สัจจสังเขป

สัจจสังเขป คือ คัมภีร์ประมวลสัจธรรม ซึ่งกล่าวถึงสัจจะ 2 ประการ คือ สมมติสัจจะ อันได้แก่บัญญัติ และปรมัตถสัจจะ ได้แก่ ขันธ์ 5 และพระนิพพาน แต่งโดยพระธรรมปาละ โดยมีจุดมุ่งหมายให้ผู้ที่เริ่มเจริญวิปัสสนากรรมฐานเข้าใจปรมัตถธรรม ซึ่งเป็นอารมณ์ของการปฏิบัติ จึงอธิบายขันธ์ 5, วิสุทธิ 7 พร้อมทั้งวิปัสสนาญาณขั้นต่าง ๆ รวมถึงการบรรลุพระนิพพานไว้ในคัมภีร์นี้ คัมภีร์นี้แต่งแบบคาถา 5 พยางค์ รวม 387 บท ไม่นับรวมนิคมถาถาอีก 2 บท ผู้แต่งได้สรุปเนื้อหาสาระจากพระอภิธรรมปิฎก และอรรถกถา พร้อมทั้งคัมภีร์วิสุทธิมรรค โดยแบ่งเป็น 5 ปริจจเฉทwww.wattamaoh.org

 ผู้รจนา 
รจนาโดยพระธรรมปาล หรือธรรมบาล หรือพระจุลละธัมมะปาล พระเถระชาวอินเดียตอนใต้ ผู้เป็นศิษย์ของพระอานันทะเถระhttp://www.palikanon.com ท่านทั้ง 2 มีช่วงชีวิตอยู่ระหว่างศตวรรษที่ 8 - 9 มีผลงานรจนาที่นับเนื่องกับพระอภิธรรมปิฎก เช่น อัฏฐสาลินี ฎีกา และสัจจสังเขปA.K. Warder. (2009) 

นอกจากนี้ ในคัมถีร์มณิสารมัญชูสา ยังระบุว่า พระธรรมปาล เป็นผู้รจนาคัมภีร์นี้ โดยระบุว่า "สจฺจสงฺเขเป นาม ปกรเณ ธมฺมปาลาจริเยน วุตฺตนฺติ โยชนา" (พึงประกอบบทว่า พระธรรมปาลาจารย์กล่าวไว้ในปกรณ์ชื่อ สัจจสังเขป)พระคันธสาราภิวงศ์ (แปล). (2548) 

แหล่งข้อมูลบางแห่งระบุว่า พระธรรมปาล หรือพระจุลละธัมมะปาล มิใช่เป็นชาวอินเดียใต้ เป็นชาวลังกา เป็นศิษย์ของพระวันรัตนะ อานันทะ โดยพระจุลละธัมมะปาล มีผลงานงานรจนาคัมภีร์ประเภทฎีกาหลายเรื่อง อาทิ ลีนตฺถวณฺณนา ซึ่งอธิบายงานของพระอานันทะ เรื่องมูลฎีกาwww.vipassana.info 

อย่างไรก็ตาม ในคัมภีร์สัทธัมมะสังคหะ กลับระบุว่า พระอานันทะเถระเป็นผู้รจนาคัมภีร์สัจจสังเขปG.P. Malalasekera. (2007)

 เนื้อหา 
คัมภีร์นี้แต่งแบบคาถา 8 พยางค์รวม 387 บท เมื่อรวมนิคมคาถาอีก 2 บท เป็น 389 บท ผู้แต่งได้สรุปเนื้อหาสาระจากพระอภิธรรมปิฎก และอรรถกถา พร้อมทั้งคัมภีร์วิสุทธิมรรค โดยแบ่งเป็น 5 ปริจจเฉท คือ 

 รูปสังเขป แสดงรูปย่อ โดยจำแนกเป็นภูตรูป และอุปาทายรูป แล้วจึงอธิบายรูปโดยละเอียดตลอดจนถึงปัจจัยแห่งรูปและรายละเอียดอื่น ๆ 

 ขันธัตตยสังเขป แสดงขันธ์ 3 โดยย่อ ได้แก่ เวทนาขันธ์ สัญญาขันธ์ และสังขารขันธ์

 จิตตปวัตติปริทีปนะ แสดงความเป็นไปของจิต โดยจำแนกจิต 89 หรือ 121 ดวงพร้อมทั้งชี้แจงเรื่องจิตนั้น ๆ

 วิญญาณักขันธปกิณณกนยสังเขป แสดงปกิณกนัยแห่งวิญญาณขันธ์โดยต่อ โดยจำแนกประเภทตั้งแต่ 1 ประเภท ไปจนถึงจิต 7 ประเภท การนับจำนวนจิตที่เกิดก่อน การจำแนกจิตตามบุคคล ภูมิและอินทรีย์ พร้อมทั้งสัมปโยคนัย และสังคหนัย

 นิพพานปัญญัตติปริทีปนะ แสดงนิพพานและบัญญัติ โดยกล่าวถึงลักษณะของพระนิพพาน แนวทางในการปฏิบัติตามวิสุทธิ 7 และวิปัสสนาญาณในแต่ละขั้น จนถึงการบรรลุนิพพาน แล้วจึงอธิบายเรื่องสมมุติบัญซญัติ โดยจำแนกเป็นวิชชมานบัญยัติ เป็นต้นพระคันธสาราภิวงศ์ (แปล). (2548)

 คัมภีร์ที่เกี่ยวเนื่อง  
ฉบับฎีกาเก่า รจนาขึ้นตามคำอาราธนาของพระสารีบุตร โดยพระวาจิสสระ แห่งวัดมหาวิหาร เมืองอนุราธปุระ ประเทศศรีลังกาในปัจจุบัน
ฉบับฎีกาใหม่ รจนาขึ้นโดยพระเถระไม่ปรากฏนาม แห่งวัดมหาวิหาร แต่บางแห่งว่า รจนาโดยพระสุมังคละ คัมภีร์ฎีกาฉบับนี้มีชื่อว่า สารัตถสาลินีพระคันธสาราภิวงศ์ (แปล). (2548)http://www.palikanon.com

 อ้างอิง 

 บรรณานุกรม 
http://www.wattamaoh.org/home/book/master-2 
http://www.palikanon.com/english/pali_names/sa/saccasankhepa.htm
A.K. Warder. (2009). A Course in Indian Philosophy. India. Motilal Banarsidass.
G.P. Malalasekera. (2007). Dictionary of Pali Proper Names VOL I. Delhi. Motilal Banarsidass.
http://www.vipassana.info/d/dhammapaala.htm
พระคันธสาราภิวงศ์ (แปล). (2548). สัจจสังเขป. กรุงเทพฯ. ไทยรายวันการพิมพ์.

หมวดหมู่:คัมภีร์ของศาสนาพุทธ