จตุสดมภ์

จตุสดมภ์ (เกิดจากคำบาลี "จตุ" หมายถึง สี่ และสันสกฤต สฺตมฺภ หมายถึง หลัก รวมหมายถึง "หลักสี่")พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ. 2542  คำค้น "จตุสดมภ์" เป็นคำที่สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ ทรงใช้เรียกระบบการปกครองส่วนกลางภายในอาณาจักรอยุธยาตอนต้นรศ.ดร.โกวิท วงศ์สุรวัฒน์. การเมืองการปกครองไทย: หลายมิติ. หน้า 5. โดยมีระบุว่าเป็นแนวคิดที่รับเอามาจากขอมการปกครองตั้งแต่อดีต-ปัจจุบัน . สืบค้น 2-5-2554. ในขณะที่การปกครองหลังมีการปฏิรูปขึ้นในรัชสมัยสมเด็จพระบรมไตรโลกนาถ ซึ่งใช้มาจนถึงรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวนั้น มีลักษณะเป็นแบบ "นายกรัฐมนตรี 2 คน" มากกว่าโกวิท วงศ์สุรวัฒน์. การเมืองการปกครองของไทย:หลายมิติ. หน้า 8.

 สมัยสมเด็จพระรามาธิบดีที่ 1 (พระเจ้าอู่ทอง) 
จตุสดมภ์แบ่งออกเป็น 4 กรม มีหัวหน้าเรียกว่า ขุน ฐานะเทียบเท่าเสนาบดี แบ่งออกเป็น
 กรมเวียง ทำหน้าที่ดูแลความสงบเรียบร้อยภายในราชอาณาจักรและความทุกข์สุขของราษฎร ปราบปรามโจรผู้ร้าย ตัดสินคดีร้ายแรง
 กรมวัง ทำหน้าที่ดูแลพระมหากษัตริย์และกิจการในพระราชสำนัก และพิพากษาคดีให้ราษฎร
 กรมคลัง ทำหน้าที่ติดต่อการค้าขายกับต่างประเทศ การจัดเก็บภาษีอากรจากราษฎรและรายได้ของแผ่นดิน
 กรมนา ทำหน้าที่ดูแลการทำมาหากิน และการประกอบอาชีพของราษฎรและเก็บรักษาเสบียงอาหารเพื่อใช้ในยามศึกสงคราม

 สมัยสมเด็จพระบรมไตรโลกนาถ 
ต่อมาสมัยสมเด็จพระบรมไตรโลกนาถ ในปี พ.ศ. 2006 มีการจัดตั้งกรมขึ้นสองกรม ได้แก่ กรมมหาดไทย ซึ่งดูแลกิจการพลเรือน โดยมีสมุหนายกเป็นอัครเสนาบดีดูแล และกรมกลาโหม ซึ่งดูแลกิจการทหาร โดยมีสมุหพระกลาโหมดูแล จตุสดมภ์นั้นให้มาขึ้นกับกรมมหาดไทย แล้วมีการเปลี่ยนชื่อและเพิ่มหน้าที่ลักษณะการปกครองกรุงศรีอยุธยา
 กรมเวียง เปลี่ยนชื่อเป็น กรมพระนครบาล มี พระยายมราช เป็นเสนาบดี ทำหน้าที่ปราบปรามโจรผู้ร้าย รักษาความสงบเรียบร้อยภายในราชอาณาจักร ดับเพลิงในพระนคร และตัดสินคดีความร้ายแรง
 กรมวัง เปลี่ยนชื่อเป็น กรมธรรมาธิกรณ์ มี พระยาธรรมาศรีสุริยวงศ์อัครมหาอุดมบรมวงษาธิบดี หรือพระยาธรรมาธิบดี เป็นเสนาบดี ทำหน้าที่ดูแลงานในพระราชสำนัก งานธุรการ ตัดสินคดีความ และแต่งตั้งยกกระบัตรไปดูแลหัวเมืองต่างๆ
 กรมคลัง เปลี่ยนชื่อเป็น กรมโกษาธิบดี มี พระยาศรีธรรมราชเดชาชาติอำมาตยานุชาติพิพัทรัตนราชโกษาธิบดี หรือเรียกสั้นว่า พระยาโกษาธิบดี เป็นเสนาบดี ทำหน้าที่เกี่ยวกับพระราชทรัพย์ การค้ากับต่างประเทศ บัญชีวัสดุและอาวุธของราชการ พระคลังหลวง การรับรองทูตต่างประเทศ และการตัดสินคดีความของคนต่างชาติ
 กรมนา เปลี่ยนชื่อเป็น กรมเกษตราธิการ มี พระยาพลเทพราชเสนาบดี เป็นเสนาบดี ทำหน้าที่ตรวจตราและส่งเสริมการทำนา เก็บข้าวไว้เป็นเสบียงยามสงคราม ตัดสินคดีความเกี่ยวกับที่นา ออกกรรมสิทธิ์ที่นาแก่ราษฎร

นอกจากนี้ ในภายหลังยังเพิ่มกรมให้ขึ้นอยู่กับกรมทั้งสี่นี้ด้วย

 หน่วยงานในปัจจุบันที่มีหน้าที่ตามจตุสดมภ์ 

 กรมเวียง หรือ กรมพระนครบาล : กระทรวงมหาดไทย, กรุงเทพมหานคร (องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น)
 กรมวัง หรือ กรมธรรมาธิกรณ์ : สำนักพระราชวัง, กระทรวงยุติธรรม
 กรมคลัง หรือ กรมโกษาธิบดี : กระทรวงการคลัง, กระทรวงพาณิชย์ (ประเทศไทย), กระทรวงการต่างประเทศ
 กรมนา หรือ กรมเกษตราธิการ : กระทรวงเกษตรและสหกรณ์

 อ้างอิง 

 แหล่งค้นคว้าเพิ่มเติม 
บุญเกียรติ การะเวกพันธุ์ และคณะ. จตุสดมภ์. ฐานข้อมูลการเมืองการปกครองสถาบันพระปกเกล้า [ออนไลน์]
วินัย พงศ์ศรีเพียร. 2559. พระนครศรีอยุธยาในฐานะศูนย์กลางการปกครอง. ใน วินัย พงศ์ศรีเพียร (บก.), อโยธยาศรีรามเทพนครบวรทวารวดี: มรดกความทรงจำแห่งสยามประเทศ (น. 73-111). กรุงเทพฯ: โครงการวิจัยอิสระประวัติศาสตร์ไทย. 

หมวดหมู่:การปกครองไทย