นครรัฐพะเยา

นครรัฐพะเยาสรัสวดี อ๋องสกุล. ประวัติศาสตร์ล้านนา. พิมพ์ครั้งที่ 6. กรุงเทพฯ : อมรินทร์, 2552. หน้า 62 หรือ แคว้นพะเยาสรัสวดี อ๋องสกุล. ประวัติศาสตร์ล้านนา. พิมพ์ครั้งที่ 6. กรุงเทพฯ : อมรินทร์, 2552. หน้า 256 เป็นนครรัฐอิสระ ในจังหวัดพะเยา ตั้งอยู่ใกล้น้ำแม่อิงซึ่งไหลลงมาจากเทือกเขาผีปันน้ำ เป็นอาณาจักรร่วมสมัยเดียวกับยุคปลายของหิรัญนครเงินยาง

นครรัฐพะยาเจริญรุ่งเรืองสูงสุดในรัชกาลของพญางำเมือง เคยขยายอำนาจปกครองนครรัฐน่านระยะหนึ่ง ทั้งยังมีความสัมพันธ์อันดีกับอาณาจักรล้านนา และอาณาจักรสุโขทัย แต่ภายหลังในช่วงปี พ.ศ. 1877-1879 พะเยาถูกผนวกเข้ากับล้านนาในสมัยพญาคำฟูที่เข้าปล้นพะเยาจากความร่วมมือของนครรัฐน่านสรัสวดี อ๋องสกุล. ประวัติศาสตร์ล้านนา. พิมพ์ครั้งที่ 6. กรุงเทพฯ : อมรินทร์, 2552. หน้า 66

 ประวัติ 
นครรัฐพะยา เกิดจากการขยายตัวของราชวงศ์ลาวที่แยกตัวออกมาเพื่อสร้างเมืองใหม่ สันนิษฐานว่าประมาณพุทธศตวรรษที่ 17 โดยพญาลาวเงินแห่งเมืองเงินยางได้ทราบว่าเมืองสักกะวันราชธานี ของพระยาสุทธสม และ พระยาอนุราช ขาดเจ้าผู้ปกครองมาได้ 3 ปี จึงได้ส่งเจ้าราชบุตรนามขุนจอมธรรมไปปกครองเมือง แล้วสร้างเมืองพะเยาใหม่เป็นเมืองหลวงบริเวณใกล้เมืองสักกะวันราชธานีเดิม และปกครองในฐานะนครรัฐอิสระไม่ขึ้นกับใคร มีความสัมพันธ์อันดีกับเมืองเงินยางในฐานะญาติและพันธมิตร

นครรัฐพะยา เริ่มมีบทบาทโดดเด่นขึ้นต้นพุทธศตวรรษที่ 19 กษัตริย์นามพญางำเมือง กษัตริย์พระองค์ที่เก้า เป็นพระสหายของพ่อขุนรามคำแหงมหาราช และพญามังราย"พงศาวดารเชียงแสน". พงศาวดารภาคที่ 61, หน้า 27 ทั้งสามพระองค์ได้ร่วมมือกันทำสัญญาสามกษัตริย์ในปี พ.ศ. 1830 เพื่อต่อต้านการขยายตัวของจักรวรรดิมองโกล ทั้งที่ก่อนหน้านี้พญามังรายเคยยกทัพไปเมืองพะเยาในปี พ.ศ. 1819 ซึ่งไม่ได้รบกันแต่กลับเจรจากันตำนานสิบห้าราชวงศ์ เล่ม 1. เชียงใหม่ : สถาบันวิจัยทางสังคม มหาวิทยาลัยเชียงใหม่. 2524, หน้า 55 สรัสวดี อ๋องสกุล ได้สันนิษฐานว่าเป็นเพราะ "...ความเป็นสหายและความเข้มแข็งของพญางำเมืองในขณะนั้นเป็นอุปสรรคต่อการยึดเมืองพะเยา" ด้วยความเข้มแข็งดังกล่าวพญางำเมืองได้ขยายอำนาจและยึดครองนครรัฐน่านโดยส่งพระชายาและราชบุตรไปปกครอง ถือเป็นยุคที่พะเยาเจริญรุ่งเรืองสูงสุด

หลังสิ้นรัชกาลพญางำเมือง ท้าวคำแดงพระโอรสได้ครองเมืองสืบต่อ ยังคงสัมพันธ์อันดีกับล้านนา และเคยช่วยพญาไชยสงครามปราบกบฏขุนเครือ และหลังจากการปราบกบฏก็ได้ขอนางแก้วพอตาธิดาพญาไชยสงครามให้เสกสมรสกับท้าวคำลือ พระราชโอรสซึ่งเป็นกษัตริย์พะเยาองค์สุดท้าย ซึ่งเฉลิมวุฒิ ต๊ะคำมี มองว่าการมาของนางแก้วพอตาเป็นปัจจัยหนึ่งที่ทำให้พะเยาเสียเอกราชเฉลิมวุฒิ ต๊ะคำมี. ความสัมพันธ์ระหว่างชนชั้นปกครองของล้านนาและสุโขทัย : ข้อคิดใหม่และข้อสังเกตบางประการ. กรุงเทพฯ : สำนักพิมพ์จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย, 2559, หน้า 7 เพราะในปี พ.ศ. 1877-1879 พญาคำฟูแห่งล้านนาทรงประสบความสำเร็จในการปล้นเมืองพะเยาจากความร่วมมือของนครรัฐน่าน และอาจได้รับการสนับสนุนจากนางแก้วพอตาที่เป็นพระปิตุจฉาพญาคำฟูเฉลิมวุฒิ ต๊ะคำมี (ปริวรรต). ตำนานเมืองพะเยา. เชียงใหม่ : นครพิงค์, 2554, หน้า 24-25 อันเป็นการดีต่อล้านนาที่เมืองเชียงรายและเชียงแสนจะปลอดภัยจากการโจมตีของพะเยาสุรพล ดำริห์กุล. แผ่นดินล้านนา. กรุงเทพฯ : เมืองโบราณ, 2539, หน้า 29-31 และตั้งเมืองพะเยาเป็นฐานอำนาจที่จะขยายลงไปสู่นครรัฐแพร่และน่านต่อไป

หลังสิ้นเอกราช เมืองพะเยาปรากฏความสำคัญในฐานะส่วนหนึ่งของล้านนาในรัชสมัยพญาสามฝั่งแกน เพราะได้ส่งขุนนางที่มีฐานะเป็นอา ช่วยเหลือให้พระองค์ครองราชย์มาปกครองพะเยา และตอบแทนความชอบด้วยการกำหนดตำแหน่งเจ้าเมืองพะเยาเป็น "เจ้าสี่หมื่น" และในรัชสมัยพระเจ้าติโลกราช ทรงให้ความชอบแก่พระยายุทธิษฐิระ อดีตเจ้าเมืองสองแควผู้มาสวามิภักดิ์ให้การยกให้ครองพะเยา แต่กาลต่อมาเมือล้านนาได้ยึดครองนครรัฐแพร่และน่านแล้ว เมืองพะเยาจึงถูกลดบทบาทลง

 ที่มาของชื่อ 
พะเยา เป็นคำที่กร่อนมาจาก พยาว ภูยาว และ ภูกามยาว ตามลำดับ โดยภูกามยาวเป็นส่วนหนึ่งของทิวเขาผีปันน้ำ ซึ่งคำว่า "ภู" แปลว่าเทือกเขา ส่วน "กามยาว" มาจากลักษณะทางภูมิศาสตร์ของทิวเขาที่ทอดยาวจากทิศเหนือลงไปทิศใต้ และลาดต่ำลงไปจนถึงที่ราบแม่น้ำอิง อันเป็นแหล่งที่ตั้งของจังหวัดพะเยาในปัจจุบัน https://www.silpa-mag.com/history/article_19972|จังหวัด “พะเยา” มาจากไหน?...
 ประชากร 
ด้วยความที่พะเยาเป็นผลจากการขยายตัวของเมืองเงินยางที่ขยายลงมายังที่ราบลุ่มเชียงราย-พะเยา เป็นดินแดนที่เรียกว่า "โยนก" มีประชากรเป็น ไทยวน ด้านการตั้งถิ่นฐานจะกระจายตามแอ่งหรือที่ราบลุ่มแม่น้ำเป็นแนวยาวตามลำน้ำอิง เมื่อขุนจอมธรรมตั้งเมืองพะเยา ได้รวบรวมไพร่พลจากหัวเมืองต่าง ๆ ได้ 80,000 คน แบ่งเป็น 36 พันนา นาละ 500 คน ชุมชนที่เกิดขึ้นในระยะแรก ๆ เป็นชุมชนเล็ก ๆ แยกกันอยู่เป็นแห่ง ๆ มีผู้นำชุมชนในนามของเจ้าผู้ปกครอง การตั้งชุมชนบ้านและเมืองได้พัฒนาจากถิ่นฐานที่อยู่ของชนเผ่าพื้นเมืองที่มีวัฒนธรรมด้อยกว่า ผสมผสานกับวัฒนธรรมต่างถิ่นที่เจริญกว่า นอกจากนี้ประชากรบางส่วนเป็นชาวกาว โดยเฉพาะที่เมืองงาวที่อยู่ใกล้กับนครรัฐน่านที่มีชาติพันธุ์เดียวกันเฉลิมวุฒิ ต๊ะคำมี. ความสัมพันธ์ระหว่างชนชั้นปกครองของล้านนาและสุโขทัย : ข้อคิดใหม่และข้อสังเกตบางประการ. กรุงเทพฯ : สำนักพิมพ์จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย, 2559, หน้า 14

ทั้งนี้นครรัฐพะยาแต่เดิมนับถือผี ต่อมาพญางำเมืองได้มีศรัทธารับคติพุทธศาสนาจากหริภุญชัยมาประดิษฐานในแคว้นสุจิตต์ วงษ์เทศ (2537, กรกฎาคม). "คำให้การของบรรณาธิการ". ศิลปวัฒนธรรม. (15:9), หน้า 18 หลังการรับพุทธศาสนาจึงมีการสร้างพระพุทธรูปหินทรายและศาสนาวัตถุอื่น ๆ กษัตริย์ทรงนับถือศาสนาพุทธ และตั้งพระองค์ตามหลักทศพิศราชธรรม

 ภูมิศาสตร์ 
จากการขยายตัวของราชวงศ์ลาวที่ขยายตัวลงมาตามที่ราบลุ่มเชียงราย-พะเยา ทั้งนี้ตัวเมืองพะเยาตั้งอยู่บนลุ่มน้ำอิงที่ไหลลงสู่กว๊านพะเยา เป็นที่ราบปลายภูเขาที่มีชื่อเรียกตามตำนานว่า "ภูยาว" ต่อมาได้กลายเป็นคำว่า "พยาว" และเป็น "พะเยา" ที่ตั้งเมืองมีความอุดมสมบูรณ์ เพราะมีแหล่งน้ำสองแหล่งคือ น้ำแม่อิงและกว๊านพะเยา และเป็นที่ราบกว้างใหญ่เหมาะสมแก่การตั้งเมืองสรัสวดี อ๋องสกุล. ประวัติศาสตร์ล้านนา. พิมพ์ครั้งที่ 6. กรุงเทพฯ : อมรินทร์, 2552. หน้า 62-63 

เมื่อขุนจอมธรรมมาตั้งเมืองพะเยา เวียงแห่งแรกมีผังเมืองเป็นรูปน้ำเต้าเรียก "เวียงน้ำเต้า" ต่อมาในสมัยพญาสิงหราชได้มีการขยายชุมชนออกมาทางกว๊านพะเยาเพราะใกล้แหล่งน้ำเป็นเวียงรูปสี่เหลี่ยมเรียก "เวียงลูกตะวันตก" และถือว่าเวียงทั้งสองเป็นเวียงแฝด ทั้งยังเป็นเวียงหลักของพะเยา นอกจากนี้ยังมีเวียงบริวาร ได้แก่ เวียงพระธาตุจอมทอง, เวียงปู่ล่าม, เวียงหนองหวี และเวียงต๋อม

แต่อย่างไรก็ตามนครรัฐพะยามีข้อจำกัดด้านที่ตั้ง เพราะแวดล้อมไปด้วยเขาสูง พะเยาจึงเป็นเมืองเล็กและค่อนข้างปิด มีเพียงทางตะวันออกเฉียงเหนือที่สามารถติดต่อกับเมืองเชียงของและเชียงรายได้สะดวก ส่วนทิศตะวันตกเป็นเทือกเขาสูงติดกับอำเภอวังเหนือ ด้านใต้ต่ออำเภองาวด้วยเขาสูง ส่วนตะวันออกติดกับนครรัฐน่านที่เต็มไปด้วยขุนเขาเช่นกัน ด้วยข้อจำกัดดังกล่าวทำให้นครรัฐแห่งนี้เจริญรุ่งเรืองเพียงช่วงแรก ๆ เท่านั้น ก่อนที่จะถูกผนวกเข้ากับอาณาจักรล้านนาในกาลต่อมา

โดยนครรัฐพะยา ปกครองเมืองต่าง ๆ ดังนี้
 ทิศตะวันออก  จรดขุนผากาดจำบอน ตาดม้าน บางสีถ้ำ ไทรสามต้น สบห้วยปู น้ำพุง สบปั๋ง ห้วยบ่อทอง ตาดซาววา กิ่วแก้ว กิ่วสามช่อง มีหลักหินสามก้อนฝังไว้กิ่วฤๅษี แม่น้ำสายตา กิ่วช้าง กิ่วง้ม กิ่วเปี้ย ดอยปางแม่นาค
 ทิศตะวันตก  โป่งปูดห้วยแก้วดอยปุย แม่คาว ไปทางทิศใต้กิ่วรุหลาว ดอกจิกจ้อง ขุนถ้ำ ดอยตั่ง ดอยหนอก ผาดอกวัว แซ่ม่าน 
 ทิศตะวันตกเฉียงใต้ ไปจรดเอาดอยผาหลักไก่
มีเมืองในอำนาจปกครอง คือ เมืองงาว เมืองตีบ สะเอียบ เชียงม่วน เมืองเทิง เมืองสระ เมืองออย สะสาว เมืองดอบ เชียงคำ เมืองลอ เมืองเชียงแลง เมืองหงาว แซ่เหียง แซ่ลุล ปากบ่อง เมืองป่าเป้า เมืองวัง แซ่ซ้อง เมืองปราบ แจ้ห่ม  มีเมืองที่ติดต่อคือ

 ทิศตะวันออกเฉียงเหนือ ต่อแดนขรนคร
 ทิศใต้ จรดนครเขลางค์และนครหริภุญชัย
สุจิตต์ วงษ์เทศ ได้วิเคราะห์ตำแหน่งเมืองภายใต้การปกครองไว้ดังนี้ 

 เมืองงาว: อำเภองาว จังหวัดลำปาง
 เมืองกวา: เมืองน่าน(เมืองย่าง) 
 เมืองสะเอียบ: อำเภอสอง จังหวัดแพร่
 เมืองเชียงม่วน: อำเภอเชียงม่วน จังหวัดพะเยา
 เมืองสระ: ตำบลสระ อำเภอเชียงม่วน จังหวัดพะเยา
 เมืองออย: ตำบลออย อำเภอปง จังหวัดพะเยา
 ..... (ข้อมูลในพงสาวดารไม่ชัดเจน)
 เมืองควน: ตำบลควร อำเภอปง จังหวัดพะเยา
 เมืองเชียงคำ: อำเภอเชียงคำ จังหวัดพะเยา
 เมืองลอ: ตำบลลอ อำเภอจุน จังหวัดพะเยา
 เมืองเชียงแรง: ตำบลเชียงแลง อำเภอเชียงคำ จังหวัดพะเยา
 เมืองหงาว: ตำบลหงาว อำเภอเทิง จังหวัดเชียงราย
 เมืองเทิง: อำเภอเทิง จังหวัดเชียงราย
 บ้านแช่เหียง: ยังไม่พบหลักฐาน
 เมืองแช่ลุง: ยังไม่พบหลักฐาน
 ปากบ่อง: ยังไม่พบหลักฐาน
 หนองขาว: ยังไม่พบหลักฐาน
 เวียงป่าเป้า: อำเภอเวียงป่าเป้า จังหวัดเชียงราย
 เมืองวัง: อำเภอวังเหนือ จังหวัดลำปาง
 เมืองแช่ช้อน: ตำบลแช่ช้อน อำเภอแจ้ห่ม จังหวัดลำปาง
 เมืองปาน: กิ่งปาน อำเภอแจ้ห่ม จังวัดลำปาง
 เมืองแช่ห่ม: อำเภอแจ้ห่ม จังหวัดลำปางthumb|350x350px|เมืองภายใต้การปกครองของพะเยา จาก ประวัติศาสตร์ สังคมและวัฒนธรรมเมืองพะเยา โดย สุจิตต์ วงษ์เทศ และเขตแดนโดยประมาณ|center

 ความสัมพันธ์ระหว่างประเทศ 
 แคว้นเงินยาง 
พระบรมราชานุสาวรีย์สามกษัตริย์ หน้าหอศิลปวัฒนธรรมเมืองเชียงใหม่ ประกอบด้วย พ่อขุนรามคำแหงมหาราช พญางำเมือง และพญามังราย ตามลำดับ|200px|thumb|left
นครรัฐพะยามีความสัมพันธ์กับแคว้นเงินยางด้วยมีปฐมกษัตริย์มาจากเมืองเงินยางดังกล่าว การดำเนินการระหว่างสองรัฐจึงเป็นเป็นในฐานะเครือญาติ เมื่อมีศึกสงครามทั้งสองรัฐก็จะช่วยกันปกป้องบ้านเมือง เช่น ตำนานพื้นเมืองเชียงใหม่ กล่าวถึงขุนเจืองครองเมืองพะเยาได้ไปช่วยเมืองเงินยางปราบแกว(บ้างบันทึกว่า แกวปะกัน) หลังจากทำสงครามไล่แกวแล้ว ขุนเจืองจึงขึ้นครองเมืองเงินยางสืบมา หรือกรณีของพระชายาของพญางำเมืองคือ นางอั้วเชียงแสน จากชื่อแสดงให้เห็นว่า นางอั้วเป็นธิดาจากเมืองเชียงแสน นั่นคือพะเยาและเงินยางมีความสัมพันธ์ทางเครือญาติที่แนบแน่นผ่านการเสกสมรส ด้วยเหตุนี้แคว้นเงินยางจึงเป็นทั้งพระสหายและพระประยูรญาติสนิทสืบเนื่องหลายชั่วอายุคนสรัสวดี อ๋องสกุล. ประวัติศาสตร์ล้านนา. พิมพ์ครั้งที่ 6. กรุงเทพฯ:อมรินทร์, 2552. หน้า 65-66

 อาณาจักรล้านนา 
พญางำเมืองได้มีสัมพันธภาพกับพญามังรายแห่งล้านนา โดยใน พงศาวดารเมืองเงินยางเชียงแสน ระบุว่า พญางำเมืองกับพญามังรายเป็นสหายกันมาแต่รุ่นปู่ การเป็นพระสหายของสามกษัตริย์ทำให้เกิดการป้องกันภัยจากการรุกรานของมองโกล ด้วยการทำสนธิสัญญาสามกษัตริย์ในปี พ.ศ. 1830 ทั้งที่ก่อนหน้านี้พญามังรายเคยยกทัพไปเมืองพะเยาในปี พ.ศ. 1819 ซึ่งไม่ได้รบกันแต่กลับมีการเจรจากัน

แม้พะเยาและล้านนาจะมีการเสกสมรสเพื่อสร้างความสัมพันธ์เครือญาติกัน ดังกรณีของนางแก้วพอตาธิดาพญาไชยสงครามกับท้าวคำลือ กษัตริย์องค์สุดท้ายของพะเยา แต่พะเยาก็ถูกล้านนาหักหลังในสมัยพญาคำฟูที่ได้รับความร่วมมือกับนครรัฐน่าน และหลังจากนั้นเป็นต้นมาพะเยาจึงตกเป็นส่วนหนึ่งของล้านนามาแต่นั้น

 อื่น ๆ  
 อาณาจักรสุโขทัย — พญางำเมืองได้มีสัมพันธภาพกับพ่อขุนรามคำแหงแห่งสุโขทัย ด้วยทรงศึกษาที่เมืองละโว้ร่วมรุ่นกัน ทั้งมีความสัมพันธ์เชิงเครือญาติด้วยพระราชธิดาในพญางำเมืองเสกสมรสกับบุคคลชนชั้นปกครองของสุโขทัยคณะกรรมการอำนวยการจัดงานเฉลิมพระเกียรติ พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว. ประชุมจารึกภาคที่ 8 จารึกสุโขทัย ‎(จารึกปู่ขุนจิดขุนจอด). กรุงเทพฯ : อมรินทร์พริ้นติ้งแอนด์พับลิชชิ่ง, 2547, หน้า 155 ซึ่งเฉลิมวุฒิ ต๊ะคำมีเสนอว่าคือพระยาเลอไทยเฉลิมวุฒิ ต๊ะคำมี. ความสัมพันธ์ระหว่างชนชั้นปกครองของล้านนาและสุโขทัย : ข้อคิดใหม่และข้อสังเกตบางประการ. กรุงเทพฯ : สำนักพิมพ์จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย, 2559, หน้า 9-12 มีพระราชโอรสด้วยกันคือ พ่องำเมือง
 นครรัฐน่าน — เคยถูกพญางำเมืองยึดครอง พร้อมกับส่งพระชายาและพระราชบุตรปกครองอยู่หลายปี แต่ได้อิสระในหลายปีต่อมา และภายหลังได้ร่วมมือกับล้านนาปล้นเมืองพะเยาจนเป็นสาเหตุให้นครรัฐพะยาสลายตัวไปเป็นส่วนหนึ่งของล้านนา
 อาณาจักรหริภุญชัย — เผยแผ่ศาสนาพุทธมายังนครรัฐพะยาจนเป็นที่แพร่หลายในรัชกาลพญางำเมือง

 รายนามกษัตริย์เมืองพะเยา 
+พระนามครองราชย์ (พ.ศ.)รวมปีครองราชย์หมายเหตุรายนามเจ้าเมืองสักกะวันราชธานีพระยาสุทธสม และ พระยาอนุราช?-1579ไม่มีผู้ปกครอง 3 ปีรายนามเจ้าเมืองนครรัฐพะเยา ราชวงศ์พะเยาขุนศรีจอมธรรม1582-160624ย้ายจากเมืองเงินยาง มาก่อตั้งนครรัฐพะเยาขุนเจือง1606-16126หลังจากนั้นย้ายไปครองเมืองเงินยางขุนชอง1602-?ขุนแก้วแว่นเมืองขุนจอมประสาทขุนเล่า ขุนพันขุนเส้าพญามิ่งเมือง?-1801พญางำเมือง1801-184140ทำสงครามกับนครรัฐน่านพญาคำแดง1841-?ขุนคำลือคำฟองขุนเมืองเหล็กขุนหัวเคียนขุนเมืองตู้ ผนวกเป็นส่วนหนึ่งของล้านนา(วันที่ไม่ชัดเจน)รายนามเจ้าเมืองพะเยาภายใต้การปกครองของล้านนาเจ้าสี่หมึ่น1945-19549ไม่ปรากฏพระนามหมื่นมอกลอง19851ไม่ปรากฏพระนามพระยายุทธิษเฐียร1994-202224นาง(เจ้า)หมื่น (นางเมืองพะเยา)2022-20319เจ้าสี่หมื่นพะเยา
(ปู่เลี้ยงพระเจ้ายอดเชียงราย)2033-20363เจ้าสี่หมื่นพะเยา
(ราชครูแห่งพระเจ้ายอดเชียงราย)2036-20393เจ้าสี่หมื่นพะเยา
(ปู่เลี้ยงพระเจ้ายอดเชียงราย)20391พระญาหัวเคียน2039-20456เจ้าแสนญาณกัลยา2045-20527เจ้าเมืองจิต2056-20582เจ้าเมืองส้อยพะเยา2058-20591เจ้าเมืองฝาง20591เจ้าคำยอดฟ้า2059-20612เจ้าพระยาหน่อเชียงแสน2062-20642พระยาเมืองตู้2064-20706เจ้าขุนเชียงคง2071-20787พระญามหาวรรณ2708-?พระญาเมืองแก้ว?-2101พ.ศ.2101 เสียเมืองแก่พม่า(ราชวงศ์ตองอู)

 อ้างอิง 

หมวดหมู่:ประวัติศาสตร์ของจังหวัดพะเยา
หมวดหมู่:รัฐสิ้นสภาพในประเทศไทย
หมวดหมู่:อาณาจักรโบราณ
หมวดหมู่:นครรัฐ
หมวดหมู่:รัฐพุทธ