พญาแสนหลวง

พญาแสนหลวง เป็นขุนนางเมืองเชียงใหม่ซึ่งทำหน้าที่รักษาเมืองเชียงใหม่ระหว่างปี – และถูกกล่าวถึงในหลักฐานของอยุธยา พม่า และเชียงแสน พญาแสนหลวงอาจเป็นบุคคลหลายคนที่สืบทอดตำแหน่งต่อจากกันในช่วงเวลาดังกล่าว

 ตำแหน่งเจ้าเมืองเชียงใหม่ 
แสนหลวง หรือพญาแสนหลวง เป็น 1 ใน 4 ตำแหน่งขุนนางชั้นสูงของอาณาจักรล้านนาในสมัยราชวงศ์มังราย เมื่อพม่าเข้าปกครองล้านนา ก็ให้คงตำแหน่งไว้ตามเดิม โดยพญาแสนหลวงจะมีตำแหน่งสูงกว่าตำแหน่งอื่น

หลังจากพระเจ้าตาลูนทรงยึดครองเมืองเชียงใหม่ในปี  ตำนานพื้นเมืองเชียงใหม่ระบุว่าได้ทรงตั้งให้เจ้าฟ้าหลวงทิพเนตรแห่งเชียงแสน "กินนาสามล้านแต่งเชียงใหม่" ซึ่งสามล้านหมายถึงตำแหน่งขุนนางชั้นสูงรองจากพญาแสนหลวง ในขณะที่พื้นเมืองเชียงแสนระบุว่าทรงตั้งให้เจ้าฟ้าหลวงทิพเนตร "เป็นใหญ่แก่ลานนาทั้งมวลคือว่า เชียงราย พะเยา เมืองฝาง หาง สาด ชะวาด น้อย ยาง มัน เมืองตวน ปุ เรง เมืองกก พู เพียง เชียงตุบ เมืองกาย สามท้าว เมืองม้า ท่าล่อ เมืองวะ เชียงขาน บ้านยู้ เมืองหลวย เมืองยอง เมืองสิง นอ เมืองหลวง ภูคา ภูคะทาง และเชียงชี เชียงของ เทิง เมืองล่อ น่าน แพร่ ละคร ทั้งมวล" โดยไม่มีเมืองเชียงใหม่อยู่ในรายชื่อ จากความคลาดเคลื่อนหลายประการของตำนานพื้นเมืองเชียงใหม่ผูกที่ 6 ตำนานผูกนี้จึงถูกวิพากษ์ว่า ได้นำเอาเอกสารปูมโหรของฝ่ายเชียงแสนมาใช้โดยไม่ได้ตรวจสอบความถูกต้อง

ตำนานเมืองเชียงแขงฉบับวัดท่าพร้าวระบุข้อมูลเพิ่มเติมว่า พระเจ้าตาลูนทรงตั้งให้ "พญาทิพพเชียงแสนกินนา ๓ ล้าน หื้อพญาแพร่เลี้ยงละคอนกินนาแขก หื้อพญาอภัยรินทมิต เช็กคายเช็กคาย หรือซิดแก () เป็นตำแหน่งนายทหารพม่า ทำหน้าที่เป็นผู้ช่วยผู้ปกครอง หลักฐานล้านนาเรียก ชคาย, เชคคาย, ชิคคาย, ชิคาย หรือจักกาย อยู่รักษาเชียงใหม่ก่อนแล" 

ราชวงศาพื้นเมืองเชียงใหม่ ต้นฉบับใบลานวัดเชียงมั่นระบุว่า "สักกราชได้ 994 ตัว เดือน 6 สุทโธธัมมราชาเจ้ามังธาหลวงก็คืนเมือเมืองสงหาวถีแล ลุนนั้นพระยาแสนหลวงก็แต่งตามรีดเกล่ารอยหลังนั้นดั่งเมืองยนไทยอันทรงเครื่อง" พงศาวดารเชียงใหม่ ต้นฉบับใบลานวัดพระสิงห์เมืองเชียงรายระบุข้อความในลักษณะเดียวกัน

ราชวงศ์เชียงใหม่, ราชวงศาพื้นเมืองเชียงใหม่ ต้นฉบับใบลานวัดเชียงมั่น และพงศาวดารเชียงใหม่ ต้นฉบับใบลานวัดพระสิงห์เมืองเชียงรายได้บันทึกพระราชโองการของพระเจ้าตาลูนในวันที่  ระบุรายการเครื่องยศที่พระราชทานให้แก่พญาแสนหลวง พญาสามล้าน พญาจ่าบ้าน และขุนนางอื่น ๆ ในเมืองเชียงใหม่ เจ้าเมืองเชียงแสน เจ้าเมืองน่าน และเจ้าเมืองอื่น ๆ ในดินแดนล้านนา โดยไม่มีการกล่าวถึงตำแหน่งเจ้าเมืองเชียงใหม่ 

มหาราชวงษ์ พงษาวดารพม่าระบุว่าในปี  เจ้าเมืองเชียงใหม่เป็นผู้รายงานการถอยทัพของกองทัพอยุธยาแก่กษัตริย์พม่า แต่ในมหาราชวงศ์ระบุเพียงว่าเป็นคนจากเมืองเชียงใหม่เท่านั้น หลักฐานเหล่านี้จึงบ่งชี้ว่า ในขณะนั้นเมืองเชียงใหม่ไม่มีผู้ดำรงตำแหน่งเจ้าเมืองเชียงใหม่ โดยมีพญาแสนหลวงทำหน้าที่สำเร็จราชการแทนแทน

พญาแสนหลวงเริ่มถูกกล่าวถึงในฐานะเจ้าเมืองเชียงใหม่ จากพระราชพงศาวดารไทยที่ชำระในสมัยรัตนโกสินทร์ เช่น พระราชพงศาวดารกรุงสยาม จากต้นฉบับของบริติชมิวเซียม

 พญาแสนหลวงในสมัยสมเด็จพระเจ้าปราสาททอง 
พญาแสนหลวงถูกกล่าวถึงในพื้นเมืองเชียงแสนในฐานะผู้นำประชาชนกลับมาฟื้นฟูเมืองเชียงใหม่ร่วมกับพญาสามล้านในปี  หลังจากถูกพระเจ้าตาลูนกวาดต้อนผู้คนไปจนเมืองร้าง อย่างไรก็ตาม มหาราชวงศ์ระบุไว้ในเชิงขัดแย้งว่า ในระหว่างที่มังรายกะยอฉะวาแห่งซะกุ๊กำลังล้อมเมืองฝาง (,) ที่ยังไม่ยอมอ่อนน้อมหลังเมืองเชียงใหม่ถูกยึดครองในปี  พระเจ้าตาลูนประทับอยู่ที่เชียงใหม่ และได้ทรงต้อนรับราชทูตจากยะไข่ใน กองทัพพม่าล้อมเมืองฝางอยู่ 8 เดือนจึงเข้ายึดสำเร็จ มังรายกะยอฉะวาเสด็จกลับไปรวมพลกับพระเจ้าตาลูนที่เมืองเชียงใหม่ จากนั้นทั้งสองพระองค์จึงเสด็จออกจากเชียงใหม่ใน โดยแต่งตั้งคนและกองทัพไว้รักษาเมือง

ในรัชสมัยสมเด็จพระเจ้าปราสาททอง เยเรเมียส ฟาน ฟลีตได้เดินทางเข้ามายังอาณาจักรอยุธยาและบันทึกถึงเรื่องราวต่าง ๆ ที่เขาได้รับรู้ ฟาน ฟลีตระบุว่า ในปี  เมืองเชียงใหม่มีผู้ปกครองเป็นพระเจ้าเชียงใหม่ พระเจ้าเชียงใหม่ขับไล่เจ้านครน่านผู้เป็นพระอนุชาเข้ามาในเขตอาณาจักรอยุธยา สมเด็จพระเจ้าปราสาททองจึงทรงยกทัพขึ้นมาตีเชียงใหม่ ทำให้พระเจ้าเชียงใหม่ต้องทิ้งเมืองหนีไป ทำให้กองทัพอยุธยาเปลี่ยนเป้าหมายไปโจมตีนครลาวซึ่งเป็นประเทศราชของเชียงใหม่ การบันทึกของฟาน ฟลีตบ่งชี้ว่า กองทัพอยุธยาพบว่าเมืองเชียงใหม่ที่อยู่ในสภาวะไม่มีผู้ปกครอง ซึ่งสอดคล้องกับบันทึกของเชียงแสน

พญาแสนหลวงถูกกล่าวถึงอีกครั้งโดยพื้นเมืองเชียงแสนในปี  ในการบรรยายว่าเมืองเชียงใหม่เจริญรุ่งเรืองขึ้นมากจากเมื่อปี 

 พญาแสนหลวงในสมัยสมเด็จพระนารายณ์มหาราช 

สงครามระหว่างราชวงศ์หมิงใต้และราชวงศ์ชิงในปี  ทำให้เกิดการรุกรานของจีนฮ่อในพม่าตอนบนและดินแดนโดยรอบ ตำนานล้านนาเชียงใหม่ ใบลานวัดแม่แก้ดหลวงและหนังสือพื้นเมืองเชียงใหม่ ใบลานวัดศรีภุมมาบันทึกว่ากองทัพจีนฮ่อสร้างความกังวลจนพญาแสนหลวงต้องนิมนต์พระสงฆ์มาสวดมนต์ทำพิธีสะเดาะเคราะห์ เมื่อเห็นว่าพม่าไม่สามารถให้ความคุ้มครองเมืองเชียงใหม่ได้ พญาแสนหลวงจึงตัดสินใจสวามิภักดิ์ต่อสมเด็จพระนารายณ์มหาราชแห่งกรุงศรีอยุธยาในปี  สมเด็จพระนารายณ์มหาราชโปรดให้จัดกองทัพขึ้นไปป้องกันเมืองเชียงใหม่ใน ฝ่ายเชียงใหม่หลังจากทราบว่าการรุกรานของจีนฮ่อคลี่คลายแล้วจึงกลับไปสวามิภักดิ์กับพม่าตามเดิม สมเด็จพระนารายณ์มหาราชจึงดำรัสสั่งให้เข้าตีเมืองเชียงใหม่แทน

กองทัพอยุธยาเข้ายึดเมืองเชียงใหม่ได้ในต้นปี  (จ.ศ. 1022 ปลายศก) หรือไม่ช้ากว่า เมืองเชียงใหม่จึงตกเป็นประเทศราชของอยุธยาจนถึงปี  หลังจากพบว่าอยุธยาไม่ประสบความสำเร็จในการตีหัวเมืองมอญพม่า พญาแสนหลวงจึงแข็งเมืองต่ออยุธยา ทำให้อยุธยายกทัพมาตีเมืองเชียงใหม่เป็นครั้งที่ 2 กองทัพอยุธยาตีเมืองเชียงใหม่แตกในวันที่  และโจมตีทัพหนุนจากพม่าที่เพิ่งมาถึงจนล่าถอยกลับไป ชาวเชียงใหม่หลบหนีออกจากเมืองและคอยซุ่มโจมตีกองทัพอยุธยา จนในที่สุดฝ่ายอยุธยาตัดสินใจทิ้งเมืองเชียงใหม่ในปี 

พญาแสนหลวงและชาวล้านนาถูกกวาดต้อนลงไปที่กรุงศรีอยุธยาหลังจากเมืองเชียงใหม่แตก เมื่อพระเจ้าปเยทรงทราบข่าวจากทางเมืองเชียงใหม่ จึงทรงแต่งตั้งให้มีนเยมีนละจอให้เป็นมฺโยะหวู่นตำแหน่งผู้ปกครองเมืองของพม่า หลักฐานล้านนาเรียก เมียวหวุ่น, โมยหวาน, มณีหงวน หรือคำอื่น ๆ ที่ใกล้เคียง () แห่งเชียงใหม่พระองค์ใหม่ในวันที่ 

 การกล่าวถึงในหลักฐานสมัยรัตนโกสินทร์ 

 คำให้การชาวกรุงเก่า 
คำให้การชาวกรุงเก่าเป็นคำให้การของชาวอยุธยาหลังการล่มสลายของอาณาจักรอยุธยา ในสงครามตีเมืองเชียงใหม่ของสมเด็จพระนารายณ์มหาราชในความทรงจำของผู้ให้การ ผู้ปกครองเมืองเชียงใหม่คือพระเจ้าเชียงใหม่ มีพระนามว่า พระเจ้าโพธิสารหรือกุมมามัง เมื่อเมืองเชียงใหม่ถูกตีแตก พระองค์ถูกอาวุธสิ้นพระชนม์
 ตำนานนางกุสาวดี 
พระราชพงศาวดารกรุงสยาม จากต้นฉบับของบริติชมิวเซียมระบุว่า หลังจากตีเมืองเชียงใหม่ได้แล้ว สมเด็จพระนารายณ์มหาราชทรงรับธิดาของพญาแสนหลวงมาเป็นสนม และมีพระโอรสด้วยกัน 1 พระองค์คือสมเด็จพระเจ้าสุริเยนทราธิบดีซึ่งคล้ายคลึงกับตำนานนางกุสาวดีในคำให้การชาวกรุงเก่า ตำนานนางกุสาวดีได้รับการวิจารณ์ว่ามีจุดที่น่าสงสัยและขาดการสนับสนุนจากหลักฐานอื่น

 วรรณกรรมพระยาตรัง 
พญาแสนหลวงได้รับการกล่าวถึงในฐานะ เจ้าเชียงใหม่ ผู้สนทนาโต้ตอบกับศรีปราชญ์เป็นโคลงกวี ซึ่งพระยาตรังได้รวบรวมไว้ในผลงานชื่อ โคลงกวีโบราณ

 ลิลิตพยุหยาตราเพชรพวง 
ชื่อพญาแสนหลวงปรากฏอยู่ในกระบวนพยุหะม้าร่วมกับเจ้าล้านนาจากเมืองต่าง ๆ ที่ถูกกวาดต้อนมายังอยุธยา ในโคลงพยุหยาตราเพชรพวง ซึ่งประพันธ์โดยเจ้าพระยาพระคลัง (หน)

 การตีความตัวตนทางประวัติศาสตร์และข้อขัดแย้ง 
พญาแสนหลวงที่ปรากฏในพระราชพงศาวดาร ฉบับพันจันทนุมาศ (เจิม) ถูกตีความในชั้นหลังว่าเป็นบุคคลเดียวกับเจ้าฟ้าแสนเมืองแห่งเชียงแสน เช่น ในพงศาวดารโยนก และในพงษาวดารเรื่องเรารบพม่า ครั้งกรุงศรีอยุทธยา อย่างไรก็ตาม การตีความดังกล่าวมีข้อขัดแย้งกับหลักฐานต่าง ๆ ดังนี้

 ตำนานพื้นเมืองเชียงใหม่ระบุเกี่ยวกับเจ้าฟ้าแสนเมืองเพียงว่า "เอาพระแสงเมืองเป็นพระยาเชียงแสน แทนได้ 3 ปีเอาเมือเสียอังวะ" (พระแสนเมืองขึ้นครองเมืองเชียงแสน 3 ปีต่อมาเดินทางไปเมืองอังวะ) โดยไม่ได้ระบุว่าเจ้าฟ้าแสนเมืองเคยปกครองเชียงใหม่ พื้นเมืองเชียงแสนบันทึกไปในทำนองเดียวกันว่าเจ้าฟ้าแสนเมืองเป็นผู้ปกครองเมืองเชียงแสน
 พงศาวดารและหลักฐานในสมัยรัตนโกสินทร์บ่งชี้ว่า พญาแสนหลวงถูกกวาดต้อนไปกรุงศรีอยุธยาหลังเมืองเชียงใหม่แตกในปี  ในขณะที่เจ้าฟ้าแสนเมืองยังคงปกครองเมืองเชียงแสนต่อไปจนสิ้นพระชนม์ในปี  และเจ้าฟ้าอินทร์เมืองพระโอรสได้ขึ้นครองเชียงแสนต่อมา

 หมายเหตุ 

 อ้างอิง 

 แหล่งข้อมูลอื่น 

หมวดหมู่:ข้อถกเถียงทางประวัติศาสตร์