พระยาอภัยภูเบศร (เลื่อม อภัยวงศ์)

อำมาตย์ตรี พระยาอภัยภูเบศร (เลื่อม  อภัยวงศ์) เป็นบุตรชายคนโตของเจ้าพระยาอภัยภูเบศร (ชุ่ม อภัยวงศ์) ผู้สำเร็จราชการเมืองพระตะบองคนสุดท้าย กับ คุณหญิงสอิ้ง คฑาธรธรณินทร์ (อภัยภูเบศร) พระยาอภัยภูเบศร เป็นพระชนกในพระนางเจ้าสุวัทนา พระวรราชเทวี และเป็นขรัวตาของสมเด็จเจ้าฟ้าฯ กรมพระนครปฐมบรมขัตติยานี มหาธีรราชธิดา พระราชธิดาเพียงพระองค์เดียวในพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว

 ประวัติ 
 ชาติตระกูล 
พระยาอภัยภูเบศร (เลื่อม  อภัยวงศ์) เป็นบุตรชายคนโตของเจ้าพระยาอภัยภูเบศร (ชุ่ม อภัยวงศ์)ผู้สำเร็จราชการเมืองพระตะบองคนสุดท้าย กับ คุณหญิงสอิ้ง คฑาธรธรณินทร์ (อภัยภูเบศร) พระยาอภัยภูเบศรมีพี่น้องร่วมครรภ์เดียวกัน ดังนี้
 หม่อมเชื่อม กฤดากร ณ อยุธยา ในพระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าจรูญศักดิ์กฤดากร
 คุณหญิงรื่น กัลยาณวัฒนวิศิษฏ์ สมรสกับ พระยากัลยาณวัฒนวิศิษฐ์ (เชียร กัลยาณมิตร)
 พระยาอภัยภูเบศร (เลื่อม อภัยวงศ์)
 พระอภัยวงศ์วรเศรษฐ (ช่วง อภัยวงศ์)
ต่อมาได้รับบรรดาศักดิ์เป็นพระอภัยพิทักษ์ และในวันที่ 10 สิงหาคม พ.ศ. 2467 พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว ได้พระราชทานบรรดาศักดิ์แก่ พระอภัยพิทักษ์ โดยได้รับพระราชทานทินนามตามบิดาและได้รับพระราชทานเครื่องราชอิสริยาภรณ์จุลจอมเกล้าสืบตระกูล และพระราชทานเครื่องราชอิสริยาภรณ์แก่คุณพระอภัยพิทักษ์กับคุณหญิงเล็ก บุนนาค(ในขณะนั้นคุณหญิงถึงอนิจกรรมแล้ว) เนื่องในวโรกาสอภิเษกสมรสกับคุณสุวัทนา บุตรีคนโต

 ชีวิตสมรส 
พระยาอภัยภูเบศร มีภริยา 3 คน ดังนี้
ภริยาคนที่หนึ่ง สมรสเมื่อสมัยยังมีบรรดาศักดิ์เป็น พระอภัยพิทักษ์ มีความรักและเสน่หา ด้วยเป็นกุลสตรี และ มีการศึกษาดี  ชื่อ "เล็ก" เป็นบุตรีคนเล็กในเจ้าพระยาสุรวงษ์ไวยวัฒน์ (วร บุนนาค) กับท้าวศรีสุนทรนาฏ (แก้ว พนมวัน ณ อยุธยา) ต่อมาได้รับสถาปนาเป็น คุณเล็ก บุนนาค เมื่อท่านถึงแก่อนิจกรรมแล้ว มีบุตรี 1 คนชื่อติ๋ว หรือเครือแก้ว อภัยวงศ์ ต่อมาได้ถวายตัวเป็นข้าราชสำนักในรัชกาลที่ 6 ได้รับพระราชทานนามใหม่ว่า "สุวัทนา" และต่อมาได้ถวายตัวเป็นเจ้าจอมในพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว ได้รับการสถาปนาเป็น พระนางเจ้าสุวัทนา พระวรราชเทวี การสมรสครั้งนี้บิดาไม่เห็นด้วยพระอภัยพิทักษ์จึงจำต้องไปสมรสใหม่ ทำให้คุณเล็กที่มีครรภ์ย้ายกลับไปอยู่กับคุณท้าวแก้ว ผู้เป็นมารดาที่กรุงเทพ โดยบิดาไม่ได้มาเหลียวแลเลย และไม่มีผู้ใดรู้เลยว่าบุตรีที่อยู่ในครรภ์ของคุณเล็กนี้จะเป็นผู้ผดุงเกียรติแห่งตระกูลวงศ์ยากที่จะหาผู้ใดในสกุลมาเทียบเทียม และบำเพ็ญกรณียกิจแก่ประเทศชาติเป็นอเนกประการ

ภริยาคนที่สอง คือ คุณหญิงอภัยพิทักษ์ (สงวน อภัยวงศ์) สกุลเดิม สิงหเสนี มีศักดิ์เป็นลูกพี่ลูกน้องของพระยาอภัยภูเบศร พระยาอภัยภูเบศรมาสมรสด้วยคำแนะนำของผู้ใหญ่ มีบุตร-ธิดา 7 คน ดังนี้
 นายชวลิต อภัยวงศ์
 นายเบศร อภัยวงศ์
 นางถนอมวงศ์ (อภัยวงศ์) แสง-ชูโต
 นางสาวประจงยศ อภัยวงศ์
 นางประกอบกูล (อภัยวงศ์) วุฑฒินันท์
 นางประชุมวงศ์ (อภัยวงศ์) โปษยานนท์
 นางสุดสงวน (อภัยวงศ์) ทองปุสสะ

ต่อมาคุณหญิงอภัยพิทักษ์ถึงแก่กรรม พระยาอภัยภูเบศรได้สมรสกับคุณ คุณหญิงอภัยภูเบศร (นามเดิม อิดิธ เรย์) ชาวอังกฤษ มีบุตร 2 คน ดังนี้
 นายจันทรคุปต์ อภัยวงศ์
 นายฑีฆาวุ อภัยวงศ์

 สถาปนาบรรดาศักดิ์พระยา 
ใน พ.ศ.  2467 บุตรีคนโตของคุณพระอภัยพิทักษ์ กับ คุณหญิงเล็ก บุนนาคเอกภรรยา ได้อภิเษกสมรสกับพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว ในวันที่ 10 สิงหาคม 2467 และเมื่อเริ่มมีครรภ์พระหน่อพระองค์แรกในรัชกาล พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัวจึงได้สถาปนาบุตรีของท่านเป็นพระนางเจ้าสุวัทนา พระวรราชเทวี แล้วได้พระราชทานบรรดาศักดิ์ของพระชนกในพระวรราชเทวีเป็น พระยาอภัยภูเบศร ถือศักดินาในกระทรวงมหาดไทย 1,000 ไร่

 อนิจกรรม 
พระยาอภัยภูเบศร ถึงแก่อนิจกรรมในวันที่ 20 พฤศจิกายน พ.ศ. 2474 โดยช่วงก่อนถึงแก่อนิจกรรมมีภาวะจิตบกพร่อง หวาดระแวง จากโรค พารานอยด์ (Paranoid) หรือโรคจิตหวาดระแวง และอยู่ในความอนุบาลของคุณหญิงอภัยภูเบศร พระอภัยวงศ์วรเศรษฐ และนายชวลิต อภัยวงศ์ เมื่อถึงแก่อนิจกรรมได้รับพระราชทานโกศแปดเหลี่ยมและฉัตรเบญจา 1 สำรับ ได้รับพระทานเพลิงศพที่สุสานหลวง วัดเทพศิรินทราวาส โดยได้รับพระทานรถม้ารับพระอ่านพระอภิธรรม รถม้าเชิญโกศศพ ฉัตรเบญจา 1 สำรับ กลองชนะเขียว 10 จ่าปี่ 1 ผ้าไตร 3 ไตร เงิน 1000 สตางค์และผ้าขาว 4 พับ พระราชทานเพลิงศพ  โดยพระนางเจ้าสุวัทนา พระวรราชเทวีในรัชกาลที่ 6 เสด็จไปในการพระราชทานเพลิงศพ เมื่อพระราชทานเพลิงศพแล้ว พระนางเจ้าสุวัทนา พระวรราชเทวีพระราชทานพระอนุญาตให้ทายาทเก็บอัฐิและนำอังคารไปบรรจุไว้ที่ฐานชุกชีพระพุทธอภัย พระประธานในพระอุโบสถวัดแก้วพิจิตร อันเป็นวัดประจำสกุลอภัยวงศ์

 บรรดาศักดิ์ 
 เลื่อม อภัยวงศ์
 พระอภัยพิทักษ์
 พระยาอภัยภูเบศร (10 สิงหาคม 2467)

 เครื่องราชอิสริยาภรณ์ 

 พงศาวลี 

 อ้างอิง 

แหล่งข้อมูลอื่น
 ประวัติ พระยาอภัยภูเบศร (เลื่อม อภัยวงศ์)
 หนังสือ "สกุลอภัยวงศ์"
 หนังสือ "ยศ ศรี เกียรติ เจริญ ประมวลภาพฉายาลักษณ์ พระนางเจ้าสุวัทนา พระวรราชเทวี ในรัชกาลที่ 6"

หมวดหมู่:บรรดาศักดิ์ชั้นพระยา
หมวดหมู่:บุคคลจากจังหวัดพระตะบอง
หมวดหมู่:สกุลอภัยวงศ์
หมวดหมู่:ผู้ได้รับเครื่องราชอิสริยาภรณ์ ท.จ. (ฝ่ายหน้า)
หมวดหมู่:ผู้ได้รับเครื่องราชอิสริยาภรณ์ ต.ช.
หมวดหมู่:ผู้ได้รับเครื่องราชอิสริยาภรณ์ จ.ม.
หมวดหมู่:ผู้ได้รับเหรียญรัตนาภรณ์ ว.ป.ร.2‎
หมวดหมู่:ชาวไทยเชื้อสายเขมร
หมวดหมู่:ชาวไทยเชื้อสายเปอร์เซีย