รายพระนามเจ้านายไทยที่ทรงลาออกจากฐานันดรศักดิ์

รายพระนามพระบรมวงศานุวงศ์ฝ่ายใน ในราชวงศ์จักรี ที่ได้ขอพระราชทานกราบถวายบังคมลาออกจากฐานันดรศักดิ์แห่งพระราชวงศ์ เพื่อเสกสมรสกับสามัญชน หรือด้วยเหตุผลบางประการ และบางองค์ก็ถูกถอดออกจากฐานันดรศักดิ์ เนื่องจากทรงกระทำความผิด

  ประวัติ 
การอภิเษกสมรสของเจ้านายฝ่ายใน ในสมัยก่อนไม่เป็นที่นิยมมากนัก โดยหลายพระองค์มิได้อภิเษกสมรสตลอดพระชนม์ชีพ เพราะไม่อาจเลือกคู่ครองเองได้ และจะต้องอภิเษกสมรสกับผู้ที่มีฐานันดรศักดิ์สูงกว่า หรือเท่าเทียมกันเท่านั้น แต่ภายหลังการเปลี่ยนแปลงการปกครองจากระบอบสมบูรณาญาสิทธิราชย์เป็นระบอบประชาธิปไตย ซึ่งทำให้โครงสร้าง และระบบระเบียบด้านต่าง ๆ เปลี่ยนแปลงไป โดยเจ้านายฝ่ายในมีสิทธิในการเลือกคู่ครองได้ โดยส่วนมากเป็นหม่อมเจ้าหญิง ได้กราบบังคมลาออกจากฐานันดรศักดิ์แห่งราชวงศ์ เพื่อสมรสกับสามัญชน ตามที่กฎมณเฑียรบาลว่าด้วยการสมรสพระราชวงศ์ แก้ไขเพิ่มเติม พุทธศักราช 2475 มาตรา 4 กล่าวว่า "เจ้าหญิงองค์ใด ถ้าจะทำการสมรสกับผู้อื่น ซึ่งมิใช่เจ้าในพระราชวงศ์ อันเป็นการไม่ต้องด้วยพระราชประเพณีนิยม ท่านว่าต้องกราบถวายบังคมลาออกจากฐานันดรศักดิ์แห่งพระราชวงศ์เสียก่อน"ราชกิจจานุเบกษา, กฎมณเฑียรบาลว่าด้วยการสมรสพระราชวงศ์แก้ไขเพิ่มเติม พุทธศักราช 2475 , เล่ม 49, 11 สิงหาคม พ.ศ. 2475, หน้า 256

 เจ้านายฝ่ายในที่ถวายบังคมลาออกจากฐานันดรศักดิ์
เจ้านายฝ่ายในในราชวงศ์จักรีที่ได้ขอพระราชทานกราบถวายบังคมลาออกจากฐานันดรศักดิ์แห่งพระราชวงศ์

รัชสมัยพระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว
ลำดับพระยศเดิมพระบิดาพระมารดาความสัมพันธ์วันที่ลาออกจากฐานันดรศักดิ์อ้างอิง1หม่อมเจ้าพรรณเพ็ญแข เพ็ญพัฒน์พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหมื่นพิไชยมหินทโรดมหม่อมเจ้าวรรณวิไลย เพ็ญพัฒน์พระราชภาติยะ23 สิงหาคม พ.ศ. 2475ราชกิจจานุเบกษา, ประกาศศาลาว่าการพระราชวัง พระราชวงศ์กราบถวายบังคมลาออกจากฐานันดรศักดิ์แห่งพระราชวงศ์, เล่ม 49, ตอน 0ง, 28 สิงหาคม พ.ศ. 2475, หน้า 1807 2หม่อมเจ้าฉวีวงศ์ รุจจวิชัยพระราชวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้ารุจาวรฉวีหม่อมน้อม รุจจวิชัย ณ อยุธยาพระญาติชั้นพระราชภาติยะ23 สิงหาคม พ.ศ. 2475ราชกิจจานุเบกษา, ประกาศศาลาว่าการพระราชวัง พระราชวงศ์กราบถวายบังคมลาออกจากฐานันดรศักดิ์แห่งพระราชวงศ์, เล่ม 49, ตอน 0ง,  4 กันยายน พ.ศ. 2475, หน้า 1853 3หม่อมเจ้าเกษรสุคนธ์ โตษะณีย์พระเจ้าราชวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าโตสินีไม่ทราบนามพระมารดาพระญาติชั้นพระภคินี20 กันยายน พ.ศ. 2475ราชกิจจานุเบกษา, ประกาศศาลาว่าการพระราชวัง พระราชวงศ์กราบถวายบังคมลาออกจากฐานันดรศักดิ์แห่งพระราชวงศ์, หน้า 49, ตอน0ง, 25 กันยายน พ.ศ. 2475, หน้า 2196 4หม่อมเจ้าสุพรรณโนภาศ กาญจนวิชัยพระราชวรวงศ์เธอ กรมหมื่นชาญไชยบวรยศไม่ทราบนามพระมารดาพระญาติชั้นพระราชภาติยะ6 พฤษภาคม พ.ศ. 2476ราชกิจจานุเบกษา, ประกาศศาลาว่าการพระราชวัง เรื่อง หม่อมเจ้าลาออกจากฐานันดรศักดิ์แห่งพระราชวงศ์เพื่อทำการสมรส, เล่ม 50, ตอน 0ง, 14 พฤษภาคม พ.ศ. 2476, หน้า 449  5หม่อมเจ้าศรีอักษร วรวุฒิพระราชวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าวรวุฒิอาภรณ์ไม่ทราบนามพระมารดาพระญาติชั้นพระราชภาติยะ17 พฤษภาคม พ.ศ. 2476ราชกิจจานุเบกษา, ประกาศศาลาว่าการพระราชวัง เรื่อง หม่อมเจ้าลาออกจากฐานันดรศักดิ์แห่งพระราชวงศ์, เล่ม 50, ตอน 0ง, 21 พฤษภาคม พ.ศ. 2476ล หน้า 495 6หม่อมเจ้าจารุพัตรา อาภากรพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงชุมพรเขตอุดมศักดิ์หม่อมกิม อาภากร ณ อยุธยาพระราชภาติยะ2 สิงหาคม พ.ศ. 2476ราชกิจจานุเบกษา, ประกาศศาลาว่าการพระราชวัง เรื่อง หม่อมเจ้าลาออกจากฐานันดรศักดิ์แห่งพระราชวงศ์, เล่ม 50, ตอน 0 ง, 6 สิงหาคม พ.ศ. 2476, หน้า 1264  

รัชสมัยพระบาทสมเด็จพระปรเมนทรมหาอานันทมหิดล พระอัฐมรามาธิบดินทร
ลำดับพระยศเดิมพระบิดาพระมารดาความสัมพันธ์วันที่ลาออกจากฐานันดรศักดิ์อ้างอิง1หม่อมเจ้าไตรทิพย์สุดา เกษมสันต์พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงพรหมวรานุรักษ์หม่อมอั๋น เกษมสันต์ ณ อยุธยาพระญาติชั้นพระปิตุจฉา26 มีนาคม พ.ศ. 2478ราชกิจจานุเบกษา, ประกาศสำนักพระราชวัง เรื่อง กราบถวายบังคมลาออกจากฐานันดรศักดิ์แห่งพระราชวงศ์, เล่ม 52, ตอน 0ง, 29 มีนาคม พ.ศ. 2478, หน้า 4067 2หม่อมเจ้าศกุนตลา สวัสดิวัตน์สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระสวัสดิวัดนวิศิษฎ์หม่อมเร่ สวัสดิวัตน์ ณ อยุธยาพระญาติชั้นพระปิตุจฉา16 สิงหาคม พ.ศ. 2478ราชกิจจานุเบกษา, ประกาศสำนักพระราชวัง เรื่อง กราบถวายบังคมลาออกจากฐานันดรศักดิ์แห่งพระราชวงศ์ เพื่อทำการสมรส, เล่ม 52, ตอน 0ง, 25 สิงหาคม พ.ศ. 2478, หน้า 1714 3หม่อมเจ้าพิศเพี้ยนแขไข ชยางกูรพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหมื่นพงษาดิศรมหิปหม่อมพร้อม ชยางกูร ณ อยุธยาพระญาติชั้นพระปิตุจฉา28 กันยายน พ.ศ. 2479ราชกิจจานุเบกษา, ประกาศสำนักพระราชวัง, เล่ม 53, ตอน 0ง, 11 ตุลาคม พ.ศ. 2479, หน้า 17694หม่อมเจ้าเกษมเสาวภา เกษมศรีพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหมื่นทิวากรวงษ์ประวัติหม่อมแหวน เกษมศรี ณ อยุธยาพระญาติชั้นพระปิตุจฉา28 ตุลาคม พ.ศ. 24795หม่อมเจ้าศะศิธรพัฒนวดี รัชนีพระราชวรวงศ์เธอ กรมหมื่นพิทยาลงกรณ์หม่อมพัฒน์ รัชนี ณ อยุธยาพระญาติชั้นพระภคินี30 พฤศจิกายน พ.ศ. 24796หม่อมเจ้าพรพิลาศ ดิศกุลสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพหม่อมแสง ดิศกุล ณ อยุธยาพระญาติชั้นพระปิตุจฉา24 เมษายน พ.ศ. 2480ราชกิจจานุเบกษา, ประกาศสำนักพระราชวัง เรื่อง กราบถวายบังคมลาออกจากฐานันดรศักดิ์แห่งพระราชวงศ์, เล่ม 54, ตอน ง, 10 พฤษภาคม พ.ศ. 2480ล หน้า 2637หม่อมเจ้าชัชวาลย์ โตษะณีย์พระเจ้าราชวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าโตสินีไม่ทราบนามพระมารดาพระญาติชั้นพระปิตุจฉา31 เมษายน พ.ศ. 24808หม่อมเจ้ากริณานฤมล สุริยงพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหมื่นไชยาศรีสุริโยภาสหม่อมสวง สุริยง ณ อยุธยาพระภคินี11 พฤษภาคม พ.ศ. 2481ราชกิจจานุเบกษา, ประกาศสำนักพระราชวัง เรื่อง หม่อมเจ้ากริณานฤมล สุริยง กราบถวายบังคมลาออกจากฐานันดรศักดิ์แห่งพระราชวงศ์เพื่อทำการสมรส, เล่ม 55, ตอน ง, 23 พฤษภาคม พ.ศ. 2481, หน้า 446 9หม่อมเจ้าฤดีวรวรรณ วรวรรณพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระนราธิปประพันธ์พงศ์หม่อมสุ่น วรวรรณ ณ อยุธยาพระญาติชั้นพระปิตุจฉา2 พฤศจิกายน พ.ศ. 2481ราชกิจจานุเบกษา, ประกาศสำนักพระราชวัง เรื่อง หม่อมเจ้าฤดีวรวรรณ วรวรรณ กราบถวายบังคมลาออกจากฐานันดรศักดิ์แห่งพระราชวงศ์ เพื่อทำการสมรส, เล่ม 55, ตอน ง, 7 พฤศจิกายน พ.ศ. 2481, หน้า 2753 10หม่อมเจ้ารำไพศรีสอางค์ รพีพัฒน์พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงราชบุรีดิเรกฤทธิ์หม่อมราชวงศ์สอางค์ เทวกุลพระภคินี11 สิงหาคม พ.ศ. 2482ราชกิจจานุเบกษา, ประกาศสำนักพระราชวัง เรื่อง หม่อมเจ้ารำไพศรีสอางค์ รพีพัฒน์ กราบถวายบังคมลาออกจากฐานันดรศักดิ์, เล่ม 56, ตอน 0 ง, 21 สิงหาคม พ.ศ. 2482, หน้า 1465 11หม่อมเจ้าสุเลสลัลเวง สวัสดิวัตน์สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระสวัสดิวัดนวิศิษฎ์หม่อมเร่ สวัสดิวัตน์ ณ อยุธยาพระญาติชั้นพระปิตุจฉา23 สิงหาคม พ.ศ. 2482ราชกิจจานุเบกษา, ประกาศสำนักพระราชวัง เรื่อง หม่อมเจ้ากราบถวายบังคมลาออกจากฐานันดรศักดิ์, เล่ม  56, ตอน 0ง, 28 สิงหาคม พ.ศ. 2482ล หน้า 1523 12หม่อมเจ้าบวรวิจิตร สุทัศนีย์พระราชวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าสุทัศนนิภาธรหม่อมผัน สุทัศนีย์ ณ อยุธยาพระญาติชั้นพระภคินี28 กันยายน พ.ศ. 2482ราชกิจจานุเบกษา, ประกาศสำนักพระราชวัง เรื่อง หม่อมเจ้ากราบถวายบังคมลาออกจากฐานันดรศักดิ์, เล่ม 56, ตอน 0ง, 9 ตุลาคม พ.ศ. 2482, หน้า 2124 13หม่อมเจ้าศิริมาบังอร อาภากรพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงชุมพรเขตอุดมศักดิ์หม่อมแฉล้ม อาภากร ณ อยุธยาพระภคินี20 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2483ราชกิจจานุเบกษา, ประกาศสำนักพระราชวัง เรื่อง ลาออกจากฐานันดรศักดิ์แห่งพระราชวงศ์, เล่ม 56, ตอน 0ง, 26 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2482, หน้า 3463 14หม่อมเจ้าจิตรจง จักรพันธุ์พระเจ้าวรวงศ์เธอ กรมหมื่นอนุพงษ์จักรพรรดิ์หม่อมลำไย จักรพันธุ์ ณ อยุธยาพระญาติชั้นพระภคินี27 มีนาคม พ.ศ. 2483ราชกิจจานุเบกษา, ประกาศสำนักพระราชวัง เรื่อง กราบถวายบังคมลาออกจากฐานันดรศักดิ์, เล่ม 57, ตอน 0ง, 2 เมษายน พ.ศ. 2483, หน้า 94 15หม่อมเจ้าอภิลาช จักรพันธุ์พระเจ้าวรวงศ์เธอ กรมหมื่นอนุพงษ์จักรพรรดิ์หม่อมโป๊ จักรพันธุ์ ณ อยุธยาพระญาติชั้นพระภคินี4 มิถุนายน พ.ศ. 2483ราชกิจจานุเบกษา, ประกาศสำนักพระราชวัง เรื่อง ลาออกจากฐานันดรศักดิ์แห่งพระราชวงศ์, เล่ม 57, ตอน 0ง, 11 มิถุนายน พ.ศ. 2483, หน้า 789 16หม่อมเจ้าจิตร์บรรจง กิติยากรพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระจันทบุรีนฤนาถหม่อมเจ้าอับศรสมาน กิติยากรพระภคินี16 พฤษภาคม พ.ศ. 2484ราชกิจจานุเบกษา, ประกาศสำนักพระราชวัง เรื่อง ลาออกจากฐานันดรศักดิ์แห่งพระราชวงศ์, เล่ม 58, ตอน 0 ง, 27 พฤษภาคม พ.ศ. 2484,หน้า 1595 17หม่อมเจ้าชัชวาลย์ฉวี สุทัศนีย์พระราชวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าสุทัศนนิภาธรหม่อมผัน สุทัศนีย์ ณ อยุธยาพระญาติชั้นพระภคินี2 กันยายน พ.ศ. 2484ราชกิจจานุเบกษา, ประกาศสำนักพระราชวัง เรื่อง กราบถวายบังคมลาออกจากฐานันดรศักดิ์แห่งพระราชวงศ์, เล่ม 58, ตอน 0 ง, 9 กันยายน พ.ศ. 2484, หน้า 2872 18หม่อมเจ้าสลักทองนูน ทองใหญ่พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงประจักษ์ศิลปาคมหม่อมนวม ทองใหญ่ ณ อยุธยาพระญาติชั้นพระปิตุจฉา18 ธันวาคม พ.ศ. 2484ราชกิจจานุเบกษา, ประกาศสำนักพระราชวัง เรื่อง ลาออกจากฐานันดรศักดิ์แห่งพระราชวงศ์, เล่ม 58, ตอน 0 ง, 30 ธันวาคม พ.ศ. 2484, หน้า 5046 19หม่อมเจ้าอำไพพิลาศ กัลยาณวงศ์พระราชวรวงศ์เธอ กรมหมื่นกวีพจน์สุปรีชาหม่อมผิน กัลยาณวงศ์ ณ อยุธยาพระญาติชั้นพระภคินี7 เมษายน พ.ศ. 2485ราชกิจจานุเบกษา, ประกาศสำนักพระราชวัง เรื่อง ลาออกจากฐานันดรศักดิ์แห่งพระราชวงศ์, เล่ม 59, ตอน 26 ง, 15 เมษายน พ.ศ. 2485, หน้า 1032 20หม่อมเจ้าอรอำไพ เกษมสันต์พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงพรหมวรานุรักษ์หม่อมทองสุก เกษมสันต์ ณ อยุธยาพระญาติชั้นพระปิตุจฉา15 พฤษภาคม พ.ศ. 2485ราชกิจจานุเบกษา, ประกาศสำนักพระราชวัง เรื่อง ลาออกจากฐานันดรศักดิ์แห่งพระราชวงศ์, เล่ม 59, ตอน 34 ง, 26 พฤษภาคม พ.ศ. 2485, หน้า 1433 21หม่อมเจ้าสุริยนันทนา สุริยงพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหมื่นไชยาศรีสุริโยภาสหม่อมเรณี สุริยง ณ อยุธยาพระภคินี5 กันยายน พ.ศ. 2485ราชกิจจานุเบกษา, ประกาศสำนักพระราชวัง เรื่อง ลาออกจากฐานันดรศักดิ์, เล่ม 59, ตอน 60ง, 15 กันยายน พ.ศ. 2485, หน้า 2099 22หม่อมเจ้าคันธรสรังษี รพีพัฒน์พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงราชบุรีดิเรกฤทธิ์หม่อมแดง รพีพัฒน์ ณ อยุธยาพระภคินี18 มกราคม พ.ศ. 2486ราชกิจจานุเบกษา, ประกาศสำนักพระราชวัง เรื่อง ลาออกจากฐานันดรศักดิ์แห่งพระราชวงศ์, เล่ม 60, ตอน 13 ง, 2 มีนาคม พ.ศ. 2486, หน้า 778 23หม่อมเจ้าเราหินาวดี ดิศกุลสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพหม่อมแสง ดิศกุล ณ อยุธยาพระญาติชั้นพระปิตุจฉา18 มกราคม พ.ศ. 248624หม่อมเจ้าสุมณีนงเยาว์ ดิศกุลสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพหม่อมลำดวน ดิศกุล ณ อยุธยาพระญาติชั้นพระปิตุจฉา9 พฤษภาคม พ.ศ. 248725หม่อมเจ้าศิริอัจฉรา จักรพันธุ์พระเจ้าวรวงศ์เธอ กรมหมื่นอนุพงษ์จักรพรรดิ์หม่อมลำไย จักรพันธุ์ ณ อยุธยาพระญาติชั้นพระภคินี11 กรกฎาคม พ.ศ. 2487ราชกิจจานุเบกษา, ประกาศสำนักพระราชวัง เรื่อง ลาออกจากฐานันดรศักดิ์, เล่ม 61, ตอน 42 ง, 18 กรกฎาคม พ.ศ. 2487, หน้า 1411 26สมเด็จพระเจ้าพี่นางเธอ เจ้าฟ้ากัลยาณิวัฒนาสมเด็จพระมหิตลาธิเบศร อดุลยเดชวิกรม พระบรมราชชนกสมเด็จพระศรีนครินทราบรมราชชนนีพระโสทรเชษฐภคินี11 กรกฎาคม พ.ศ. 248727หม่อมเจ้ามัทรีโสภณนา สวัสดิวัตน์สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระสวัสดิวัดนวิศิษฎ์หม่อมเจ้าฉวีวิลัย สวัสดิวัตน์พระญาติชั้นพระปิตุจฉา16 สิงหาคม พ.ศ. 2487ราชกิจจานุเบกษา, ประกาศสำนักพระราชวัง เรื่อง ลาออกจากฐานันดรศักดิ์, เล่ม 61, ตอน 51 ง, 22 สิงหาคม พ.ศ. 2487ล หน้า 1662 28หม่อมเจ้าเริงจิตร์แจรง อาภากรพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงชุมพรเขตรอุดมศักดิ์หม่อมกิม อาภากร ณ อยุธยาพระภคินี1 กันยายน พ.ศ. 2487ราชกิจจานุเบกษา, ประกาศสำนักพระราชวัง เรื่อง ลาออกจากฐานันดรศักดิ์, เล่ม 61, ตอน 57ง,  12 กันยายน พ.ศ. 2487, หน้า 1798 29หม่อมเจ้าจารุลักษณ์กัลยาณี รังสิตสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาชัยนาทนเรนทรหม่อมเอลีซาเบท รังสิต ณ อยุธยาพระภคินี28 มิถุนายน พ.ศ. 2488ราชกิจจานุเบกษา, ประกาศสำนักพระราชวัง เรื่อง ลาออกจากฐานันดรศักดิ์ (หม่อมเจ้าจารุลักษณ์กัลยาณี รังสิต), เล่ม 62, ตอน 39ง, 24 กรกฎาคม พ.ศ. 2488ล หน้า 1113 30หม่อมเจ้าประไพพงษ์ ชยางกูรพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหมื่นพงษาดิศรมหิปหม่อมถม ชยางกูร ณ อยุธยาพระญาติชั้นพระปิตุจฉา8 สิงหาคม พ.ศ. 2488ราชกิจจานุเบกษา, ประกาศสำนักพระราชวัง เรื่อง ลาออกจากฐานันดรศักดิ์ (หม่อมเจ้าประไพพงษ์ ชยางกูร), เล่ม 62, ตอน 46 ง, 28 สิงหาคม พ.ศ. 2488ล หน้า 1301 31หม่อมเจ้าสวรรณา ภาณุพันธุ์พระเจ้าวรวงศ์เธอ กรมหมื่นภาณุพงศ์พิริยเดชหม่อมแผ่ว ภาณุพันธุ์ ณอยุธยาพระญาติชั้นพระภคินี2 เมษายน พ.ศ. 2489ราชกิจจานุเบกษา, ประกาศสำนักพระราชวัง เรื่อง ลาออกจากฐานันดรศักดิ์, เล่ม 63, ตอน 23 ง, 16 เมษายน พ.ศ. 2489, หน้า 547 32หม่อมเจ้าโสมกานดา จันทรทัตพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหมื่นวิวิธวรรณปรีชาหม่อมอาบ จันทรทัต ณ อยุธยาพระญาติชั้นพระภคินี14 พฤษภาคม พ.ศ. 2489

รัชสมัยพระบาทสมเด็จพระมหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร
ลำดับพระยศเดิมพระบิดาพระมารดาความสัมพันธ์วันที่ลาออกจากฐานันดรศักดิ์อ้างอิง1หม่อมเจ้าลำนักเนตร์ จักรพันธุ์พระเจ้าวรวงศ์เธอ กรมหมื่นอนุพงษ์จักรพรรดิ์หม่อมลิ้นจี่ จักรพันธุ์ ณ อยุธยาพระญาติชั้นพระภคินี21 กรกฎาคม พ.ศ. 2489ราชกิจจานุเบกษา, ประกาศสำนักพระราชวัง เรื่อง ลาออกจากฐานันดรศักดิ์ , เล่ม 63, ตอน 53 ง, 6 สิงหาคม พ.ศ. 2489, หน้า 1075 2หม่อมเจ้าพงศ์กวี กัลยาณวงศ์พระราชวรวงศ์เธอ กรมหมื่นกวีพจน์สุปรีชาหม่อมผิน กัลยาณวงศ์ ณ อยุธยาพระญาติชั้นพระภคินี15 มกราคม พ.ศ. 2490ราชกิจจานุเบกษา, ประกาศสำนักพระราชวัง เรื่อง ลาออกจากฐานันดรศักดิ์, เล่ม 64, ตอน 7 ง, 4 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2490, หน้า 188 3หม่อมเจ้าวิสาขานุจฉวี สวัสดิวัตน์สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระสวัสดิวัดนวิศิษฎ์หม่อมเจ้าฉวีวิลัย สวัสดิวัตน์พระญาติชั้นพระปิตุจฉา24 ตุลาคม พ.ศ. 2490ราชกิจจานุเบกษา, ประกาศสำนักพระราชวัง เรื่อง ลาออกจากฐานันดรศักดิ์, เล่ม 64, ตอน 52 ง, 4 พฤศจิกายน พ.ศ. 2490, หน้า 2850 4หม่อมเจ้าฉัตรสุดา ฉัตรชัยพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระกำแพงเพชรอัครโยธินเจ้าลดาคำ ณ เชียงใหม่พระภคินี8 มีนาคม พ.ศ. 2493ราชกิจจานุเบกษา, ประกาศสำนักพระราชวัง ที่ 1/2493 เรื่อง กราบถวายบังคมลาออกจากฐานันดรศักดิ์, เล่ม 67, ตอน 16 ง, 21 มีนาคม พ.ศ. 2493ล หน้า 1303 5หม่อมเจ้าส่งรัศมี จักรพันธุ์พระเจ้าวรวงศ์เธอ กรมหมื่นอนุพงษ์จักรพรรดิ์หม่อมลำไย จักรพันธุ์ ณ อยุธยาพระญาติชั้นพระภคินี31 กรกฎาคม พ.ศ. 2494ราชกิจจานุเบกษา, ประกาศสำนักพระราชวัง ที่ 1/2494 เรื่อง กราบถวายบังคมลาออกจากฐานันดรศักดิ์เพื่อทำการสมรส, เล่ม 68, ตอน 52 ง, 14 สิงหาคม พ.ศ. 2494, หน้า 3329 6หม่อมเจ้าอรอุษา จักรพันธุ์พระเจ้าวรวงศ์เธอ กรมหมื่นอนุพงษ์จักรพรรดิ์หม่อมลำไย จักรพันธุ์ ณ อยุธยาพระญาติชั้นพระภคินี6 สิงหาคม พ.ศ. 2495ราชกิจจานุเบกษา, ประกาศสำนักพระราชวัง เรื่อง พระราชทานพระบรมราชานุญาตให้ลาออกจากฐานันดรศักดิ์แห่งพระราชวงศ์, เล่ม 69, ตอน 51 ง, 19 สิงหาคม พ.ศ. 2495ล หน้า 2570 7พระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าอินทุรัตนาสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้าบริพัตรสุขุมพันธุ์ กรมพระนครสวรรค์วรพินิตหม่อมสมพันธุ์ บริพัตร ณ อยุธยาพระภคินี4 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2496ราชกิจจานุเบกษา, ประกาศสำนักพระราชวัง ที่ 1/2496 เรื่อง พระราชทานพระบรมราชานุญาตให้ลาออกจากฐานันดรศักดิ์แห่งพระราชวงศ์, เล่ม 70, ตอน 15 ง, 24 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2496, หน้า 755 8หม่อมเจ้าเฟื่องฉัตร ฉัตรชัยพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระกำแพงเพชรอัครโยธินหม่อมบัวผัด ฉัตรชัย ณ อยุธยาพระภคินี31 มีนาคม พ.ศ. 2498ราชกิจจานุเบกษา, ประกาศสำนักพระราชวัง ที่ 1/2498 เรื่อง พระราชทานพระบรมราชานุญาตให้ลาออกจากฐานันดรศักดิ์แห่งพระราชวงศ์ (หม่อมเจ้าเฟื่องฉัตร ฉัตรชัย), เล่ม 72, ตอน 30 ง, 26 เมษายน พ.ศ. 2498, เล่ม 932 9หม่อมเจ้ารังษีนภดล ยุคลพระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าภาณุพันธุ์ยุคลหม่อมหลวงสร้อยระย้า ยุคลพระญาติชั้นพระราชภาติยะ10 เมษายน พ.ศ. 2499ราชกิจจานุเบกษา,ประกาศสำนักพระราชวัง ที่ 2/2499 เรื่อง พระราชทานพระบรมราชานุญาตให้ลาออกจากฐานันดรศักดิ์แห่งพระราชวงศ์ (หม่อมเจ้ารังษีนภดล ยุคล), เล่ม 73, ตอน 59 ง, 31 กรกฎาคม พ.ศ. 2499 หน้า 2125 10หม่อมเจ้าพันธุ์สวลี ยุคลพระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าภาณุพันธุ์ยุคลหม่อมหลวงสร้อยระย้า ยุคลพระญาติชั้นพระราชภาติยะ10 เมษายน พ.ศ. 249911หม่อมเจ้าหิรัญฉัตร ฉัตรชัยพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระกำแพงเพชรอัครโยธินหม่อมจำลอง ฉัตรชัย ณ อยุธยาพระภคินี1 พฤษภาคม พ.ศ. 2499ราชกิจจานุเบกษา, ประกาศสำนักพระราชวัง ที่ 4/2499 เรื่อง พระราชทานพระบรมราชานุญาตให้ลาออกจากฐานันดรศักดิ์แห่งพระราชวงศ์ (หม่อมเจ้าหญิงหิรัญฉัตร ฉัตรชัย), เล่ม 73, ตอน 44 ง, 29 พฤษภาคม พ.ศ. 2499ล หน้า 1557 12หม่อมเจ้าวุฒิเฉลิม วุฒิชัยพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงสิงหวิกรมเกรียงไกรหม่อมประพันธ์ วุฒิชัย ณ อยุธยาพระภคินี14 กรกฎาคม พ.ศ. 2499ราชกิจจานุเบกษา, ประกาศสำนักพระราชวัง ที่ 4/2499 เรื่อง พระราชทานพระบรมราชานุญาตให้ลาออกจากฐานันดรศักดิ์แห่งพระราชวงศ์ (หม่อมเจ้าหญิงวุฒิเฉลิม วุฒิชัย), เล่ม 73, ตอน 61 ง, 7 สิงหาคม พ.ศ. 2499, หน้า 2222 13หม่อมเจ้าอมิตดา สวัสดิวัตน์สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระสวัสดิวัดนวิศิษฎ์หม่อมเร่ สวัสดิวัตน์ ณ อยุธยาพระญาติชั้นพระปิตุจฉา17 สิงหาคม พ.ศ. 2499ราชกิจจานุเบกษา, ประกาศสำนักพระราชวัง ที่ 6/2499 เรื่อง พระราชทานพระบรมราชานุญาตให้ลาออกจากฐานันดรศักดิ์แห่งพระราชวงศ์ (หม่อมเจ้าอมิตตา สวัสดิวัตน์), เล่ม 73, ตอน 72 ง, 11 กันยายน พ.ศ. 2499, หน้า 2602 14หม่อมเจ้าวุฒิสวาท วุฒิชัยพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงสิงหวิกรมเกรียงไกรหม่อมประพันธ์ วุฒิชัย ณ อยุธยาพระภคินี8 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2500ราชกิจจานุเบกษา, ประกาศสำนักพระราชวัง ที่ 2/2500 เรื่อง พระราชทานพระบรมราชานุญาตให้ลาออกจากฐานันดรศักดิ์แห่งพระราชวงศ์, เล่ม 74, ตอน 23 ง, 5 มีนาคม พ.ศ. 2500,หน้า 667 15หม่อมเจ้าวุฒิวิฑู วุฒิชัยพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงสิงหวิกรมเกรียงไกรหม่อมประพันธ์ วุฒิชัย ณ อยุธยาพระภคินี8 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 250016หม่อมเจ้าพันธุ์วโรภาส ภาณุพันธุ์พระเจ้าวรวงศ์เธอ กรมหมื่นภาณุพงศ์พิริยเดชหม่อมมาลี ภาณุพันธุ์ ณ อยุธยาพระญาติชั้นพระภคินี31 มีนาคม พ.ศ. 2501ราชกิจจานุเบกษา, ประกาศสำนักพระราชวัง ที่ 1/2501 เรื่อง พระราชทานพระบรมราชานุญาตให้ลาออกจากฐานันดรศักดิ์แห่งพระราชวงศ์, เล่ม 75, ตอน 32 ง, 22 เมษายน พ.ศ. 2501, หน้า 1354 17หม่อมเจ้าประภาพันธุ์ ภาณุพันธุ์พระเจ้าวรวงศ์เธอ กรมหมื่นภาณุพงศ์พิริยเดชหม่อมมาลี ภาณุพันธุ์ ณ อยุธยาพระญาติชั้นพระภคินี16 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2504ราชกิจจานุเบกษา, ประกาศสำนักพระราชวัง ที่ 1/2504 เรื่อง พระราชทานพระบรมราชานุญาตให้ลาออกจากฐานันดรศักดิ์พระราชวงศ์, เล่ม 78, ตอน 23 ง, 14 มีนาคม พ.ศ. 2504, หน้า 692 18หม่อมเจ้าภุมรีภิรมย์ ยุคลพระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าอนุสรมงคลการฟองจันทร์ ศิริวัติพระญาติชั้นพระราชภาติยะ1 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2506ราชกิจจานุเบกษา, ประกาศสำนักพระราชวัง ที่ 1/2506 เรื่อง พระราชทานพระบรมราชานุญาตให้ลาออกจากฐานันดรศักดิ์แห่งพระราชวงศ์, เล่ม 80, ตอน 21 ง, 5 มีนาคม พ.ศ. 2506, หน้า 634 19หม่อมเจ้าปัทมนรังษี ยุคลพระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าอนุสรมงคลการหม่อมอุบล ยุคล ณ อยุธยาพระญาติชั้นพระราชภาติยะ29 มกราคม พ.ศ. 250820หม่อมเจ้าจันทรจรัสศรี ยุคลพระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าอนุสรมงคลการฟองจันทร์ ศิริวัติพระญาติชั้นพระราชภาติยะตุลาคม พ.ศ. 250821หม่อมเจ้ามาลินีมงคล ยุคลพระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าอนุสรมงคลการหม่อมอุบล ยุคล ณ อยุธยาพระญาติชั้นพระราชภาติยะสิงหาคม พ.ศ. 251222สมเด็จพระเจ้าลูกเธอ เจ้าฟ้าอุบลรัตนราชกัญญา สิริวัฒนาพรรณวดีพระบาทสมเด็จพระมหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตรสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวงพระราชธิดา25 กรกฎาคม พ.ศ. 2515ราชกิจจานุเบกษา, ประกาศพระบรมราชโองการ เรื่อง ลาออกจากฐานันดรศักดิ์, เล่ม 89, ตอน 112 ก ฉบับพิเศษ, 25 กรกฎาคม พ.ศ. 2515, หน้า 123หม่อมเจ้าศรีสว่างวงศ์ ยุคลพระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าเฉลิมพลฑิฆัมพรหม่อมทองแถม ยุคล ณ อยุธยาพระญาติชั้นพระราชภาติยะ27 ธันวาคม พ.ศ. 2521ราชกิจจานุเบกษา, ประกาศสำนักพระราชวัง เรื่อง พระราชทานพระบรมราชานุญาตให้ลาออกจากฐานันดรศักดิ์แห่งพระราชวงศ์ หม่อมเจ้าศรีสว่างวงศ์ ยุคล, เล่ม  96, ตอน 18 ง, 13 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2522ล หน้า 587 24สมเด็จพระเจ้าลูกเธอ เจ้าฟ้าจุฬาภรณวลัยลักษณ์ อัครราชกุมารีพระบาทสมเด็จพระมหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตรสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวงพระราชธิดา12 ตุลาคม พ.ศ. 2524ราชกิจจานุเบกษา, ประกาศพระบรมราชโองการ เรื่อง สมเด็จพระเจ้าลูกเธอ เจ้าฟ้าจุฬาภรณวลัยลักษณ์ อัครราชกุมารี ทรงเสกสมรส, เล่ม 98, ตอน 171 ฉบับพิเศษ, 15 ตุลาคม พ.ศ. 2524, หน้า 125หม่อมเจ้าภานุมา ยุคลพระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าภาณุพันธุ์ยุคลหม่อมไฉไล ยุคล ณ อยุธยาพระญาติชั้นพระราชภาติยะ19 ธันวาคม พ.ศ. 255226พระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าศรีรัศมิ์ พระวรชายาฯอภิรุจ สุวะดีวันทนีย์ สุวะดีอดีตพระสุณิสา11 ธันวาคม พ.ศ. 2557

เจ้านายที่ถูกถอดออกจากฐานันดรศักดิ์ 
เจ้านายในราชวงศ์จักรี ที่ถูกถอดออกจากฐานันดรศักดิ์แห่งพระราชวงศ์

ลำดับพระยศเดิมพระบิดาพระมารดาความสัมพันธ์สาเหตุวันที่ถูกถอดออกจากฐานันดรศักดิ์อ้างอิงรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช|-
| 1
| พระเจ้าราชวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าลำดวน
| rowspan="2" | สมเด็จพระบวรราชเจ้ามหาสุรสิงหนาท
| เจ้าจอมมารดาขะ
| rowspan="2" | พระราชภาติยะ
| rowspan="2" | ประทุษร้ายพระมหากษัตริย์
| rowspan="2" | 17 มกราคม พ.ศ. 2347
| rowspan="2" | 
|-
| 2
| พระเจ้าราชวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าอินทปัต
| เจ้าจอมมารดาตัน
|-
! colspan="8" |รัชสมัยพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย 3 สมเด็จพระเจ้าหลานเธอ เจ้าฟ้าธรรมาธิเบศร กรมขุนกษัตรานุชิต สมเด็จพระเจ้ากรุงธนบุรี สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้าฉิมใหญ่ พระราชภาคิไนย กบฏต่อราชบัลลังก์ กันยายน พ.ศ. 2352 4 หม่อมเจ้าใหญ่ อภัยกุล หม่อมเหม็น ไม่ทราบนามพระมารดา พระญาติชั้นพระราชนัดดา 5 หม่อมเจ้าตลับ อภัยกุล เชื้อสายของกบฏ 6 หม่อมเจ้าป้อม อภัยกุล 7 หม่อมเจ้าสุวรรณ อภัยกุล กบฏต่อราชบัลลังก์ 8 หม่อมเจ้ายี่สุ่น อภัยกุล เชื้อสายของกบฏ 9 หม่อมเจ้าหนูเผือก อภัยกุล กบฏต่อราชบัลลังก์ 10 หม่อมเจ้าสวัสดิ์ อภัยกุล 11 หม่อมเจ้าสาลี อภัยกุล เชื้อสายของกบฏ 12 หม่อมเจ้าสารภี อภัยกุล 13 หม่อมเจ้าเล็ก อภัยกุล กบฏต่อราชบัลลังก์ 14 หม่อมเจ้ามุ้ย อภัยกุล เชื้อสายของกบฏ 15 หม่อมเจ้าแดง อภัยกุล กบฏต่อราชบัลลังก์ 16 หม่อมเจ้าไม่ปรากฏพระนาม เชื้อสายของกบฏ 17 หม่อมเจ้าหอ อภัยกุล 18 หม่อมเจ้าน้อย อภัยกุลรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว|-
| 19
| พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงรักษ์รณเรศ
| พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช
| เจ้าจอมมารดาน้อยแก้ว
| พระปิตุลา
| กบฏต่อราชบัลลังก์
| rowspan="12" | สมัยรัชกาลที่ 3
| ภาณุพันธุวงศ์วรเดช, สมเด็จฯ เจ้าฟ้า กรมพระยา. เรื่องเดิม, หน้า 117-118.
|-
| 20
| หม่อมเจ้านิลบน พึ่งบุญ
| rowspan="11" | หม่อมไกรสร
| rowspan="11" | ไม่ทราบนามพระมารดา
| rowspan="3" | พระภคินี
| rowspan="11" | เชื้อสายของกบฏ
| 
|-
| 21
| หม่อมเจ้าอุบลรัศมี พึ่งบุญ
| 
|-
| 22
| หม่อมเจ้าขนิษฐา พึ่งบุญ
| 
|-
| 23
| หม่อมเจ้าสิงหรา พึ่งบุญ
| rowspan="3" | พระภาดา
| 
|-
| 24
| หม่อมเจ้ากรุง พึ่งบุญ
| 
|-
| 25
| หม่อมเจ้านก พึ่งบุญ
| 
|-
| 26
| หม่อมเจ้าบุษบง พึ่งบุญ
| rowspan="2" | พระภคินี
| 
|-
| 27
| หม่อมเจ้าไม่ปรากฎนาม
| 
|-
| 28
| หม่อมเจ้าเผือก พึ่งบุญ
| rowspan="3" | พระภาดา
| 
|-
| 29
| หม่อมเจ้าโกเมศ พึ่งบุญ
| 
|-
| 30
| หม่อมเจ้าอำพล พึ่งบุญ
| 
|-
! colspan="8" |รัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว 31 พระเจ้าพี่นางเธอ พระองค์เจ้ายิ่งเยาวลักษณ์ อรรคราชสุดา พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เจ้าจอมมารดาแพ พระเชษฐภคินีต่างพระมารดา มีความสัมพันธ์เชิงชู้สาวกับสามัญชน 21 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2429 เอนก นาวิกมูล. หญิงชาวสยาม. พิมพ์ครั้งที่ 2. กรุงเทพฯ : แสงดาว, 2547, หน้า 115 32 หม่อมเจ้าออน เรณุนันท์ พระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าเรณู หม่อมราชวงศ์อิ่ม เรณุนันท์ พระภคินี ขายตนเป็นทาส ราว พ.ศ. 2435 วีระยุทธ ปีสาลี (8 มิถุนายน 2559). "บันทึกรักท่านหญิง : ความรักและการแต่งงานของเจ้านายสตรีหลัง พ.ศ. 2475". ศิลปวัฒนธรรม (37:8), หน้า 78 33 หม่อมเจ้าแฝง นันทิศักดิ์ พระเจ้าราชวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าเริงคนอง ไม่ทราบนามพระมารดา พระญาติชั้นพระภคินี รัชสมัยพระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว|-
| 34
| หม่อมเจ้าอุบลพรรณี วรวรรณ
| พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระนราธิปประพันธ์พงศ์
| หม่อมผัน วรวรรณ ณ อยุธยา
| พระภคินี
| สมรสโดยมิได้ขอพระบรมราชานุญาต
| 2 สิงหาคม พ.ศ. 2477
| 
|-
! colspan="8" |รัชสมัยพระบาทสมเด็จพระปรเมนทรมหาอานันทมหิดล พระอัฐมรามาธิบดินทร 35 หม่อมเจ้าจันทร์เจริญ รัชนี พระราชวรวงศ์เธอ กรมหมื่นพิทยาลงกรณ์ หม่อมพัฒน์ รัชนี ณ อยุธยา พระญาติชั้นพระภคินี สมรสโดยมิได้ขอพระบรมราชานุญาต 10 มิถุนายน พ.ศ. 2481 ราชกิจจานุเบกษา, ประกาศสำนักพระราชวัง เรื่อง ถอดหม่อมเจ้าจันทรเจริญ รัชนี ออกจากฐานันดรศักดิ์แห่งพระราชวงศ์, เล่ม  55, ตอน ง, 20 มิถุนายน พ.ศ. 2481, หน้า 797 36 พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมขุนชัยนาทนเรนทร พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เจ้าจอมมารดาหม่อมราชวงศ์เนื่อง พระปิตุลา มีส่วนร่วมในการกบฏ 25 พฤศจิกายน พ.ศ. 2482 รัชสมัยพระบาทสมเด็จพระมหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร'' 37 หม่อมเจ้าจุฑาวัชร มหิดล พระบาทสมเด็จพระวชิรเกล้าเจ้าอยู่หัว สุจาริณี วิวัชรวงศ์ พระราชนัดดา การหย่าของพระบิดาและพระมารดา 13 มกราคม พ.ศ. 2540 38 หม่อมเจ้าวัชเรศร มหิดล 39 หม่อมเจ้าจักรีวัชร มหิดล 40 หม่อมเจ้าวัชรวีร์ มหิดล

 ดูเพิ่ม 
 พระยศเจ้านายไทย
 การเฉลิมพระยศเจ้านาย
 รายพระนามเจ้านายที่ได้รับการเฉลิมพระยศในสมัยกรุงรัตนโกสินทร์

 อ้างอิง 

 หนังสือสำหรับค้นคว้าเพิ่มเติม 
 กัลยาณิวัฒนา, สมเด็จพระเจ้าพี่นางเธอ กรมหลวงนราธิวาสราชนครินทร์ เจ้าฟ้า. มหามกุฎราชสันตติวงศ์ พระนามพระราชโอรสธิดา พระราชนัดดา. กรุงเทพฯ : อมรินทร์พริ้นติง แอนด์ พับลิชชิ่ง, 2547.
 กัลยาณิวัฒนา, สมเด็จพระเจ้าพี่นางเธอ กรมหลวงนราธิวาสราชนครินทร์ เจ้าฟ้า. จุฬาลงกรณราชสันตติวงศ์ พระนามพระราชโอรส พระราชธิดา และพระราชนัดดา. กรุงเทพฯ : บรรณกิจ 1991, 2548.
 ไฟน์สโตน, เจฟฟรีย์. จุฬาลงกรณราชสันตติวงศ์ พระบรมราชวงศ์แห่งประเทศไทย. กรุงเทพฯ : พิษณุโลกการพิมพ์, 2532.
 วีระยุทธ ปีสาลี. "'แม่ค้าศักดินา' : การปรับตัวสู่การประกอบอาชีพของเจ้านายสตรีหลังการเปลี่ยนแปลงการปกครอง พ.ศ. 2475," ศิลปวัฒนธรรม 36, 10 (สิงหาคม 2558), หน้า 72-89.
 ศุภวัฒย์ เกษมศรี, พลตรี หม่อมราชวงศ์, และรัชนี ทรัพย์วิจิตร. พระอนุวงศ์ชั้นหม่อมเจ้าในพระราชวงศ์จักรี. พิมพ์ครั้งที่ 3, กรุงเทพ : บรรณกิจ 1991,   2549.

หมวดหมู่:เจ้านายที่ทรงลาออกจากฐานันดรศักดิ์แห่งราชวงศ์ไทย
หมวดหมู่:รายชื่อชาวไทย