ทางรถไฟสายสวรรคโลก

ทางรถไฟสายสวรรคโลก–ชุมทางบ้านดารา หรือ ทางแยกสวรรคโลก เป็นทางรถไฟสายรองในระบบรถไฟระหว่างเมืองของการรถไฟแห่งประเทศไทย แยกมาจากทางรถไฟสายเหนือที่สถานีรถไฟชุมทางบ้านดารา ตำบลบ้านดารา อำเภอพิชัย จังหวัดอุตรดิตถ์ ผ่านสถานีรถไฟคลองมะพลับ อำเภอศรีนคร จังหวัดสุโขทัย มาสุดปลายทางที่สถานีรถไฟสวรรคโลก อำเภอสวรรคโลก จังหวัดสุโขทัย มีความยาวทั้งหมด 29.007 กิโลเมตร เมื่อแรกสร้างมีแผนจะสร้างเส้นรถไฟนี้ต่อไปจนถึงจังหวัดตาก นอกจากจะเป็นระบบขนส่งมวลชนในท้องถิ่นแล้ว ในอดีตทางรถไฟสายนี้ยังทำหน้าที่ลำเลียงไม้ท่อนและของป่าจากแถบนี้ลงไปยังกรุงเทพมหานคร

 ประวัติ 
ทางรถไฟสายสวรรคโลกนี้สร้างขึ้นในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว พระองค์โปรดให้สร้างทางรถไฟจากเมืองพิษณุโลก แล้วแยกเป็นสองสายที่บ้านดารา สายหนึ่งขึ้นเหนือไปสุดที่เมืองอุตรดิตถ์ และอีกสายหนึ่งไปฝั่งตะวันตกสุดที่เมืองสวรรคโลก วันที่ 26 ธันวาคม พ.ศ. 2452 เพื่อเชื่อมการเดินไปออกไปทางทิศตะวันตกออกทางเมืองตากในอนาคต ซึ่งในขณะนั้น ทางรถไฟสายนี้ยังเป็นที่ราบเต็มไปด้วยป่ารกทึบ ไม่มีสถานีรายทาง มีเพียงสถานีปลายทางคือสวรรคโลก ใช้รางเกจใหญ่ มีระยะทาง 28.9 กิโลเมตร สิ้นงบประมาณในการก่อสร้าง 840,000 บาท สมเด็จพระบรมโอรสาธิราช เจ้าฟ้ามหาวชิราวุธ สยามมกุฎราชกุมาร เสด็จพระราชดำเนินแทนพระองค์เพื่อเปิดทางรถไฟทั้งสองเส้นเมื่อวันที่ 6–7 ธันวาคม พ.ศ. 2452 (นับแบบปัจจุบันคือ พ.ศ. 2453) และประทับรถไฟพระที่นั่งจากปะรำพิธีข้างสถานีรถไฟพิษณุโลกไปยังสถานีรถไฟสวรรคโลกและสถานีรถไฟอุตรดิตถ์ตามลำดับ หลังจากนั้นพระองค์เสด็จประพาสหัวเมืองรายทางรถไฟแถบเขาพลึง และเมืองสวรรคโลก แล้วจึงเสด็จกลับพระนครในวันที่ 17 ธันวาคม พ.ศ. 2453

เบื้องต้นมีการวางแผนให้ทางรถไฟสายนี้เชื่อมต่อการเดินทางไปถึงเมืองตาก เพราะหวังผลตอบแทนทางเศรษฐกิจ ทว่าพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงตั้งข้อกังวลเกี่ยวกับความมั่นคงของประเทศและผลประโยชน์ทางเศรษฐกิจ ทรงเกรงว่ารัฐบาลสหราชอาณาจักรอาจฉกฉวยหรือแทรกแซงผลประโยชน์จากเส้นทางรถไฟ เพราะหัวเมืองล้านนาในช่วงเวลาดังกล่าวมีภูมิรัฐศาสตร์และมีความสัมพันธ์ที่ลึกซึ้งกับพม่ามากกว่าสยาม ดังพระราชดำรัส ความว่า

"...ทางเมืองมอลแมน [คือ เมืองมะละแหม่ง] เข้ามาทางเมืองตาก ซึ่งแต่เดิมรถไฟสายเหนือของเราคิดว่าจะไปทางเมืองตาก แต่เพราะเหตุนี้ได้ย้ายขึ้นมาข้างตะวันออก ตัดจากเมืองพิชัยไปสวรรคโลกแลนครลำปาง ทางสายนี้ถ้าอังกฤษได้ต่อแปลว่าอังกฤษสูบเลือดเมืองเหนือเราหมด สินค้าข้างเมืองเหนือเห็นจะไม่ลงมาเมืองบางกอก ส่วนสินค้าทางที่จะเข้ามาก็คงมาทางเมืองมอลแมน เป็นดักทางสินค้าที่จะลงมาบางกอกได้เปนแน่ เพราะระยะทางใกล้กว่า ถ้าอังกฤษได้ทำแล้วเปนอันได้ประโยชน์ แท้จริงข้างฝ่ายเขา"

จากการที่ทางรถไฟสายสวรรคโลกไม่ได้ถูกพัฒนาต่อ ทางรถไฟสายนี้จึงทำหน้าที่ลำเลียงไม้ท่อนและของป่าจากท้องถิ่นไปยังกรุงเทพมหานคร เมื่อหมดยุคการลำเลียงไม้ท่อนและของป่า ทางรถไฟสายนี้ก็แปรสภาพเป็นระบบขนส่งมวลชนในท้องถิ่นไปโดยปริยาย

หลังการระบาดทั่วของโควิด-19 ในประเทศไทย การรถไฟแห่งประเทศไทยจึงให้หยุดเดินรถดีเซลรางปรับอากาศ กรุงเทพ–สวรรคโลก–กรุงเทพ ตั้งแต่วันที่ 1 เมษายน พ.ศ. 2563 ต่อมาได้เปิดให้บริการขบวนรถท้องถิ่นที่ 405/406 ศิลาอาสน์-สวรรคโลก-ศิลาอาสน์ ในวันที่ 15 กรกฎาคม พ.ศ. 2566

 รายชื่อสถานีรถไฟสายสวรรคโลก 
 ช่วงสถานีรถไฟชุมทางบ้านดารา–สวรรคโลก 
ชื่อสถานี / ที่หยุดรถชื่อภาษาอังกฤษเลขรหัสระยะทางจาก กท.ชั้นสถานีตัวย่ออาณัติสัญญาณระบบบังคับประแจที่ตั้งหมายเหตุตำบลอำเภอจังหวัดชุมทางบ้านดารา - สวรรคโลกBan Dara Junction1137458.31 กม.3ดร.หางปลา มีสัญญาณเตือน ไม่ใช้ห่วงทางสะดวกสายลวดบ้านดาราพิชัยอุตรดิตถ์แยกจากสายหลักเชียงใหม่คลองละมุงKhlong Lamung1138466.32 กม.ยุบเลิกใช้งาน (ยังไม่ตัดบัญชี)ลม. - -ไร่อ้อยเปิดเป็นสถานีในวันที่ 15 สิงหาคม 2453 เป็น 1 ใน 4 สถานีรายทางในเส้นทางสายสวรรคโลก วันที่ 1 ตุลาคม พ.ศ. 2460 ยุบเป็นที่หยุดรถและยุบเลิกในภายหลังKhlong Maphlap1139470.27 กม.3มป.ป้ายเขตสถานี ใช้ห่วงทางสะดวกมือโยกศรีนครศรีนครสุโขทัยเข้าเขตจังหวัดสุโขทัยวัดคลองปูWat Khlong Pu1140474.96 กม.ยุบเลิกใช้งาน (ยังไม่ตัดบัญชี)วู. - -คลองยางสวรรคโลกคลองยางKhlong Yang1141479.03 กม.ยุบเลิกใช้งาน (ยังไม่ตัดบัญชี)คย. - -เปิดเป็นสถานีในวันที่ 15 สิงหาคม 2453 เป็น 1 ใน 4 สถานีรายทางในเส้นทางสายสวรรคโลก ยุบเป็นที่หยุดรถและยุบเลิกในภายหลังหนองเรียงNong Riang1142483.08 กม.ยุบเลิกใช้งาน (ยังไม่ตัดบัญชี)นย. - -ในเมืองSawankhalok1143487.14 กม.3สว.ป้ายเขตสถานี ใช้ห่วงทางสะดวกมือโยกเมืองสวรรคโลกสิ้นสุดทางรถไฟสายสวรรคโลกที่สถานีนี้

 แผนการพัฒนาเส้นทาง 
ตามที่ รองปลัดกระทรวงคมนาคม หัวหน้ากลุ่มภารกิจการพัฒนาโครงสร้างพื้นฐานด้านทางหลวงรักษาราชการแทน ปลัดกระทรวงคมนาคม ได้สั่งการท้ายหนังสือสำนักงานนโยบายและแผนการขนส่งและจราจร(สนข.) ที่ คค 0809.7/1667 ลงวันที่ 25 กรกฎาคม 2565 เรื่อง รายงานผลการประชุมคณะอนุกรรมการจัดระบบการจราจรทางบกจังหวัดพิษณุโลก ครั้งที่ ๑/๒๕๖๕ โดยมอบหมายให้กรมการขนส่งทางราง (ขร.) รับข้อเสนอการพัฒนาทางรถไฟสายใหม่ ช่วงตาก - สวรรคโลก และ ช่วงศิลาอาสน์ -ภูดู่ ไปประกอบการพิจารณาดำเนินการ นั้นของการพัฒนาโครงข่ายรถไฟ โดยแผนการพัฒนาโครงข่ายรถไฟฯ เส้นทางการพัฒนาทางรถไฟสายใหม่ช่วงตาก - สวรรคโลก และช่วงศิลาอาสน์ - ภูดู่ เป็นเส้นทางรถไฟตามแนวระเบียงเศรษฐกิจ East - West Economic Corridor อีกเส้นหนึ่ง ที่เชื่อมโยงสาธารณรัฐแห่งสหภาพเมียนมา ประเทศไทย และสาธารณรัฐประชาธิปไตยประชาชนลาว ผ่านทางด่านภูดู่ จังหวัดอุตรดิตถ์ จะเกิดการเชื่อมต่อทางรถไฟ 3 ประเทศ ที่มีระยะทางสั้นกว่าเส้นทางรถไฟสายอื่นๆและนำมาซึ่งการประหยัดค่าขนส่งและโลจิสติกส์ในการค้าชายแดนและการส่งออกจากประเทศไทยไปยังกลุ่มประเทศอินโดจีนด้วยระบบราง โดยมีระยะมางโครงการ 108 กิโลเมตร เป็นระบบทางเดี่ยว/ขนาดทาง 1.000 เมตร โดยนับเป็นเส้นทางที่มีศักยภาพ มีแผนดำเนินการภายหลังปี พ.ศ. 2585การศึกษาความเป็นไปได้ในการพัฒนาโครงข่ายรถไฟให้ครอบคลุมและเชื่อมโยงพื้นที่ทั่วประเทศและรองรับการขนส่งต่อเนื่องหลายรูปแบบได้อย่างไร้รอยต่อ รายงานฉบับสมบูรณ์ (Final Report) หน้าที่ 594 

 แนวเส้นทาง 
แนวคิดการออกแบบโครงการจะเป็นการก่อสร้างทางรถไฟทางเดี่ยว ขนาดทาง 1.000 เมตร โดยมีจุดเริ่มต้นโครงการที่บริเวณสถานีตาก (ตำบลวังหิน) จากนั้นมุ่งหน้าไปทางทิศตะวันออก เข้าสู่เขตจังหวัดสุโขทัย แนวเส้นทางรถไฟจะขนานไปกับแนวถนน AH12 ที่อยู่ระหว่างอุทยานแห่งชาติรามคำแหง และอุทยานประวัติศาสตร์สุโขทัย โดยไม่ล่วงล้ำพื้นที่ของเขตอุทยาน โดยมีสถานีรถไฟอุทยานประวัติศาสตร์สุโขทัยตั้งอยู่บริเวณทิศเหนือของอุทยานประวัติศาสตร์สุโขทัย ประมาณ 3.5กิโลเมตร และสถานีสุโขทัยตั้งอยู่บริเวณทุ่งทะเลหลวง โดยไม่เข้าไปผ่านย่านชุมชนเมืองที่มีประชาชนอาศัยอยู่หนาแน่นเพื่อหลีกเลี่ยงผลกระทบที่มีต่อประชาชน จากนั้นแนวเส้นทางจะมุ่งหน้าขึ้นสู่ทิศเหนือ ผ่านพื้นที่ท่าอากาศยานสุโขทัย เพื่อเชื่อมต่อการเดินทางผ่านทางรางและทางอากาศไว้ ณ จุดนี้ โดยสถานีรถไฟท่าอากาศยานสุโขทัย ห่างจากอาคารผู้โดยสารขาเข้า-ขาออกประมาณ 2 กิโลเมตร และจะสิ้นสุดโครงการที่สถานีรถไฟสวรรคโลกแห่งใหม่ โดยจะใช้พื้นที่ของที่หยุดรถไฟหนองเรียง(เดิม) เป็นสถานีสวรรคโลกแห่งใหม่ เนื่องจากจะได้ไม่ต้องทำการเวนคืนพื้นที่สร้างสถานีเพิ่มเติม และเพื่อหลีกเลี่ยงผลกระทบต่อชุมชน ประชาชนให้ได้รับผลกระทบน้อยที่สุด โดยสถานีสวรรคโลกแห่งใหม่จะห่างจากตัวเมืองสวรรคโลกประมาณ 3-4 กิโลเมตร
+รายชื่อสถานีในโครงการ     สถานี                ขนาดสถานี            ตำบล      อำเภอ       จังหวัด         หมายเหตุ        ตากเล็กวังหินเมืองตากตากเป็นจุดเริ่มต้นโครงการอุทยานประวัติศาสตร์สุโขทัย เล็กเมืองเก่าเมืองสุโขทัยสุโขทัยสุโขทัยกลางบ้านกล้วยท่าอากาศยานสุโขทัยเล็กคลองกระจงสวรรคโลกสวรรคโลกใหม่เล็กในเมืองอยู่บริเวณอดีตที่หยุดหนองเรียง เป็นจุดสิ้นสุดโครงการ

 อ้างอิง 

หมวดหมู่:เส้นทางรถไฟที่เปิดทำการในปี พ.ศ. 2453
หมวดหมู่:ทางรถไฟในจังหวัดอุตรดิตถ์
หมวดหมู่:ทางรถไฟในจังหวัดสุโขทัย
หมวดหมู่:สิ่งก่อสร้างในอำเภอสวรรคโลก
หมวดหมู่:อำเภอศรีนคร
หมวดหมู่:สิ่งก่อสร้างในอำเภอพิชัย