เซฟาโลสปอริน

เซฟาโลสปอริน (; ) เป็นกลุ่มของยาปฏิชีวนะประเภทเบตาแลกแทม (β-Lactam antibiotic) ซึ่งแต่เดิมสกัดได้จากเชื้อราสกุล Acremonium ซึ่งในอดีตรู้จักกันในชื่อ Cephalosporium

ยากลุ่มนี้ร่วมกับกลุ่มเซฟาไมซิน (cephamycin) จัดอยู่ในกลุ่มย่อยของยาปฏิชีวนะเบตาแลกแทมที่เรียกว่าเซเฟม (cephem) โดยเซฟาโลสปอรินถูกค้นพบเมื่อ ค.ศ. 1945 และเริ่มวางจำหน่ายเป็นครั้งแรกใน ค.ศ. 1964


 การค้นพบ 
เชื้อราที่ใช้ออกซิเจนที่สามารถผลิตเซฟาโลสปอรินซี (cephalosporin C) ได้ ถูกค้นพบในบริเวณทะเลใกล้กับท่อระบายน้ำแถบซู ซิกคู (Su Siccu) ใกล้กับท่าเรือคายารีบนเกาะซาร์ดิเนีย โดยนักเภสัชวิทยาชาวอิตาลี จูเซปเป บรอตซู (Giuseppe Brotzu) เมื่อเดือนกรกฎาคม ค.ศ. 1945

 โครงสร้าง 
เซฟาโลสปอรินประกอบด้วยวงแหวนไดไฮโดรไทอาซีนโครงสร้าง 6 เหลี่ยม (6-membered dihydrothiazine ring) การแทนที่หมู่เคมีที่ตำแหน่ง 3 มักมีผลต่อคุณสมบัติทางเภสัชวิทยา ส่วนการแทนที่ที่ตำแหน่ง 7 มีแนวโน้มส่งผลต่อฤทธิ์ต้านแบคทีเรีย แต่อย่างไรก็ตามกรณีเหล่านี้ก็มีข้อยกเว้น

 การใช้ในทางการแพทย์ 
เซฟาโลสปอรินสามารถใช้เพื่อป้องกันและรักษาการติดเชื้อที่เกิดจากแบคทีเรียที่ไวต่อยากลุ่มนี้ เซฟาโลสปอรินรุ่นที่หนึ่ง (first-generation) ออกฤทธิ์เด่นต่อแบคทีเรียแกรมบวก โดยเฉพาะ Staphylococcus และ Streptococcus จึงนิยมใช้รักษาการติดเชื้อของผิวหนังและเนื้อเยื่ออ่อน รวมถึงใช้ป้องกันการติดเชื้อในโรงพยาบาลหลังการผ่าตัด ในเซฟาโลสปอรินรุ่นถัด ๆ ไป จะมีฤทธิ์เพิ่มขึ้นต่อแบคทีเรียแกรมลบ แม้ในขณะเดียวกันฤทธิ์ต่อแบคทีเรียแกรมบวกอาจลดลง

ยานี้ยังสามารถใช้ได้ในผู้ป่วยที่แพ้เพนิซิลลิน เนื่องจากโครงสร้างของยาทั้งสองกลุ่มต่างกัน แม้จะอยู่ในกลุ่มเบตาแลกแทมเช่นกันก็ตาม นอกจากนี้ตัวยายังสามารถขับออกทางปัสสาวะได้

 คุณสมบัติทางเคมี 
ยากลุ่ม Cephalosporins มีสูตรโครงสร้างคล้ายยากลุ่ม Penicillins โดยโครงสร้างประกอบด้วย 7-aminocephalosporanic acid nucleus ซึ่งประกอบด้วยวงแหวน B-lactam เชื่อมติดกับวงแหวน dihydrothiazine ส่วน Penicillins นั้นโครงสร้างประกอบด้วยวงแหวน B-lactam เชื่อมติดกับวงแหวน thiazolidine

 กลไกการออกฤทธิ์ 
 ยับยั้งการสร้างผนังเซลล์ของแบคทีเรีย โดยจับกับ penicillin-binding protein (PBP) แล้วยับยั้ง transpeptidase ใน PBP ซึ่งเป็นเอนไซม์ที่ใช้ในการ cross-link สาย peptidoglycan เพื่อสร้างผนังเซลล์
 กระตุ้นเอนไซม์ autolysin ทำให้แบคทีเรียย่อยสลายตัวเองมากขึ้น
 ยามีฤทธิ์ bactericidal แต่อาจมีฤทธิ์ bacteriostatic ขึ้นอยู่กับชนิดของแบคทีเรียและขนาดของยาที่ใช้

 ขอบเขตการออกฤทธิ์ 
 Cephalosporin รุ่นที่ 1 (first generation)
 ใช้ได้ผลดีต่อเชื้อแบคทีเรียแกรมบวก เช่น Staphylococci Streptococci รวมทั้งแบคทีเรียแกรมลบบางชนิด เช่น E. coli, Klebsiella pneumoniae และ Proteus mirabilis ยาไม่ครอบคลุมเชื้อ Enterococci (Enterococcus faecalis) และ methicillin-resistant Staphylococcus aureus (MRSA)

 Cephalosporin รุ่นที่ 2 (second generation)
 มีฤทธิ์ยับยั้งแบคทีเรียแกรมลบได้มากขึ้น เช่น Moraxella catarrhalis, Hemophilus influenza และ Neisseria แต่ออกฤทธิ์ต่อแบคทีเรียแกรมบวกได้ลดลงเมื่อเทียบกับ Cephalosporin รุ่นที่ 1 นอกจากนี้ยังใช้ได้ผลต่อเชื้อ Anaerobes เช่น Bacteroides fragillis ยากลุ่มนี้ใช้ไม่ได้ผลกับ Pseudomonas aeruginosa

 Cephalosporin รุ่นที่ 3 (third generation)
 มีฤทธิ์ยับยั้งเชื้อแบคทีเรียแกรมบวกได้น้อยกว่า Cephalosporin รุ่นที่ 1 และ 2 แต่ใช้ได้ผลดีต่อเชื้อแบคทีเรียแกรมลบหลายชนิดรวมทั้งเชื้อ Pseudomonas aeruginosa และ Enterobacteriaceae

 Cephalosporin รุ่นที่ 4 (fourth generation)
 มีฤทธิ์ยับยั้งเชื้อแบคทีเรียแกรมลบได้กว้างขึ้นและได้ผลดีกว่าเมื่อเปรียบเทียบกับ Cephalosporin รุ่นที่ 3 และใช้ได้ผลดีต่อเชื้อแบคทีเรียที่ดื้อต่อยา Cephalosporin รุ่นที่ 3

 Cephalosporin รุ่นที่ 5 (fifth generation)
 เป็นรุ่นที่พัฒนาขึ้นมาโดยวัตถุประสงค์คาดหวังให้มีฤทธิ์ต้านแบคทีเรียกว้างทั้งแกรมบวกและแกรมลบ โดยมีผลกับ แกรมบวก ได้แก่ methicillin-sensitive Staphylococcus aureus (MSSA) , methicillin-resistant Staphylococcus aureus (MRSA) , methicillin-resistant coagulase-negative staphylococci (MRCoNS), Streptococcus spp. และ penicillin-resistant streptococcus pneumoniaet (PRSP) และแกรมลบ ได้แก่ Enterobacter cloacae, Escherichia coli, Proteus vulgaris, Pseudomonas aeruginosa, Serratia spp. และ Haemophilus influenzae

 การแบ่งกลุ่ม 
 Cephalosporin รุ่นที่ 1
 Cephalexin
 Cephradine
 Cefadroxil
 Cefazolin

 Cephalosporin รุ่นที่ 2
 Cefaclor
 Cefuroxime axetil
 Cefprozil
 Loracarbef
 Cefotetan
 Cefoxitin
 Cefuroxime

 Cephalosporin รุ่นที่ 3
 Cefixime
 Cefpodoxime
 Cefdinir
 Ceftibuten
 Cefoperazone
 Cefotaxime
 Ceftazidime
 Ceftizoxime
 Ceftriaxone

 Cephalosporin รุ่นที่ 4
 Cefepime
 Cefpirome

 Cephalosporin รุ่นที่ 5
 Ceftobiprole
 Ceftaroline

 กลไกการดื้อยา 
 เชื้อแบคทีเรียสร้าง B-lactamases มากขึ้น
 เปลี่ยนแปลงที่ PBP
 ลดการผ่านของยาเข้าสู่เซลล์

 เภสัชจลนศาสตร์ 
 การดูดซึม
 ยากลุ่ม Cephalosporins ส่วนใหญ่ให้โดยการฉีด (IV, IM) เนื่องจากไม่ทนกรดในกระเพาะอาหาร มีบางตัวที่สามารถทนกรดในกระเพาะอาหารได้ เช่น Cephalexin Cefadroxil Ceprozilและ Cefaclor จึงให้โดยการรับประทาน ซึ่งอาหารมีผลต่อการดูดซึมและระดับยาในเลือดของยาเหล่านี้ ยกเว้น Cefadroxil

 การกระจาย
 ยากลุ่ม Cephalosporins กระจายตัวได้ดีในเนื้อเยื่อต่าง ๆ และของเหลวในร่างกาย โดยความเข้มข้นของยาจะมีมากที่ตับและไต นอกจากนี้ยังสามารถผ่านทางรกและน้ำนมได้ด้วย

 การเปลี่ยนแปลง
 ยากลุ่ม Cephalosporins ส่วนใหญ่ไม่ถูกเปลี่ยนสภาพ ยกเว้น Cefotaxime Cephalothin และ Cephapirin ที่ถูกเปลียนแปลงได้บ้างที่ตับและเนื้อเยื่ออื่น ๆ ได้ desacetyl metabolite ซึ่งมีฤทธิ์ฆ่าเชื้อได้น้อยลง

 การขับถ่าย
ยากลุ่ม Cephalosporins ถูกขับถ่ายได้ 2 ทาง ดังนี้
 ทางไต เป็นส่วนใหญ่โดยกระบวนการ Glomerular filtration, Tubular secretion หรือทั้งสองอย่าง
 ทางน้ำดี โดยผ่านตับ พบเป็นส่วนน้อย เช่น Ceftriaxone, Cefoperazone

 อาการไม่พึงประสงค์ 
 การแพ้ยา เช่น ผื่นคัน ลมพิษและanaphylaxis (พบน้อย) มักพบอาการแพ้ในผู้ที่มีประวัติแพ้ยากลุ่ม Penicillins
 ผลต่อระบบทางเดินอาหาร เช่น คลื่นไส้ อาเจียน
 ผลต่อตับ เช่น ทำให้ระดับ SGOT และ SGPT เปลี่ยนแปลง ซึ่งสามารถกลับสู่ภาวะปกติได้เมื่อหยุดยา
 ผลต่อไต เช่น ทำให้ระดับ BUN และ serum creatinin เพิ่มขึ้น
 ผลต่อระบบประสาทส่วนกลาง เช่น ปวดศีรษะ วิงเวียน
 ปฏิกิริยาเฉพาะที่บริเวณที่ฉีด เช่น ถ้าฉีดเข้ากล้ามเนื้อจะทำให้ปวดมากบริเวณที่ฉีด หรือถ้าฉีดเข้าเส้นเลือดดำในขนาดที่สูงเป็นเวลานานอาจทำให้หลอดเลือดดำอักเสบได้
 ติดเชื้อแทรกซ้อนได้ง่าย เช่น เชื้อรา Candida และ Pseudomonas

 ข้อห้ามและข้อควรระวัง 
 ห้ามใช้ในผู้ที่มีประวัติแพ้ยากลุ่ม Cephalosporins และ Penicillins
 หลีกเลี่ยงการใช้ยากลุ่มนี้ในหญิงตั้งครรภ์และให้นมบุตร

 อ้างอิง 

 บรรณานุกรม 

 เภสัชวิทยา, คณาจารย์ภาควิชาเภสัชวิทยา คณะแพทยศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย, 2537, หน้า 369-371
 เภสัชวิทยา, คณาจารย์ภาควิชาเภสัชวิทยา คณะวิทยาศาสตร์ มหาวิทยาลัยมหิดล, โรงพิมพ์เท็กซ์แอนด์เจอร์นัล, 2545, หน้า 459-469
 เภสัชวิทยา 2, ภก. พยงค์ เทพอักษรและคณะ, บริษัท ประชุมช่าง จำกัด, 2544, หน้า 63-70
 เภสัชวิทยา 2, คณาจารย์คณะเภสัชศาสตร์ มหาวิทยาลัยมหิดล, บริษัท นิวไทยมิตรการพิมพ์ (1996) จำกัด, 2541, หน้า 48-67
 เภสัชวิทยา, คณาจารย์ภาควิชาเภสัชวิทยา คณะวิทยาศาสตร์ มหาวิทยาลัยมหิดล, บริษัท โฮลิสติก พับลิชชิ่ง จำกัด, 2552, หน้า 547-550

หมวดหมู่:ยาปฏิชีวนะ