เมาะตะมะ

เมาะตะมะ (, ; , ) เป็นเมืองเล็ก ๆ ในรัฐมอญ ประเทศพม่า ตั้งอยู่ริมฝั่งตะวันตกของแม่น้ำสาละวิน อยู่ฝั่งตรงข้ามกับมอละมไยน์ เคยเป็นเมืองหลวงของอาณาจักรหงสาวดีในช่วงคริสต์ศตวรรษที่ 13–14 และเป็นเมืองท่ามีชื่อเสียงในระดับนานาชาติจนถึงกลางคริสต์ศตวรรษที่ 16

 ศัพทมูลวิทยา 
เมาะตะมะ มีหลายชื่อเรียก เช่น ในภาษามอญ เรียกว่า มุฮ์เมาะ (, ; Mumaw; ปลายแหลมหิน, จมูกหิน) หรือ โหมดตะม่ะฮ์ (; "ตาสว่าง")องค์ บรรจุน (9 กรกฎาคม 2561). "จากปรากฏการณ์คืนชื่อหมู่บ้านมลายูชายแดนใต้ ถึงขบวนการเรียกร้องชื่อสะพานสร้างใหม่ในรัฐมอญ". ศิลปวัฒนธรรม. (39:9), หน้า 38–39. ในเอกสารเก่าของไทยเรียก เมืองพัน หรือในบันทึกชาวยุโรปเรียก มะตะบัน (Martaban)ความสัมพันธ์ทางการค้าระหว่างอยุธยากับเมืองมะริดและเมืองตะนาวศรี พ.ศ. 2133–2310 มหาวิทยาลัยขอนแก่น National Graduate Research Conference

 ประวัติศาสตร์ 
 ก่อนคริสต์ศตวรรษที่ 15 

ตั้งแต่ศตวรรษที่ 2 ก่อนคริสตกาล ถึงคริสต์ศตวรรษที่ 15 เมาะตะมะเป็นท่าเรือการค้าที่สำคัญของเส้นทางสายไหมทางทะเลอันเก่าแก่ เชื่อมโยงโลกตะวันออกกับโลกตะวันตก และไหมะตะบัน (Martaban Jars) ถูกนำเข้ามาผ่านเส้นทางการค้านี้

หลักฐานที่เก่าแก่ที่สุดการมีอยู่ของเมาะตะมะในประวัติศาสตร์พม่าถูกค้นพบในจารึกที่สร้างโดย พระเจ้านรปติสี่ตู่ แห่งอาณาจักรพุกามเมื่อ ค.ศ. 1176

เมืองโบราณนี้เรียกว่า ซัมปานาโก (Sampanago) หรือ จัมปานาคะ (Campа̄nа̄ga หมายถึง เมืองแห่งนาคา) หรือ Puñjaluin ในภาษามอญ ซึ่งมีการกล่าวถึงในบริบทของ เมาะตะมะ-ธัญญวดี (Muttama-Dhañyawaddy) หรือ ซัมปานาโก-ละกูนบยิน (Sampanago-Lakunbyin) ซึ่งเป็นชุมชนริมแม่น้ำสาละวินยาวประมาณ 45 กิโลเมตร ทอดยาวจากเมืองเมาะตะมะในปัจจุบันไปจนถึงเมืองพะอัน โบราณวัตถุจากแหล่งซัมปานาโกบ่งชี้ถึงวัฒนธรรมที่เจริญรุ่งเรืองในช่วงคริสต์ศตวรรษที่ 6 ถึง 9 โดยมีการค้าขายกับแหล่งโบราณคดียุคแรก ๆ ทั้งทางบกและทางทะเล เหรียญกษาปณ์และอิทธิพลทางวัฒนธรรมในโบราณวัตถุบ่งชี้ว่าซัมปานาโกมีความสัมพันธ์ใกล้ชิดกับเมืองสะเทิมและแหล่งโบราณคดียุคแรกในอู่ทองและกาญจนบุรี

ในคริสต์ศตวรรษที่ 13 เมาะตะมะเป็นเมืองหลวงของดินแดนทางใต้ในอาณาจักรพุกาม หลังจากการล่มสลายของพุกามใน ค.ศ. 1287 พระเจ้าฟ้ารั่วได้สถาปนาอาณาจักรเมาะตะมะขึ้นโดยมีฐานที่มั่นอยู่ที่เมาะตะมะ เมืองนี้เป็นเมืองหลวงของอาณาจักรที่พูดภาษามอญตั้งแต่ ค.ศ. 1287 ถึง ค.ศ. 1364 และเป็นรัฐบริวารของอาณาจักรสุโขทัยจนถึง ค.ศ. 1314 ตั้งแต่ ค.ศ. 1369 เป็นต้นมา กษัตริย์ได้ปกครองอาณาจักรจากเมืองพะโค (หงสาวดี)Harvey 1925: 368 จาก ค.ศ. 1364 ถึง ค.ศ. 1388 เมาะตะมะอยู่ภายใต้การปกครองอิสระโดยพฤตินัยจากสมิงพระตะบะ ในปี ค.ศ. 1388 พระเจ้าราชาธิราชได้ยึดเมืองกลับคืนมาFernquest 2006: 7–8 แม้ว่าจะไม่ใช่เมืองหลวงอีกต่อไป แต่เมืองนี้ยังคงเป็นท่าเรือการค้าที่สำคัญตั้งแต่คริสต์ศตวรรษที่ 14 ถึงต้นคริสต์ศตวรรษที่ 16Myint-U 2006: 67

ชื่อเดิมของเมืองคือ มะตะบัน (Martaban) ซึ่งในภาษาอาหรับหมายถึง "ไห" แบบต่าง ๆ ทั่วไป และในระดับสากลหมายถึงไหเซรามิกขนาดใหญ่ซึ่งเป็นสินค้าส่งออกของเมือง ส่วนในภาษาอาหรับอียิปต์ คำนี้ได้เปลี่ยนเป็น batraman ซึ่งหมายถึงโถแก้วหรือเซรามิกทุกชนิด

 คริสต์ศตวรรษที่ 16–19 

ใน ค.ศ. 1541 พระเจ้าตะเบ็งชะเวตี้แห่งตองอูยึดเมืองที่มีป้อมปราการนี้ไว้และทำลายจนหมดสิ้น ส่งผลให้เมืองนี้ตกอยู่ในสภาพที่ล้าหลังไปถาวร ตั้งแต่คริสต์ศตวรรษที่ 16 ถึงคริสต์ศตวรรษที่ 19 เมาะตะมะเป็นจุดยุทธศาสตร์สำคัญในสงครามระหว่างพม่ากับสยามหลายครั้ง

 สมัยอาณานิคม 
เมาะตะมะถูกอังกฤษยึดครองในสงครามอังกฤษ–พม่าครั้งที่หนึ่ง ระหว่าง ค.ศ. 1824–1826 แต่กลับคืนสู่การปกครองของพม่าหลังสงคราม อย่างไรก็ตามเมาะตะมะกลายเป็นเมืองชายแดน เนื่องจากชายฝั่งตะนาวศรีทั้งหมดตั้งแต่มอละมไยน์ลงมากลายเป็นดินแดนของอังกฤษ เมาะตะมะกลายเป็นส่วนหนึ่งของพม่าตอนล่างของอังกฤษหลังสงครามอังกฤษ–พม่าครั้งที่สองใน ค.ศ. 1852

 ภูมิศาสตร์ 
แม่น้ำสาละวินไหลผ่านเมืองลงสู่อ่าวเมาะตะมะ ที่ตั้งของเมืองอยู่ติดกับจุดบรรจบของแม่น้ำห้าสาย ได้แก่ แม่น้ำสาละวิน แม่น้ำอัตตรัน แม่น้ำไจ แม่น้ำโดนตะมิ และแม่น้ำไล่ง์-บแหว่ ขณะที่แม่น้ำเหล่านี้ไหลลงสู่อ่าวเมาะตะมะ เมืองนี้ยังล้อมรอบด้วยเนินเขาที่ยังคงตั้งอยู่ในหุบเขาสาละวิน ซึ่งเป็นพื้นที่เพาะปลูกพืชผลหลากหลายชนิด

 การคมนาคม 
เมาะตะมะเป็นจุดสิ้นสุดของถนนและทางรถไฟจากย่างกุ้ง ที่ซึ่งแม่น้ำสาละวินไหลลงสู่อ่าวเมาะตะมะในทะเลอันดามัน ปัจจุบันสะพานมอละมไยน์ ซึ่งวางเส้นทางเชื่อมลงใต้จากเมาะตะมะไปยังมอละมไยน์และเย่เมืองอีกแห่งทางตอนใต้

อ้างอิง
 เชิงอรรถ

บรรณานุกรม

หมวดหมู่:เมืองในรัฐมอญ