การลวงประสาทเหมือนเวลาหยุด

การลวงประสาทเหมือนเวลาหยุด  (, จาก , chrónos, แปลว่า "เวลา" และ , stásis, แปลว่า "หยุด") 
เป็นการรับรู้เวลาผิดอย่างหนึ่ง 
ที่เกิดความรู้สึกเมื่อเริ่มกิจกรรมใหม่ว่า  เวลายืดออกไป 
ยกตัวอย่างเช่น ความรู้สึกเหมือนเวลาหยุดจะเกิดขึ้นเมื่อกำลังตรึงตาที่จุด ๆ หนึ่ง
แล้วทำการเคลื่อนไหวตาแบบรวดเร็วที่เรียกว่า saccade (เหลือบตา) ไปมองที่จุดที่สอง
ซึ่งทำให้เกิดความรู้สึกว่าได้มองอยู่ที่จุดที่สองเป็นระยะเวลานานกว่าที่ได้มองแล้วจริง ๆ 
โดยสามารถเกิดความรู้สึกเหมือนเวลายืดออกไปแบบนี้ถึง 500 มิลลิวินาที (ครึ่งวินาที)
เป็นปรากฏการณ์ที่ไม่ขัดแย้งกับไอเดีย (หรือทฤษฎี) ที่ว่า  ระบบการมองเห็นทำการจำลองเหตุการณ์ที่กำลังเป็นไปก่อนจะเกิดการรับรู้เหตุการณ์นั้นจริง ๆ 

รูปแบบของการลวงประสาทที่รู้จักกันดีที่สุดก็คือ  ภาพลวงตาเหมือนนาฬิกาหยุด (stopped-clock illusion)  
ที่หลังจากการเหลือบตาแบบ saccade ไปดูนาฬิกา  การเคลื่อนไปของเข็มวินาทีเป็นครั้งแรกเหมือนจะใช้เวลานานกว่าครั้งที่สอง  โดยที่เข็มวินาทีอาจจะดูเหมือนกับหยุดอยู่กับที่สักระยะหนึ่งหลังจากการเหลือบดู  

การแปลสิ่งเร้าผิดเช่นนี้สามารถเกิดขึ้นทางหูและทางสัมผัสได้เช่นกัน
ยกตัวอย่างเช่น  งานวิจัยหนึ่งบอกเป็นนัยว่า  เมื่อกำลังฟังเสียงสัญญาณโทรศัพท์ที่บอกว่า  โทรศัพท์เบอร์ที่โทรไปกำลังดังอยู่
ถ้ามีการสลับหูเพื่อจะฟังเสียงนั้น
คนโทรจะประเมินระยะเวลาระหว่างสัญญาณโทรศัพท์ดังมากเกินไป

กลไกการทำงาน
โดยทั่ว ๆ ไปแล้ว  การลวงประสาทเหมือนเวลาหยุดเป็นผลจากการที่ระบบรับความรู้สึกทางตาหยุดส่งข้อมูลไปให้กับระบบที่ทำให้เกิดการเห็น
คือว่า  ปกติแล้ว  ระบบการเห็นจะใช้ข้อมูลที่ได้จากตาเพื่อทำให้เกิดการเห็น
โดยการเห็นจริง ๆ แล้วเป็นการประมวลข้อมูลทางตาแล้วให้ความหมายแก่ข้อมูลนั้น   
แต่ว่า การเคลื่อนตาอย่างรวดเร็วโดย saccade มีผลเป็นการตัดการส่งข้อมูลนั้น  คือ  ขณะที่มีการเคลื่อนไหวแบบ saccade ข้อมูลบางอย่าง  (หรืออาจจะทั้งหมด) ที่ตาส่งไปยังระบบประมวลผลจะหยุดระงับไป

เพราะว่า  งานวิจัยทางประสาทเกี่ยวกับการประมวลผลทางตายังเป็นไปในทุกวันนี้อยู่
ก็เลยยังมีการถกเถียงกันอยู่ว่า  มีการปรับเปลี่ยนการรับรู้โดยเวลาอย่างไรที่นำไปสู่การลวงประสาท  
อย่างไรก็ดี  บทความนี้จะกล่าวต่อไปถึงเหตุการณ์อย่างคร่าว ๆ ที่นำไปสู่การลวงประสาท
โดยใช้ตัวอย่างของนักเรียนคนหนึ่งที่มองดูที่นาฬิกาในห้องเรียน  คือ
ในส่วนเริ่มแรก  ตาจะรับข้อมูลเกี่ยวกับสิ่งแวดล้อมตรงจุดที่กำลังมอง ข้อมูลที่ได้รับนี้จะดำเนินไปถึงคอร์เทกซ์สายตาเพื่อประมวลผล หลังการประมวลผล  ก็จะเกิดการรับรู้วัตถุที่กำลังมอง   สำหรับตัวอย่างนักเรียน  เบื้องต้นนักเรียนกำลังอ่านหนังสือที่อยู่บนโต๊ะของตน  หลังจากที่ตารวบรวมแสงสะท้อนจากหนังสือแล้วส่งให้คอร์เทกซ์สายตาเพื่อประมวลผล นักเรียนก็จะรับรู้ตัวหนังสือนั้นที่อยู่ข้างหน้า
หลังจากเกิดความจงใจที่จะเปลี่ยนการทอดสายตา  หรือเกิดการเห็นวัตถุใดวัตถุหนึ่งที่ส่วนรอบนอกของลานสายตาโดยไม่ได้อยู่ใต้อำนาจจิตใจ ระบบควบคุมตาก็จะประสงค์จะทอดสายตาลงที่วัตถุเป็นที่สนใจวัตถุที่สองนั้น   สำหรับนักเรียน  เธออาจจะเช็คดูนาฬิกาหน้าห้องเรียนว่ากี่โมงแล้ว
กล้ามเนื้อต่าง ๆ ที่ตาก็จะเริ่มการเกร็งตัวและขยับตาอย่างรวดเร็วไปยังวัตถุที่สองผ่านกระบวนการเคลื่อนตาที่เรียกว่า saccade   ทันทีที่ saccade เริ่มขึ้น  ก็จะมีสัญญาณจากระบบที่มีหน้าที่เกี่ยวข้องกับการเคลื่อนไหวตา  (งานวิจัยเสนอว่าคือส่วน  superior colliculus)  ส่งไปหาอีกส่วนหนึ่งของสมอง สัญญาณนี้ที่เรียกว่า  efferent cortical trigger  หรือ  efference copyefference copy เป็นก๊อปปี้ของสัญญาณสั่งการเคลื่อนไหวที่ส่งไปจากระบบสั่งการ  (motor system)  ข้อมูลนี้สามารถใช้ในการเปรียบเทียบกับความรู้สึกที่ได้รับเกี่ยวกับการเคลื่อนไหวที่เกิดจากสัญญาณสั่งการนั้น  ส่งผลให้สามารถเปรียบเทียบการเคลื่อนไหวที่เกิดขึ้นจริง ๆ กับการเคลื่อนไหวที่ประสงค์  และให้สามารถกรองผลที่เกิดจากการเคลื่อนไหวของตนจากการรับรู้  โดยใช้ efference copy กับ internal models  สมองก็จะสามารถพยากรณ์ถึงผลของการกระทำหนึ่ง ๆ ได้  (ก๊อปปี้สัญญาณสั่งการเคลื่อนไหว)    ก็จะบอกสมองอีกส่วนหนึ่งว่า  saccade  จะเริ่มขึ้นแล้ว  ในขณะที่ saccade กำลังเป็นไป  ระบบสายตาไม่สามารถรวบรวมข้อมูลทางตาเหมือนกับปกติได้  และดังนั้น  ข้อมูลภาพที่รวบรวมในช่วงนี้จะมีความพร่ามาก   เพื่อที่จะป้องกันไม่ให้คอร์เทกซ์สายตาประมวลผลข้อมูลที่พร่านี้  ก็จะเกิดการระงับการส่งข้อมูลบางส่วนผ่านกระบวนการที่เรียกว่า  saccadic masking
เมื่อ saccade ยุติลงแล้ว  ตาก็จะทอดลงอยู่ที่วัตถุที่สอง  ทันทีที่ saccade ยุติลง  ก็จะมี efference copy ส่งจากระบบเคลื่อนไหวตาไปยังอีกส่วนหนึ่งของสมอง  ซึ่งแจ้งว่า  saccade ได้ยุติลงแล้ว  โดยสัญญาณนี้  คอร์เทกซ์สายตาก็จะดำเนินการประมวลผลข้อมูลทางตาต่อไป   สำหรับนักเรียน  ตาของเธอในขณะนี้อยู่ที่นาฬิกา  และคอร์เทกซ์สายตาก็จะเริ่มประมวลข้อมูลที่มาจากตา  แต่ว่า  efference copy ที่สองนี้  ก็จะแจ้งด้วยว่า  มีช่วงเวลาแห่งการรับรู้คือการเห็นช่วงหนึ่งที่ขาดหายไป  เพื่อที่จะทดแทนช่วงเวลารับรู้ที่ขาดหายไปนี้  จะมีการแปลผลโดยวิธีที่เรียกว่า  neural antedating  หรือ  neural backdating  (น่าจะแปลว่า  การป้อนข้อมูลประสาทย้อนหลัง)  คือ  จะมีการเติมช่วงเวลาที่ขาดไปนี้ให้เต็มด้วยข้อมูลที่ได้รับหลังจาก  saccade สำหรับนักเรียน  จะมีการเติมช่วงเวลาที่ขาดไปในช่วง  saccade  ด้วยภาพนาฬิกา  ดังนั้น  ทันทีหลังจาก saccade เข็มวินาทีดูเหมือนจะหยุดอยู่กับที่ก่อนที่จะเคลื่อนต่อไปอีก

ในการศึกษาปรากฏการณ์นี้และเหตุเกิดของมัน  ง่ายที่จะมีความเอนเอียงเพราะเหตุจากวิธีการทดลอง
ในงานทดลองเป็นจำนวนมาก  มีการสั่งผู้รับการทดลองให้ทำกิจกรรมบางอย่างเพื่อตอบสนองต่อสิ่งเร้า
ซึ่งเป็นเหตุให้ผู้รับการทดลองคาดการถึงสิ่งเร้าที่นำไปสู่การมีความเอนเอียง
นอกจากนั้นแล้ว  กลไกต่าง ๆ ที่เกี่ยวข้องกับปรากฏการณ์นี้ซับซ้อนและยากที่จะวัดได้
เช่น  เป็นความยากที่ผู้ทดลองจะสังเกตการณ์ความรู้สึกหรือการรับรู้ของผู้รับการทดลองโดยที่ไม่รู้ใจ

องค์ประกอบที่มีอิทธิพล
เพราะความซับซ้อนของปรากฏการณ์นี้  สิ่งเร้าที่มีลักษณะต่าง ๆ กัน  และการกระทำทางกายต่าง ๆ กันสามารถเปลี่ยนประสบการณ์ลวงประสาทเหมือนเวลาหยุด

แอมพลิจูดของ saccade
แอมพลิจูด (ช่วงระยะ) ของ saccade ยิ่งสูงขึ้นเท่าไร  การประเมินค่าเวลาเกินไปก็เพิ่มขึ้นเท่านั้น
เช่นในตัวอย่างเกี่ยวกับนักเรียน  ตายิ่งต้องเคลื่อนไปไกลยิ่งเท่าไรที่จะเห็นนาฬิกา
การรับรู้เหมือนว่าเวลาหยุด  ก็จะยิ่งเพิ่มขึ้นไปเท่านั้น  
ความเป็นไปอย่างนี้สนับสนุนทฤษฎีที่ว่า  การประเมินระยะเวลาเกินเกิดขึ้น
เพราะเกิดจากการเติมข้อมูลที่หายไปในช่วง saccade
คือ  saccade ยิ่งใช้เวลานานเท่าไร
สมองก็จะต้องเติมข้อมูลที่หายไปนานขึ้นเท่านั้น  ซึ่งนำไปสู่การประเมินช่วงเวลาของข้อมูลทางตาที่ได้รับทันทีหลังจาก saccade เกินไป

การยักย้ายความใส่ใจ
เมื่อเปลี่ยนจุดทอดสายตาจากวัตถุหนึ่งไปยังอีกวัตถุหนึ่ง
การเคลื่อนไหวแบบ saccade นั้นจะประกอบด้วยการยักย้ายความใส่ใจด้วย
เช่น  ในกรณีภาพลวงตาเหมือนนาฬิกาหยุด  ไม่ใช่ตาเท่านั้นที่ขยับไป
แต่ต้องมีการย้ายความใส่ใจไปที่นาฬิกา
เพราะเหตุนี้  นักวิจัยจึงยังไม่ทราบว่า  การเคลื่อนไหวตา
หรือเพียงแค่การย้ายความเใส่ใจไปยังตัวกระตุ้นที่สองเท่านั้น  ที่เป็นตัวเริ่ม saccadic masking
แต่มีการทดลองที่ผู้รับการทดลองย้ายความใส่ใจโดยไม่ขยับตาที่แสดงว่า  
การยักย้ายความใส่ใจเพียงอย่างเดียวไม่สามารถทำให้เกิดประสบการลวงประสาทเหมือนเวลาหยุด  
นี้บอกเป็นนัยว่า  การใส่ใจไม่ได้เป็นสัญญาณจุดเริ่มต้นทางเวลาที่ใช้ในการเติมการรับรู้ให้เต็ม
แต่จริง ๆ แล้ว  การเคลื่อนไหวตาจริง ๆ นั่นแหละเป็นสัญญาณจุดเริ่มต้นทางเวลาที่สำคัญนี้
ถึงอย่างนั้น  ความสัมพันธ์ระหว่างความใส่ใจกับการรับรู้ในเรื่องของการลวงประสาทเหมือนเวลาหยุด
เป็นความสัมพันธ์ที่วัดได้ยากและอาจจะมีความเอนเอียง  (bias)  เพราะอาศัยวิธีการทดลอง
เพราะผู้รับการทดลองเองนั่นแหละอาจมีความเอนเอียง  เนื่องจากรับสั่งให้ทำกิจกรรมหรือย้ายความสนใจไปทางอื่น
ทฤษฎีว่าความใส่ใจอาจจะเป็นสัญญาณจุดเริ่มต้นทางเวลาสำหรับการลวงประสาทเหมือนเวลาหยุดยังไม่สามารถที่จะปฏิเสธได้โดยส่วนเดียว

เสถียรภาพของตำแหน่งสิ่งแวดล้อม
เราอาจจะสงสัยว่า  การลวงประสาทเหมือนเวลาหยุดยังเกิดขึ้นหรือไม่ถ้าเป้าหมายของ saccade เคลื่อนที่ไปจากจุดเดิม
พูดอีกอย่างหนึ่งก็คือ  เราจะประสบการลวงประสาทเหมือนเวลาหยุดหรือไม่ถ้านาฬิกาที่เราดูเคลื่อนไปจากจุดเดิม
โดยผ่านวิธีการทดลอง  นักวิจัยพบว่า  ขึ้นอยู่กับว่าเรารู้หรือไม่ว่าวัตถุนั้นได้เคลื่อนไปจากที่เดิมแล้ว
คือ  ถ้าเรารู้ว่า  เป้าหมายของ saccade ได้เคลื่อนไปแล้ว  ก็จะไม่เกิดประสบการลวงประสาทเหมือนเวลาหยุด
และโดยนัยตรงกันข้าม  ถ้าไม่รู้ว่า  เป้าหมายของ saccade ได้เคลื่อนไปแล้ว  ก็จะประสบกับปรากฏการณ์นี้
นี่น่าจะเป็นเพราะว่า การป้อนข้อมูลประสาทย้อนหลังจะไม่เกิดขึ้นในกรณีที่มีการรับรู้ถึงการเคลื่อนไหวของเป้าหมาย
คือ  ถ้าหลัง  saccade  ตาก็ทอดลงตรงที่เป้าหมาย
สมองก็จะสมมุติว่า  เป้าหมายได้ดำรงอยู่ที่ตำแหน่งของมันตลอดช่วงระยะ saccade
แต่ถ้าเป้าหมายเปลี่ยนตำแหน่งในช่วง saccade ความแปรเปลี่ยนของสถานการณ์ย่อมทำให้เหมือนกับเป็นวัตถุใหม่

ลักษณะของตัวกระตุ้น
ลักษณะต่าง ๆ ของสิ่งเร้ามีอิทธิพลที่สำคัญต่อปรากฏการณ์นี้
โดยเฉพาะก็คือ  ความถี่และรูปแบบของสิ่งเร้า
ถ้ามีความถี่ทางกาลเวลา  (temporal frequency)  ของสิ่งเร้าสูง  คือปรากฏต่อ ๆ กัน  ก็จะทำให้การประเมินเวลาเกินเพิ่ม  ทำการลวงประสาทให้มีกำลังเพิ่มขึ้น
ถ้าเป็นสิ่งเร้าตัวเดียวที่ซ้ำ ๆ กัน  ระยะเวลาที่ประมาณเกินก็จะสั้นลงกว่าสิ่งเร้าใหม่ ๆ 
เนื่องจากกระบวนการระงับกระแสประสาท (neural suppression) ภายในคอร์เทกซ์
คือ  งานวิจัยที่ใช้เทคนิคต่าง ๆ ในการสร้างภาพของสมองแสดงว่า  การยิงสัญญาณซ้ำ ๆ กันของนิวรอนในคอร์เทกซ์มีผลให้สมองระงับการยิงสัญญาณของนิวรอนเหล่านั้น  
นี้เป็นการปรับตัวของระบบประสาท  (neural adaptation)  แบบหนึ่ง

ประสาทสัมผัสต่าง ๆ
การลวงประสาทเหมือนเวลาหยุดไม่ใช่เกิดขึ้นทางตาอย่างเดียว  แต่ยังเกิดทางหูและทางสัมผัสอีกด้วย   

สำหรับทางหู  การลวงประสาทและการประเมินเวลาเกินเกิดขึ้นเมื่อทำการสังเกตการณ์ทางหู
ตัวอย่างสามัญอย่างหนึ่งที่เกิดขึ้นบ่อย ๆ ก็คือการใช้โทรศัพท์
เมื่อกำลังฟังเสียงที่บอกว่าโทรศัพท์เบอร์ที่กำลังโทรถึงกำลังดังอยู่
แล้วเปลี่ยนการฟังจากหูหนึ่งไปสู่อีกหูหนึ่ง
ช่วงระยะห่างระหว่างโทรศัพท์ดังดูเหมือนจะยาวขึ้น 

ส่วนทางสัมผัส  การลวงประสาทจะเกิดเมื่อปล่อยวัตถุหนึ่งไปจับอีกวัตถุหนึ่ง
คือหลังจากเอื้อมไปจับวัตถุที่สอง  ผู้รับการทดลองประมาณเวลาที่ได้จับวัตถุที่สองเกินความเป็นจริง  
ในอีกการทดลองหนึ่งที่ใช้วิธีคล้าย ๆ กัน  นักวิจัยสามารถปรับผู้รับการทดลองให้เห็นแสงก่อนที่จะเปิดสวิทช์ไฟ (เพราะเกิดการลวงประสาทสัมผัส)
การทดลองเหล่านี้บอกเป็นนัยว่า  เหมือนกับที่มีการประเมินระยะเวลาของเข็มวินาทีที่เห็นทางตาเกิน
ก็สามารถที่จะประเมินระยะเวลาของสิ่งเร้าทางหูและทางสัมผัสเกินได้เช่นกัน
หลักฐานนี้ชี้ให้นักวิจัยเริ่มศึกษาถึงกลไกการรักษาเวลาหรือว่ากระบวนการรักษาเวลาทั่ว ๆ ไป  
ที่ต้องใช้ในการรับรู้ระยะเวลาของสิ่งเร้าและเป็นสิ่งที่สามัญทั่วไปในระบบประสาทสัมผัสต่าง ๆ

ดูเพิ่ม
 การอำพรางแบบวาบ
 อัตราเฟรม
 Saccadic masking

เชิงอรรถและอ้างอิง

แหล่งข้อมูลอื่น (เป็นภาษาอังกฤษ)
 Michael Stevens provides a brief overview of the stopped clock illusion
 Laci Green provides a brief overview of temporal perception
 Dan Lewis of 'Now I Know' describes saccadic masking and other visual illusions

หมวดหมู่:มายา
หมวดหมู่:การรับรู้
หมวดหมู่:การมองเห็น