พระเจ้าหลวง

พระเจ้าหลวง หมายถึง พระเจ้าแผ่นดินที่สละราชสมบัติให้รัชทายาทเป็นพระเจ้าแผ่นดินแทนพจนานุกรม ฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ. ๒๕๔๒  และเป็นพระนามที่พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงบัญญัติไว้สำหรับพระเจ้าแผ่นดินที่สละราชสมบัติและยังดำรงพระชนม์อยู่ว่าพระเจ้าหลวงไกรฤกษ์ นานา. ค้นหารัตนโกสินทร์ 3 : สิ่งที่เรารู้ อาจไม่ใช่ทั้งหมด. สมุทรปราการ : ออฟเซ็ทพลัส, 2553, หน้า 217-227

เมื่อคราวพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงพระประชวร รวมทั้งทรงเครียดและเหน็ดเหนื่อยกับสนธิสัญญาสยาม-ฝรั่งเศส ร.ศ. 112 จนถึงกับประชวรพระวาโยไป พระยาบุรุษรัตนราชพัลลภ (นพ ไกรฤกษ์) เคยได้ยินว่าพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวมีพระราชดำริเรื่องสละราชสมบัติขณะยังมีพระชนม์ชีพ เพราะทรงคาดการณ์ไว้แล้วว่าพระองค์มิอาจทรงงานหนักได้อีกต่อไปเพราะทรงทุพพลภาพมากขึ้น ดังปรากฏความว่า

"ในปี พ.ศ. 2453 พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวเจริญพระชนมายุ 58 พรรษา ทรงพระราชปรารภว่า เมื่อพระชนมายุครบ 60 พรรษาแล้วจะทรงสละราชสมบัติพระราชทานแก่สมเด็จพระบรมโอรสาธิราชฯ รับราชภาระสืบสนองพระองค์เป็นพระเจ้าแผ่นดิน ส่วนพระองค์ท่านจะเสด็จออกจากราชสมบัติเป็นพระเจ้าหลวง..."

พระบาทสมเด็จพระนโรดม สีหนุแห่งกัมพูชา ทรงได้รับการขนานพระนามว่า พระบาทสมเด็จพระนโรดม สีหนุ พระมหาวีรกษัตริย์ พระวรราชบิดา หลังทรงสละราชสมบัติแก่พระราชโอรส หลังจากที่สมเด็จพระราชาธิบดีอัลแบร์ที่ 2 แห่งเบลเยียมทรงประกาศสละราชสมบัติเมื่อวันที่ 21 กรกฎาคม ค.ศ. 2013 พระองค์ยังคงพระราชอิสริยยศเป็น "สมเด็จพระราชาธิบดีอัลแบร์ที่ 2" อยู่ (ซึ่งเหมือนกับในสมัยของพระราชบิดาของพระองค์ภายหลังจากทรงสละราชสมบัติ ซึ่งยังคงเป็น สมเด็จพระราชาธิบดีเลโอโปลด์ที่ 3 แห่งเบลเยียม) 

"พระเจ้าหลวง" จึงเป็นบทบาทและสถานะมากกว่าจะเป็นส่วนหนึ่งในพระนาม

 ประเทศไทย 

 อยุธยา 
 พระนาม  ราชวงศ์  รัชกาล  สวรรคต  หมายเหตุ สมเด็จพระบรมไตรโลกนาถ  ราชวงศ์สุพรรณภูมิ  พ.ศ. 1991–2006  พ.ศ. 2031​  สละราชสมบัติกรุงศรีอยุธยาให้สมเด็จพระบรมราชาธิราชที่ 3 สมเด็จพระมหาจักรพรรดิ  ราชวงศ์สุพรรณภูมิ  พ.ศ. 2091–2108  พ.ศ. 2111​  สละราชสมบัติกรุงศรีอยุธยาให้สมเด็จพระมหินทราธิราชสมเด็จพระเจ้าอุทุมพร ราชวงศ์บ้านพลูหลวง            พ.ศ.2301 พ.ศ.2339 สละราชสมบัติกรุงศรีอยุธยาให้พระเจ้าเอกทัศน์

 หัวเมืองเหนือ 

 พระนาม  ราชวงศ์  ดินแดน  รัชกาล  สวรรคต  หมายเหตุ พระนางจามเทวี  ราชวงศ์หริภุญชัย  อาณาจักรหริภุญชัย​  พ.ศ. 1205–1212  พ.ศ. 1258 (92 พรรษา)​  สละราชสมบัติให้พระเจ้ามหันตยศ พระราเมศวร  ราชวงศ์สุพรรณภูมิ  แคว้นสุโขทัย​  พ.ศ. 1981–1991  พ.ศ. 2031 (57 พรรษา)​  กลับไปครองราชย์ ณ กรุงศรีอยุธยา

 พระเจ้าหลวงที่ยังมีพระชนม์ชีพ 

 รัฐเอกราช 
 พระนาม  พระฉายาลักษณ์  ประเทศ  รัชกาล  พระราชสมภพ  หมายเหตุ สมเด็จพระราชาธิบดีจิกมี ซิงเย วังชุก  100px  ราชอาณาจักรภูฏาน  พ.ศ. 2515–2549
(34 ปี)   สละราชสมบัติให้เจ้าชายจิกมี เคเซอร์ นัมเกล วังชุก มกุฎราชกุมาร สมเด็จพระราชินีนาถเบียทริกซ์  100px  ราชอาณาจักรเนเธอร์แลนด์  พ.ศ. 2523–2556
(33 ปี)   สละราชสมบัติให้เจ้าชายวิลเลิม-อเล็กซานเดอร์ เจ้าชายแห่งออเรนจ์ ฮะมัด บิน เคาะลีฟะฮ์ อาล ษานี  100px  รัฐกาตาร์  พ.ศ. 2538–2556
(18 ปี)   สละราชสมบัติให้เชคตะมีม บิน ฮะมัด อัษษานี มกุฎราชกุมาร สมเด็จพระราชาธิบดีอัลแบร์ที่ 2  100px   ราชอาณาจักรเบลเยียม  พ.ศ. 2536–2556
(20 ปี)   สละราชสมบัติให้เจ้าชายฟีลิป ดยุกแห่งบราบันต์ สมเด็จพระราชาธิบดีฆวน การ์โลสที่ 1  100px  ราชอาณาจักรสเปน  พ.ศ. 2518–2557
(39 ปี)   สละราชสมบัติให้เจ้าชายเฟลิเป เจ้าชายแห่งอัสตูเรียส สมเด็จพระจักรพรรดิอากิฮิโตะ  100px  ประเทศญี่ปุ่น  พ.ศ. 2532–2562
(30 ปี)   สละราชสมบัติให้เจ้าชายนารูฮิโตะ มกุฎราชกุมาร สมเด็จพระราชินีนาถมาร์เกรเธอที่ 2  100px  ประเทศเดนมาร์ก  พ.ศ. 2515–2567
(52 ปี)   สละราชสมบัติให้เจ้าชายเฟรเดอริก มกุฎราชกุมาร  แกรนด์ดยุกอ็องรี  100px  ประเทศลักเซมเบิร์ก  พ.ศ. 2543–2568
(25 ปี)   สละราชสมบัติให้เจ้าชายกีโยม แกรนด์ดยุกรัชทายาทแห่งลักเซมเบิร์ก

 อ้างอิง