นางสนองพระโอษฐ์

นางสนองพระโอษฐ์ (, commanded lady) หมายถึงสตรีส่วนพระองค์ผู้ช่วยส่วนพระองค์ในข้าราชสำนัก ซึ่งถวายการรับใช้แด่เจ้านายที่เป็นสตรีทุกพระองค์ ตั้งแต่สมเด็จพระราชบุพการี พระราชินี-พระวรชายา พระเจ้าพี่นางเธอ-น้องนางเธอ เจ้าจอมมารดา-เจ้าคุณพระในพระราชวงศ์ ตั้งแต่ สมเด็จพระพันปีหลวง สมเด็จพระบรมราชินีนาถ สมเด็จพระนางเจ้าพระบรมราชินี สมเด็จพระเจ้าพี่นางเธอ สมเด็จพระกนิษฐาธิราช สมเด็จพระเจ้าน้องนางเธอ เจ้าฟ้าหญิง ทูลกระหม่อมหญิง เจ้าคุณพระ ซึ่งมีฐานันดรศักดิ์หรือได้รับการสถาปนาเข้าสู่พระราชวงศ์  นางสนองพระโอษฐ์มักจะมีพื้นหลังมากจากครอบครัวที่มีฐานะทางสังคมสูงแต่มีฐานันดรถัดลงมาจากเจ้านายสตรีที่รับใช้ ซึ่งแม้ว่านางสนองพระโอษฐ์คนใดจะรับค่าตอบแทนหรือไม่ก็ตามไม่ถือว่าสตรีผู้นั้นเป็นคนรับใช้แต่ถือเป็นข้าราชบริพารระดับสูงรับสนองพระราชเสาวนีย์ใกล้ชิด

นางสนองพระโอษฐ์ ยังหมายถึงกลุ่มของสตรีผู้มีฐานะครอบครัว บรรดาศักดิ์ และตำแหน่งหน้าที่ทางการที่หลากหลาย ซึ่งความแตกต่างกันในฐานะ บรรดาศักดิ์ และตำแหน่งหน้าที่เหล่านี้มักจะมีเกียรติศักดิ์สูง พระบรมวงศานุวงศ์หญิงหรือสตรีผู้สูงศักดิ์อาจทรงสามารถเลือกนางสนองพระโอษฐ์ได้ด้วยพระองค์เองหรือไม่ก็ได้ แต่แม้ว่าจะทรงมีสิทธิในการเลือกนางสนองพระโอษฐ์ได้อย่างเสรี หากตามประวัติศาสตร์แล้ว การตัดสินใจดังกล่าวมักจะได้รับอิทธิพลจากองค์พระมหากษัตริย์ พระราชบิดา-พระราชมารดา พระราชสวามี หรือเหล่าเสนาบดีของพระมหากษัตริย์

 ภาระหน้าที่ 
ภาระหน้าที่ของนางสนองพระโอษฐ์มีความหลากหลาย แต่ภาระหน้าที่ตามประวัติศาสตร์ของนางสนองพระโอษฐ์มักถูกมอบหมายตามความชำนาญส่วนตัว เช่น ความชำนาญในการวางตนเหมาะสมกับมารยาท ภาษา การเต้นรำซึ่งเป็นที่นิยมในราชสำนักขณะนั้น การรับผิดชอบงานด้านเลขานุการ การมอบหมายงานตามกระแสรับสั่งแก่ข้าราชบริพารคนอื่น ๆ และการร่างกระแสพระราชเสาว์นีย์ การเย็บปักถักร้อย การวาดภาพ การขี่ม้า การเล่นดนตรี การดูแลงานด้านฉลองพระองค์ (เสื้อผ้า) การควบคุมเหล่าข้าราชบริพารผู้มีตำแหน่งต่ำกว่า การดูแลพระชายาหรือพระสนมพระองค์อื่น เป็นต้น

 ประเทศไทย 
นางสนองพระโอษฐ์เป็นตำแหน่งของสุภาพสตรีสูงศักดิ์ที่เกี่ยวข้องกับราชสำนัก จากความหมายของพจนานุกรม ฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ. 2542 ระบุว่า คุณพนักงานหญิงที่แต่งงานแล้ว มีหน้าที่รับพระราชเสาวนีย์ ไปปฏิบัติหรือเชิญพระราชเสาวนีย์ไปติดต่อข้อราชการตามพระราชประสงค์ของพระราชินี  นางพระกำนัล คือสตรีที่ยังไม่ได้แต่งงาน มีหน้าที่เช่นเดียวกับนางสนองพระโอษฐ์ ทั้งนางสนองพระโอษฐ์และนางพระกำนัลได้รับการโปรดเกล้าฯ ให้ดำรงตำแหน่งโดยประกาศในราชกิจจานุเบกษา ส่วนข้าราชบริพารสตรีอื่นที่มิได้ดำรงตำแหน่งพิเศษทั้งสองอย่างนี้อาจเรียกว่า "ข้าหลวง" ทั้งนี้ สตรีเหล่านี้ไม่อยู่ในฐานะเจ้าจอมหรือบาทบริจาริกา

ในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระมหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร นางสนองพระโอษฐ์โดยมากจะเป็นราชสกุล เป็นบุคคลที่มีทรัพย์สินและความรู้อยู่พอสมควร แต่เดิมมีความผาสุกและมีผู้รับใช้ช่วยเหลือให้สะดวกสบาย สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวงจะทรงนำบุคคลเหล่านี้มาทรงอบรมและให้มารู้จักความยากลำบาก ทรงนำนางสนองพระโอษฐ์ตามการเสด็จพระราชดำเนินไปยังพื้นที่ห่างไกลความเจริญ เพื่อให้ได้พบเห็นชีวิตประจำวันที่แท้จริงของประชาชนทั่วไปท่านผู้หญิง เกนหลง สนิทวงศ์ ณ อยุธยา, รำลึกถึง ข้าราชบริพารผู้ภักดี เพื่อระลึกถึงเหตุการณ์อุบัติเหตุเฮลิคอปเตอร์ในขบวนตามเสด็จตกเมื่อวันที่ 19 กันยายน 2540

ต่อมาในวันที่ 15 พฤศจิกายน 2567 พระบาทสมเด็จพระวชิรเกล้าเจ้าอยู่หัวได้มีพระบรมราชโองการโปรดเกล้าฯ ประกาศหลักเกณฑ์การเป็นนางสนองพระโอษฐ์ โดยการแต่งตั้งและการพ้นตำแหน่งให้เป็นตามพระราชอัธยาศัย โดยมีวาระการดำรงตำแหน่ง 3 ปี เว้นแต่จะทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้ต่อเวลาการดำรงตำแหน่งต่ออีกคราวละ 3 ปี โดยการดำรงตำแหน่งนางสนองพระโอษฐ์ จะสิ้นสุดลงเมื่อพ้นจากตำแหน่งข้าราชการในพระองค์, ลาออก, ถึงแก่กรรม หรือเมื่อทรงพระกรุณาโปรดเกล้าให้พ้นจากตำแหน่ง ทั้งนี้ ผู้ดำรงตำแหน่งนางสนองพระโอษฐ์ก่อนหน้าวันดังกล่าว ให้ดำรงตำแหน่งต่อไปตามวาระในประกาศฉบับนี้

 รายชื่อนางสนองพระโอษฐ์และนางพระกำนัล 
 สมัยรัชกาลที่ 5 
 ในพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว 

 เจ้าจอมอาบ ในรัชกาลที่ 5 (สกุลเดิม บุนนาค)"อาคารเอื้อนอาชว์แถมถวัลย์ : นาฏศิลป์". สำนักศิลปะและวัฒนธรรม มหาวิทยาลัยราชภัฏสวนสุนันทา. สืบค้นเมื่อ 16 กุมภาพันธ์ 2568.
 เจ้าจอมเลียม ในรัชกาลที่ 5 (สกุลเดิม บุนนาค)
 เจ้าจอมหม่อมราชวงศ์จรวย ในรัชกาลที่ 5 (ราชสกุลเดิม ปราโมช ณ อยุธยา)
 เจ้าจอมเชื้อ พลกนิษฐ์
 เจ้าจอมแส ในรัชกาลที่ 5 (สกุลเดิม บุนนาค)กรมศิลปากร. (2505). พระราชหัตถเลขาพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวเสด็จประพาสมณฑลราชบุรี ร.ศ. ๑๒๘ (พ.ศ. ๒๔๕๒). พิมพ์เป็นอนุสรณ์ในงานพระราชทานเพลิงศพ เจ้าจอมอาบ ต.จ. ในพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ณ สุสานหลวงวัดเทพศิรินทราวาส ๒๑ ธันวาคม ๒๕๐๕. หน้า ฆ–ง.

 ในสมเด็จพระนางเจ้าเสาวภาผ่องศรี พระบรมราชินีนาถ 
 เจ้าจอมมารดาชุ่ม ในรัชกาลที่ 5 (สกุลเดิม ไกรฤกษ์) นางสนองพระโอษฐ์คนแรกของราชสำนักสยาม"สมเด็จราชินีนาถ ทรงฉายกับ "นางสนองพระโอษฐ์" คนแรกแห่งสยาม เจ้าจอมมารดา ชุ่ม (ไกรฤกษ์) ทรงฉลองพระองค์แบบตะวันตกในปี 2439," สยามรัฐสัปดาหวิจารณ์, 55(45-52)(2551): 49.
 นวรัตน์ ไกรฤกษ์ และบุรุษรัตนราชพัลลภ (นพ ไกรฤกษ์), พระยา. (2497). เรื่องปกิณกะในรัชกาลที่ ๕. พระนคร: ม.ป.พ. หน้า 30.
 สมภพ จันทรประภา และจีริก กิติยากร, ม.ร.ว. (2528). สมเด็จพระศรีสวรินทิราฯ. อนุสรณ์ในงานพระราชทานเพลิงศพหม่อมราชวงศ์หญิง จีริก กิติยากร ณ เมรุวัดเทพศิรินทราวาส วันที่ 29 ตุลาคม พ.ศ. 2528. กรุงเทพฯ: เรือนแก้วการพิมพ์. หน้า 58. 
 ท่านผู้หญิงตลับ ยมราช (สกุลเดิม ณ ป้อมเพชร) นางสนองพระโอษฐ์ศรณรงค์ ปิยะกาญจน์. (2544). เกียรติประวัติปูชนียบุคคล. (พิมพ์ครั้งที่ 2). กรุงเทพฯ: รวมสาส์น. หน้า 244. 
 หม่อมศรีพรหมา กฤดากร ณ อยุธยา (สกุลเดิม ณ น่าน) นางพระกำนัลศรีพรหมา กฤดากร ณ อยุธยา, หม่อม. (2522). อัตชีวประวัติ หม่อมศรีพรหมา กฤดากร พร้อมด้วยคําสัมภาษณ์และเรื่องวิธีถนอมรักษาอาหาร. กรุงเทพฯ: มูลนิธิจิมทอมป์สัน. หน้า 114. "ลางบอกเหตุ-สภาพวันสวรรคต ร.5 จากบันทึกหม่อมศรีพรหมา และสิ่งที่ร.6 ทรงพระพิโรธ". (2565, 23 ตุลาคม). ศิลปวัฒนธรรม. สืบค้นเมื่อ 10 กุมภาพันธ์ 2568.
 คุณแปลก โรจนกุล นางพระกำนัลจินดา เฮงสมบูรณ์. (2560). รูปแบบการปฏิบัติต่อเวทนาในการปฏิบัติวิปัสสนากรรมฐาน: A Model of Practice toward Vedanã in Vipassanã Meditation. วิทยานิพนธ์พุทธศาสตรดุษฎีบัณฑิต (พระพุทธศาสนา). มหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย. หน้า 81. :– "...อดีตผู้ว่าราชการจังหวัดกาญจนบุรี กับคุณหญิงแปลก (นางพระกํานัลใน ร. ๕) เมื่อท่านอายุได้ ๓๕ ปี..."

 ในเจ้าดารารัศมี พระราชชายา 
 คุณหญิง บุญปั่น เทพสมบัติ (สกุลเดิม พิทักษ์เทวี) นางสนองพระโอษฐ์สกุลไทย, 52(2672-76): 174. "คุณหญิงบุญปั่น ซึ่งเป็นนางสนองพระโอษฐ์ของเจ้าดารารัศมี พระราชชายาในพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว".

 สมัยรัชกาลที่ 6 
 ในสมเด็จพระศรีพัชรินทราบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง 
 คุณหญิง แปลก สัตยานุกูล (สกุลเดิม โรจนกุล) (วาระที่ 2) นางสนองพระโอษฐ์ตั้งแต่ พ.ศ. 2455 เป็นต้นไป
 คุณลำจวน บุนนาค นางพระกำนัลพวงแก้ว พรพิพัฒน์. "ชีวิตและการทำงานของพระยาสุริยานุวัตร : ประดับไว้ในโลกา," วารสารเศรษฐกิจและสังคม (เม.ย.-มิ.ย. 2550): 14.

 ในสมเด็จพระนางเจ้าอินทรศักดิศจี พระวรราชชายา 
 ท่านผู้หญิง อุศนา ปราโมช ณ อยุธยา (สกุลเดิม ศาลิคุปต์) นางสนองพระโอษฐ์สกุลไทย, 1942-1949(2535): 25. "ท่านผู้หญิงอุศนา ปราโมช เมื่อครั้งเป็นนางสาวอุศนา ศาลิคุปต์ นางสนองพระโอษฐ์ สมเด็จพระนางเจ้าอินทรศักดิ์ศจี พระบรมราชินีในรัชกาลที่ ๖".

 ในพระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าวัลลภาเทวี 
 พระสุจริตสุดา (เปรื่อง สุจริตกุล) นางพระกำนัล"วันนี้ในอดีต ๙ มีนาคม ๒๕๒๔ พระสุจริตสุดาถึงแก่กรรม". สำนักศิลปะและวัฒนธรรม มหาวิทยาลัยราชภัฏสวนสุนันทา. สืบค้นเมื่อ 16 กุมภาพันธ์ 2568.

 ในพระนางเธอ ลักษมีลาวัณ 
 พระสุจริตสุดา (เปรื่อง สุจริตกุล) นางพระกำนัล

 สมัยรัชกาลที่ 7 
 ในสมเด็จพระนางเจ้ารำไพพรรณี พระบรมราชินี 
 หม่อมพร้อย กฤดากร ณ อยุธยา (สกุลเดิม บุนนาค) นางสนองพระโอษฐ์ตั้งแต่วันที่ 18 มีนาคม พ.ศ. 2468 เป็นต้นไปพฤทธิสาณ ชุมพล. (2559). "ล้อมกรอบที่ 4.2: นางสนองพระโอษฐ์และนางพระกำนัลในสมัยรัชกาลที่ 7 (ตามลาดับการโปรดเกล้าฯ)," รายงานวิจัยการสังเคราะห์ประวัติศาสตร์บอกเล่าในสมเด็จพระนางเจ้าราไพพรรณี พระบรมราชินีในรัชกาลที่ 7 . สถาบันพระปกเกล้า. หน้า 38–44.
 หม่อมหลวงคลอง ไชยันต์ (สกุลเดิม สนิทวงศ์) นางสนองพระโอษฐ์ตั้งแต่วันที่ 18 มีนาคม พ.ศ. 2468 เป็นต้นไป
 หม่อมราชวงศ์พันธุ์ทิพย์ เทวกุล นางพระกำนัลตั้งแต่วันที่ 18 มีนาคม พ.ศ. 2468 เป็นต้นไป
 คุณประยงค์ สุขุม นางพระกำนัลตั้งแต่วันที่ 18 มีนาคม พ.ศ. 2468 เป็นต้นไป
 คุณดุษฎีมาลา ไกรฤกษ์ นางพระกำนัลตั้งแต่วันที่ 18 มีนาคม พ.ศ. 2468 เป็นต้นไป
 คุณโพยม ณ นคร นางพระกำนัลตั้งแต่วันที่ 18 มีนาคม พ.ศ. 2468 เป็นต้นไป
 คุณหญิง เนื่อง บุรีนวราษฐ์ราชกิจจานุเบกษา, ประกาศกระทรวงวัง ตั้งนางสนองพระโอษฐ์ และนางพระกำนัล เล่ม 44, 19 มิถุนายน 2470, หน้า 895.ราชกิจจานุเบกษา, ประกาศกระทรวงวัง ตั้งนางสนองพระโอษฐ์ และนางพระกำนัล เล่ม 46, 9 มิถุนายน 2472, หน้า 731 - 732.ราชกิจจานุเบกษา, ประกาศกระทรวงวัง ตั้งนางสนองพระโอษฐ์ เล่ม 48, 19 เมษายน 2476, หน้า 188.นางสนองพระโอษฐ์ตั้งแต่วันที่ 7 มิถุนายน พ.ศ. 2470 เป็นต้นไป
 หม่อมหลวงคลอง ไชยันต์ราชกิจจานุเบกษา, ประกาศกระทรวงวัง ตั้งนางสนองพระโอษฐ์ และนางพระกำนัล เล่ม 44, 18 มีนาคม 2470, หน้า 4060.ราชกิจจานุเบกษา, แจ้งความ เรื่อง ตั้งนางสนองพระโอษฐ์ และนางพระกำนัล เล่ม 46, 23 มีนาคม 2472, หน้า 4573.ราชกิจจานุเบกษา, แจ้งความกระทรวงวัง เรื่อง ตั้งนางสนองพระโอษฐ์ และนางพระกำนัล เล่ม 49, 8 พฤษภาคม 2475, หน้า 501.ราชกิจจานุเบกษา, ประกาศศาลาว่าการพระราชวัง เรื่อง ตั้งนางสนองพระโอษฐ์ และนางพระกำนัล เล่ม 50, 4 มิถุนายน 2476, หน้า 704.นางสนองพระโอษฐ์ตั้งแต่ 17 มีนาคม พ.ศ. 2470 เป็นต้นไป
 คุณกอบแก้ว วิเศษกุล นางพระกำนัล"วันนี้ในอดีต: พระองค์เจ้าอาทิตย์ทิพอาภา ผู้สำเร็จราชการแทนล้นเกล้า ร.8". (2562, 24 กรกฎาคม). คมชัดลึก. สืบค้นเมื่อ 11 กุมภาพันธ์ 2568. "...อภิเษกสมรสกับ หม่อมกอบแก้ว อาภากร ณ อยุธยา นางพระกำนัลในสมเด็จพระนางเจ้ารำไพพรรณี พระบรมราชินีในรัชกาลที่ 7..."
 หม่อมหลวงบัว กิติยากร นางพระกำนัลตั้งแต่ พ.ศ. 2471 เป็นต้นไป
 คุณหญิง นิตย์ มโนปกรณ์นิติธาดาราชกิจจานุเบกษา, แจ้งความ เรื่อง ตั้งนางสนองพระโอษฐ์ และนางพระกำนัล เล่ม 46, 23 มีนาคม 2472, หน้า 4573.นางสนองพระโอษฐ์ตั้งแต่ 27 มีนาคม พ.ศ. 2472 เป็นต้นไป
 คุณหญิง รื่น อภิบาลราชไมตรีราชกิจจานุเบกษา, แจ้งความกระทรวงวัง เรื่อง ตั้งนางสนองพระโอษฐ์ เล่ม 49, 5 มิถุนายน 2475, หน้า 850.นางสนองพระโอษฐ์ตั้งแต่ 28 พฤษภาคม พ.ศ. 2475 เป็นต้นไป

 สมัยรัชกาลที่ 9 
 ในสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง 
 ท่านผู้หญิง พัว อนุรักษ์ราชมณเฑียรราชกิจจานุเบกษา, ประกาศสำนักพระราชวัง ที่ 2/2496เรื่อง ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ แต่งตั้งนางสนองพระโอษฐ์ และนางพระกำนัล เล่ม 70, ตอนที่ 16, 3 มีนาคม 2496, หน้า 930. นางสนองพระโอษฐ์ตั้งแต่วันที่ 1 ธันวาคม พ.ศ. 2494 เป็นต้นไป
 ท่านผู้หญิง มณีรัตน์ บุนนาคราชกิจจานุเบกษา, ประกาศสำนักพระราชวัง ที่ 2/2496เรื่อง ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ แต่งตั้งนางสนองพระโอษฐ์ และนางพระกำนัล เล่ม 70, ตอนที่ 16, 3 มีนาคม 2496, หน้า 930. นางสนองพระโอษฐ์ตั้งแต่วันที่ 1 ธันวาคม พ.ศ. 2494 เป็นต้นไป
 พระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าวิภาวดีรังสิต นางสนองพระโอษฐ์ตั้งแต่ พ.ศ. 2500 เป็นต้นไปไกรฤกษ์ นานา. "สมเด็จพระพันปีหลวง ภาพลักษณ์ของแผ่นดิน เมืองไทยสมัยตั้งหลัก," ศิลปวัฒนธรรม, 44(10)(สิงหาคม 2566): 101. "นายปีแอร์ บัลแมง เจ้าของห้องเสื้อชาวฝรั่งเศสผู้บังเอิญกลับจากไปพักผ่อนที่ออสเตรีย ได้แวะผ่านเข้ามากรุงเทพฯ ก่อนกลับปารีส จึงได้มีผู้แนะนำให้รู้จักกับพระองค์เจ้าวิภาวดีรังสิต ซึ่งเป็นนางสนองพระโอษฐ์ของสมเด็จพระนางเจ้าฯ พระบรมราชินีนาถ ในสมัยนั้น"สกุลไทย, 53(2733-2736)(2550): 161.
 ท่านผู้หญิง ฉัตรแก้ว นันทาภิวัฒน์ราชกิจจานุเบกษา, ประกาศสำนักพระราชวัง เรื่อง ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้หม่อมราชวงศ์ฉัตรแก้ว ดิศกุล เป็นนางพระกำนัล เล่ม 85, ตอนที่ 32, 14 เมษายน 2511, ฉบับพิเศษ หน้า 13. นางสนองพระโอษฐ์ตั้งแต่วันที่ 22 มีนาคม พ.ศ. 2511 เป็นต้นไป
 ท่านผู้หญิง กรัณฑ์ สนิทวงศ์ ณ อยุธยา นางสนองพระโอษฐ์ตั้งแต่ พ.ศ. 2513 เป็นต้นไป
 คุณหญิง สทนา โสณกุล ณ อยุธยาราชกิจจานุเบกษา, ประกาศสำนักพระราชวัง เรื่อง ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้คุณหญิงสทนา โสณกุล ณ อยุธยา เป็นนางสนองพระโอษฐ์ เล่ม 88, ตอนที่ 99, 16 กันยายน 2514, ฉบับพิเศษ หน้า 9. นางสนองพระโอษฐ์ตั้งแต่วันที่ 1 กันยายน พ.ศ. 2514 เป็นต้นไป 
 ท่านผู้หญิง สุประภาดา เกษมสันต์ราชกิจจานุเบกษา, ประกาศสำนักพระราชวัง เรื่อง ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้นางสนองพระโอษฐ์รับราชการสนองพระเดชพระคุณ เล่ม 89, ตอนที่ 71, 4 พฤษภาคม 2515, ฉบับพิเศษ หน้า 21. นางสนองพระโอษฐ์ตั้งแต่วันที่ 21 เมษายน พ.ศ. 2515 เป็นต้นไป
 ท่านผู้หญิง เกนหลง สนิทวงศ์ ณ อยุธยาราชกิจจานุเบกษา, ประกาศสำนักพระราชวัง เรื่อง ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้นางสนองพระโอษฐ์รับราชการสนองพระเดชพระคุณ เล่ม 89, ตอนที่ 71, 4 พฤษภาคม 2515, ฉบับพิเศษ หน้า 21. นางสนองพระโอษฐ์ตั้งแต่วันที่ 21 เมษายน พ.ศ. 2515 เป็นต้นไป
 ท่านผู้หญิง วิยะฎา กฤดากร ณ อยุธยา นางสนองพระโอษฐ์ตั้งแต่วันที่ 5 พฤษภาคม พ.ศ. 2515 เป็นต้นไป
 ท่านผู้หญิง นราวดี ชัยเฉนียนราชกิจจานุเบกษา, ประกาศสำนักพระราชวัง เรื่อง ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้นางสนองพระโอษฐ์รับราชการสนองพระเดชพระคุณ เล่ม 89, ตอนที่ 87, 2 มิถุนายน 2515, ฉบับพิเศษ หน้า 27. นางสนองพระโอษฐ์ตั้งแต่วันที่ 15 พฤษภาคม พ.ศ. 2515 เป็นต้นไป
 ท่านผู้หญิง กุณฑี ไกรฤกษ์ราชกิจจานุเบกษา, ประกาศสำนักพระราชวัง เรื่อง ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้นางสนองพระโอษฐ์รับราชการสนองพระเดชพระคุณ เล่ม 89, ตอนที่ 185, 5 ธันวาคม 2515, หน้า 2912. นางสนองพระโอษฐ์ตั้งแต่วันที่ 5 ธันวาคม พ.ศ. 2515 เป็นต้นไป
 ท่านผู้หญิง มนัสนิตย์ วณิกกุลราชกิจจานุเบกษา, ประกาศสำนักพระราชวัง เรื่อง ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้นางสนองพระโอษฐ์รับราชการสนองพระเดชพระคุณ เล่ม 89, ตอนที่ 185, 5 ธันวาคม 2515, หน้า 2912. นางสนองพระโอษฐ์ตั้งแต่วันที่ 5 ธันวาคม พ.ศ. 2515 เป็นต้นไป
 คุณหญิง ทองทิพย์ รัตนะรัตราชกิจจานุเบกษา, ประกาศสำนักพระราชวัง เรื่อง ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้นางทองทิพย์ รัตนะรัต เป็นนางสนองพระโอษฐ์  เล่ม 90, ตอนที่ 100, 7 สิงหาคม 2516, หน้า 2331. นางสนองพระโอษฐ์ตั้งแต่วันที่ 21 กรกฎาคม พ.ศ. 2516 เป็นต้นไป
 ท่านผู้หญิง สมสุข ศรีวิสารวาจาราชกิจจานุเบกษา, ประกาศสำนักพระราชวัง เรื่อง ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้นางสนองพระโอษฐ์รับราชการสนองพระเดชพระคุณ เล่ม 90, ตอนที่ 153, 27 พฤศจิกายน 2516, หน้า 3906. นางสนองพระโอษฐ์ตั้งแต่วันที่ 8 พฤศจิกายน พ.ศ. 2516 เป็นต้นไป
 ท่านผู้หญิง สุวรี เทพาคำราชกิจจานุเบกษา, ประกาศสำนักพระราชวัง เรื่อง ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้คุณหญิงสุวรี เทพาคำ เป็นนางสนองพระโอษฐ์ เล่ม 91, ตอนที่ 204, 3 ธันวาคม 2517, หน้า 4313. นางสนองพระโอษฐ์ตั้งแต่วันที่ 20 พฤศจิกายน พ.ศ. 2517 เป็นต้นไป
 หม่อมราชวงศ์ดัชรีรัชนา รัชนีราชกิจจานุเบกษา, ประกาศสำนักพระราชวัง เรื่อง ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้หม่อมราชวงศ์ดัชรีรัช รัชนี เป็นนางสนองพระโอษฐ์ เล่ม 92, ตอนที่ 66, 25 มีนาคม 2518, หน้า 814. นางสนองพระโอษฐ์ตั้งแต่วันที่ 12 มีนาคม พ.ศ. 2518 เป็นต้นไป
 ท่านผู้หญิง พรรณวดี จุฑารัตนกุลราชกิจจานุเบกษา, ประกาศสำนักพระราชวัง เรื่อง ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้นางพรรณวดี จุฑารัตนกุล เป็นนางสนองพระโอษฐ์ เล่ม 93, ตอนที่ 100, 5 สิงหาคม 2519, ฉบับพิเศษ หน้า 37. นางสนองพระโอษฐ์ตั้งแต่วันที่ 21 กรกฎาคม พ.ศ. 2519 เป็นต้นไป
 คุณหญิง เปรมจิตต์ จามรจันทร์ราชกิจจานุเบกษา, ประกาศสำนักพระราชวัง เรื่อง ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้คุณหญิงเปรมจิตต์ จามรจันทร์ เป็นนางสนองพระโอษฐ์ เล่ม 95, ตอนที่ 130, 21 พฤศจิกายน 2521, หน้า 4099. นางสนองพระโอษฐ์ตั้งแต่วันที่ 31 ตุลาคม พ.ศ. 2521 เป็นต้นไป
 ท่านผู้หญิง อินทิรา พลธรราชกิจจานุเบกษา, ประกาศสำนักพระราชวัง เรื่อง ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้นางอินทิรา พลธร เป็นนางสนองพระโอษฐ์ เล่ม 96, ตอนที่ 106, 3 กรกฎาคม 2522, หน้า 2483. นางสนองพระโอษฐ์ตั้งแต่วันที่ 15 มิถุนายน พ.ศ. 2522 เป็นต้นไป
 ท่านผู้หญิง เพ็ญศรี วัชโรทัยราชกิจจานุเบกษา, ประกาศสำนักพระราชวัง เรื่อง ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้หม่อมหลวงเพ็ญศรี วัชโรทัย เป็นนางสนองพระโอษฐ์ เล่ม 96, ตอนที่ 134, 7 สิงหาคม 2522, หน้า 2822. นางสนองพระโอษฐ์ตั้งแต่วันที่ 23 กรกฎาคม พ.ศ. 2522 เป็นต้นไป
 จีรนันทน์ ลัดพลีราชกิจจานุเบกษา, ประกาศสำนักพระราชวัง เรื่อง ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้นางจีรนันทน์ ลัดพลี เป็นนางสนองพระโอษฐ์ เล่ม 97, ตอนที่ 15, 4 กุมภาพันธ์ 2523, ฉบับพิเศษ หน้า 1. นางสนองพระโอษฐ์ตั้งแต่วันที่ 22 มกราคม พ.ศ. 2523 เป็นต้นไป
 ท่านผู้หญิง จรุงจิตต์ ทีขะระราชกิจจานุเบกษา, ประกาศสำนักพระราชวัง เรื่อง ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้คุณหญิงจรุงจิตต์ ทีขะระ เป็นนางสนองพระโอษฐ์ เล่ม 97, ตอนที่ 69, 30 เมษายน 2523, ฉบับพิเศษ หน้า 4. นางสนองพระโอษฐ์ตั้งแต่วันที่ 18 เมษายน พ.ศ. 2523 เป็นต้นไป
 คุณหญิง บุษยา ไกรฤกษ์ราชกิจจานุเบกษา, ประกาศสำนักพระราชวัง เรื่อง ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้นางบุษยา ไกรฤกษ์ เป็นนางสนองพระโอษฐ์ เล่ม 97, ตอนที่ 142, 11 กันยายน 2523, ฉบับพิเศษ หน้า 6. นางสนองพระโอษฐ์ตั้งแต่วันที่ 28 สิงหาคม พ.ศ. 2523 เป็นต้นไป
 ท่านผู้หญิง ฉัตรสุดา วงศ์ทองศรีราชกิจจานุเบกษา, ประกาศสำนักพระราชวัง เรื่อง ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ แต่งตั้งนางสนองพระโอษฐ์ เล่ม 98, ตอนที่ 75, 19 พฤษภาคม 2524, หน้า 1506. นางสนองพระโอษฐ์ตั้งแต่วันที่ 1 พฤษภาคม พ.ศ. 2524 เป็นต้นไป
 คุณหญิง สุชาดา ขำเกษมราชกิจจานุเบกษา, ประกาศสำนักพระราชวัง เรื่อง ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ แต่งตั้งนางสนองพระโอษฐ์ เล่ม 98, ตอนที่ 99, 20 มิถุนายน 2524, ฉบับพิเศษ หน้า 17. นางสนองพระโอษฐ์ตั้งแต่วันที่ 5 มิถุนายน พ.ศ. 2524 เป็นต้นไป
 ท่านผู้หญิง ลดาวัลย์ สมันตรัฐราชกิจจานุเบกษา, ประกาศสำนักพระราชวัง เรื่อง ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ แต่งตั้งนางสนองพระโอษฐ์ เล่ม 99, ตอนที่ 3, 12 มกราคม 2525, หน้า 104. นางสนองพระโอษฐ์ตั้งแต่วันที่ 23 ธันวาคม พ.ศ. 2524 เป็นต้นไป
 ท่านผู้หญิง สุภรภ์เพ็ญ หลวงเทพนิมิตราชกิจจานุเบกษา, ประกาศสำนักพระราชวัง เรื่อง ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ แต่งตั้งนางสนองพระโอษฐ์ เล่ม 99, ตอนที่ 14, 2 กุมภาพันธ์ 2525, หน้า 313. นางสนองพระโอษฐ์ตั้งแต่วันที่ 11 มกราคม พ.ศ. 2525 เป็นต้นไป
 ท่านผู้หญิง ภรณี มหานนท์ราชกิจจานุเบกษา, ประกาศสำนักนายกรัฐมนตรี เรื่อง แต่งตั้งข้าราชการพลเรือนในพระองค์ เล่ม 99, ตอนที่ 93, 7 กรกฎาคม 2525, ฉบับพิเศษ หน้า 4. นางสนองพระโอษฐ์ตั้งแต่วันที่ 1 เมษายน พ.ศ. 2525 เป็นต้นไป
 คุณหญิง ผะอบทิพย์ ศาตะมานราชกิจจานุเบกษา, ประกาศสำนักพระราชวัง เรื่อง ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ แต่งตั้งนางสนองพระโอษฐ์ เล่ม 99, ตอนที่ 195, 29 ธันวาคม 2525, ฉบับพิเศษ หน้า 19. นางสนองพระโอษฐ์ตั้งแต่วันที่ 14 ธันวาคม พ.ศ. 2525 เป็นต้นไป
 ท่านผู้หญิง มณฑินี มงคลนาวินราชกิจจานุเบกษา, ประกาศสำนักพระราชวัง เรื่อง ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ แต่งตั้งนางสนองพระโอษฐ์ เล่ม 99, ตอนที่ 195, 29 ธันวาคม 2525, ฉบับพิเศษ หน้า 19. นางสนองพระโอษฐ์ตั้งแต่วันที่ 14 ธันวาคม พ.ศ. 2525 เป็นต้นไป
 หม่อมหลวงถนอมจิต นวรัตนราชกิจจานุเบกษา, ประกาศสำนักพระราชวัง เรื่อง ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ แต่งตั้งนางสนองพระโอษฐ์ เล่ม 100, ตอนที่ 125, 27 กรกฎาคม 2526, ฉบับพิเศษ หน้า 14. นางสนองพระโอษฐ์ตั้งแต่วันที่ 13 กรกฎาคม พ.ศ. 2526 เป็นต้นไป
 คุณหญิง สุนิดา บุนนาคราชกิจจานุเบกษา, ประกาศสำนักพระราชวัง เรื่อง ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ แต่งตั้งนางสนองพระโอษฐ์ เล่ม 100, ตอนที่ 130, 5 สิงหาคม 2526, ฉบับพิเศษ หน้า 12. นางสนองพระโอษฐ์ตั้งแต่วันที่ 20 กรกฎาคม พ.ศ. 2526 เป็นต้นไป
 ท่านผู้หญิง อรนุช อิศรางกูร ณ อยุธยาราชกิจจานุเบกษา, ประกาศสำนักพระราชวัง เรื่อง ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ แต่งตั้งนางสนองพระโอษฐ์  เล่ม 119, ตอนพิเศษ 38 ง, 1 พฤษภาคม 2545, หน้า 56. นางสนองพระโอษฐ์ตั้งแต่วันที่ 4 เมษายน พ.ศ. 2545 เป็นต้นไป
 ท่านผู้หญิง รวิจิตร์ สุวรรณบุบผาพระราชโองการ ประกาศ แต่งตั้งนางสนองพระโอษฐ์ นางสนองพระโอษฐ์ตั้งแต่วันที่ 13 ธันวาคม พ.ศ. 2559 – 16 พฤศจิกายน พ.ศ. 2567
 หม่อมหลวงอรจิตรา สนิทวงศ์พระราชโองการ ประกาศ แต่งตั้งนางสนองพระโอษฐ์ นางสนองพระโอษฐ์ตั้งแต่วันที่ 23 ธันวาคม พ.ศ. 2559 เป็นต้นไป

 อ้างอิง 

 แหล่งข้อมูลอื่น 

หมวดหมู่:ราชสำนัก