งูพิษ

งูพิษ (Venomous Snake) คือ งูประเภทหนึ่งที่มีพิษใช้สำหรับป้องกันตัวจากการถูกคุกคามหรือใช้ล่าเหยื่อ ซึ่งมีฤทธิ์ร้ายแรงแตกต่างออกไปตามชนิด, วงศ์ และสกุล ซึ่งร้ายแรงที่สุดสามารถฆ่าสิ่งมีชีวิตขนาดใหญ่กว่าให้ตายได้ในเวลาเพียงไม่กี่นาที

พิษของงูจะอยู่ที่บริเวณต่อมน้ำพิษ ในบริเวณฟันเขี้ยว ซึ่งใช้ผลิตน้ำพิษ ซึ่งลักษณะของต่อมน้ำพิษและโครงสร้างจะเกี่ยวข้องในการอนุกรมวิธานจำแนกชนิดของงู น้ำพิษของงูนั้นเป็นสารประกอบเชิงซ้อนของโปรตีนและสารเคมีประเภทอื่น น้ำพิษในแต่ละชนิดเป็นสารประกอบต่างกันและมีน้ำหนักโมเลกุลต่างกันมาก และเป็นกรณีที่ไม่สามารถอธิบายวิวัฒนาการของน้ำพิษได้ชัดเจน รวมทั้งยากต่อการวินิจฉัยประเภทน้ำพิษและการรักษาเมื่อถูกกัด 

น้ำพิษของงูนั้นแตกต่างกันตั้งแต่เป็นสารประกอบโมเลกุลเล็กของเพปไทด์ที่มีกรดอะมิโนไม่กี่ชนิดไปจนถึงสารประกอบประเภทเอนไซม์ที่เป็นโมเลกุลเชิงซ้อน หรือเป็นสารประเภทโปรตีนที่ไม่ใช่เอนไซม์และมีน้ำหนักโมเลกุลมาก น้ำพิษของูจำแนกตามลักษณะโครงสร้างของเคมีและผลทางสรีรวิทยาที่เกิดขึ้น เช่น Hemolysin และ Hemorrhagin ทำลายเนื้อเยื่อบุผนังของหลอดเลือดและเซลล์เม็ดเลือดแดง Myotoxin ทำลายกล้ามเนื้อกระดูก Neurotoxin มีผลต่อจุดประสานของเซลล์ประสาทหรือตรงรอยต่อระหว่างกล้ามเนื้อกับแขนงประสาท เป็นต้น โดยทั่วไปแล้วน้ำพิษของงูในวงศ์งูพิษเขี้ยวหน้า (Elapidae) มีผลต่อประบบประสาทและน้ำพิษของงูในวงศ์งูหางกระดิ่ง (Viperidae) มีผลต่อระบบไหลเวียนและเซลล์เม็ดเลือดแดง อย่างไรก็ตามน้ำพิษของงูทั้ง 2 วงศ์นี้อาจส่งผลต่อทั้ง 2 ระบบก็ได้วีรยุทธ์ เลาหะจินดา, 2552: หน้า 399-400

โดยทั่วไปแล้วความรุนแรงของพิษงูจะพิจารณาจาก 2 ปัจจัย คือ ความเข้มข้นของพิษ ซึ่งดูจากค่า Lethal Dose 50 (LD50) ที่ได้จากการทดลอง 
ฉีดพิษงูในระดับความเข้มข้นต่าง ๆ เข้าไปในเส้นเลือดดำของหนูทดลอง จนถึงระดับที่ทำให้หนูทดลองตายไปครึ่งหนึ่ง โดยค่า LD50 น้อย หมายถึง "พิษรุนแรง" ส่วนอีกปัจจัยคือ ปริมาณของพิษที่งูปล่อยออกมา นอกจากปริมาณพิษจะแตกต่างกันในงูแต่ละชนิดแล้ว ในการกัด งูก็ไม่ได้ปล่อยพิษออกมา เท่ากันทุกครั้ง เนื่องจากการสร้างพิษใหม่ต้องใช้เวลา การปล่อยพิษพร่ำเพรื่อจะทำให้พลาดโอกาสสำคัญในการล่าเหยื่อ หรือเสียท่าพลาดพลั้งให้ศัตรูได้ ในบางครั้งเมื่องูพิษกัดก็อาจจะไม่ได้มีการปล่อยพิษเลยก็ได้สวัสดีปีงู: ตอนเจ้าแห่งอสรพิษ โดย รักฉัตร เวทีวุฒาจารย์, "Cover Story". หน้า 1-2 สาระวิทย์: ฉบับที่ 2 พฤษภาคม 2556 ISSN 2286-9298 และถึงแม้ว่างูจะถูกตัดคอเหลือแต่ส่วนหัวของงูยังมีชีวิตอยู่อีกเป็นชั่วโมงและสามารถกัดและพ่นพิษได้เช่นกัน 

วงศ์งูพิษ
ในปัจจุบันงูเป็นสัตว์ที่มีการจำแนกออกเป็นวงศ์หรือตระกูลได้ 18 วงศ์ แต่ที่เป็นงูที่มีพิษนั้นมีทั้งหมด 5 วงศ์ แตกต่างกันออกไปตามลักษณะของฟันเขี้ยว คือ

วงศ์งูพิษเขี้ยวหน้า (Elapidae) มีฟันเขี้ยวขนาดใหญ่ ลักษณะเป็นร่องหรือท่อกลวง จำนวน 1 ซี่อยู่ทางด้านกระดูกแมคซิลลาขนาดใหญ่และยาว และอาจมีฟันซี่เล็ก ๆ อีก 2-3 ซี่ต่อไปทางด้านท้าย โดยปกติแล้ว งูในวงศ์นี้ จัดว่าเป็นงูที่มีพิษร้ายแรง เช่น งูเห่า (Naja spp.), งูแมมบา (Dendroaspis spp.), งูไทปัน (Oxyuranus spp.), งูทะเล (Hydrophiidae)

วงศ์งูพิษเขี้ยวหลัง (Colubridae) ฟันเขี้ยวจะอยู่ทางด้านท้ายของกระดูกแมคซิลลา โดยมีช่องว่างตรงกลางระหว่างฟันซี่ใหญ่ทางด้านท้ายของกระดูกแมคซิลลากับฟันซี่เล็กทางด้านหน้าของกระดูกแมคซิลลา โดยปกติแล้ว งูในวงศ์นี้จัดว่ามีพิษอ่อนอ่อนที่สุดในบรรดางูพิษทั้งหมด 

วงศ์งูหางกระดิ่ง (Viperidae) มีฟันเขี้ยวขนาดใหญ่เพียงซี่เดียวและเป็นท่อกลวงที่กระดูกแมคซิลลาเล็กซึ่งมีขนาดเล็กและสั้น ตัวฟันเขี้ยวถูกยกตั้งตรงได้จากการหมุนกระดูกแมคซิลลาตรงตำแหน่งของกระดูกฟรีฟอนทัล

วงศ์งูโพรงแอฟริกา (Atractaspididae) มีฟันเขี้ยวขนาดใหญ่ กระดูกแมคซิลลาเรียงตัวตามยาว ขากรรไกรล่างไม่มีกระดูกโคโรนอยด์ เป็นงูที่พิษร้ายแรง พบแพร่กระจายพันธุ์อยู่เฉพาะทวีปแอฟริกาเท่านั้น วีรยุทธ์ เลาหะจินดา, 2552: หน้า 411

 วงศ์งูน้ำ มีลักษณะโดยรวม คือ ช่องเปิดจมูกอยู่ทางด้านบนของหัวและมีแผ่นลิ้นปิด ตามีขนาดเล็กและอยู่ทางด้านบนของหัว ช่องเปิดของท่อลมยืดยาวไปในโพรงจมูกได้ ทำให้หายใจได้ตามปกติเมื่อโผล่เฉพาะช่องเปิดจมูกขึ้นเหนือน้ำ บนหัวมีแผ่นเกล็ดนาซัลใหญ่กว่าแผ่นเกล็ดอินเตอร์นาซัล ฟัน 2–3 ซี่อยู่ทางด้านท้ายของขากรรไกรบนขยายใหญ่เป็นฟันเขี้ยวที่มีร่องอยู่ทางด้านหน้า แต่ส่วนใหญ่ใต้ท้องของงูวงศ์นี้จะไม่มีเกล็ดขนาดใหญ่รูปสี่เหลี่ยมผืนผ้าแต่จะมีเกล็ดที่ขนาดเท่ากับเกล็ดบนส่วนอื่นๆของลำตัวซึ่งทำให้เลื้อยบนบกได้ลำบาก งูในวงศ์นี้จัดว่ามีพิษอ่อนอ่อนที่สุดในบรรรดางูพิษทั้งหมด

งูที่มีพิษร้ายแรงที่สุดในโลก
ได้มีการจัดอันดับงูพิษที่มีพิษร้ายแรงสุดในโลก 10 อันดับ ดังนี้

งูไทปันโพ้นทะเล (Oxyuranus microlepidotus) อยู่ในวงศ์งูพิษเขี้ยวหน้า (Elapidae)
งูคิงสีน้ำตาล (Pseudechis australis) อยู่ในวงศ์งูพิษเขี้ยวหน้า (Elapidae)
งูไทปันธรรมดา (Oxyuranus scutellatus) อยู่ในวงศ์งูพิษเขี้ยวหน้า (Elapidae)
งูเสือโพ้นทะเล (Notechis scutatus) อยู่ในวงศ์งูพิษเขี้ยวหน้า (Elapidae)
งูสมิงทะเลปากเหลือง (Laticauda colubrina) อยู่ในวงศ์งูพิษเขี้ยวหน้า (Elapidae) หรือวงศ์งูทะเล (Hydrophiidae)
งูเสือดำไนเจอร์ (Notechis ater niger) อยู่ในวงศ์งูพิษเขี้ยวหน้า (Elapidae) (เป็นชนิดย่อยของงูเสือดำ)
งูเสือดำ (Notechis ater) อยู่ในวงศ์งูพิษเขี้ยวหน้า (Elapidae)
งูพิษเกล็ดเลื่อย (Echis carinatus) อยู่ในวงศ์งูหางกระดิ่ง (Viperidae)
งูแอดเดอร์มรณะ (Acanthophis antarcticus) อยู่ในวงศ์งูพิษเขี้ยวหน้า (Elapidae)
งูสีน้ำตาลตะวันตก หรือ งูการ์เตอร์ (Pseudonaja nuchalis) อยู่ในวงศ์งูพิษเขี้ยวหน้า (Elapidae)

ดูเพิ่ม
งูเห่าพ่นพิษ

อ้างอิง
อ้างอิง

บรรณานุกรม

แหล่งข้อมูลอื่น
งูพิษชนิดต่างๆ - วิธีปฐมพยาบาลเมื่อถูกงูกัด

หมวดหมู่:งู
หมวดหมู่:สัตว์มีพิษ

no:Slanger#Giftslanger