กลอนสักวา

กลอนสักวา (อ่านว่า สัก-กะ-วา โบราณเขียนว่า สักกรวา) เป็นชื่อของร้อยกรองประเภทกลอนลำนำ ชนิดหนึ่ง 1 บทมี 4 คำกลอน ขึ้นต้นด้วยคำ 'สักวา' และลงท้ายด้วยคำ 'เอย'

กลอนสักวาถูกนำมาใช้ทั้งแบบที่เป็นบทประพันธ์ธรรมดา ของผู้ที่มีความสามารถทางด้านการประพันธ์ และนำมาใช้เป็นการละเล่นโต้ตอบกันระหว่างผู้เล่นหลายคน ซึ่งต้องอาศัยความรู้ทางด้านร้อยกรอง และยังต้องอาศัยไหวพริบปฏิภาณของผู้เล่นที่จะสามารถโต้ตอบกันได้อย่างถูกต้องและทันท่วงที

การเล่นสักวานี้เป็นที่นิยมกันมากในสมัยโบราณ เพราะเป็นการแสดงออกถึงความสามารถทางก้านกวีนิพนธ์ที่โดดเด่นและสนุกสนานทั้งผู้เล่นและผู้ฟัง

 ฉันทลักษณ์ 
กลอนสักวา 1 บทมี 4 คำกลอนหรือ 8 วรรค วรรคแรกหรือวรรคขึ้นจะต้องขึ้นต้นบทด้วยคำว่า "สักวา" และวรรคสุดท้ายหรือวรรคส่งจะต้องลงท้ายด้วยคำว่าเอย ส่วนวรรคที่ 2-3 คือวรรครับและวรรครองนั้น ไม่บังคับตัวอักษร แต่ต้องมีสัมผัสระหว่างวรรคทั้ง 4 อย่างลัษณะของกลอนทั่วไป

 การเล่นสักวา 
 การเล่นสักวาในสมัยโบราณ 
การเล่นสักวา ในสมัยโบราณ การเล่นอาจะเล่นบนเรือนที่ส่วนใหญ่จะเป็นเรือนแพหรือเรือนริมน้ำ หรือเล่นกันบนเรือ โดยลงเรือกันไปเป็นกลุ่ม ๆ หรือเป็นคณะ แต่ละกลุ่มหรือคณะ มีผู้เล่นสักวา, นักร้อง, นักดนตรี แล้วแต่งบทสักวาโต้ตอบกัน การโต้ตอบอาจจะเป็นการโต้ตอบกันตามธรรมดา หรือเลือกเอาวรรณคดีต่าง ๆ มากันเล่นเป็นตอน ๆ

การเล่นสักวาทางเรือนั้นจะเล่นกันในหน้าน้ำ ประมาณเดือน 11 เดือน 12 ช่วงฤดูน้ำหลาก มักเล่นกันในโอกาสเทศกาลทอดกฐินทอดผ้าป่าหรือลอยเรือเที่ยวทุ่ง เมื่อไปพบกันก็จะลอยเรือมารวมกันเล่นกลอนสักวา

การเล่นสักวานี้สันนิษฐานว่าเป็นที่นิยมเล่นกันมาตั้งแต่สมัยกรุงศรีอยุธยา และเรื่อยมาจนถึงสมัยรัตนโกสินทร์ ซึ่งมีปรากฏหลักฐานในเอกสารโบราณต่าง ๆ จนกระทั่งถึงในสมัยรัชกาลที่ 5

การเล่นสักวาทางน้ำหรือทางน้ำนั้น หยุดไป เมื่อสังคมเปลี่ยนไป การคมนาคมทางน้ำนั้นมีน้อยลง ผู้คนเปลี่ยนการคมนาคมในชีวิตประจำวันมาเป็นทางบกเป็นส่วนใหญ่หรือทางอากาศ การคมนาคมหรือการละเล่นทางน้ำจึงลดน้อยหรือหยุดลงไป

 การเล่นสักวาในสมัยปัจจุบัน 
การเล่นสักวาในสมัยปัจจุบัน จะการเล่นในอาคารสถานที่บนบก ตามสภาพของสังคมในปัจจุบัน และการเพิ่มการแสดงประกอบการเล่นสักวาขึ้นมาอีก เรียกว่าสักวาออกตัว (แสดง) ซึ่งนอกจากจะได้อรรถรสทางด้านภาษาจากการเล่นสักวา แล้วยังได้อรรถรสจากการบรรเลงดนตรี ขับร้อง และการร่ายรำอีกด้วย

 คุณพุ่มบุษบาท่าเรือจ้าง 
คุณพุ่ม ผู้เป็นธิดาพระยาราชมนตรี (ภู่) และได้รับสมญาว่า “บุษบาท่าเรือจ้าง” เป็นปฏิภาณกวีผู้มีชื่อเสียงทางแต่งกลอนสดและบอก กลอนสักวาได้คล่องแคล่วมาก และมีฝีปากคารมคมคายไม่เกรงผู้ใด บางครั้งผู้ร่วมเล่นกลอนสักวาเป็นผู้มีบรรดาศักดิ์หรือฐานันดรศักดิ์สูงกว่ามากมาย

คุณพุ่มได้มีโอกาสเล่นสักวาถวายหน้าพระที่นั่งเนื่องในโอกาสต่าง ๆ หลายครั้ง และเป็นผู้ที่มีชื่อเสียงเป็นที่ยอมรับอย่างกว้างขวางด้านการเล่นกลอนสักวา ตั้งแต่ในสมัยรัชกาลที่ 3 จนถึงในสมัยรัชกาลที่ 5

 สโมสรสยามวรรณศิลป์ 
สโมสรสยามวรรณศิลป์ เป็นกลุ่มบุคคลผู้ทรงคุณวุฒิทางด้านภาษาไทย รวมกลุ่มกันประกอบกิจกรรมด้านการส่งเสริมการใช้ภาษาไทย และเป็นกลุ่มที่ยังยืนหยัดรักษาการเล่นสักวาให้ดำรงคงไว้ในปัจจุบัน
สมาชิกในกลุ่ม ประกอบด้วย
 ศ.เกียรติคุณ นพ.พูนพิศ อมาตยกุล
 ประยอม ซองทอง ศิลปินแห่งชาติ พ.ศ. 2548 สาขาวรรณศิลป์
 ม.ร.ว.อรฉัตร ซองทอง
 อำพล สุวรรณธาดา
 อดุล จันทรศักดิ์ ศิลปินแห่งชาติ พ.ศ. 2551 สาขาวรรณศิลป์
 รศ.วันเนาว์ ยูเด็น
 ผศ.มะเนาะ ยูเด็น
 ผศ.ดร.ญาดา อรุณเวช อารัมภีร
 เอนก แจ่มขำ

 ตัวอย่างกลอนสักวา 
สักวาหวานอื่นมีหมื่นแสน

สักวาดาวจระเข้ก็เหหก

 อ้างอิง 

 ดำรงราชานุภาพ,สมเด็จกรมพระยา. ประชุมสักวาเล่นถวายในรัชกาลที่ 5. ในอนุสรณ์งานพระราชทานเพลิงศพอำมาตย์โทพระยาพิบูลย์พิทยาพรรค(ทอง คุปตาสา) พระนคร :โรงพิมพ์พระจันทร์,2509.
 ชาลี เอี่ยมกระสินธุ์. “บุษบาท่าเรือจ้าง” ในราชสำนักสยาม. กรุงเทพมหานคร : ประพันธสาส์น, 2520.

 แหล่งข้อมูลอื่น 
 พระสืบสายวรรณศิลป์ตราบดินฟ้า kanchanapisek.or.th  
 กลอนลำนำ ศูนย์สนเทศเสียงไทย
 เรียนรุ้เรื่องกลอน - บทสักวา 
 แบบแผนบังคับกลอนสักวา
 สักวาที่ท้องพรหมาสตร์ - มานิตา ศรีสาคร
 คุณพุ่ม บุษบาท่าเรือจ้าง www.bloggang.com - กัมม์ 
 สกุลไทย - สักวาเรื่องสามก๊ก ตอนโฮจิ๋นสิ้นอำนาจ(๑) 
 สกุลไทย - สักวาพาเพลินใจให้ความคิด 
 สกุลไทย - ตอนนักเขียนคอลัมน์ดีเด่นกับสักวาเรื่องไกรทอง (๑) 
 รูปการแสดงสักวาประกอบการขับร้องวงปี่พาทย์เครื่องคู่ เรื่อง “เศรษฐกิจพอเพียง เลี้ยงชีวิตชาวเมืองสามล” 
 สมาคมนักกลอนแห่งประเทศไทย

หมวดหมู่:ภาษา
หมวดหมู่:ฉันทลักษณ์
หมวดหมู่:กลอน