กฎมณเฑียรบาลว่าด้วยการสืบราชสันตติวงศ์ พระพุทธศักราช 2467

กฎมณเฑียรบาลว่าด้วยการสืบราชสันตติวงศ์ พระพุทธศักราช 2467 เป็นกฎหมายกำหนดลำดับการสืบราชสันตติวงศ์ไทย สำหรับการขึ้นครองราชย์ของพระมหากษัตริย์ไทยในราชวงศ์จักรี เรื่องการสืบราชสันตติวงศ์ก่อนการปฏิวัติสยาม พ.ศ. 2475 เป็นที่ถกเถียงกันโดยเฉพาะในสมัยอาณาจักรอยุธยา ตั้งแต่พุทธศตวรรษที่ 19 ถึงพุทธศตวรรษที่ 24

ในเดือนพฤศจิกายน พ.ศ. 2467 พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว (รัชกาลที่ 6) ทรงตรากฎมณเฑียรบาลว่าด้วยการสืบราชสันตติวงศ์ เพื่อวางลำดับให้ชัดเจน เป็นส่วนหนึ่งของความพยายามขจัดความคลุมเครือเกี่ยวกับการสืบราชบัลลังก์และแก้ไขข้อขัดแย้งก่อนหน้านี้อย่างเป็นระบบ

ภายหลังการปฏิวัติสยาม พ.ศ. 2475 ส่งผลให้สยามเปลี่ยนแปลงการปกครองจากระบอบสมบูรณาญาสิทธิราชย์เป็นระบอบราชาธิปไตยภายใต้รัฐธรรมนูญ รัฐธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรไทยทุก ๆ ฉบับ ได้กำหนดให้ใช้ลำดับการสืบราชสันตติวงศ์ไทยตามหลักกฎมณเฑียรบาลข้างต้นไว้ แต่มีการปรับเปลี่ยนในรายละเอียด และมีเนื้อหาบางจุดที่ขัดแย้งกับกฎมณเฑียรบาลเอง

 ปูมหลัง 
กฎมณเฑียรบาลฉบับเดิมซึ่งประกาศใช้ตั้งแต่ปี พ.ศ. 1903 ในรัชสมัยของสมเด็จพระรามาธิบดีที่ 1 ปฐมกษัตริย์ของกรุงศรีอยุธยา ซึ่งเกี่ยวกับการสืบราชสันตติวงศ์ ไม่มีความชัดเจนในการกำหนดผู้สืบราชสันตติวงศ์เมื่อพระมหากษัตริย์พระองค์เดิมสวรรคต โดยทั่วไปแล้ว พระมหากษัตริย์พระองค์ใหม่จะเป็นพระราชโอรสของอดีตพระมหากษัตริย์ที่ประสูติจากพระมเหสีหรือพระสนม หรือหนึ่งในพระเชษฐา/พระอนุชาของพระองค์Voraporn Pupongpunt (2005) "Phap Luk Sataban Kasat Nai Kot Monthien Ban" (The Image of the Monarchical Institution Through Palace Law), Bangkok: Thailand Research Fund p. 211. กฎหมายยังกำหนดให้บุคคลที่ไม่ใช่พระราชโอรสหรือพระเชษฐา/พระอนุชาของอดีตพระมหากษัตริย์สามารถขึ้นครองราชย์ได้This could occur, for instance, when the god Indra provided such person with "the quintet of royal objects", or when someone sought out came from a rich Brahman family or possessed high abilities in warfare, Voraporn, p. 212.

อย่างไรก็ตาม กฎมณเฑียรบาลไม่รับประกันการสืบทอดที่ราบรื่นเสมอไป อย่างน้อยหนึ่งในสามของการสืบราชสันตติวงศ์ของกรุงศรีอยุธยาจบลงด้วยการนองเลือด เนื่องจากเกิดการชิงอำนาจบ่อยครั้งระหว่างสมาชิกราชวงศ์และขุนนางที่ขัดขวางความปรารถนาสุดท้ายของพระมหากษัตริย์ที่สวรรคตไป

สมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราชทรงปราบดาภิเษกพระองค์เป็นพระมหากษัตริย์สยามพระองค์ใหม่โดยสิทธิของผู้ชนะ หลังจากทรงพิชิตกองทัพพม่าในยุทธการที่ค่ายโพธิ์สามต้นเมื่อปี พ.ศ. 2310 อย่างไรก็ตาม แม้พระองค์ทรงสนับสนุนคณะสงฆ์เพื่อรักษาความชอบธรรมในการครองราชย์ แต่ในที่สุดก็ถูกโค่นราชบัลลังก์ในปี พ.ศ. 2325 โดยสมเด็จเจ้าพระยามหากษัตริย์ศึกเดินทัพไปยังกัมพูชาเพื่อปราบปรามการก่อจลาจลและยกสมาชิกราชวงศ์เขมรผู้สนับสนุนสยามขึ้นครองราชย์เป็นกษัตริย์แห่งกัมพูชา เมื่อทราบถึงสถานการณ์ที่ร้ายแรงเต็มทีแล้ว พระองค์จึงยกทัพกลับมาจากกัมพูชาและสำเร็จโทษสมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราช ปราบดาภิเษกขึ้นเป็นพระมหากษัตริย์พระองค์ใหม่คือพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก (รัชกาลที่ 1) และสถาปนาราชวงศ์จักรีขึ้นในปี พ.ศ. 2325 หลังจากนั้นพระองค์มีพระราชกระแสรับสั่งให้ราชบัณฑิตรวบรวมและปรับปรุงกฎหมายในสมัยกรุงศรีอยุธยาที่สูญหายและกระจัดกระจายภายหลังการเสียกรุงศรีอยุธยาครั้งที่สอง และรวบรวมเป็นประมวลกฎหมายใหม่ กฎมณเฑียรบาลเป็นส่วนหนึ่งของกฎหมายตราสามดวง ซึ่งเป็นประมวลกฎหมายฉบับใหม่ที่รัชกาลที่ 1 ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้เรียบเรียงขึ้นใช้แทนกฎหมายเก่าที่มักคลาดเคลื่อนและนำไปสู่ความอยุติธรรม

การสืบราชบัลลังก์ในราชวงศ์จักรีตอนต้นตามกฎหมายตราสามดวงเป็นไปอย่างราบรื่นโดยแทบไม่มีการนองเลือดเลย ส่วนหนึ่งคือการใช้ระบบอเนกชนนิกรสโมสรสมมติ คือการประชุมร่วมระหว่างพระบรมวงศานุวงศ์ชั้นสูงและเสนาบดีเพื่อคัดเลือกผู้สืบราชสันตติวงศ์ ด้วยแนวคิดที่ผู้สืบราชสันตติวงศ์ควรมีความฉลาดและความสามารถมากที่สุด

การแก้ไขกฎมณเฑียรบาล
มีบทบัญญัติการแก้ไขกฎมณเฑียรบาลทั้งในตัวกฎมณเฑียรบาลและในรัฐธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรไทย โดยในกฎมณเฑียรบาลมีระบุในมาตรา 19 ให้พระมหากษัตริย์ไทยทุกพระองค์ทรงคำนึงถึงพระอุปการะคุณของพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว พระผู้ทรงตรากฎมณเฑียรบาล และการแก้ไขให้เป็นไปตามมาตรา 20 โดยให้พระมหากษัตริย์ทรงเรียกประชุมคณะองคมนตรีจำนวนไม่น้อยกว่า 2 ใน 3 ของจำนวนองคมนตรีทั้งหมด แล้วพระราชทานข้อความในกฎมณเฑียรบาลที่มีพระราชประสงค์จะแก้ไขหรือเพิกถอน เพื่อให้คณะองคมนตรีปรึกษาและถวายความเห็น หากมีจำนวนองคมนตรีให้ความเห็นชอบไม่น้อยกว่า 2 ใน 3 ของจำนวนองคมนตรีทั้งหมด จึงจะมีพระบรมราชโองการโปรดเกล้าฯ ให้แก้ไขหรือเพิกถอนข้อความดังกล่าวได้

ส่วนในรัฐธรรมนูญ มีปรากฏบทบัญญัติเรื่องการแก้ไขเพิ่มเติมกฎมณเฑียรบาลในรัฐธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรไทย พุทธศักราช 2492 เป็นฉบับแรก แต่ระบุให้ไม่สามารถแก้ไขเพิ่มเติมกฎมณเฑียรบาลได้ ต่อมาตั้งแต่รัฐธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรไทย พุทธศักราช 2511 มีการแก้ไขรัฐธรรมนูญในบทบัญญัตินี้ให้สามารถแก้ไขกฎมณเฑียรบาลได้ โดยใช้วิธีเดียวกับการแก้ไขรัฐธรรมนูญ คือพิจารณาโดยที่ประชุมร่วมรัฐสภา และมีการแก้ไขรัฐธรรมนูญในบทบัญญัตินี้อีกครั้งในรัฐธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรไทย พุทธศักราช 2534 โดยระบุให้การแก้ไขกฎมณเฑียรบาลเป็นพระราชอำนาจของพระมหากษัตริย์โดยเฉพาะ แต่มีรายละเอียดที่ต่างจากบทบัญญัติในกฎมณเฑียรบาล โดยหากมีพระราชดำริ ให้คณะองคมนตรีจัดทำร่างกฎมณเฑียรบาลแก้ไขเพิ่มเติม แล้วนำขึ้นทูลเกล้าฯ ถวาย หากมีพระบรมราชวินิจฉัยแล้วทรงเห็นชอบและทรงลงพระปรมาภิไธย ให้ประธานองคมนตรีแจ้งผ่านประธานรัฐสภาให้ที่ประชุมร่วมรัฐสภารับทราบก่อน เมื่อรัฐสภารับทราบแล้ว ประธานรัฐสภาจึงลงนามรับสนองพระบรมราชโองการ และมีผลบังคับใช้หลังประกาศในราชกิจจานุเบกษาเป็นต้นไป ซึ่งบทบัญญัตินี้ยังคงระบุไว้จนถึงรัฐธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรไทย พุทธศักราช 2560 ในปัจจุบัน

 ลำดับการสืบราชสันตติวงศ์ไทย 

 ดูเพิ่ม 
 ลำดับการสืบราชสันตติวงศ์ไทย
 สยามมกุฎราชกุมาร

 อ้างอิง 

 Aryan, Gothan (15 – 16 September 2004), Thai Monarchy, International Institute for Democracy and Electoral Assistance, Retrieved on 5 July 2006, presented in Kathmandu, Nepal
 Grossman, Nicholas (EDT) and Faulder, Dominic (2011) King Bhumibol Adulyadej : A Life's Work: Thailand's Monarchy in Perspective. Editions Didier Millet (Succession: p. 325–333).  
 The Constitution of the Kingdom of Thailand (1997), Section 20

 แหล่งข้อมูลอื่น 


หมวดหมู่:ราชาธิปไตยไทย
หมวดหมู่:การสืบราชสันตติวงศ์ไทย
หมวดหมู่:รัฐธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรไทย
มณเฑียรบาล
หมวดหมู่:ยุครัชกาลที่ 6
หมวดหมู่:กฎหมายการสืบสันตติวงศ์