อรรถศาสตร์

อรรถศาสตร์ (อังกฤษ : semantics) เป็นการศึกษาเกี่ยวกับความหมาย ให้ความสนใจเกี่ยวกับความสัมพันธ์ระหว่างคำ วลี สัญลักษณ์ และความหมาย

อรรถศาสตร์ในทางภาษาศาสตร์คือ การศึกษาความหมายที่มนุษย์ใช้เพื่อสื่อสารผ่านทางภาษา นอกจากนี้ยังมีอรรถศาสตร์ของภาษาโปรแกรม ตรรกศาสตร์ และการศึกษาสัญลักษณ์เชิงภาษาและการสื่อสาร (semiotics)

คำว่า อรรถศาสตร์ หมายถึง ขอบเขตความคิดตั้งแต่ระดับที่ใช้กันทั่วไปจนถึงระดับสูง มักใช้ในภาษาทั่วไปเพื่ออธิบายปัญหาความเข้าใจเกี่ยวกับการเลือกใช้คำ หรือความหมายโดยนัย ปัญหาความเข้าใจนี้กลายเป็นประเด็นเกี่ยวกับการตั้งคำถามเพื่อไต่สวนหรือสอบถามแบบทางการมาเป็นเวลานานแล้ว โดยเฉพาะอย่างยิ่งในด้านอรรถศาสตร์เชิงกิจจะลักษณะ (formal semantics) ในภาษาศาสตร์นั้น อรรถศาสตร์ยังศึกษาเกี่ยวกับการแปลความหมายจากป้ายและสัญลักษณ์ที่เหล่าองค์กรและชุมชนใช้ในสถานการณ์และบริบทหรือสภาพแวดล้อมเฉพาะ หากพิจารณาอย่างละเอียด เสียง การแสดงออกทางสีหน้า ภาษากาย และการศึกษาบุคคลต่างวัฒนธรรมและความเป็นอยู่ ยังมีสาระที่เกี่ยวข้องกับการหาความหมาย ซึ่งแต่ละปัจจัยนี้ยังมีสาขาที่ศึกษาแยกออกไปอีก ในภาษาเขียน เรื่องของโครงสร้างในย่อหน้า และเครื่องหมายวรรคตอน ต่างก็มีเรื่องของการหาความหมายมาเกี่ยวข้อง หรือในรูปแบบอื่น ๆ ของภาษา ก็ย่อมมีส่วนเกี่ยวข้องกับการหาความหมายเช่นกัน

วิชาอรรถศาสตร์จะต่างกับวากยสัมพันธ์หรือไวยากรณ์ (syntax) ซึ่งศึกษาถึงหน่วยของภาษาที่ประกอบกันโดยไม่คำนึงถึงความหมาย และต่างกับวัจนปฏิบัติศาสตร์ (pragmatics) ซึ่งศึกษาถึงความสัมพันธ์ระหว่างสัญลักษณ์ของภาษา ความหมาย และผู้ใช้ภาษานั้น ๆ

 แนวคิดพื้นฐานทางอรรถศาสตร์ 

 ความหมาย 

วิชาอรรถศาสตร์ศึกษาความหมายในภาษา โดยเน้นที่การตีความและข้อมูลที่บรรจุอยู่ในสัญลักษณ์ทางภาษา ตัวอย่างเช่น การให้คำจำกัดความของคำในพจนานุกรมด้วยคำที่มีความหมายเหมือนกันหรือการอธิบายความ อย่างไรก็ตาม ยังมีความหมายในรูปแบบอื่น ๆ ที่ไม่ใช่ภาษา เช่น การกระทำและนโยบายที่มีความหมายเกี่ยวกับเป้าหมายที่ต้องการบรรลุ นอกจากนี้ ในบางสาขา เช่น ศาสนาและจิตวิญญาณ ยังสนใจเรื่องความหมายของชีวิตในแง่ของการค้นหาจุดมุ่งหมายหรือความสำคัญของการดำรงอยู่

ความหมายทางภาษาสามารถวิเคราะห์ได้หลายระดับ โดยเริ่มจากความหมายของคำซึ่งศึกษาโดยอรรถศาสตร์คำศัพท์ (lexical semantics) ที่มุ่งเน้นความสัมพันธ์ระหว่างคำกับแนวคิด เช่น คำว่า "สุนัข" กับแนวคิดของสัตว์เลี้ยงสี่ขา ในระดับที่สูงขึ้นคือความหมายของประโยค ซึ่งอยู่ในขอบเขตของอรรถศาสตร์วลี โดยแสดงแนวคิดที่ใช้กับสถานการณ์เฉพาะ เช่น "สุนัขทำลายกระโปรงสีฟ้าของฉัน" ความหมายของประโยคนี้เรียกว่าประพจน์ (proposition) ส่วนความหมายของถ้อยคำศึกษาโดยวัจนปฏิบัติศาสตร์ (pragmatics) ซึ่งเกี่ยวข้องกับการใช้ภาษาในบริบทเฉพาะ ทั้งนี้ อรรถศาสตร์มุ่งสนใจความหมายสาธารณะของการแสดงออกทางภาษา ในขณะที่ความหมายของผู้พูดเป็นความหมายส่วนตัวหรืออัตวิสัย (subjective) ที่อาจแตกต่างจากความหมายตรงตัว ทำให้การศึกษาความหมายในภาษามีความซับซ้อนและน่าสนใจ

อรรถศาสตร์ให้ความสนใจหลักกับความหมายสาธารณะของการแสดงออกทางภาษา ซึ่งคล้ายคลึงกับความหมายที่พบในพจนานุกรมทั่วไป ในทางตรงกันข้าม ความหมายของผู้พูดเป็นความหมายส่วนตัวหรืออัตวิสัยที่แต่ละบุคคลเชื่อมโยงกับการแสดงออกทางภาษานั้น ๆ ความหมายส่วนตัวนี้อาจแตกต่างไปจากความหมายตรงตัว ยกตัวอย่างเช่น เมื่อบางคนนึกถึงคำว่า "เข็ม" แล้วเชื่อมโยงกับความเจ็บปวดหรือยาเสพติด ซึ่งต่างไปจากความหมายดั้งเดิมของคำนี้

 ความหมายและการอ้างถึง (sense and reference) 

ความหมายมักถูกวิเคราะห์ในแง่ของความหมายและการอ้างถึง หรือที่เรียกว่าความเข้มข้นและการขยาย หรือความหมายโดยนัย (connotation) และความหมายประจำคำ (denotation) การอ้างถึงของรูปภาษาคือการชี้ไปถึงบางสิ่ง ส่วนความหมายของรูปภาษาคือวิธีอ้างถึงวัตถุนั้นหรือวิธีที่วัตถุนั้นถูกตีความ

ตัวอย่างเช่น คำว่า "ดาวประจำเมือง" และ "ดาวประกายพรึก" อ้างถึงดาวดวงเดียวกัน เช่นเดียวกับ "2 + 2" และ "3 + 1" ที่อ้างถึงตัวเลขเดียวกัน ความหมายของการแสดงออกเหล่านี้แตกต่างกันไม่ใช่ในระดับการอ้างถึง แต่ในระดับความหมาย บางครั้งความหมายถูกเข้าใจว่าเป็นปรากฏการณ์ทางจิตที่ช่วยให้คนระบุวัตถุที่การแสดงออกอ้างถึง

นักอรรถศาสตร์บางคนมุ่งเน้นที่ความหมายหรือการอ้างถึงในการวิเคราะห์ความหมาย อย่างไรก็ตาม การเข้าใจความหมายเต็มรูปแบบของการแสดงออกมักจำเป็นต้องเข้าใจทั้งสิ่งที่มันอ้างถึงในโลกและวิธีที่มันอธิบายสิ่งเหล่านั้น

ความแตกต่างระหว่างความหมายและการอ้างถึงสามารถอธิบายประโยคแสดงความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน ซึ่งแสดงให้เห็นว่าการแสดงออกสองอย่างที่มีความหมายต่างกันอาจมีการอ้างอิงเดียวกันได้ เช่น ประโยค "ดาวประจำเมืองคือดาวประกายพรึก" ให้ข้อมูลและคนสามารถเรียนรู้จากมันได้ ในทางตรงกันข้าม ประโยค "ดาวประกายพรึกคือดาวประจำเมือง" เป็นวลีซ้ำซ้อนที่ไม่ให้ข้อมูลใหม่ เนื่องจากการแสดงออกเหมือนกันทั้งในระดับการอ้างอิงและความหมาย

ผู้ที่คิดแนวคิดความหมายและการอ้างถึง คือ ก็อตโลป เฟรเกอ (Gottlob Frege) นักปรัชญาวิเคราะห์ชาวเยอรมัน ในงานเขียนของเขา On Sense and Reference

 แหล่งข้อมูลอื่น 
phono-semantic matching

 อ้างอิง 

หมวดหมู่:ไวยากรณ์
หมวดหมู่:ปรัชญาสังคม
หมวดหมู่:บทความที่ขาดกล่องข้อมูล