วงศ์หอยขม

หอยขม  หรือภาษาในบางท้องถิ่นเรีอกว่า หอยจุ๊บ หรือหอยดูด  เป็นที่รู้จักกันดีและมีขายในตลาดทั่วไป  เป็นหอยฝาเดียวที่พบเฉพาะในแหล่งน้ำจืดเท่านั้น  นิยมนำมาทำอาหาร เช่น แกงคั่วหอยขม แกงอ่อมหอยขม และอื่น ๆ อีกมากมาย  โดยส่วนมากจะพบจากแหล่งธรรมชาติ  โดยชาวบ้านในท้องที่เก็บมาขาย  หรือพบบริเวณบ่อเลี้ยงปลา  ซึ่งเป็นผลพลอยได้สำหรับเจ้าของบ่อเลี้ยงปลา  แต่ในปัจจุบันมีการทำฟาร์มเพื่อการเพาะเลี้ยงหอยขมในกระชังโดยเฉพาะ  หอยขมเป็นสัตว์ที่มีความอดทนต่อสภาพแวดล้อม  เลี้ยงง่าย  เจริญเติบโตเร็ว และขยายพันธุ์เร็ว

 ชีววิทยาของหอยขม 
หอยขม  มีชื่อภาษาอังกฤษว่า  Pond snail, Marsh snail, River snail  มีชื่อวิทยาศาสตร์ว่า   Viviparidae ในประเทศไทยพบว่ามีความหลากหลายของหอยในวงศ์หอยขมมากพอสมควร เช่น ชนิด Filopaludina martensi 

 ลักษณะภายนอก  
หอยขมเป็นหอยในกลุ่มหอยฝาเดียว  มีเปลือกเป็นรูปกรวยรูปไข่  ลักษณะเป็นเกลียวเวียนขวาเรียวขึ้นไปถึงยอดปลายแหลม  หอยขมแต่ละชนิดจะมีความหนาของเปลือก  ความสูง  ความโค้งและร่องลึกที่ผิวเปลือกที่แตกต่างกันไป  เกลียววงยอดสุดมีขนาดเล็กเรียกว่า apex เป็นวงที่เกิดก่อนวงอื่น  ถัดลงมา 2 วง เรียกว่า spire  วงล่างสุดเรียกว่า body whorl  บริเวณนี้มีช่องเปิดขนาดใหญ่ให้ส่วนหัวและส่วนเท้ายื่นออกมาได้ เรียกว่า aperture  ขอบในของช่องเปิดเรียกว่า inner lip ขอบนอกของช่องเปิดเรียกว่า outer lip  แกนกลางของเปลือกเป็นท่อกลวงบิดโค้งเป็นเกลียวเรียกว่า columella  มีช่องเปิด umbellicus  ส่วนของฝาปิดเปลือกเป็นแผ่นบาง ๆ เรียกว่า operculum  มีลายรูปวงรีอยู่ตรงกลางฝาปิดเป็นวงการแสดงการเจริญเติบโต  สีของเปลือกขึ้นอยู่กับสภาพแวดล้อมที่อยู่อาศัย  เปลือกหอยขมแบ่งออกเป็น 3 ชั้น คือ ชั้น Periostracum เป็นชั้นนอกสุดประกอบด้วยสารอินทรีย์พวกโปรตีน cochiolin  ชั้น Prismatic อยู่ชั้นกลางของเปลือก  มีความหนาและแข็ง  ส่วนใหญ่ประกอบด้วยหินปูน  และชั้นในสุดคือ Nacreous  ประกอบด้วยสารอินทรีย์จำพวกโปรตีนลักษณะเป็นสีมุขมันวาว  ซึ่งเป็นสารประกอบ calcite ในรูปผลึกหินปูน

 ลักษณะภายใน 
มีการแบ่งลำตัวออกเป็น 3 ส่วน คือ ส่วนหัว ส่วนก้อนอวัยวะภายในเรียกว่า visceral mass  และส่วนของเท้า

ส่วนหัว  มีหนวด 1 คู่  สามารถยืดหดได้  ติดกับโคนหวดหนวดมีตาสีดำ 1 คู่อยู่บนก้านตา  ปากมีลักษณะคล้ายท่อกลวงหรืองวงอยู่ตรงกลางระหว่างหนวด เรียกว่า siphon 

ส่วนก้อนอวัยวะ  เป็นส่วนที่รวมอวัยวะไว้เป็นก้อน  ขดเป็นเกลียวตามรูปของเปลือก  อวัยวะภายในประกอบไปด้วยต่อมน้ำลาย  หัวใจ  เหงือก  หลอดอาหาร  กระเพาะอาหาร  ลำไส้ เป็นต้น

ส่วนเท้า  กล้ามเนื้อเท้าจะยึดติดกับฝาปิดเปลือก  กล้ามเนื้อเท้าเป็นแผ่นแบน ๆ กว้าง ๆ จะเคลื่อนที่ในลักษณะเป็นคลื่นแบบตัวหนอน  การทำงานของกล้ามเนื้อเท้าจะทำงานไล่จากส่วนหน้าไปยังส่วนท้ายติดต่อกัน  เวลาหอยขมเคลื่อนที่ไปจะยื่นส่วนหัว ส่วนเท้า และ siphon ออกมาจากเปลือก 

 การกินอาหาร 
หอยขมมีปาก  ระบบทางเดินอาหารเริ่มจากปาก  อาหารที่ลอยอยู่ในน้ำ เช่น แพลงก์ตอนเล็ก ๆ สามารถถูกดูดเข้าไปในช่องใต้ปากได้  นอกจากนี้ภายในปากก็จะมี redula  ซึ่งมีลักษณะแข็งทำหน้าที่คล้ายเป็นฟันใช้ขูดแทะอาหารที่ติดอยู่กับวัสดุ เช่น ตะไคร่น้ำ  ภายในช่องปากมีท่อเปิดจากต่อมน้ำลาย  ต่อจากช่องปากคือหลอดอาหาร  กระเพาะอาหาร  ลำไส้  และทวาร ตามลำดับ  อาหารของหอยขมได้แก่  ตะไคร่น้ำ พืชน้ำ แพลงก์ตอน และอินทรีย์สารที่เน่าเปื่อย

 การหายใจ 
หอยขมหายใจด้วยเหงือก  เหงือกจะอยู่ในช่อง mantle cavity  โดยน้ำจะไหลผ่านช่องนี้ไปทำให้เกิดการแลกเปลี่ยนก๊าซระหว่างน้ำกับเส้นเลือดบริเวณเหงือก 

 การสืบพันธุ์

หอยขมมีอวัยวะเพศทั้งเพศผู้และเพศเมียอยู่ในตัวเดียวกัน  สามารถผสมตัวเองหรือผสมข้ามโดยการมาประกบกันได้  และการผสมพันธุ์ได้ด้วยตัวของมันเองจะทำได้เมื่ออายุได้ 60 วัน  หอยขมออกลูกเป็นตัวครั้งละ
ประมาณ 40-50 ตัว  ลูกหอยขมที่ออกมาใหม่ ๆ จะมีวุ้นหุ้มอยู่  แม่หอยขมจะใช้หนวดแทงวุ้นจนแตกเพื่อให้ลูกหอยหลุดออกจากวุ้น  ลูกหอยขมสามารถเคลื่อนไหวได้ทันทีเมื่อออกจากตัวแม่  ระยะที่จะพบเห็นชุกชุมอยู่ในช่วงเดือนธันวาคม-พฤษภาคม  มีอายุขัยตั้งแต่ 3-11 ปีHeller J. (1990) "Longevity in molluscs". Malacologia 31(2): 259-295.

 แหล่งอาศัย 

หอยขมมักอาศัยอยู่ตามแหล่งน้ำจืดธรรมชาติทั่วไป เช่น คู หนอง คลอง บึง และในนาข้าว  ที่เป็นพื้นดินหรือโคลน  ที่ระดับน้ำตั้งแต่ 10 ซม. ถึง 2 ม.  โดยใช้เท้ายึดเกาะอยู่ตามวัตถุต่าง ๆ เช่น เสา สะพาน ตอไม้  พันธุ์ไม้น้ำ หรือจมอยู่ในโคลน  หอยขมมักอยู่ในน้ำที่ไม่ไหลแรงนักหรือเป็นน้ำนิ่งในที่ร่ม  มีการแพร่กระจายไปทั่วทุกภูมิภาคของประเทศไทย  สามารถพบได้ทั่วไปในทุกจังหวัด  และมีการแพร่กระจายทั่วไปในประเทศใกล้เคียง เช่น พม่า ลาว เวียดนาม และกัมพูชา รวมถึงในจีน และ ญี่ปุ่น และแอฟริกา

 พยาธิจากหอยขม 

ในธรรมชาติหอยเป็นสัตว์ที่เป็นพาหะในการนำพยาธิมาสู่ผู้บริโถคในห่วงโซ่อาหาร  เนื่องจากวงจรชีวิตของพยาธิในระยะตัวอ่อนจะเข้ามาฝังตัวในหอย  โดยเฉพาะในหอยน้ำจืด  สำหรับในหอยขมมีชนิดพยาธิที่ตรวจพบดังต่อไปนี้  

- Echinostoma malayanum

- Echinostoma revolutum

- Echinostoma malayanum

- Echinostoma ilocanum

- Angiostrongylus cantonensisศักดิ์ชัย ชูโชติ. 2533. การเลี้ยงหอยขม. โอ.เอส.พริ้นติ้ง เฮาส์, กรุงเทพมหานคร

 อ้างอิง 

แหล่งข้อมูลอื่น

หมวดหมู่:หอยฝาเดี่ยว
หมวดหมู่:มอลลัสกาที่รับประทานได้