มังโยงานะ

มังโยงานะ () เป็นระบบการเขียนในสมัยโบราณของภาษาญี่ปุ่นโดยอักษรจีนหรือคันจิ ช่วงเวลาที่เริ่มใช้ระบบการเขียนนี้ไม่ทราบแน่ชัด แต่ประมาณกลางคริสต์ศตวรรษที่ 7 ชื่อ "มังโยงานะ" นี้ ได้จากชื่อหนังสือ “มังโยชู” () อันเป็นวรรณกรรมรวมบทกวีในยุคนาระที่เขียนด้วยระบบมังโยงานะ

ประวัติ
หลักฐานทางประวัติศาสตร์ที่ปรากฏอักษรมังโยงานะที่เก่าแก่ที่สุด คือ ดาบอินาริยามะ ซึ่งเป็นดาบเหล็กที่ขุดค้นพบที่สุสานโบราณอินาริยามาโกฟุง จังหวัดไซตามะ เมื่อ พ.ศ. 2511 และ 10 ปีหลังการขุดพบ ใน พ.ศ. 2521 ได้มีการวิเคาระห์ดาบเล่มนี้โดยการเอกซเรย์ จนพบตัวอักษรจีนสลักด้วยทองจำนวน 115 ตัว ซึ่งเขียนเป็นมังโยงานะ สันนิษฐานว่าดาบเล่มนี้ถูกตีขึ้นในปี 辛亥年 เทียบเท่ากับ พ.ศ. 1041

หลักการเขียน
มังโยงานะจะใช้หลักการนำตัวอักษรจีนที่มีเสียงใกล้เคียงเสียงภาษาญี่ปุ่นของคำที่จะเขียน โดยไม่คำนึงถึงความหมายของอักษรจีนตัวนั้น หรือเรียกว่า "ชากูอง" () เนื่องจากมีอักษรจีนหลายตัวที่อ่านออกเสียงเหมือนกัน การเลือกว่าจะใช้อักษรจีนตัวใดสำนวนภาษาของผู้เขียน เห็นได้จากหนังสือ “มันโยชู” บทที่ 17/4025 ซึ่งเขียนไว้ดังนี้

 มังโยงานะ 之乎路可良  多太古要久礼婆  波久比能海  安佐奈藝思多理  船梶母我毛 คาตากานะ シヲヂカラ  タダコエクレバ  ハクヒノウミ  アサナギシタリ  フネカヂモガモ แบบปัจจุบัน 志雄路から  ただ越え来れば  羽咋の海  朝凪したり  船梶もがも โรมาจิ Shioji kara  Tadakoe kureba  Hakuhi no umi  Asanagi shitari  Funekaji mogamo

จากตัวอย่างด้านบน เสียง mo (母, 毛) และ shi (之, 思) เขียนด้วยอักษรจีนได้หลายตัว และในขณะที่คำส่วนมากเขียนโดยถอดเสียงเป็นพยางค์ ๆ โดยไม่คำนึงถึงความหมาย (เช่น 多太 tada และ 安佐 asa เป็นต้น) แต่คำว่า umi (海) และ funekaji (船梶) เป็นการเขียนโดยใช้ความหมายของอักษรจีนตัวนั้น ไม่ใช้การถอดเสียง

เสียงภาษาญี่ปุ่นบางพยางค์จะถูกแทนด้วยอักษรจีนที่กำหนดเอาไว้เป็นกฎการสะกดคำ (orthographic) ในยุคนาระ ที่เรียกว่า "โจไดโตกูชูกานาซูไก" () ซึ่งช่วยให้ผู้ศึกษาประวัติศาสตร์ภาษาสรุปได้ว่า เสียงในภาษาญี่ปุ่นยุคเก่าซึ่งแทนด้วยอักษรมังโยงานะนั้น อาจเริ่มมีมาตรฐานตั้งแต่ในครั้งนั้นเป็นต้นมา

ประเภท
สำหรับมังโยงานะ มีวิธีจับคู่ตัวอักษรจีนกับเสียงภาษาญี่ปุ่นอยู่หลายวิธี

 ชากูองกานะ ()  แปลตามตัวอักษรได้ว่า อักษรยืมเสียง หลักการคล้ายกับ "เสียงอง" ของคันจิ คือ การออกเสียงคันจิของตัวนั้นตามเสียงภาษาจีน อักษรจีนหนึ่งตัว อ่านออกเสียงได้ทั้งพยางค์เดียว และสองพยางค์

+ชากูองกานะ (借音仮名) จำนวนพยางค์  อักษรเดียวสมบูรณ์  อักษรเดียวบางส่วน 1 พยางค์ 以 (い), 呂 (ろ), 波 (は)  安 (あ), 楽 (ら), 天 (て)  2 พยางค์ 信 (しな), 覧 (らむ), 相 (さが) 

 ชักกุงกานะ ()  แปลตามตัวอักษรได้ว่า อักษรยืมความหมาย หลักการคล้ายกับ "เสียงคุน" ของคันจิ คือ การออกเสียงคันจิในภาษาญี่ปุ่นตามความหมายของคันจิตัวนั้น

+ชักกุงกานะ (借訓仮名) จำนวนพยางค์  อักษรเดียวสมบูรณ์  อักษรเดียวบางส่วน  อักษร 2 ตัว  อักษร 3 ตัว 1 พยางค์ 女 (め), 毛 (け), 蚊 (か)  石 (し), 跡 (と), 市 (ち)  嗚呼 (あ), 五十 (い), 可愛 (え), 二二 (し), 蜂音 (ぶ)  2 พยางค์ 蟻 (あり), 巻 (まく), 鴨 (かも)   八十一 (くく), 神楽声 (ささ) 3 พยางค์ 慍 (いかり), 下 (おろし), 炊 (かしき)  

+ตารางมังโยงานะอักษร 1 ตัวแทน 1 พยางค์ –KSTNFMYRWGZDBa阿安英足可何加架香蚊迦左佐沙作者柴紗草散太多他丹駄田手立那男奈南寧難七名魚菜八方芳房半伴倍泊波婆破薄播幡羽早者速葉歯万末馬麻摩磨満前真間鬼也移夜楊耶野八矢屋良浪郎楽羅等和丸輪我何賀社射謝耶奢装蔵陀太大嚢伐婆磨魔i1伊怡以異已移射五支伎岐企棄寸吉杵來子之芝水四司詞斯志思信偲寺侍時歌詩師紫新旨指次此死事准磯為知智陳千乳血茅二人日仁爾迩尼耳柔丹荷似煮煎比必卑賓日氷飯負嬪臂避臂匱民彌美三水見視御里理利梨隣入煎位為謂井猪藍伎祇芸岐儀蟻自士仕司時尽慈耳餌児弐爾遅治地恥尼泥婢鼻弥i2貴紀記奇寄忌幾木城非悲斐火肥飛樋干乾彼被秘未味尾微身実箕疑宜義擬備肥飛乾眉媚u宇羽于有卯烏得久九口丘苦鳩来寸須周酒州洲珠数酢栖渚都豆通追川津奴努怒農濃沼宿不否布負部敷経歴牟武無模務謀六由喩遊湯留流類具遇隅求愚虞受授殊儒豆頭弩夫扶府文柔歩部e1衣依愛榎祁家計係價結鶏世西斉勢施背脊迫瀬堤天帝底手代直禰尼泥年根宿平反返弁弊陛遍覇部辺重隔売馬面女曳延要遥叡兄江吉枝礼列例烈連廻恵面咲下牙雅夏是湍代田泥庭伝殿而涅提弟弁便別部e2気既毛飼消閉倍陪拝戸経梅米迷昧目眼海義気宜礙削倍毎o1意憶於應古姑枯故侯孤児粉宗祖素蘇十刀土斗度戸利速努怒野凡方抱朋倍保宝富百帆穂毛畝蒙木問聞用容欲夜路漏乎呼遠鳥怨越少小尾麻男緒雄吾呉胡娯後籠児悟誤俗土度渡奴怒煩菩番蕃o2己巨去居忌許虚興木所則曾僧増憎衣背苑止等登澄得騰十鳥常跡乃能笑荷方面忘母文茂記勿物望門喪裳藻与余四世代吉呂侶其期碁語御馭凝序叙賊存茹鋤特藤騰等耐抒杼

พัฒนาการ

อักษรคันจิในระบบมังโยงานะ ต่อมาได้พัฒนาไปเป็นอักษรฮิรางานะและคาตากานะ

อักษรฮิรางานะดัดแปลงมาจากอักษรมังโยงานะที่เขียนด้วยพู่กันในรูปแบบอักษรหวัด วัตถุประสงค์เดิมของอักษรฮิรางานะ คือ เพื่อให้สตรีซึ่งสังคมไม่ยอมได้ให้รับการศึกษาสูง ได้อ่านออกเขียนได้ วรรณกรรมในยุคเฮอังส่วนใหญ่ที่ผู้แต่งเป็นสตรีถูกเขียนด้วยอักษรฮิรางานะ 

ส่วนอักษรคาตากานะก็ดัดแปลงมาจากอักษรมังโยงานะเช่นกัน แต่ตัดเฉพาะบางส่วนของอักษรมังโยงานะมาเป็นอักษรคาตากานะหนึ่งตัว อักษรคาตากานะกำเนิดในสำนักสงฆ์ยุคเฮอัง ใช้เสมือนการย่ออักษรมังโยงานะเพื่อให้ง่ายต่อพระสงฆ์ในการศึกษาพระคัมภีร์

ตัวอย่างเช่น เสียง ru เขียนเป็นอักษรฮิรางานะว่า る ซึ่งดัดแปลงมาจากอักษรมังโยงานะ 留 แต่เขียนเป็นอักษรคาตากานะว่า ル ซึ่งดัดแปลงมาจากอักษรมังโยงานะ 流 โดยอักษรมังโยงานะใช้เขียนแทนเสียง ru ทั้งคู่

การที่เสียงภาษาญี่ปุ่นหนึ่งพยางค์สามารถเขียนด้วยอักษรคันจิหลายตัวนั้น ทำให้เกิดอักษรเฮ็นไตงานะ () ซึ่งเป็นรูปแบบหนึ่งของอักษรฮิรางานะขึ้นมา แต่ได้ถูกเลิกใช้อย่างเป็นทางการไปใน พ.ศ. 2443

ปัจจุบัน อักษรมังโยงานะยังคงปรากฏอยู่ในชื่อสถานที่ต่าง ๆ ของญี่ปุ่น โดยเฉพาะบนเกาะคีวชู การใช้อักษรคันจิอีกประเภทที่มีลักษณะคล้ายกับมังโยงานะคืออาเตจิ (当て字, 宛字 ateji) ซึ่งเป็นการเขียนคำยืมจากภาษาต่างประเทศ โดยใช้แทนเสียงมากกว่าความหมาย ตัวอย่างเช่น 倶楽部 (kurabu คลับ) และ 珈琲 (kōhii กาแฟ) เป็นต้น ปัจจุบันนี้ยังคงมีใช้กันอยู่ในป้ายร้านค้า

แหล่งข้อมูลอื่น
 ตารางมังโยงานะ (ภาษาญี่ปุ่น) 

หมวดหมู่:ภาษาญี่ปุ่น
หมวดหมู่:อักษร