เมืองฉอด

เมืองฉอด หรือ รัฐฉอด เป็นรัฐหรืออาจเป็นนครรัฐอิสระของชนชาติไทแห่งหนึ่งจิตร ภูมิศักดิ์. โฉมหน้าศักดินาไทย. กรุงเทพฯ : ศรีปัญญา, 2550, หน้า 235 อยู่ในช่วงพุทธศตวรรษที่ 18 เมืองฉอดมีกษัตริย์ปกครองตนเอง เรียกว่า "ขุน" ซึ่งคำไทยในยุคแรก หมายถึง กษัตริย์ อาจแปลว่า ผู้นำหรือเจ้าเมืองขนาดเล็กกนกวรรณ โสภณวิจิตร. ประวัติศาสตร์สุโขทัย. กรุงเทพฯ : สารคดี, 2554, หน้า 64 มีข้อมูลว่าเมืองฉอดเป็นรัฐที่ได้รับศิลปวัฒนธรรมจากอาณาจักรสุโขทัย และจารึกวัดศรีชุม ระบุว่า เมืองแห่งนี้เคยเป็นส่วนหนึ่งของสุโขทัยมาก่อน ในศิลาจารึกหลักที่ 1 ระบุว่า เมืองฉอดนี้ตั้งอยู่ทางทิศตะวันตกของเมืองสุโขทัย ทว่าในศิลาจารึกหลักเดียวกันนั้น ได้กล่าวถึงศึกยุทธหัตถีระหว่างขุนสามชน เจ้าเมืองฉอด กับพ่อขุนรามคำแหงมหาราช พระราชโอรสกษัตริย์สุโขทัย สุดท้ายขุนสามชนพ่ายแพ้ไป ไม่ปรากฏเรื่องราวของขุนสามชนในหลักฐานหรือเอกสารอื่นใดอีก และศิลาจารึกหลักที่ 1 ซึ่งถูกสร้างขึ้นหลังจากเหตุการณ์ดังกล่าว ก็ระบุว่าเมืองฉอดได้ตกเป็นส่วนหนึ่งของอาณาจักรสุโขทัยไปแล้วกนกวรรณ โสภณวิจิตร. ประวัติศาสตร์สุโขทัย. กรุงเทพฯ : สารคดี, 2554, หน้า 72

ปัจจุบันมีความพยายามของนักประวัติศาสตร์ และนักโบราณคดี ในการตามหาที่ตั้งของเมืองฉอด ส่วนใหญ่มักเชื่อมโยงเมืองฉอดกับอำเภอแม่สอด จังหวัดตาก ซึ่งยังไม่พบหลักฐานที่จะสามารถพิสูจน์ความเชื่อมโยงระหว่างทั้งสองเมืองได้จนถึงบัดนี้

 ปริศนาโบราณคดี 
 ที่ตั้ง 
 ข้อมูลจากศิลาจารึก 
ที่ตั้งของเมืองฉอดยังเป็นปริศนา ใน ศิลาจารึกหลักที่ 1 ซึ่งจารึกในรัชสมัยพ่อขุนรามคำแหงมหาราช เป็นจารึกหลักแรกที่ระบุที่ตั้งของเมืองฉอด ว่าอยู่ทางทิศตะวันตกของเมืองสุโขทัย สามารถเชื่อมต่อไปยังเมืองหงสาวดี และมหาสมุทรอินเดียได้ ความว่า "...เบื้องตะวันตกรอดเมืองฉอด เมือง...น หงสาวดีสมุทรหาเป็นแดน..."

ส่วน จารึกวัดป่ามะม่วง (ภาษาเขมร) ด้านที่ 2 ซึ่งเป็นจารึกยุคหลัง คือรัชสมัยพระมหาธรรมราชาที่ 1 (ลือไทย) ระบุว่าเมืองฉอดอยู่ทางทิศตะวันตกของเมืองสุโขทัยเช่นกัน โดยมีการระบุว่าเมืองฉอดตั้งอยู่บนเป็นเส้นทางของพระมหาสามีสังฆราชจากลังกาทวีป แสดงให้เห็นว่าเมืองฉอดเป็นเมืองการค้าที่เชื่อมกับเมืองท่าชายฝั่งทะเลบริเวณอ่าวเมาะตะมะ พระมหาธรรมราชาที่ 1 (ลือไทย) โปรดเกล้าฯ ให้ทำความสะอาดและตกแต่งเส้นทางจากเมืองฉอดมายังสุโขทัย เนื้อหาแปลเป็นภาษาไทยได้ ความว่า "...ทิศปัศจิมของเมืองสุโขทัยนี้ ปราบพื้นที่ให้ราบถมทรายให้เสมอ ทำสวยงามทุกทิศ คล้ายพระวิษณุกรรมคิดเนรมิต..." และระบุถึงเมืองรายทางจากเมืองฉอดไปถึงสุโขทัยไว้ว่า "...จากเมืองฉอดถึงเมืองเชียงทองถึงเมืองบางจันทร์บางพารแล้วถึงเมืองสุโขทัยนี้อันหนึ่ง..." สอดคล้องกับจารึกอีกหลัก คือ จารึกวัดบูรพาราม ที่ระบุว่า เมืองฉอดตั้งอยู่ทางทิศตะวันตกของสุโขทัย และอยู่ในเส้นทางที่ไปยังเมืองพันหรือเมืองเมาะตะมะ ซึ่งปัจจุบันตั้งอยู่ในรัฐมอญ ประเทศพม่า ความว่า "...เบื้องตะวันตกเท้าเมืองฉอด รอดแดนพัล..."

แต่ จารึกวัดศรีชุม ซึ่งจารึกในรัชสมัยพระมหาธรรมราชาที่ 1 (ลือไทย) กลับระบุชี้เฉพาะลงไปว่าเมืองฉอดตั้งอยู่ทางทิศหรดีหรือทิศตะวันตกเฉียงใต้ของเมืองสุโขทัย ความว่า "...เบื้องในหรดีเถิงฉอด เวียงเหล็ก..."

 ความคิดเห็นของนักวิชาการ 
มีนานาทัศนะของผู้คน ในประวัติศาสตร์กระแสหลักมักบ่งว่าเทศบาลนครแม่สอด คือทำเลที่ตั้งของเมืองฉอดซึ่งอยู่ริมแม่น้ำเมย แควหนึ่งของแม่น้ำสาละวิน โดยสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ ทรงอธิบายว่า การเดินทางจากสุโขทัยไปตากใช้เวลาราว 3 วัน และจากสุโขทัยไปฉอดใช้เวลาราว 4-5 วัน บ้างก็ว่าเมืองฉอด คือด่านแม่ละเมา บ้างก็ว่าโบราณสถานคอกช้างเผือกในตำบลท่าสายลวด หรืออาจเป็นเมืองตากเก่าในอำเภอบ้านตาก ซากเมืองโบราณในตำบลแม่ตื่นและตำบลสามหมื่น อำเภอแม่ระมาด และยังมีเมืองโบราณบ้านแม่ต้าน อำเภอท่าสองยาง ที่เข้าเค้าว่าอาจเป็นเมืองฉอดอีกแห่ง ซึ่งทั้งหมดล้วนตั้งอยู่ในเขตจังหวัดตาก

ศาสตราจารย์ ดร. ประเสริฐ ณ นคร เคยแสดงความเห็นว่าเมืองนี้อยู่ริมแม่น้ำฉอด แต่ต่อมาท่านได้แก้ไขด้วยลายมือใน สารนิพนธ์ประเสริฐ ณ นคร ระบุว่า ตั้งอยู่ริมแม่น้ำเมย และอธิบายต่อว่า เมืองนี้มีผังเมืองเป็นสี่เหลี่ยมผืนผ้า แต่มีขนาดเล็กเกินที่จะรวบรวมคนไปตีเมืองตากได้ ด้วยเหตุนี้ ประเสริฐจึงอ้างความเห็นของนักโบราณคดีว่าเมืองฉอดอาจตั้งอยู่ริมแม่น้ำเมยในฝั่งประเทศพม่าวุฒิชัย มูลศิลป์ (2562). "ศาสตราจารย์ ดร. ประเสริฐ ณ นคร กับความก้าวหน้าการศึกษาประวัติศาสตร์สุโขทัย". วารสารประวัติศาสตร์, หน้า 10 ในปาฐกถาเรื่องประวัติศาสตร์สุโขทัยในจารึก ประเสริฐให้ข้อมูลอีกว่า "...เมืองฉอดนี้เชื่อกันว่าอยู่ในประเทศพม่า แต่ตอนนี้วางไว้ที่แม่สอดชั่วคราว เพราะคนภาคเหนือออกเสียง ฉ ไม่ได้ ต้องออกเสียงเป็น ส ไป ฉอดจึงกลายเป็นสอด..." และรองศาสตราจารย์ ศรีศักร วัลลิโภดม เสนอว่า เมืองฉอดคือเมืองเมียวดี ปัจจุบันขึ้นอยู่กับประเทศพม่า ซึ่งพบหลักฐานทางโบราณคดี ได้แก่ ร่องรอยคูน้ำคันดินและกำแพงเมืองรูปสี่เหลี่ยม อีกทั้งยังพบเศษเครื่องถ้วยยุคสุโขทัยด้วย

ขณะที่จิตร ภูมิศักดิ์ ให้ทัศนะว่า ที่ตั้งของเมืองฉอด อาจจะเป็นเมืองโบราณบ้านแม่ต้าน หรือที่ชาวบ้านเรียกว่า เมืองเก่าห้วยลึก ที่จังหวัดตาก ความว่า "…รัฐฉอดหรือเมืองฮอดนั้นประมาณกันว่าอยู่ที่บริเวณอำเภอแม่สอด ทางตะวันตกเฉียงใต้ของตัวเมืองจังหวัดตากเดี๋ยวนี้; ที่ประมาณอย่างนั้นเพราะชื่อแม่สอดยังเป็นชื่อเดียวกับฉอดอยู่ (ภาษาไทยพายัพออกเสียง ฉ เป็น ส หมด). แต่มาในระยะราว พ.ศ. 2500 นี้ ได้พบเมืองโบราณขนาดใหญ่มากเมืองหนึ่งในป่าทึบริมแม่น้ำเมย ที่บ้านแม่ต้านทางตะวันตกเฉียงเหนือของเมืองตาก มีทรากโบราณวัตถุและพระพุทธรูปสมัยสุโขทัยเป็นอันมากแสดงว่าเป็นเมืองใหญ่ในยุคสุโขทัย, จึงทำให้นักโบราณคดีตั้งข้อสงสัยว่าที่นั่นอาจจะเป็นเมืองฉอดของพ่อขุนสามชน…. อย่างไรก็ดี เมืองร้างที่พบใหม่ที่ตำบลแม่ต้านนั้นอาจจะเป็นเมืองอื่นที่มิใช่ฉอดก็ได้ เพราะยังมีเมืองในแถบนี้อีกหลายเมืองที่ปรากฏชื่อในศิลาจารึกสุโขทัย แต่เรายังค้นไม่พบว่าอยู่ที่ใดแน่…"

แต่จากการพิสูจน์หลักฐานทางโบราณคดี พบว่า เมืองโบราณบ้านแม่ต้านเป็นเมืองในวัฒนธรรมล้านนา มิใช่สุโขทัย และการสำรวจหลักฐานโบราณคดีเมืองโบราณหลายแห่งในเขตแอ่งแม่สอด ก็พบว่าทั้งหมดไม่ได้อยู่ร่วมสมัยอาณาจักรสุโขทัยเลย ทำให้ยังไม่ทราบถึงที่ตั้งของเมืองฉอดได้เลยจนถึงในปัจจุบัน

 เจดีย์ยุทธหัตถี 
เมื่อคราวที่สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพเสด็จไปเมืองเชียงใหม่เมื่อ พ.ศ. 2464 ทรงแวะชมเมืองตากเก่า แล้วทรงพบกับเจดีย์เก่ายุคสุโขทัย "...มีของสำคัญอยู่ที่เมืองตากเก่าอย่าง ๑ คือมีพระเจดีย์เหมือนอย่างแบบสุโขทัยสร้างไว้บนยอดดอยองค์ ๑ สูงสัก ๑๐ วา ยังอยู่บริบูรณ์ดี พวกชาวเมืองไม่รู้จักเรียกกันว่าพระปรางค์ และไม่มีใครรู้ว่าใครสร้าง..." แล้วพระองค์สันนิษฐานว่าคงเป็นเจดีย์ที่นับเนื่องจากการกระทำยุทธหัตถีของพ่อขุนรามคำแหงที่ชนะขุนสามชน เจ้าเมืองฉอด ปรากฏความตอนหนึ่งว่า "...ได้รูปและสัณฐานเหมือนพระเจดีย์องค์กลาง ซึ่งพ่อขุนรามคำแหงสร้างไว้ในวัดเจดีย์เจ็ดยอดแถวเมืองศรีสัชนาลัย และพระเจดีย์ที่วัดตระพังเงินเมืองสุโขทัยไม่มีผิด ลายปั้นหน้าราหูยังอยู่ดีบริบูรณ์ดี สันนิษฐานว่าน่าจะเป็นพระเจดีย์สร้างเฉลิมพระเกียรติพ่อขุนรามคำแหงที่ชนช้างชนะขุนสามชนเจ้าเมืองฉอดที่เมืองตาก แต่จะสร้างในรัชกาลไหนข้อนี้สงสัยอยู่ แต่คงในราชวงศ์พระร่วงสร้าง..." ซึ่งจากข้อสันนิษฐานของพระองค์ได้กลายเป็นข้อเท็จจริงที่ผู้คนเชื่อถือ และเข้าใจว่าเป็นสิ่งก่อสร้างในยุคพ่อขุนรามคำแหงจริง

รองศาสตราจารย์ ศรีศักร วัลลิโภดม อธิบายว่า ศิลปะของเจดีย์เป็นแบบสุโขทัยในรัชสมัยของพระมหาธรรมราชาที่ 1 (ลือไทย) ซึ่งเป็นยุคหลังจากรัชกาลพ่อขุนรามคำแหง ส่วนธีรวัฒน์ แสนคำ เสนอว่า เจดีย์ดังกล่าว น่าจะเป็นมหาธาตุเจดีย์ประจำเมืองตาก เพราะในรัชกาลของพระมหาธรรมราชาที่ 1 ทรงมีพระราชประสงค์สร้างมหาธาตุเจดีย์ขึ้นในหลายเมือง ซึ่งเป็นเจดีย์ทรงพุ่มข้าวบิณฑ์เช่นกัน

ขณะที่ศาสตราจารย์ นิธิ เอียวศรีวงศ์ อธิบายว่า สมัยรัฐจารีตไทยไม่เคยมีการสร้างอนุสาวรีย์เลย การสร้างอนุสาวรีย์เพิ่งจะเริ่มมีในสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวนี้เอง

 ประวัติ 
เมืองฉอดเป็นรัฐขนาดเล็กหรืออาจเป็นนครรัฐก่อร่างสร้างตัวราวช่วงพุทธศตวรรษที่ 18 แรกเริ่มยังไม่ขึ้นกับเมืองสุโขทัย มีกษัตริย์ปกครองตนเอง เรียกว่า "ขุน" ซึ่งคำเรียกในยุคแรก หมายถึง กษัตริย์ อาจแปลว่า ผู้นำหรือเจ้าเมืองขนาดเล็ก เมืองฉอดมีรูปแบบศิลปวัฒนธรรมแบบสุโขทัย อีกทั้งยังเป็นเมืองที่ตั้งอยู่บนเส้นทางการค้าที่เชื่อมไปยังเมืองมอญ ออกทะเลที่อ่าวเมาะตะมะในมหาสมุทรอินเดียกนกวรรณ โสภณวิจิตร. ประวัติศาสตร์สุโขทัย. กรุงเทพฯ : สารคดี, 2554, หน้า 95 จิตร ภูมิศักดิ์ สันนิษฐานว่า เมืองฉอดเป็นรัฐของคนไทยอีกรัฐหนึ่งที่ได้ลุกฮือสลัดอำนาจของอาณาจักรขอมโบราณออกไป โดยเมืองฉอดมีสถานะเป็นรัฐอิสระดังเช่นรัฐสุโขทัยและล้านนาจิตร ภูมิศักดิ์. โฉมหน้าศักดินาไทย. กรุงเทพฯ : ศรีปัญญา, 2550, หน้า 115 ในจารึกวัดศรีชุม ซึ่งถูกทำขึ้นในช่วงพุทธศตวรรษที่ 19-20 ระบุว่า เมืองฉอดเคยเป็นส่วนหนึ่งของอาณาจักรสุโขทัยมาตั้งแต่รัชสมัยพ่อขุนศรีนาวนำถุม โดยมีเนื้อหาระบุไว้ดังนี้

“...ในนครสุโขทัยนั้น พ่อขุนศรีนาวนำถุม...ศรีเสชนาไลดังอิงเป็นขุนยี่ขุนนางนักหนาแ...เป็นขุนในเมืองเชลียง...เมืองใต้ออกพ่อขุนนำถุม...เบื้องตะวันออกเถิงเบื้องหัวนอน เถิงขุนลุนตาขุนดาขุนด่าน ๏ ...เบื้องในหรดีเถิงฉอด เวียงเหล็ก เบื้องตะวันตกเถิงละพูน...”

เมืองฉอดปรากฏหลักฐานการดำรงอยู่ครั้งแรกในศิลาจารึกหลักที่ 1 ในรัชสมัยของพ่อขุนรามคำแหงมหาราชแห่งอาณาจักรสุโขทัย สร้างขึ้นเมื่อ พ.ศ. 1826กนกวรรณ โสภณวิจิตร. ประวัติศาสตร์สุโขทัย. กรุงเทพฯ : สารคดี, 2554, หน้า 159 ซึ่งเนื้อหาบางส่วนเป็นการอธิบายเรื่องราวที่เกิดขึ้นก่อนการสร้างศิลาจารึก อย่างการกระทำยุทธหัตถีของขุนสามชน เจ้าผู้ครองเมืองฉอด ยกทัพไปตีเมืองตาก ซึ่งเป็นเมืองหน้าด่านของอาณาจักรสุโขทัยเมื่อ พ.ศ. 1800 โดยมีพ่อขุนรามคำแหงมหาราช เสด็จออกมาป้องกันการโจมตี ดังปรากฏความในจารึกด้านที่หนึ่งว่า

“...เมื่อกูขึ้นใหญ่ได้สิบเก้าเข้า ขุนสามชนเจ้าเมืองฉอดมาท่เมืองตาก พ่อกูไปรบ ขุนสามชนหัวซ้าย ขุนสามชนขับมาหัวขวา ขุนสามชนเกลื่อนเข้าไพร่ฟ้าหน้าใส พ่อกูหนีญญ่ายพายจแจ้น กูบ่หนี กูขี่ช้างเบกพล กูขับเข้าก่อนพ่อกู กูต่อช้างด้วยขุนสามชน ตนกูพุ่ง ช้างขุนสามชนตัวชื่อมาสเมืองแพ้ ขุนสามชนพ่ายหนี พ่อกูจึ่งขึ้นชื่อกู ชื่อพระรามคำแหง เพื่อกูพุ่งชนช้างขุนสามชน...”

ในการสู้รบดังกล่าว พ่อขุนรามคำแหงมหาราช พระราชโอรสของพ่อขุนศรีอินทราทิตย์ กษัตริย์สุโขทัย ขณะนั้นมีพระชนมายุ 19 พรรษา ได้รับชัยชนะจากการรบครั้งนี้ พ่อขุนศรีอินทราทิตย์พระราชทานพระนามาภิไธยว่า "พระรามคำแหง" ศาสตราจารย์ ดร. ประเสริฐ ณ นคร อธิบายว่า "กูขับเข้าก่อนพ่อกู" ให้ความหมายว่า พ่อขุนศรีอินทราทิตย์ยังไม่ทันได้เข้าไปชนช้างกับขุนสามชน แต่พ่อขุนรามคำแหงมหาราชไสช้างไปสู้รับกับขุนสามชนเสียก่อน และได้ชัยชนะกลับมาวุฒิชัย มูลศิลป์ (2562). "ศาสตราจารย์ ดร. ประเสริฐ ณ นคร กับความก้าวหน้าการศึกษาประวัติศาสตร์สุโขทัย". วารสารประวัติศาสตร์, หน้า 8 หลังจากนั้นก็ขยายอิทธิพลปราบปรามหัวเมืองต่าง ๆ ให้เข้ามาอ่อนน้อมต่อสุโขทัยเป็นจำนวนมาก โดยในจารึกหลักที่ 1 ให้ข้อมูลหลังจากเหตุการณ์ดังกล่าว คือใน พ.ศ. 1826 ระบุว่าเมืองฉอดได้ตกเป็นส่วนหนึ่งของสุโขทัย

เมืองฉอดปรากฏหลักฐานอีกครั้งในรัชสมัยพระมหาธรรมราชาที่ 1 (ลือไทย) จารึกวัดป่ามะม่วง (ภาษาไทย) หลักที่ 1 ด้านที่ 2 เมื่อ พ.ศ. 1904 ระบุเนื้อหาว่า พระมหาธรรมราชาที่ 1 (ลือไทย) ทรงอาราธนาพระมหาสามีสังฆราชจากลังกาทวีปให้มาจำพรรษาในกรุงสุโขทัย โดยพระสังฆราชได้เดินทางผ่านเมืองฉอดด้วย ปรากฏในจารึกวัดป่ามะม่วง (ภาษาเขมร) ด้านที่ 2 ระบุเมืองรายทางระหว่างเมืองฉอดกับสุโขทัยไว้ ความว่า

"...จากเมืองฉอดถึงเมืองเชียงทองถึงเมืองบางจันทร์บางพารแล้วถึงเมืองสุโขทัยนี้อันหนึ่ง..."

เมืองฉอดปรากฏเป็นครั้งสุดท้ายในจารึกวัดบูรพาราม ซึ่งบันทึกในรัชสมัยพระมหาธรรมราชาที่ 1 (ลือไทย) เช่นเดียวกัน โดยกล่าวถึงเมืองฉอดว่าเป็นเมืองในการปกครองด้านทิศตะวันตกของเมืองสุโขทัย มีเนื้อความว่า

“...เข้าศักราชเจ็ดร้อยห้าสิบแปดกลาย ท่านได้ปราบต์ทั้งปกกาว ชาวด้านหนตีนเถิงฝั่งของ...ตะวันออกคุง...เบื้องตะวันตกเท้าเมืองฉอด รอดแดนพัล...”

หลังจากนั้นก็ไม่พบหลักฐานเกี่ยวกับเมืองฉอดจนสิ้นกรุงสุโขทัย และเอกสารหลักฐานของยุคอาณาจักรอยุธยา ก็มิได้กล่าวถึงหรือปรากฎชื่อเมืองฉอดอีกเลย

 การปกครอง 
เมืองฉอดมีกษัตริย์ปกครองตนเอง เรียกว่า "ขุน" ซึ่งคำเรียกในยุคแรก หมายถึง กษัตริย์ อาจแปลว่า ผู้นำหรือเจ้าเมืองขนาดเล็กจิตร ภูมิศักดิ์. โฉมหน้าศักดินาไทย. กรุงเทพฯ : ศรีปัญญา, 2550, หน้า 118 เชื่อว่าประชากรคงเป็นกลุ่มชาติพันธุ์ที่ใช้ภาษาตระกูลภาษาไท และรัฐนี้มีอิสระเป็นของตัวเองมาก่อน ในจารึกวัดศรีชุม ให้ข้อมูลว่าเมืองฉอดเคยตกเป็นส่วนหนึ่งของสุโขทัยเมื่อรัชสมัยของพ่อขุนศรีนาวนำถุม หลังการเสวยราชสมบัติของพ่อขุนศรีอินทราทิตย์ เมืองฉอดคงจะกระด้างกระเดื่องไม่ยอมขึ้นตรงต่อสุโขทัย พระนามของกษัตริย์เมืองฉอดเท่าที่ปรากฏหลักฐาน มีเพียงคนเดียวในศิลาจารึกหลักที่ 1 คือขุนสามชน ซึ่งจิตร ภูมิศักดิ์ สันนิษฐานว่า ขุนสามชนเป็นคนไทย เพราะในชื่อมีคำว่า "สาม" ซึ่งเป็นคำบอกลำดับลูกประกอบตามธรรมเนียมภาษาไทยแท้ปรากฏอยู่ด้วย แต่ ดร. พิริยะ ไกรฤกษ์ กล่าวว่าชื่อช้างของขุนสามชน คือ "มาสเมือง" ไม่ใช่ชื่อตามธรรมเนียมไทย เพราะ "มาส" เป็นคำเขมร ภายหลังขุนสามชนได้พ่ายแพ้ในสงครามตีเมืองตากเมื่อ พ.ศ. 1800 และหลังจากนั้นหลักฐานศิลาจารึกของสุโขทัยในยุคหลังต่างระบุว่าเมืองฉอดได้เป็นส่วนหนึ่งของอาณาจักรสุโขทัยเรื่อยมา

ทั้งนี้การที่หัวเมืองต่าง ๆ ยอมเข้ามารวมกับอาณาจักรสุโขทัยแบบหลวม ๆ เพราะเกรงกลัวพระบารมีของพระมหากษัตริย์ที่เข้มแข็งกว่า แต่หากพระมหากษัตริย์สุโขทัยพระองค์ใดไร้พระบารมีและความเข้มแข็ง หัวเมืองเหล่านี้จะแยกตัวออกเป็นอิสระทันที ดังจารึกนครชุม ด้านที่ 2 กล่าวถึง กรณีเมืองคนที เมืองพระบาง เมืองเชียงทอง เมืองบางพาน และเมืองบางฉลัง ซึ่งทั้งหมดเป็นนครรัฐขนาดเล็ก มีเจ้าผู้ครองนครเรียกว่า "ขุน" เช่นเดียวกับขุนสามชนของเมืองฉอด ได้แยกตัวเองออกเป็นรัฐอิสระหลังสิ้นรัชสมัยพ่อขุนรามคำแหงมหาราช เพราะรัฐบาลสุโขทัยขาดเสถียรภาพ แต่นครรัฐเหล่านี้มีโอกาสปกครองตนเองในช่วงระยะเวลาสั้น ๆ เพราะในรัชสมัยพระมหาธรรมราชาที่ 1 (ลือไทย)  ทรงรวบรวมเมืองต่าง ๆ ที่แตกแยกออกไปให้กลับเป็นส่วนหนึ่งของสุโขทัยอีกครั้ง ไม่ปรากฏว่าเมืองฉอดได้แยกตัวเป็นอิสระในช่วงเวลาดังกล่าวแล้วถูกปราบปรามไปพร้อมกับรัฐเล็กเหล่านั้นด้วยหรือไม่ ด้วยข้อจำกัดของจารึกนครชุมที่เสียหายและลบเลือนไปบางส่วน

 หมายเหตุ 


 อ้างอิง 

หมวดหมู่:อาณาจักรสุโขทัย
หมวดหมู่:รัฐสิ้นสภาพในประเทศไทย
หมวดหมู่:รัฐสิ้นสภาพในประเทศพม่า
หมวดหมู่:นครรัฐ
หมวดหมู่:ประวัติศาสตร์ของจังหวัดตาก