สมเด็จพระพุทธโฆษาจารย์

สมเด็จพระพุทธโฆษาจารย์ เป็นราชทินนามของสมเด็จพระราชาคณะรูปหนึ่ง ปัจจุบันพระราชทานเฉพาะแก่พระภิกษุฝ่ายมหานิกาย

 ประวัติ 
พระพุทธโฆสะเป็นพระคันถรจนาจารย์เถระชาวอินเดียใต้ ได้รับยกย่องว่าเป็นนักปราชญ์ฝ่ายเถรวาท ได้ประพันธ์วรรณกรรมบาลีไว้หลายเล่ม เช่น วิสุทธิมรรค สมันตปาสาทิกา เป็นต้น ในสุวรรณภูมิจึงมีการใช้นามของท่านเป็นราชทินนามสำหรับพระเถระผู้ทรงเกียรติคุณสูงสุดในด้านคันถธุระวิเชียร อากาศฤกษ์ และสุนทร สุภูตะโยธิน, ประวัติสมณศักดิ์และพัดยศ , กรุงเทพฯ : โรงพิมพ์ศรีอนันต์, 2528, หน้า 29 

ในพงศาวดารเหนือ กล่าวถึงพระพุทธโฆษาจารย์ วัดเขารังแร้ง ว่าเป็นพระอรหันต์ผู้ห้ามทัพพระเจ้าศรีธรรมาโศกราชกรุงเชียงแสนไม่ให้ตีเมืองศรีสัชนาลัย ส่วนสมัยอาณาจักรศรีอยุธยาก็มีสมเด็จพระพุทธโฆษาจารย์ เจ้าอาวาสวัดอโยธยา ได้แต่ง "ราโชวาทชาดก" ถวายสมเด็จพระนารายณ์มหาราช และสมัยสมเด็จพระเพทราชามีสมเด็จพระพุทธโฆษาจารย์อยู่วัดพุทไธศวรรย์

ในทำเนียบ "ตำแหน่งพระราชาคณะในกรุงนอกกรุง ครั้งกรุงเก่า" ปรากฏชื่อพระพุทธโฆษา วัดพุทไธศวรรย์ เป็นพระราชาคณะในคณะคามวาสีฝ่ายขวา ถึงสมัยต้นกรุงรัตนโกสินทร์ได้เปลี่ยนเป็นเจ้าคณะใหญ่คณะเหนือ (บางรูปเป็นเจ้าคณะกลาง) ตอนแรกมีสมณศักดิ์ระหว่างชั้นธรรมกับเจ้าคณะรอง ต่อมายกขึ้นเป็นสมเด็จพระราชาคณะจวบจนปัจจุบัน

 ฐานานุกรม 
สมเด็จพระพุทธโฆษาจารย์ มีฐานานุศักดิ์ตั้งฐานานุกรมได้ 10 รูป ดังนี้
 พระครูปลัดสัมพิพัฒนศีลาจารย์ ญาณธาดามหาสังฆานุนายก ปิฎกธรรมรักขิต

 พระครูวินัยธร
 พระครูเมธังกร พระครูคู่สวด
 พระครูธรรมรัต พระครูรองคู่สวด
 พระครูสังฆวิจารณ์
 พระครูใบฎีกา

 พระครูธรรมธร
 พระครูวรวงศ์ พระครูคู่สวด
 พระครูธรรมรุจิ พระครูรองคู่สวด
 พระครูสมุห์

 ผู้ได้รับสมณศักดิ์ 
ในสมัยกรุงรัตนโกสินทร์ มีพระเถระได้รับพระราชทานสมณศักดิ์ที่พระพุทธโฆษาจารย์ ดังนี้
 ลำดับที่  รายนาม  วัด  ปีที่รับสมณศักดิ์ 1  พระพุทธโฆษาจารย์ (นาค)  วัดระฆังโฆสิตารามวรมหาวิหาร  กรุงเทพมหานคร  ? 2  พระพุทธโฆษาจารย์ (ศรี)  วัดโมลีโลกยารามราชวรวิหาร  กรุงเทพมหานคร   ? 3  พระพุทธโฆษาจารย์ (บุญศรี)  วัดมหาธาตุยุวราชรังสฤษฎิ์ราชวรมหาวิหาร  กรุงเทพมหานคร   ? 4  พระพุทธโฆษาจารย์ (คง)  วัดอรุณราชวรารามราชวรมหาวิหาร  กรุงเทพมหานคร  พ.ศ. 2362 5  พระพุทธโฆษาจารย์ (ขุน)<br/ > สมเด็จพระพุทธโฆษาจารย์ (ขุน)  วัดโมลีโลกยารามราชวรวิหาร  กรุงเทพมหานคร   ? 6  พระพุทธโฆษาจารย์ (ฉิม)<br/ >สมเด็จพระพุทธโฆษาจารย์ (ฉิม)  วัดโมลีโลกยารามราชวรวิหาร<br/ >ย้ายไปวัดมหาธาตุยุวราชรังสฤษฎิ์ราชวรมหาวิหาร  กรุงเทพมหานคร   พ.ศ. 2375<br/ >พ.ศ. 2394 7  สมเด็จพระพุทธโฆษาจารย์ (จี่ อินฺทสโร)  วัดประยุรวงศาวาสวรวิหาร กรุงเทพมหานคร  พ.ศ. 2400 8  สมเด็จพระพุทธโฆษาจารย์ (สา ปุสฺสเทโว) วัดราชประดิษฐสถิตมหาสีมารามราชวรวิหาร  กรุงเทพมหานคร   พ.ศ. 2422 9  สมเด็จพระพุทธโฆษาจารย์  (แสง ปญฺญาทีโป)  วัดราชบุรณราชวรวิหาร  กรุงเทพมหานคร   พ.ศ. 2437 10  สมเด็จพระพุทธโฆษาจารย์ (ฤทธิ์ ธมฺมสิริ)  วัดอรุณราชวรารามราชวรมหาวิหาร กรุงเทพมหานคร  พ.ศ. 2448 11  สมเด็จพระพุทธโฆษาจารย์ (หม่อมราชวงศ์เจริญ ญาณฉนฺโท)  วัดระฆังโฆสิตารามวรมหาวิหาร  กรุงเทพมหานคร   พ.ศ. 2464 12  สมเด็จพระพุทธโฆษาจารย์ (เจริญ ญาณวโร)  วัดเทพศิรินทราวาสราชวรวิหาร  กรุงเทพมหานคร   พ.ศ. 2471 13  สมเด็จพระพุทธโฆษาจารย์ (อยู่ ญาโณทโย)  วัดสระเกศราชวรมหาวิหาร  กรุงเทพมหานคร  พ.ศ. 2496 14  สมเด็จพระพุทธโฆษาจารย์ (วาสน์ วาสโน)  วัดราชบพิธสถิตมหาสีมารามราชวรวิหาร  กรุงเทพมหานคร   พ.ศ. 2506 15  สมเด็จพระพุทธโฆษาจารย์ (ฟื้น ชุตินฺธโร)  วัดสามพระยา กรุงเทพมหานคร  พ.ศ. 2518 16  สมเด็จพระพุทธโฆษาจารย์ (พุฒ สุวฑฺฒโน)  วัดสุวรรณารามราชวรวิหาร กรุงเทพมหานคร   พ.ศ. 2539 17  สมเด็จพระพุทธโฆษาจารย์ (วีระ ภทฺทจารี)  วัดสุทัศนเทพวรารามราชวรมหาวิหาร กรุงเทพมหานคร  พ.ศ. 2553 18  สมเด็จพระพุทธโฆษาจารย์ (ประยุทธ์ ปยุตฺโต) วัดญาณเวศกวัน จังหวัดนครปฐมพ.ศ. 2559 

 อ้างอิง