หลวงไพเราะเสียงซอ (อุ่น ดูรยะชีวิน)

หลวงไพเราะเสียงซอ (อุ่น ดูรยะชีวิน) ศิลปินนักดนตรีไทย มีความชำนาญในการบรรเลงเครื่องดนตรีประเภทเครื่องสี ทั้งซอด้วง ซออู้ และซอสามสาย เป็นอดีตข้าราชการในสังกัดกรมพิณพาทย์หลวง และกรมศิลปากร

 ประวัติ 
 วัยเยาว์ 
หลวงไพเราะเสียงซอ มีชื่อเดิมว่า “อุ่น” เกิดเมื่อวันที่ 23 พฤศจิกายน พ.ศ. 2435 ตรงกับวันพุธ ขึ้น ๔ ค่ำ เดือนอ้าย ปีมะโรง ที่ตำบลบ้านหน้าไม้ อำเภอเสนา จังหวัดพระนครศรีอยุธยา เป็นบุตรของ พยอม กับ เทียบ มีพี่สาวชื่อ ถมยา ซึ่งต่อมาได้แต่งงานกับหลวงศรีวาทิต (อ่อน ศรีโกมลวาทิน) มีครอบครัวเป็นศิลปินทางด้านแอ่วเคล้าซอ 

 การศึกษา 
หลวงไพเราะเสียงซอ (อุ่น ดูรยะชีวิน) เริ่มเรียนหนังสือมูลบทบรรพกิจ เมื่ออายุ 11 ปี เมื่อครั้งบวชเป็นสามเณรที่วัดหน้าต่างนอก พระนครศรีอยุธยา ซึ่งมีหลวงพ่อจง เป็นเจ้าอาวาส เมื่อลาสิกขาบทได้เรียนต่อจากหนังสือมูลบทบรรพกิจ ภายหลังเมื่อครอบครัวย้ายมาอยู่กรุงเทพมหานคร จึงไปเรียนที่วัดปริณายก

ทางด้านดนตรี เริ่มฝึกหัดซอด้วงกับบิดา ซึ่งเป็นนักแอ่วเคล้าซอ เมื่ออายุ 9-10 ปี ต่อมาได้เรียนในขั้นสูงกับ พระยาประสานดุริยศัพท์ (แปลก ประสานศัพท์) เจ้ากรมพิณพาทย์หลวง สมัยรัชกาลที่ 6 โดยเรียนทั้งซอด้วงและซออู้ และได้เรียนไวโอลินกับ อัลเบอร์โต นาซารี (Alberto Nazzari) ชาวอิตาเลียน ครูประจำกองเครื่องสายฝรั่งหลวงสมัยรัชกาลที่ 6

 การงาน 
หลวงไพเราะเสียงซอ (อุ่น ดูรยะชีวิน) เริ่มรับราชการเป็นมหาดเล็ก สังกัดกองดนตรี ใน สมเด็จพระบรมโอรสาธิราช เจ้าฟ้ามหาวชิราวุธ สยามมกุฎราชกุมาร ต่อมาเมื่อมีการจัดตั้งกรมมหรสพในสมัยรัชกาลที่ 6 ได้รับราชการสังกัดกรมพิณพาทย์หลวง ได้รับพระราชทานบรรดาศักดิ์เป็น "ขุนดนตรีบรรเลง"พระราชทานบรรดาศักดิ์.  ราชกิจจานุเบกษา.  เล่ม 32 ตอน ง (2458, 30 พฤษภาคม): หน้าที่ 441. [ออนไลน์] แหล่งที่มาจาก: http://www.ratchakitcha.soc.go.th/DATA/PDF/2458/D/441.PDF [สืบค้นเมื่อวันที่ 25 กุมภาพันธ์ 2565] แล้วเลื่อนเป็น "หลวงไพเราะเสียงซอ"พระราชทานบรรดาศักดิ์.  ราชกิจจานุเบกษา.  เล่ม 34 ตอน ง (2460, 16 ธันวาคม): หน้าที่ 2,587-2,592.  [ออนไลน์] แหล่งที่มาจาก: http://www.ratchakitcha.soc.go.th/DATA/PDF/2460/D/2587.PDF [สืบค้นเมื่อวันที่ 25 กุมภาพันธ์2565] และได้รับพระราชทานเหรียญดุษฎีมาลา เข็มศิลปวิทยาพระราชทานเหรียญดุษฎีมาลา.  ราชกิจจานุเบกษา.  เล่ม 33 ตอน 0 ง (2459, 29 ตุลาคม): หน้าที่ 1,931.  [ออนไลน์] แหล่งที่มาจาก: http://www.ratchakitcha.soc.go.th/DATA/PDF/2459/D/1931.PDF  [สืบค้นเมื่อวันที่ 25 กุมภาพันธ์2565]

นอกจากหน้าที่ราชการ ยังได้เป็นครูฝึกสอนให้วงเครื่องสายของพระบรมวงศานุวงศ์และข้าราชการหลายวง ได้แก่ วงของสมเด็จพระนางเจ้าอินทรศักดิศจี พระวรราชชายา วงของพระสุจริตสุดา (เปรื่อง สุจริตกุล) วงของพระยาอนิรุทธเทวา (หม่อมหลวงฟื้น พึ่งบุญ)

ในสมัยรัชกาลที่ 7 ได้เป็นพระอาจารย์ถวายการสอนซอแด่ พระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว และ สมเด็จพระนางเจ้ารำไพพรรณี พระบรมราชินี พร้อมด้วยพระบรมวงศานุวงศ์หลายพระองค์ ในการทรงเล่นเครื่องสายส่วนพระองค์เฉลิมศักดิ์ เย็นสำราญ [บรรณาธิการ].  2555.  ดนตรี-นาฏศิลป์แผ่นดินพระปกเกล้า.   นนทบุรี: มหาวิทยาลัยสุโขทัยธรรมาธิราช.  [ที่ระลึกเนื่องในโอกาสครบรอบวันพระบรมราชสมภพ 119 ปี พระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว และครบรอบ 34 ปี แห่งการสถาปนามหาวิทยาลัยสุโขทัยธรรมาธิราช 27 มิถุนายน 2555 ] นอกจากนี้ยังได้ถวายการสอนซอแด่ พระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าเฉลิมเขตรมงคล อีกด้วยเฉลิมเขตรมงคล, พระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้า.  2500.  บทละครเรื่อง ปันหยีมิสาหรัง และรุ่งฟ้าดอยสิงห์.  กรุงเทพมหานคร: อักษรประเสริฐ.  [ที่ระลึกในงานพระราชทานเพลิงศพ พระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าเฉลิมเขตรมงคล 26 มิถุนายน 2500]

ภายหลังเปลี่ยนแปลงการปกครอง ได้โอนย้ายมารับราชการที่กรมศิลปากร ขณะเดียวกันได้รับเชิญเป็นครูสอนเครื่องสายที่โรงเรียนนาฏศิลป และเป็นอาจารย์พิเศษที่ชุมนุมดนตรีไทย มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์เนาวรัตน์ พงษ์ไพบูลย์. 2513. หลวงไพเราะเสียงซอ. วิทยาสารปริทัศน์ 9 (5 พฤษภาคม 2513)

 มรณกรรม 
หลวงไพเราะเสียงซอ (อุ่น ดูรยะชีวิน) มีโรคประจำตัวคือหืด (Asthma) ภายหลังตรวจพบว่าเป็นมะเร็งที่คอและปาก เข้ารับการรักษาที่โรงพยาบาลศิริราชหลายครั้งจนอาการหายดี แต่ครั้งหลังสุดป่วยเป็นไข้หวัด มีอาการอ่อนเพลียและปอดบวม ถึงแก่กรรมเมื่อวันที่ 13 สิงหาคม พ.ศ. 2518 ณ โรงพยาบาลศิริราช สิริอายุได้ 84 ปี 

 การถ่ายทอดความรู้ 
หลวงไพเราะเสียงซอ (อุ่น ดูรยะชีวิน) ได้ถ่ายความรู้ให้ศิษย์หลายคน แต่เฉพาะที่มีชื่อเสียงปรากฏในวงการดนตรีไทย ได้แก่ อนันต์ ดูรยะชีวิน ไปล่ วรรณเขจร ปลั่ง วรรณเขจร อนุมานราชธน (ยง เสฐียรโกเศศ), พระยา.  2491.  ศิลปกับมนุษยชาติและร้องรำทำเพลง.  (ม.ป.ท.).  [ที่ระลึกในงานฌาปนกิจศพ ไปล่ วรรณเขจร 2 ตุลาคม 2491] เจริญใจ สุนทรวาทิน เจริญใจ สุนทรวาทิน.  2530.  ข้าพเจ้าภูมิใจที่เกิดเป็นนักดนตรีไทย.  กรุงเทพมหานคร: เรือนแก้ว.  [เนื่องในโอกาสครบรอบวันเกิด 6 รอบ เจริญใจ สุนทรวาทิน 16 กันยายน 2530] ประเวช กุมุท ไพศาล อินทวงศ์ และคนอื่น ๆ.  25413.  ประเวช กุมุท สุดวิเศษ ประเวช กุมุท สุดจักหา.  กรุงเทพมหานคร: บริษัทเลิฟแอนด์ลิพเพรส จำกัด.  [ที่ระลึกในงานพระราชทานเพลิงศพ ประเวช กุมุท ศิลปินแห่งชาติสาขาศิลปะการแสดง (ดนตรีไทย) 22 มิถุนายน 2543] ศิลปี ตราโมท 72 ฝนคนดนตรี ศิลปี ตราโมท.  2550.   (ม.ป.ท.: ม.ป.พ.). ไพศาล อินทวงศ์ ไพศาล ซอลออเอกละองค์สลัก.  2557.  (ม.ป.ท.).  [อนุสรณ์ในงานฌาปนกิจศพ ไพศาล อินทวงศ์ 22 มิถุนายนพ.ศ. 2557] บุญเสริม ภู่สาลี ชนัสถ์นันท์ ประกายสันติสุข.  2552.  อาศรมศึกษา : รองศาสตราจารย์บุญเสริม ภู่สาลี. อาศรมศึกษาในวิชาเฉพาะ, สาขาวิชาดุริยางค์ไทย คณะศิลปกรรมศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย. โกวิทย์ ขันธศิริ ผานิต บุญมาก.  2560.  สี่สายไวโอลิน : ชีวิต-ผลงาน โกวิทย์ ขันธศิริ.  กรุงเทพมหานคร: สำนักพิมพ์แห่งจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย. วิพรรณ ศาสตร์เปล่ง วรยศ ศุขสายชล พูนพิศ อมาตยกุล และคนอื่น ๆ. 2550.  จดหมายเหตุดนตรี 5 รัชกาล : งานวิจัยเอกสารและลำดับเหตุการณ์ พุทธศักราช 2411-2549. กรุงเทพมหานคร: มูลนิธิหลวงประดิษฐไพเราะ (ศร ศิลปบรรเลง). [จัดพิมพ์เนื่องในวโรกาส พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวภูมิพลอดุลยเดชมหาราช ครองราชสมบัติครบ 60 ปี] เชวงศักดิ์ โพธิสมบัติ วราภรณ์ เชิดชู.  2557.  อาศรมศึกษาอาจารย์เชวงศักดิ์ โพธิสมบัติ. อาศรมศึกษาในวิชาเฉพาะ, สาขาวิชาดุริยางค์ไทย คณะศิลปกรรมศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย. และ จีรพล เพชรสม ชาคริต เฉลิมสุข.  2551.  อาศรมศึกษาอาจารย์จีรพล เพชรสม. อาศรมศึกษาในวิชาเฉพาะ, สาขาวิชาดุริยางค์ไทยคณะศิลปกรรมศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย. 
 ชีวิตส่วนตัว  
หลวงไพเราะเสียงซอ (อุ่น ดูรยะชีวิน) สมรสครั้งแรกกับ นวม มัธยมจันทร์ มีบุตรธิดา 8 คน คือ อนันต์ อนุ อนงค์ เอนก ดวงเนตร อนนต์ อณัต และ อำนาย 

ต่อมาสมรสกับ หม่อมเจ้ากริณานฤมล สุริยง พระธิดาใน พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหมื่นไชยาศรีสุริโยภาส มีบุตรธิดา 5 คน คือ ผกากน พิมลชัย พิไลพรรณ จันทราภรณ์ และ สุริยพันธ์ธนิต อยู่โพธิ์.  2520.  ประวัติเครื่องดนตรีไทย และตำนานการผสมวงมโหรี ปี่พาทย์ และเครื่องสาย.  กรุงเทพมหานคร: จันวาณิชย์.  [ที่ระลึกในงานพระราชทานเพลิงศพ หลวงไพเราะเสียงซอ (อุ่น ดูรยะชีวิน) 19 กุมภาพันธ์ 2520] 

 บรรดาศักดิ์และยศ 
 พ.ศ. 2448 ถวายตัวเป็นมหาดเล็กใน สมเด็จพระบรมโอรสาธิราช เจ้าฟ้ามหาวชิราวุธ สยามมกุฎราชกุมาร สังกัดกองดนตรี ยศชั้น 2 ตรี ชั้น 3 
 23 ตุลาคม พ.ศ. 2453 ปรับตำแหน่งตามทำเนียบมหาดเล็กประจำ เนื่องด้วย สมเด็จพระบรมโอรสาธิราช เจ้าฟ้ามหาวชิราวุธ สยามมกุฎราชกุมาร เถลิงถวัลยราชสมบัติ
 พ.ศ. 2454 ได้รับพระราชทานยศเป็น มหาดเล็กวิเศษ
 25 พฤษภาคม พ.ศ. 2458 ได้รับพระราชทานยศเป็น รองหุ้มแพร และได้รับพระราชทานบรรดาศักดิ์เป็น ขุนดนตรีบรรเลง ถือศักดินา 300
 13 ธันวาคม พ.ศ. 2460 ได้รับพระราชทานบรรดาศักดิ์เป็น หลวงไพเราะเสียงซอ ถือศักดินา 400 เข้าเฝ้ารับพระราชทานสัญญาบัตรบรรดาศักดิ์ที่พระที่นั่งอนันตสมาคมเมื่อวันที่ 6 ตุลาคม 2462
 27 กุมภาพันธ์ 2466 ได้รับพระราชทานยศเสือป่าเป็น นายหมวดโท
 30 ธันวาคม พ.ศ. 2465 ได้รับพระราชทานยศเป็น หุ้มแพรพระราชทานยศ

 เครื่องราชอิสริยาภรณ์ 


 อ้างอิง 

พไเราะเสียงซอ (อุ่น ดูรยชีวิน)
หมวดหมู่:บุคคลที่เกิดในปี พ.ศ. 2435
หมวดหมู่:บุคคลที่เสียชีวิตในปี พ.ศ. 2518
พไเราะเสียงซอ (อุ่น ดูรยชีวิน)
หมวดหมู่:สมาชิกกองเสือป่า
หมวดหมู่:บุคคลจากอำเภอเสนา