นาฬิกาหกชั่วโมง

นาฬิกาหกชั่วโมง เป็นระบบการนับเวลาแต่โบราณซึ่งใช้ในภาษาไทยและภาษาลาว ควบคู่กันไปกับนาฬิกายี่สิบสี่ชั่วโมงที่ใช้อย่างเป็นทางการ เช่นเดียวกับระบบอื่นที่ใช้กันทั่วไป ระบบดังกล่าวนับว่าหนึ่งวันมียี่สิบสี่ชั่วโมง แต่ในหนึ่งวันจะแบ่งออกเป็นสี่ส่วน ส่วนละหกชั่วโมง       

 การเรียก 
วิธีนับเวลาตามประเพณี แบ่งเป็น 3 ช่วงหลัก คือ โมง ทุ่ม และตี
 โมง หมายถึง วิธีนับเวลาตามประเพณีในเวลากลางวัน ถ้าเป็นเวลาก่อนเที่ยงวัน ตั้งแต่ 7 นาฬิกา ถึง 11 นาฬิกา เรียกว่า โมงเช้า ถึง 5 โมงเช้า ถ้าเป็น 12 นาฬิกา นิยมเรียกว่า เที่ยงวัน ถ้าหลังเที่ยงวัน ตั้งแต่ 13 นาฬิกา ถึง 17 นาฬิกา เรียกว่า บ่ายโมง ถึง บ่าย 5 โมง ถ้า 18 นาฬิกา นิยมเรียกว่า 6 โมงเย็น หรือ ยํ่าคํ่า 
 ทุ่ม หมายถึง วิธีนับเวลาตามประเพณีสำหรับ 6 ชั่วโมงแรกของกลางคืน ตั้งแต่ 19 นาฬิกา ถึง 24 นาฬิกา เรียกว่า 1 ทุ่ม ถึง 6 ทุ่ม แต่ 6 ทุ่ม นิยมเรียกว่า สองยาม หรือ เที่ยงคืน และจะเรียกไปตามลำดับตัวเลข  7 ทุ่ม 8 ทุ่ม 9 ทุ่มเป็นต้น 
 "ตี หมายถึง วิธีนับเวลาตามประเพณีในเวลากลางคืน หลังเที่ยงคืน ตั้งแต่ 1 นาฬิกา ถึง 6 นาฬิกา เรียกว่า ตี 1 ถึง ตี 6 แต่ตี 6 นิยมเรียกว่า ยํ่ารุ่ง 

ชื่อเรียกต่าง ๆ เหล่านี้มาจากเสียงของการบอกเวลาแต่โบราณ ซึ่งใช้ฆ้องในการบอกโมงยามในเวลากลางวัน และใช้กลองในเวลากลางคืน คำว่า "โมง" อันเป็นเสียงเลียนธรรมชาติของเสียงฆ้อง และ "ทุ่ม" ซึ่งเป็นการเลียนเสียงกลอง ตี เป็นคำกริยาสามารถหมายถึงทำให้เกิดเสียง . ส่วน "เช้า" และ "บ่าย" เป็นคำช่วยแบ่งครึ่งช่วงกลางวัน

ชั่วโมงที่หกของแต่ละส่วนนั้นเรียกโดยใช้คำแตกต่างกัน ชั่วโมงที่หกที่ตรงกับรุ่งเช้านั้นจะเรียกว่า ย่ำรุ่ง ชั่วโมงที่หกในช่วงเย็นนั้นจะเรียกว่า ย่ำค่ำ ซึ่งทั้งสองคำหมายถึงการตีฆ้องหรือกลองเป็นลำดับเพื่อบอกให้ทราบถึงการเปลี่ยนช่วงเวลา (ย่ำ) ส่วน รุ่ง และ ค่ำ หมายถึง ช่วงเช้าและช่วงเย็น ที่ใช้แสดงถึงเวลา ช่วงที่อยู่กลางกลางวันและกลางคืนเรียกว่า เที่ยงวัน และ เที่ยงคืน ตามลำดับ

เที่ยงคืนยังเรียกว่า สองยาม ซึ่งหมายความว่าเป็นจุดสิ้นสุดของการนับยามช่วงที่สอง นอกเหนือจากนี้ หกทุ่ม และ ตีหก ยังอาจใช้หมายถึงเที่ยงคืนหรือหกโมงเช้า

 ประวัติ 
ระบบนี้ใช้กันมาในบางรูปแบบตั้งแต่สมัยกรุงศรีอยุธยา แต่ได้รับการจัดให้เป็นหมวดหมู่คล้ายกับในปัจจุบันในปี พ.ศ. 2444 โดยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ในราชกิจจานุเบกษาเล่ม 17 หน้า 206. ปัจจุบันระบบดังกล่าวใช้ในการสนทนาระดับไม่เป็นทางการเท่านั้น

 ตารางเปรียบเทียบ 
 เวลา  นาฬิกาหกชั่วโมง  นาฬิกาหกชั่วโมง (แผลง)  นาฬิกายี่สิบสี่ชั่วโมง 1:00 น.  ตีหนึ่ง  ตีหนึ่ง  หนึ่งนาฬิกา 2:00 น.  ตีสอง  ตีสอง  สองนาฬิกา 3:00 น.  ตีสาม, ยามสาม  ตีสาม  สามนาฬิกา 4:00 น.  ตีสี่  ตีสี่  สี่นาฬิกา 5:00 น.  ตีห้า  ตีห้า  ห้านาฬิกา 6:00 น.  ย่ำรุ่ง, ตีหก, ยามสี่  ตีหก, หกโมงเช้า, หกโมง  หกนาฬิกา 7:00 น.  โมงเช้า, หนึ่งโมงเช้า  เจ็ดโมงเช้า, เจ็ดโมง  เจ็ดนาฬิกา 8:00 น.  สองโมงเช้า  แปดโมงเช้า, แปดโมง  แปดนาฬิกา 9:00 น.  สามโมงเช้า  เก้าโมง  เก้านาฬิกา 10:00 น.  สี่โมงเช้า  สิบโมง  สิบนาฬิกา 11:00 น.  ห้าโมงเช้า  สิบเอ็ดโมง  สิบเอ็ดนาฬิกา 12:00 น.  ย่ำเที่ยง, เที่ยงวัน, เที่ยง  เที่ยงวัน, เที่ยง  สิบสองนาฬิกา 13:00 น.  บ่ายโมง  บ่ายโมง, บ่ายหนึ่ง  สิบสามนาฬิกา 14:00 น.  บ่ายสองโมง  บ่ายสอง  สิบสี่นาฬิกา 15:00 น.  บ่ายสามโมง  บ่ายสาม  สิบห้านาฬิกา 16:00 น.  บ่ายสี่โมง  สี่โมงเย็น, สี่โมง  สิบหกนาฬิกา 17:00 น.  บ่ายห้าโมง  ห้าโมงเย็น, ห้าโมง  สิบเจ็ดนาฬิกา 18:00 น.  ย่ำค่ำ, หกโมงเย็น  หกโมงเย็น, หกโมง  สิบแปดนาฬิกา 19:00 น.  หนึ่งทุ่ม  หนึ่งทุ่ม  สิบเก้านาฬิกา 20:00 น.  สองทุ่ม  สองทุ่ม  ยี่สิบนาฬิกา 21:00 น.  สามทุ่ม, ยามหนึ่ง  สามทุ่ม  ยี่สิบเอ็ดนาฬิกา 22:00 น.  สี่ทุ่ม  สี่ทุ่ม  ยี่สิบสองนาฬิกา 23:00 น.  ห้าทุ่ม  ห้าทุ่ม  ยี่สิบสามนาฬิกา 24:00 น., 00:00 น.  หกทุ่ม, เที่ยงคืน, สองยาม  หกทุ่ม, เที่ยงคืน  ยี่สิบสี่นาฬิกา, ศูนย์นาฬิกา

 อ้างอิง 

 .

หมวดหมู่:วัฒนธรรมไทย