ปกรณ์วิเสส

ปกรณ์วิเสส เป็นคัมภีร์หรือหนังสือที่พิเศษ หรือแตกต่างไปจากคัมภีร์ทางพุทธศาสนาทั้งหลายที่มีอยู่เดิม ที่ไม่ได้แต่งอธิบายธรรมะตามคัมภีร์ใดคัมภีร์หนึ่งโดยเฉพาะอย่างอรรถกถา ฎีกาและอนุฎีกา หรือโยชนา แต่เป็นคัมภีร์หรือหนังสือที่พระคันถรจนาจารย์ได้รจนาขึ้น เพื่อแสดงความคิดเห็นอันเป็นภูมิรู้หรือภูมิธรรมของท่าน โดยศึกษาค้นคว้าและรวบรวมจากคัมภีร์ต่าง ๆคณาจารย์มหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย. (2550). หน้า 117 

นอกจากนี้ ท่านผู้รจนายังกำหนดประเด็นหรือเนื้อหาได้ตามความประสงค์ของตนเอง โดยมีจุดประสงค์ต่าง ๆ กันไป เช่น เพื่อบันทึกคำสอนของพระพุทธเจ้าแบบโดยย่นย่อหรือรวบยอดให้ผู้ศึกษาสามารถจดจำได้ง่ายขึ้น, เพื่อสรรเสริญและชมเชยคุณพระรัตนตรัยในรูปของร้อยกรองภาษาบาลี, เพื่อเสนอหลักการและวิธีการในการอธิบายขยายความพระไตรปิฎก, แสดงความรู้เรื่องโลกและจักรวาลคณาจารย์มหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย. (2550). หน้า 118 

คัมภีร์ปกรณ์วิเสสเป็นคัมภีร์ที่เป็นดุจสะพาน ที่ทอดสาระสำคัญที่ปรากฏอยู่ในพระไตรปิฎก เชื่อมโยงไปถึงประชาชนชาวบ้านได้ศึกษาและทำความเข้าใจได้ง่ายขึ้นนั่นเองคณาจารย์มหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย. (2550). หน้า 119

 ประเภท 
ปกรณ์วิเสสมีเนื้อหาและจุดประสงค์แบ่งออกเป็น 6 ประเภท ดังนี้

 ธรรมวินัยสังเขป  
เป็นคัมภีร์ที่อธิบายความบาลีในพระไตรปิฎกอย่างย่นย่อหรืออธิบายแบบรวบยอดแทนการอธิบายเป็นปิฎก ๆ อย่างอรรถกถา เมื่อกำหนดชั้นแล้วคงเป็นอรรถกถานั่นเอง เช่น 
 มิลินทปัญหา ของพระจุฬาภยมหาเถระ 
 วิมุตติมรรค ของพระอุปติสสเถระ  
 วิสุทธิมรรค ของพระพุทธโฆสาจารย์จำเนียร แก้วภู่. (2538). หน้า 6 

 ธรรมวิภังค์  
เป็นคัมภีร์ที่แสดงหลักและวิธีวิเคราะห์แจกแจง พระธรรมและพระวินัย เช่น
 เนตติปกรณ์ พระมหากัจจายนะแต่ง 
 เนตติอรรถกถา พระธรรมปาละเถระแต่ง  
 เนตติวิภาวินี แต่งโดยพระสัทธธรรมปาลมหาธรรมราชคุรุ ชาวพม่าจำเนียร แก้วภู่. (2538). หน้า 6 

 ธรรมวินัยสดุดี 
หรือ พุทธาทิภิถุติ เป็นคัมภีร์ประเภทบทอศิรวาท ในปัจจุบันว่าด้วยการสรรเสริญพระรัตนตรัย คือพระพุทธคุณ ได้แก่ พระมหาปุริสลักษณะ 32 ประการ อนุพยัญชนะ 32 ประการ ได้แก่
 ปัชชมธุ พระพุทธัปปิยเถระแต่งขับสดุดีพระรัตนตรัย เป็นบทร้อยกรอง 104 บท ทำนองศตกะทางสันสกฤต   
 นมัสการปาฐะ พระโปราณาจารย์แต่ง  
 ชินาลังการ พระพุทธรักขิตเถระแต่งเป็นร้อยกรอง 271 บท พรรณนาประวัติของพระพุทธเจ้า ตั้งประสูติไปจนถึงปรินิพพาน 
 ชินจริต พระเมธังกรหรือนวรัตนเมธังกรแต่งเป็นร้อยกรอง พรรณนาประวัติของพระพุทธเจ้าคล้ายกับคัมภีร์พุทธจริตของสันสกฤตคณาจารย์มหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย. (2550). หน้า 119 - 120  

 วังสปกรณ์  
เป็นคัมภีร์ที่กล่าวถึงตำนาน ประวัติศาสตร์ ประวัติบุคคล เป็นต้น เช่น
 มหาวงศ์ พงศาวดารลังกา แต่งโดยพระมหานามเถระ
 ทาฐาวงศ์ หรือทันตวงศ์ แต่งโดยพระธรรมกิตติแห่งประเทศศรีลังกา ว่าด้วยประวัติพระทันตธาตุของพระพุทธเจ้าที่มาประดิษฐานในประเทศศรีลังกา
 สาสนวังสัปปทีปิกาหรือศาสนวงศ์ ว่าด้วยประวัติศาสตร์พุทธศาสนา แต่งโดยพระปัญญาสามี ชาวพม่าแต่งจำเนียร แก้วภู่. (2538). หน้า 7 

 โลกศาสตร์  
เป็นคัมภีร์ที่กล่าวถึงกำเนิดโลก ดวงดาวและจักรวาล ได้แก่
 จักกวาฬทีปนี แต่งโดยพระสิริมังคลาจารย์ 
 โลกัปปทีปกสาร แต่งโดยพระเมธังกรณ์คณาจารย์มหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย. (2550). หน้า 120

 สังขยาปกรณ์  
เป็นคัมภีร์ที่กล่าวถึงการนับ ชั่ง ตวง วัด ได้แก่
 สังขยาปกาสกะ แต่งโดยพระญาณวิลาส 
 สังขยาปกาสกฎีกา แต่งโดยพระสิริมังคลาจารย์คณาจารย์มหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย. (2550). หน้า 120

 อ้างอิง 

 บรรณานุกรม 
คณาจารย์มหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย. (2550). วรรณคดีบาลี. กรุงเทพมหานคร. มหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย.
จำเนียร แก้วภู่. (2538). คัมภีร์สัทศาสตร์บาลี-สํสกฤต : ประวัติและความเป็นมาเน้นคัมภีร์ไวยากรณ์. กรุงเทพมหานคร. โอเดียนสโตร์.

หมวดหมู่:คัมภีร์ของศาสนาพุทธเถรวาท