เจ้าทิพเนตร

แม่เจ้าทิพเนตร์แจ้งความกระทรวงธรรมการ แผนกสังฆการี เรื่อง แม่เจ้าทิพเนตรกับเจ้าราชบุตรนครเชียงใหม่ ได้สร้างกุฎิขึ้นที่วัดหอธรรม ๒ หลัง  หรือ เจ้าทิพเนตร อินทวโรรสสุริยวงศ์พระโพธิรังสี. เรื่องจามเทวีวงศ์ พงศาวดารเมืองหริภุญไชย : ทั้งภาษาบาฬีและคำแปล. กรุงเทพฯ:โสภณพิพรรฒนากร. 2463 (22 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2402 — 13 มีนาคม พ.ศ. 2461) เป็นชายาของเจ้าอินทวโรรสสุริยวงษ์ เจ้าผู้ครองนครเชียงใหม่ที่ 8 และเป็นพระนัดดาของพระเจ้ามโหตรประเทศ เจ้าผู้ครองนครเชียงใหม่องค์ที่ 5

 ประวัติ 
 ชีวิตตอนต้น 
เจ้าทิพเนตร เป็นธิดาลำดับที่สามของเจ้ามหาเทพ กับเจ้าทิพโสม ณ เชียงใหม่ เจ้าบิดาเป็นพระโอรสในพระเจ้ามโหตรประเทศ ส่วนเจ้ามารดาเป็นธิดาเจ้าราชบุตร (ทนันไชย ณ เชียงใหม่) และเป็นพระนัดดาของพระยาพุทธวงศ์ และทั้งสองก็เป็นทายาทชั้นที่สี่จากพระยาไชยสงคราม (ทิพย์ช้าง) ต้นราชวงศ์

หลังเจ้าดารารัศมี พระราชชายา พระธิดาในพระเจ้าอินทวิชยานนท์ได้ถวายตัวเข้าเป็นฝ่ายในพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวในพระบรมมหาราชวัง กรุงเทพมหานคร พระเจ้าอินทวิชยานนท์ได้ส่งเจ้าหญิงจากตระกูล ณ เชียงใหม่สามท่าน คือ เจ้าทิพเนตร เจ้าทิพโสตา และเจ้าบัวผัน เป็นพระพี่เลี้ยงรุ่นแรกที่ลงไปอยู่ในพระบรมมหาราชวังด้วยกัน จำเดิมเจ้ามหาเทพ ผู้บิดา ไม่ใคร่ลงรอยกับพระเจ้ากาวิโลรสสุริยวงษ์ จนถึงขั้นวิวาท เจ้ามหาเทพจึงถูกกักไปรับราชการที่กรุงเทพมหานครหลายปี เมื่อเจ้าทิพเนตรเจริญชันษาสมควรแก่การสมรส พระเจ้าอินทวิชยานนท์ พระชามาดาของพระเจ้ากาวิโลรส ทรงเห็นควรที่จะผูกไมตรีกับพระญาติวงศ์สายพระเจ้ามโหตรประเทศ จึงทรงจัดพิธีสู่ขอเจ้าทิพเนตรแก่เจ้าสุริยะ ณ เชียงใหม่ พระโอรสที่ประสูติแต่เจ้ารินคำ ทั้งสองมีพระโอรสเพียงองค์เดียวคือเจ้าราชวงศ์ (เลาแก้ว ณ เชียงใหม่) ซึ่งก็รับราชการในนครเชียงใหม่

ครั้นเมื่อเจ้าสุริยะ ได้รับพระราชทานแต่งตั้งเป็นเจ้าผู้ครองนครเชียงใหม่ในปี พ.ศ. 2444 เจ้าทิพเนตรจึงเป็นภรรยาเอกของเจ้าผู้ครองนครเชียงใหม่ ที่นครเชียงใหม่ เธอได้รับการยกย่องว่าเป็นหญิงมีสกุล เหมาะควรกับตำแหน่ง

 บั้นปลายและถึงแก่กรรม 
เรื่องจามเทวีวงศ์ พงศาวดารหริภญไชย ระบุว่า ในช่วงบั้นปลายเจ้าทิพเนตรป่วยเป็นวัณโรคภายในเรื้อรังมานานหลายปี ต้องรักษาพยาบาลอยู่แต่ในเรือน เคยมีอาการหนักจวนจะสิ้นใจอยู่หลายครั้งแต่ก็ฟื้นขึ้นมาได้ เมื่อเจ้าอินทวโรรสสุริยวงษ์ถึงแก่พิราลัยไปก่อน เจ้าทิพเนตรได้อยู่ปลงพระศพสนองคุณเจ้าหลวงผู้สามีจนเมื่อวันที่ 3 มีนาคม พ.ศ. 2460 ก็ถึงแก่กรรม ขณะที่ ราชกิจจานุเบกษา ระบุว่าเจ้าทิพเนตรถึงแก่กรรมด้วยโรคชรา ณ คุ้มเจ้าราชวงศ์ (เลาแก้ว ณ เชียงใหม่) เมื่อวันที่ 13 มีนาคม พ.ศ. 2460 (นับแบบปัจจุบันเป็น พ.ศ. 2461) ชันษา 58 ปี

 การทำงาน 
เจ้าทิพเนตรเริ่มต้นการทำงานด้วยการเข้าเป็นพระพี่เลี้ยงในเจ้าดารารัศมี พระราชชายา ซึ่งได้ถวายตัวเข้าเป็นฝ่ายในพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวที่กรุงเทพมหานคร จากนั้นกลับไปยังนครเชียงใหม่เพื่อสมรสกับเจ้าอินทวโรรสสุริยวงษ์ ช่วงที่ภัสดาเป็นเจ้าอุปราชเป็นต้นมา เจ้าทิพเนตรทำหน้าที่จัดแจงการรับเสด็จพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว และพระบรมวงศานุวงศ์ ที่มีโอกาสเสด็จไปเยือนนครเชียงใหม่อยู่เสมอ จนเจ้านายหลายพระองค์คุ้นเคยกับเจ้าทิพเนตรอยู่มาก อีกทั้งยังเคยเฝ้าแหนพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวเมื่อคราวติดตามสามีไปกรุงเทพมหานครอยู่เนือง ๆ ในเวลาเดียวกันที่ที่ภัสดาเป็นเจ้าอุปราชอยู่นั้น รัฐบาลสยามไม่พอใจการทำงานของเจ้าอุปราช (น้อยสุริยะ) เป็นอย่างมาก รัฐบาลสยามถึงกับต้องว่าจ้างชายาของเจ้าอุปราชคอยดูแลและกำกับตัวเจ้าอุปราช ดังโทรเลขของพระยาศรีสหเทพต่อกรมหลวงดำรงราชานุภาพเมื่อเดือนมีนาคม พ.ศ. 2443 ใจความตอนหนึ่งว่า "...ได้จัดตั้งเบี้ยหวัดเจ้าทิพเนตร ปีละ ๕๐๐ รูเปีย เท่ากับแม่นางภัณฑารักษ์ ยกขึ้นให้เปนข้าราชการฝ่ายผู้หญิง เงินเบี้ยหวัดรายนี้ ได้บอกให้เจ้าทิพเนตรเข้าใจว่า ถ้าเจ้าอุปราชเมา หรือไม่รับราชการดี จะลดหย่อนเงินเดือนเสีย ถ้ายังไม่ฟัง ขืนเมาหรือขืนเชื่อคำคนสอพลอยุยง ให้เจ้าทิพเนตรฟ้องต่อข้าหลวงใหญ่ อนึ่งเงินค่าตอไม้ แม่ปิง แม่ฮ่องสอน ซึ่งเจ้าผู้ครองเมืองเก็บได้ จะยกเอาเปนของหลวง..." พระบารมีปกเกล้าฯ ยุพราชวิทยาลัย ๑๐๐ ปีนามพระราชทาน. นครเชียงใหม่ : ประวัติศาสตร์ พัฒนาการ การศึกษาและสสังคมเมืองนครเชียงใหม่. 2548, หน้า 455 

เจ้าทิพเนตรในฐานะที่เป็นเจ้านายในนครเชียงใหม่ ได้เล็งเห็นถึงความสำคัญของการพัฒนาเมือง และความเจริญทางเศรษฐกิจ จึงได้จัดตั้งตลาดสดขึ้นเมื่อปี พ.ศ. 2442 โดยใช้ชื่อว่า "ตลาดทิพเนตร" ซึ่งเจ้านายฝ่ายเหนือหลายท่าน ได้ร่วมบริจาคทรัพย์ในการก่อสร้าง

ในทางศาสนา เจ้าทิพเนตร มีความเลื่อมใสในพุทธศาสนา โดยได้บริจาคทรัพย์สร้างกุฏิที่วัดหอธรรม จำนวน 2 หลัง ในปี พ.ศ. 2453 เพื่อเป็นการทำนุบำรุงศาสนา

 เกียรติยศ 
 เครื่องราชอิสริยาภรณ์ 

 พ.ศ. 2451 - 80px|border เหรียญรัตนาภรณ์ รัชกาลที่ 5 ชั้นที่ 4 (จ.ป.ร.4)

 สถานที่อันเนื่องมาจากพระนาม 
 ตลาดทิพเนตร
 ถนนทิพเนตร

พงศาวลี

 อ้างอิง 

หมวดหมู่:แม่เจ้า
หมวดหมู่:เจ้าหญิงเชียงใหม่
หมวดหมู่:สกุล ณ เชียงใหม่
หมวดหมู่:เจ้าอินทวโรรสสุริยวงษ์
หมวดหมู่:นักธุรกิจชาวไทย
หมวดหมู่:ผู้ได้รับเครื่องราชอิสริยาภรณ์ ต.จ. (ฝ่ายใน)
หมวดหมู่:ผู้ได้รับเหรียญรัตนาภรณ์ จ.ป.ร.4‎
หมวดหมู่:เสียชีวิตจากวัณโรค