงผิดว่า  คนที่คุ้นเคย  หรือว่าสถานที่  หรือว่าวัตถุ  หรือว่าอวัยวะในร่างกายหนึ่ง ๆ ได้เกิดการก๊อบปี้ขึ้น  ยกตัวอย่างเช่น  คนไข้อาจจะคิดว่าตัวเองไม่ได้อยู่ในโรงพยาบาลที่รับตนเข้า  แต่อยู่ในโรงพยาบาลที่เหมือนกันที่อยู่อีกภูมิภาคหนึ่งของประเทศ
 Somatoparaphrenia เป็นความหลงผิดที่ปฏิเสธความเป็นเจ้าของของแขนขาหนึ่ง ๆ หรือของร่างกายทั้งซีก  (บ่อยครั้งเกิดกับโรคหลอดเลือดสมอง)
ให้สังเกตว่า  อาการหลงผิดเหล่านี้บางครั้งรวมกลุ่มอยู่ใต้ประเภท  delusional misidentification syndrome

เหตุเกิด
งานวิจัยทางประสาทจิตวิทยาเชิงปริชาน  (cognitive neuropsychology)  ชี้ว่า  มีองค์ประกอบสองอย่างที่เป็นเหตุของอาการหลงผิดเฉพาะเรื่อง 
องค์ประกอบแรกก็คือประสบการณ์ที่วิบัติ  (anomalous experience)  ซึ่งบ่อยครั้งมีเหตุจากความผิดปกติทางประสาท  ที่นำไปสู่ความหลงผิด
และองค์ประกอบที่สองเป็นความบกพร่องของกระบวนการเกิดความเชื่อ  (belief formation cognitive process)

ตัวอย่างขององค์ประกอบแรกก็คือ  มีงานวิจัยหลายงานที่ชี้ว่า  อาการหลงผิดคะกราส์เป็นผลจากความผิดปกติทางอารมณ์ที่เกี่ยวข้องกับการรับรู้ใบหน้า
ดังนั้น  แม้ว่าคนไข้จะสามารถรู้จำคู่ครอง  (หรือญาติสนิทของตน) ได้
แต่เพราะไม่มีปฏิกิริยาทางอารมณ์ที่คนปกติจะมี  และดังนั้นการเห็นคู่ครองของตนจึงไม่ได้ให้ความรู้สึกเหมือนกับบุคคลที่ตนรู้จัก

แต่ว่า  งานวิจัยเหล่านี้ชี้ว่า  ความผิดปกติทางประสาทอย่างเดียวไม่เพียงพอที่จะเป็นเหตุของความคิดเห็นผิด ๆ
แต่จะต้องมีองค์ประกอบที่สอง  ซึ่งเป็นความเองเอียง  (bias)  หรือความผิดปกติของกระบวนการก่อตั้งความเชื่อ  ซึ่งจะรักษาและทำให้มั่นคงซึ่งความหลงผิดนั้นไว้
แต่เพราะว่า  ในปัจจุบันยังไม่มีแบบจำลองที่ดีว่า  กระบวนการสร้างความเชื่อนั้นเกิดขึ้นได้อย่างไร
ดังนั้น  องค์ประกอบที่สองจึงยังไม่ชัดเจน

มีงานวิจัยบางงานแสดงว่า  คนไข้ที่หลงผิดมักจะด่วนสรุปเหตุการณ์ 
และดังนั้น  มักจะถือเอาประสบการณ์ที่ผิดปกติว่าเป็นความจริง
และจะทำการตัดสินใจโดยรีบร้อนอาศัยประสบการณ์เหล่านี้
นอกจากนั้นแล้ว  งานวิจัยต่าง ๆยังพบอีกด้วว่า  คนไข้มักตัดสินใจผิดพลาดเพราะความเอนเอียงในการทำให้เหมือน  (matching bias)
ซึ่งบอกว่า  คนไข้มักจะพยายามที่จะยืนยันกฎกติกาของสังคมหรือของตน  (โดยไม่สามารถคำนึงถึงความจริง)
ความเองเอียงในการตัดสินใจสองอย่างนี้ช่วยอธิบายว่า  ผู้หลงผิดสามารถที่จะยึดถือความหลงผิดได้อย่างไร  และทำไมจึงไม่สามารถกลับใจได้

นักวิจัยบางพวกเชื่อว่า  ความเอนเอียงสองอย่างนี้เพียงพอแล้วที่จะอธิบายอาการหลงผิด
แต่บางพวกเชื่อว่า  ความเอนเอียงสองอย่างนี้ไม่เพียงพอที่จะอธิบายว่า  ทำไมหลักฐานเกี่ยวกับความจริงจึงไม่สามารถโน้มน้าวผู้หลงผิดให้เข้าใจถูกได้ในระยะยาว
คือ  เชื่อว่า ต้องมีความบกพร่องทางประสาทที่ยังไม่ปรากฏอย่างอื่น ๆ ในระบบความเชื่อของคนไข้  (ซึ่งอาจจะอยู่ในสมองซีกขวา)

เชิงอรรถและอ้างอิง

แหล่งข้อมูลอื่น

 The Belief Formation Project a project of the Macquarie Centre for Cognitive Science, which uses research on delusions with the aim of developing a cognitive model of beliefs

หมวดหมู่:โรคจิต
หมวดหมู่:โรคมีอาการหลงผิด