กรมหลวงพิพิธมนตรี

กรมพระเทพามาตุ มีพระอิสริยยศเดิมว่า กรมหลวงพิพิธมนตรีประชุมคำให้การกรุงศรีอยุธยา รวม 3 เรื่อง, หน้า 174 หรือ กรมหลวงพิจิตรมนตรีประชุมคำให้การกรุงศรีอยุธยา รวม 3 เรื่อง, หน้า 116 เป็นพระอัครมเหสีน้อย<ref>นามานุกรมพระมหากษัตริย์ไทย, หน้า 172</ref> ในสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวบรมโกศ และเป็นสมเด็จพระบรมราชชนนีพันปีหลวงในสมเด็จพระเจ้าอุทุมพรและสมเด็จพระที่นั่งสุริยาศน์อมรินทร์

พระราชประวัติ
พระพันวษาน้อย เป็นพระธิดาของนายช้างทรงบาศในรัชสมัยสมเด็จพระนารายณ์มหาราช โดยพระราชพงศาวดาร ฉบับพันจันทนุมาศ (เจิม) ระบุว่าเมื่อสมเด็จพระเพทราชาปราบดาภิเษก พระบิดานั้นได้รับแต่งตั้งเป็นกรมพระราชวังบวรสถานพิมุขพระราชพงศาวดารกรุงศรีอยุธยา ฉบับพันจันทนุมาศ (เจิม) และเอกสารอื่น, หน้า 318 แต่บัญชีพระนามเจ้านายในคำให้การชาวกรุงเก่าระบุว่า พระบิดาได้รับแต่งตั้งเป็นเจ้าพระบำเรอภูธร ส่วนมารดาเป็นสตรีเชื้อสายพราหมณ์บ้านสมอปรือ เมืองเพชรบุรี พระยาโบราณราชธานินทร์ (พร เดชะคุปต์) ได้สันนิษฐานว่าครอบครัวของกรมพระเทพามาตุน่าจะมีนิวาสถานอยู่แถบแม่น้ำน้อย บริเวณวัดโพทอง และพระตำหนักคำหยาด พระองค์มีพระนามเดิมว่าพลับ มีพระเชษฐภคินีพระองค์หนึ่งคือพระองค์ขาว ซึ่งได้เป็นพระชายาในสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวบรมโกศขณะดำรงพระอิสริยยศเป็นพระบัณฑูรน้อย ส่วนพระองค์พลับต่อมาก็ได้เป็นพระชายารองในสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวบรมโกศเช่นกัน ในระหว่างดำรงพระอิสริยยศเป็นกรมพระราชวังบวรสถานมงคล

กรมพระเทพามาตุ ประสูติการพระราชโอรส 2 พระองค์ และพระราชธิดา 6 พระองค์ ตามลำดับดังนี้พระราชพงศาวดารกรุงศรีอยุธยา ฉบับพันจันทนุมาศ (เจิม) และเอกสารอื่น, หน้า 623-624
 เจ้าฟ้าหญิงสิริประชา (หรือเจ้าฟ้าประชาวดี)
 เจ้าฟ้าหญิงสิริประภา (หรือเจ้าฟ้าประภาวดี)
 เจ้าฟ้าหญิงอินทวดี (หรือเจ้าฟ้าพินทวดี)
 เจ้าฟ้าหญิงกษัตรีย์
 เจ้าฟ้าชายเอกทัศน์ กรมขุนอนุรักษ์มนตรี (คือสมเด็จพระที่นั่งสุริยาศน์อมรินทร์)
 เจ้าฟ้าหญิงบัวจัน (หรือเจ้าฟ้าจันทรวดี)
 เจ้าฟ้าหญิงนวน (หรือเจ้าฟ้านุ่ม)
 เจ้าฟ้าชายอุทุมพรราชกุมาร กรมขุนพรพินิต (สมเด็จพระเจ้าอุทุมพร)
พระราชพงศาวดาร ฉบับพันจันทนุมาศ (เจิม) ระบุว่าเมื่อสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวบรมโกศปราบดาภิเษกในปี พ.ศ. 2275 ได้แต่งตั้งพระชายารองเป็นกรมหลวงพิพิธมนตรีพระราชพงศาวดารกรุงศรีอยุธยา ฉบับพันจันทนุมาศ (เจิม) และเอกสารอื่น, หน้า 356 ในตำแหน่งพระอัครมเหสีน้อย จึงออกพระนามว่าพระพันวษาน้อย

แรม 5 ค่ำ เดือน 6 พ.ศ. 2301 สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวบรมโกศประชวรหนักใกล้สวรรคต กรมพระราชวังบวรสถานมงคล (เจ้าฟ้าชายอุทุมพร) โปรดให้ทูลเชิญกรมหลวงพิพิธมนตรี เจ้าฟ้าจันทวดี และกรมขุนยี่สารเสนี ไปประทับ ณ พระตำหนักสวนกระต่ายพระราชพงศาวดารกรุงศรีอยุธยา ฉบับพันจันทนุมาศ (เจิม) และเอกสารอื่น, หน้า 368 เมื่อสวรรคตแล้ว กรมพระราชวังบวรสถานมงคลจึงขึ้นสืบราชสมบัติ แต่ได้เพียง 10 วัน ก็ถวายราชสมบัติแก่กรมขุนอนุรักษ์มนตรี แล้วเสด็จออกผนวช ส่วนกรมขุนอนุรักษ์มนตรีขึ้นครองราชย์เฉลิมพระนามว่าสมเด็จพระบรมราชา แล้วโปรดให้ตั้งพระบรมราชชนนีเป็น กรมพระเทพามาตุ แต่เมื่อถึงเดือน 12 พระบรมราชชนนีก็เสด็จสวรรคต จึงโปรดให้ตั้งพระบรมโกศไว้คู่กับพระบรมโกศพระบรมราชชนก ณ พระที่นั่งบรรยงก์รัตนาสน์ แล้วถวายพระเพลิงทั้งสองพระองค์พร้อมกันในวันขึ้น 11 ค่ำ เดือน 5 พ.ศ. 2303พระราชพงศาวดารกรุงศรีอยุธยา ฉบับพันจันทนุมาศ (เจิม) และเอกสารอื่น, หน้า 371

 ในวัฒนธรรมสมัยนิยม 
กรมพระเทพามาตุ หรือ กรมหลวงพิพิธมนตรี เป็นตัวละครในละครโทรทัศน์ ดังนี้
 ปนัดดา โกมารทัต ในละครโทรทัศน์เรื่อง บางระจัน เมื่อ พ.ศ. 2558
 สินจัย เปล่งพานิช ในละครโทรทัศน์เรื่อง ศรีอโยธยา'' เมื่อ พ.ศ. 2560

 ดูเพิ่ม 
 เชิงอรรถ

 บรรณานุกรม





หมวดหมู่:พระอัครมเหสีกรุงศรีอยุธยา
หมวดหมู่:กรมพระเทพามาตย์
หมวดหมู่:ราชวงศ์บ้านพลูหลวง
หมวดหมู่:เจ้านายทรงกรมสมัยกรุงศรีอยุธยา