กระติบ

กระติบข้าว คือ ภาชนะในการเก็บอาหารที่เป็นงานหัตถกรรมอันทรงคุณค่าชนิดหนึ่งที่มากด้วยภูมิปัญญาท้องถิ่น เป็นของที่มีประจำบ้านของชาวไทยทางภาคตะวันออกเฉียงเหนือและภาคเหนือมายาวนาน ใช้สำหรับบรรจุข้าวเหนียวที่นึ่งสุกแล้วหรือใช้เก็บเมล็ดพันธุ์พืช หรือแม้แต่ใช้เป็นเครื่องประดับในครัวเรือนหรือประดับในพิพิธภัณฑ์ประวัติศาสตร์ต่าง ๆ เป็นเครื่องจักสานที่ทำจากวัสดุธรรมชาติ เช่น ไม้ไผ่ ใบจาก ใบตาล ใบลาน ต้นคล้า หรือ จากต้นพืชที่มีลักษณะยาวเรียว

 ประวัติ 

การสานกระติบเป็นงานหัตถกรรมที่มีพื้นฐานมาจากสังคมเกษตรกรรม และค่านิยมในการบริโภคข้าวเหนียวเป็นอาหารหลักของคนไทยในภาคตะวันออกเฉียงเหนือและภาคเหนือ แต่เดิมภาชนะที่ใช้บรรจุข้าวเหนียวมักทำจากต้นไม้ต้นเล็ก ๆ นำมาเจาะลำต้นให้กลวงแล้วตัดเป็นท่อนขนาดสั้น ๆ เป็นกระบอก มีฝาปิด หรือบางครั้งก็ใช้ไม้ไผ่มาตัดเป็นกระบอกสั้น ๆ นำมาเป็นภาชนะบรรจุข้าวเหนียว ต่อมามีการคำนึงถึงปริมาณไม้ไผ่ในพื้นที่ซึ่งมีมากบ้างน้อยบ้างและความสะดวก หากนำต้นไผ่มาทั้งต้นแบบเดิมต้นไผ่ก็อาจจะไม่เพียงพอต่อการใช้งาน อีกทั้งภาชนะบรรจุข้าวเหนียวรูปแบบเดิมก็เทอะทะ พกพาไม่สะดวกในการเดินทางไกล  

จึงมีการริเริ่มนำเอาไม้ไผ่มาผ่าเป็นซีกเล็ก ๆ มาเหลาเป็นแผ่นบาง ๆ นำมาจักสานเป็นตะกร้ากระบุง บรรจุข้าวสาร และพัฒนานำไม้ไผ่มาจักสานมาเป็นภาชนะบรรจุข้าวเหนียว (กระติบ) ซึ่งมีน้ำหนักเบาและระบายอากาศได้ดีทำให้ไอน้ำระเหยออกไปได้ ซึ่งจะทำให้ข้าวเหนียวที่บรรจุอยู่ภายในยังมีความร้อนและข้าวไม่แฉะด้วยไอน้ำ พกพาง่ายเพราะมีการทำสายสะพาย อีกทั้งยังมีหลายรูปแบบ รูปทรงกลม รูปทรงรี หลากหลายขนาดสอดคล้องกับการใช้งาน คือ กระติบขนาดเล็กสำหรับบรรจุข้าวเหนียวสำหรับรับประทานคนเดียว ขนาดกลางสำหรับรับประทาน 2-3 คน ขนาดใหญ่สำหรับรับประทานทั้งครอบครัว เป็นต้น 

ซึ่งผู้สานจะใช้ช่วงเวลาว่างหลังจากการทำไร่ทำนา เลือกใช้ทรัพยากรธรรมชาติซึ่งหาได้ในท้องถิ่นมาผลิตเป็นเครื่องจักสาน เพื่อความสุข สนุกเพลิดเพลินในการรวมกลุ่มกันทำงานหัถกรรม ตลอดจนสนองประโยชน์ใช้สอยในครัวเรือนของตนเองและสมาชิกในครอบครัว การสานกระติบเป็นงานที่มักจะกระทำกันภายในครอบครัวหรือชุมชน ซึ่งหลังจากรับประทานอาหารเย็นแล้ว คนในครอบครัวจะมารวมกันเพื่อช่วยกันทำงาน ทำให้เกิดความอบอุ่น สมัครสมานสามัคคีเพราะเมื่อมารวมตัวกันทำงาน ก็จะมีการแลกเปลี่ยนพูดคุยกันถึงเรื่องวิถีชีวิตความเป็นอยู่ในแง่มุมต่าง ๆ ตลอดจนสอนลูกสอนหลานไปด้วย 

ก่อให้เกิดให้เป็นภูมิปัญญาพื้นถิ่นที่ตกทอดและสืบสานกันมาจากรุ่นสู่รุ่น รูปแบบผลิตภัณฑ์เครื่องจักสานจึงเป็นศิลปหัตถกรรมพื้นบ้านที่มีความ งามบริสุทธิ์แบบธรรมชาติ สะท้อนถึงความเป็นอิสระและการแสดงออกถึงความเฉลียวฉลาดและความสามารถของผู้จักสาน ชี้ให้เห็นคุณค่าทางอารธรรมในการเข้าใจใช้วัสดุธรรมชาติให้กลมกลืนกับสภาพแวดล้อมของการดำรงชีวิต อีกทั้งยังคงไว้ซึ่งเอกลักษณ์ทางวัฒนธรรมที่สืบทอดกันมาอย่างยาวนานอีกด้วย

 อุปกรณ์การทำ 
ไม้ไผ่บ้าน
ด้ายไนล่อน
เข็มเย็บผ้าขนาดใหญ่
กรรไกร
มีดโต้
เลื่อย
เหล็กหมาด (เหล็กแหลม)
ก้านตาล
เครื่องขูดตอก
เครื่องกรอด้าย

 ขั้นตอนการทำ 
ขั้นตอนที่ 1 จักรตอกให้เป็นแผ่นเล็กบาง ๆ
ขั้นตอนที่ 2 เหลาตอกให้เรียบเนียน
ขั้นตอนที่ 3 นำตอกมาตากแดด
ขั้นตอนที่ 4 เริ่มสานเป็นแผ่นสี่เหลี่ยมยาวพอที่จะทำโค้งเข้าหากัน
ขั้นตอนที่ 5 นำโค้งเข้าหากันแล้วสานเป็นวงกลม
ขั้นตอนที่ 6 นำก้านตาลมาเหลาให้เป็นวงกลมเล็กแล้วนำมาโค้งใส่ก้อกระติบข้าว
ขั้นตอนที่ 7 สานในแต่ละส่วนเสร็จก็นำมาประกอบกัน
ขั้นตอนที่ 8 กระติบข้าวแบบธรรมดาไม่ใส่สี
ขั้นตอนที่ 9 กระติบข้าวมีสีสานเป็นตัวอักษร

 วิธีใช้ 
นิยมใช้ กระติบข้าวบรรจุข้าวเหนียว
ทำให้ข้าวเหนียวที่บรรจุไม่เหนียวแฉะไม่ติดมือ
พกพาสะดวก หิ้วไปได้ทุกหนทุกแห่ง

 อ้างอิง 
 http://meephrom.wordpress.com/
 https://sites.google.com/site/cat8732no/prayochn-ni-kar-san/kar-san-kratib-khaw 
 http://eastnkc.blogspot.com/2013_01_01_archive.html
 http://eastnkc.blogspot.com/2013/01/blog-post_6515.html

 แหล่งข้อมูลอื่น 
 https://www.youtube.com/watch?v=Jl24bhNzyIw
 https://www.youtube.com/watch?v=JzPtMMnHws8

หมวดหมู่:บรรจุภัณฑ์