พระยาอนิรุทธเทวา (หม่อมหลวงฟื้น พึ่งบุญ)

พลตรี พระยาอนิรุทธเทวา นามเดิม หม่อมหลวงฟื้น ราชสกุลพึ่งบุญ เป็นอดีตผู้บัญชาการกรมมหรสพในรัชกาลพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว

 ประวัติ 
พระยาอนิรุทธเทวา มีนามเดิมว่า หม่อมหลวงฟื้น เกิดเมื่อวันที่ 23 พฤษภาคม พ.ศ. 2436 เป็นบุตรของพระยาประสิทธิ์ศุภการ (หม่อมราชวงศ์ละม้าย พึ่งบุญ) และพระนมทัต พึ่งบุญ ณ อยุธยา พระนมในพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว ท่านมีพี่-น้อง ร่วมมารดา ดังนี้
 ท้าวอินทรสุริยา (เชื้อ พึ่งบุญ)
 พลเอก เจ้าพระยารามราฆพ (หม่อมหลวงเฟื้อ พึ่งบุญ)
 พระยาอนิรุทธเทวา
 หม่อมหลวงหญิงถนอม พึ่งบุญ
ได้เข้ารับการศึกษาในสำนักเรียนวัดมหาธาตุเป็นขั้นแรก จนจบหลักสูตรชั้น 1 จากนั้นมารดาจึงนำขึ้นถวายตัวเป็นมหาดเล็กในพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว เมื่อยังทรงดำรงพระอิสริยยศเป็นสยามมกุฎราชกุมาร ณ พระราชวังสราญรมย์ ได้เป็นมหาดเล็กห้องบรรทมในขั้นแรก เมื่อ พ.ศ. 2449 ต่อมารับราชการจนเป็นที่พอพระราชหฤทัย จนได้รับการเลื่อนตำแหน่งเรื่อยมา 

 บรรดาศักดิ์ 
 วันที่ 3 มีนาคม พ.ศ. 2453   เป็นนายรองขัน พระราชทานสัญญาบัตรขุนนาง มหาดเล็กเวรเดช ถือศักดินา 300
 วันที่ 24 สิงหาคม พ.ศ. 2454  เป็นนายสุนทรมโนมัย มหาดเล็กหุ้มแพรนายม้าต้น ศักดินา 400  พระราชทานสัญญาบัตรขุนนาง 
 วันที่ 1 มกราคม พ.ศ. 2455 เป็นนายจ่ายง มหาดเล็กเวรศักดิ์ ถือศักดินา 600 พระราชทานสัญญาบัตรบรรดาศักดิ์ (หน้า 2414) 
 วันที่ 14 สิงหาคม พ.ศ. 2456  เป็นหลวงศักดิ์นายเวร มหาดเล็กเวรศักดิ์ ถือศักดินา 800 พระราชทานสัญญาบัตรบรรดาศักดิ์ 
 วันที่ 29 ตุลาคม พ.ศ. 2457  เป็นเจ้าหมื่นศรีสรรักษ์ หัวหมื่นมหาดเล็กต้นเชือกเวรเดช ศักดินา 1000 พระราชทานสัญญาบัตรบรรดาศักดิ์ วันที่ 29 ตุลาคม พุทธศักราช 2457 
 วันที่ 19 สิงหาคม พ.ศ. 2459  เป็น พระยาอนิรุทธเทวา จางวางมหาดเล็ก ศักดินา 3000 พระราชทานสัญญาบัตรบรรดาศักดิ์ 

ตำแหน่งในราชการ คงรับราชการในตำแหน่งห้องพระบรรทมตลอดมา จนได้เป็นจางวางห้องที่พระบรรทม ภายหลังทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้เป็นผู้ช่วยราชการกรมพระอัศวราชประกาศกรมมหาดเล็ก ตั้งผู้ช่วยราชการกรมพระอัศวราช อธิบดีกรมมหาดเล็ก ผู้บัญชาการกรมมหรสพ และคงดำรงตำแหน่งนี้โดยตลอด จนออกจากราชการ เพราะยุบเลิกและเปลี่ยนตำแหน่งหน้าที่ราชการในกรมมหาดเล็ก เมื่อวันที่ 1 เมษายน พ.ศ. 2469

พระยาอนิรุทธเทวา มีความสามารถทางนาฏศิลป์ในตัวพระลักษมณ์ ได้รับการฝึกหัดท่าละครจากพระยานัฏกานุรักษ์ (ทองดี สุวรรณภารต) ครูละครผู้ใหญ่ และยังมีความสามารถในการแสดงละครพูดละครร้องอันเป็นบทพระราชนิพนธ์ด้วย การแสดงละครร้องละครพูดนั้น ท่านมักรับบทเป็นตัวนาง 

ภายหลังเมื่อออกจากราชการแล้ว พระยาอนิรุทธเทวาคงใช้ชีวิตอยู่กับการบำรุงนาฏศิลป์ มหรสพ ท่านมีคณะละครเป็นส่วนตัวของท่านเองคณะหนึ่ง ชื่อว่า "คณะละครบรรทมสินธุ์" (ตามชื่อบ้านของท่าน)  และยังได้ช่วยเหลือดูแลคณะละครของท่านเจ้าคุณพระประยูรวงศ์ ในรัชกาลที่ 5 อีกส่วนหนึ่งด้วย ภายหลังท่านจึงรับมรดกละครทั้งหมดมาดูแลเมื่อท่านเจ้าคุณพระประยูรวงศ์ถึงพิราลัย ใน พ.ศ. 2486 ซึ่งคณะละครทั้งสองนี้ได้ก่อกำเนิดบุคคลสำคัญทางวงการนาฏศิลป์เพิ่งขึ้นหลายท่าน บางท่านภายหลังยังได้มารับราชการในกรมศิลปากรต่อมา

พระยาอนิรุทธเทวาและคุณหญิงอนิรุทธเทวา มีความจงรักภักดียิ่งต่อพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว แม้จะเสด็จสวรรคตไป ทั้งสองก็ยังมีความจงรักภักดีและรำลึกพระมหากรุณาธิคุณ เมื่อมีการแสดงละครก็จะกราบบังคมทูลเชิญ พระนางเจ้าสุวัทนา พระวรราชเทวี และสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้าเพชรรัตนราชสุดา สิริโสภาพัณณวดี กรมพระนครปฐมบรมขัตติยานี มหาธีรราชธิดา พระราชธิดาพระองค์เดียว เสด็จมาทอดพระเนตรเพื่อความสำราญพระหฤทัย แม้ในยามวิกฤติคราวกบฎบวรเดช ทั้งสองพระองค์ถูกเชิญไปประทับเพื่อความปลอดภัยในพระบรมมหาราชวัง ทำให้ไม่ทรงทราบข่าวจากภายนอก ทั้งสองก็อุตสาหะเร้นกายฝ่าวงล้อมทหารและประตูพระบรมมหาราชวังที่ลั่นดาลไว้ทุกชั้น เข้ามากราบทูลข่าวสารให้ทรงทราบ คราวสงครามโลกทั้งสอง ถุงน่องใยบัวเป็นของหายาก ทั้งสองก็พยายามเสาะแสวงหาเอาไปถวายถึงอังกฤษ เหตุการณ์เหล่านี้เป็นพยานยืนยันได้ถึงความจงรักภักดีที่มีต่อพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว แม้เสด็จสวรรคตไปก็ยังจงรักภักดีต่อหน่อเนื้อเชื้อไขที่มีอยู่เพียงพระองค์เดียวของล้นเกล้าล้นกระหม่อม

ถือได้ว่าพระยาอนิรุทธเทวา เป็นบุคคลสำคัญท่านหนึ่งที่ได้อุปถัมภ์บำรุงนาฏศิลป์ไทยในช่วงที่กำลงตกต่ำ คือช่วงหลังสิ้นรัชกาลที่ 6 หลังการเปลี่ยนแปลงการปกครอง พ.ศ. 2475 ตลอดจนช่วงรัฐนิยม ของจอมพล ป.พิบูลสงคราม ให้ดำรงอยู่ไม่เสื่อมสูญไปจากสังคมไทย จนกระทั่งเมื่อกรมศิลปากรเริ่มฟื้นฟูการแสดงนาฏศิลป์ให้ประชาชนชมอีกครั้งหลังสงครามโลกครั้งที่ 2 ท่านก็อุตสาหะไปชมการแสดงและช่วยวิจารณ์ในข้อบกพร่องในการแสดงให้กับกรมศิลปากรอีกหลายครั้ง

 ครอบครัว 
ด้านชีวิตครอบครัว ได้รับพระมหากรุณาธิคุณโปรดเกล้าฯ สมรสพระราชทานกับคุณหญิงเฉลา อนิรุทธเทวา ท.จ. เมื่อ พ.ศ. 2467 มีบุตร-ธิดา ร่วมกัน 3 คน คือ
 นางงามเฉิด อนิรุทธเทวา สมรสกับนายเตียบ สุจริตกุล บุตรมหาอำมาตย์โท พระยาอุดมราชภักดี (โถ สุจริตกุล) มีบุตรด้วยกัน 2 คน หนึ่งในนั้นคือ นายติรวัฒน์ สุจริตกุล ที่ปรึกษากองงานในพระองค์สมเด็จพระกนิษฐาธิราชเจ้า กรมสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี
 คุณหญิงงามฉลวย บุนนาค อดีตทำงานที่องค์การสนธิสัญญาป้องกันภูมิภาคเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ ด้านชีวิตครอบครัว สมรสกับศาสตราจารย์เกียรติคุณ นายแพทย์ดนัย บุนนาค บุตรมหาอำมาตย์เอก เจ้าพระยาพิชัยญาติ (ดั่น บุนนาค) มีบุตรชายด้วยกัน 1 คน คือนายดนุช บุนนาค บริษัท ที่ปรึกษา กรรมการผู้อานวยการใหญ่ การบินไทย จำกัด (มหาชน)
 พลเอก เฟื่องเฉลย อนิรุทธเทวา อดีตผู้อำนวยการองค์การสงเคราะห์ทหารผ่านศึกในพระบรมราชูปถัมภ์ ลำดับที่ 13 ด้านชีวิตครอบครัว สมรสกับหม่อมราชวงศ์วิมลโพยม สวัสดิวัตน์ ธิดาพลอากาศจัตวา หม่อมเจ้าวิศิษฎ์สวัสดิรักษ์ สวัสดิวัตน์ มีบุตรชายกับบุตรีด้วยกัน 3 คน คือ พันตำรวจเอก เทวานุวัฒน์ อนิรุทธเทวา อดีตผู้อำนวยการสำนักป้องกันและบรรเทาสาธารณภัย กรุงเทพมหานคร, นางแพรวโพยม อนิรุทธเทวา (ถึงแก่กรรม) สมรสกับนายโชคชัย กิติพราภรณ์ โดยทางตระกูลกิติพราภรณ์เป็นเจ้าของกิจการดรีมเวิลด์ สวนสนุกกลางแจ้งขนาดใหญ่ และสยามนิรมิตภูเก็ตโชว์, อดีตโรงละครสยามนิรมิต และพันเอก เฟื่องวิชชุ์ อนิรุทธเทวา

 ปัจฉิมวัย 
บั้นปลายชีวิต พลตรี พระยาอนิรุทธเทวา ได้ป่วยด้วยโรคหัวใจพิการ อาการได้ทรุดลงตลอดมา จนถึงแก่อนิจกรรม ณ บ้านบรรทมสินธุ์ เทเวศร์ กรุงเทพฯ เมื่อวันที่ 11 มกราคม พ.ศ. 2494 เวลา 9.20 น. รวมอายุได้ 

 ตำแหน่ง 
 13 กันยายน พ.ศ. 2458 ผู้ช่วยราชการกรมพระอัศวราช
 26 กุมภาพันธ์ 2458 – ราชองครักษ์เวรเสือป่าประกาศกรมเสือป่า เรื่อง ตั้งราชองครักษ์เวรเสือป่า
 28 มีนาคม พ.ศ. 2458 จางวางห้องที่พระบรรทม ประกาศกรมมหาดเล็ก 
 เจ้ากรมห้องที่พระบรรทม
 29 พฤษภาคม พ.ศ. 2460 จางวางห้องที่พระบรรทม ประกาศกรมมหาดเล็ก 
 3 ธันวาคม พ.ศ. 2461 - รองอธิบดีกรมมหาดเล็ก ประกาศกรมมหาดเล็ก 
 16 มิถุนายน พ.ศ. 2462 อธิบดีกรมมหาดเล็ก ประกาศกรมบัญชาการกลางมหาดเล็ก 
 7 เมษายน พ.ศ. 2467 ผู้บัญชาการกรมมหรสพ ประกาศกรมบัญชาการกลางมหาดเล็ก 
 5 สิงหาคม พ.ศ. 2467 กลับไปเป็นอธิบดีกรมมหาดเล็กแต่ยังควบตำแหน่งผู้บัญชาการกรมมหรสพ ประกาศกรมบัญชาการกลางมหาดเล็ก 
พ.ศ. 2468 นายกสมาคมกีฬาฟุตบอลแห่งประเทศไทย ในพระบรมราชูปถัมภ์
19 มีนาคม พ.ศ. 2487 ประธานกรรมการธนาคารนครหลวงไทยคนที่ 2

 ยศ 
 ยศทหาร 
 นายร้อยเอกราชกิจจานุเบกษา, ประกาศพระราชทานพระบรมราชานุญาตให้เจ้าหมื่นศรีสรรักษ์แต่งเครื่องทหารรักษาวัง ว.ป.ร. , เล่ม ๓๓ ตอนที่ ๐ ง หน้า ๑๑๑๗, ๖ สิงหาคม ๒๔๕๙
 นายพลตรีราชกิจจานุเบกษา, พระราชทานสัญญาบัตรยศทหารบก , เล่ม ๓๙ ตอนที่ ๐ ง หน้า ๑๑๘๔, ๖ สิงหาคม ๒๔๖๕

 ยศกระทรวงวัง 
 มหาเสวกโทราชกิจจานุเบกษา, ประกาศพระราชทานยศพิเศษกรมวัง, เล่ม ๓๗ ตอนที่ ๐ ง หน้า ๒๗๑๒, ๒๑ พฤศจิกายน ๒๔๖๓
 มหาเสวกเอกราชกิจจานุเบกษา, ประกาศกระทรวงวัง เรื่อง การแต่งกายและเครื่องยศ , เล่ม ๔๓ ตอนที่ ๐ ง หน้า ๔๔๑๒, ๑๓ มีนาคม ๒๔๖๙

 ยศกรมมหาดเล็ก  
 จางวางตรีราชกิจจานุเบกษา, พระราชทานยศ, เล่ม ๓๓ ตอนที่ ๐ ง หน้า ๑๓๑๘, ๒๗ สิงหาคม ๒๔๕๙
 จางวางโทราชกิจจานุเบกษา, ประกาศกรมมหาดเล็ก , เล่ม ๓๕ ตอนที่ ๐ ง หน้า ๒๖๙๙, ๕ มกราคม ๒๔๖๑
 จางวางเอกราชกิจจานุเบกษา, พระราชทานยศ, เล่ม ๔๐ ตอนที่ ๐ ง หน้า ๓๒๕๖, ๑ มกราคม ๒๔๖๖

 ยศกองเสือป่า 
 นายหมู่ตรีราชกิจจานุเบกษา, พระราชทานสัญญาบัตรเสือป่า , เล่ม ๒๘ ตอนที่ ๐ ง หน้า ๒๐๘๐, ๒๓ ธันวาคม ๑๓๐
 นายหมู่โทราชกิจจานุเบกษา, พระราชทานสัญญาบัตรเสือป่า, เล่ม ๒๙ ตอนที่ ๐ ง หน้า ๑๕๒๔, ๖ ตุลาคม ๑๓๑
 นายหมู่เอกราชกิจจานุเบกษา, พระราชทานสัญญาบัตรเสือป่า, เล่ม ๓๓ ตอนที่ ๐ ง หน้า ๒๗๙๘, ๑ มีนาคม ๒๔๕๖
 นายหมวดเอกราชกิจจานุเบกษา, ประกาศเลื่อนยศเสือป่า , เล่ม ๓๑ ตอนที่ ๐ ง หน้า ๑๙๙๓, ๔ ธันวาคม ๒๔๕๗
 26 กุมภาพันธ์ 2458 – นายกองตรีพระราชทานยศเสือป่า
 – นายกองเอก
 9 กันยายน 2461 – นายนาวาเอก ราชนาวีเสือป่า แจ้งความกรมบัญชาการคณะเสือป่า
 นายพลเสือป่าราชกิจจานุเบกษา, พระราชทานยศเสือป่า, เล่ม ๓๖ ตอนที่ ๐ ง หน้า ๓๙๑๒, ๗ มีนาคม ๒๔๖๒

 เครื่องราชอิสริยาภรณ์ 
พลตรี  ได้รับพระราชทานเครื่องราชอิสริยาภรณ์ เข็มและเหรียญต่าง ๆ ดังนี้
ราชกิจจานุเบกษา, รายพระนามและนามสมาชิกสมาชิกา สำหรับตระกูลจุลจอมเกล้า พระราชทานในงานพระราชพิธีฉัตรมงคล เมื่อวันที่ ๑๑ พฤศจิกายน พระพุทธศักราช ๒๔๕๙ , เล่ม ๓๓ ตอนที่ ๐ ง หน้า ๒๑๖๗, ๑๙ พฤศจิกายน ๒๔๕๙
ราชกิจจานุเบกษา, พระราชทานตรารัตนวราภรณ์, เล่ม ๓๐ ตอนที่ ๐ ง หน้า ๙, ๖ เมษายน ๒๔๕๖
ราชกิจจานุเบกษา, ข่าวในพระราชสำนัก วันศุกร์ที่ ๑๑ พฤศจิกายน พุทธศักราช ๒๔๖๔, เล่ม ๓๘ ตอนที่ ๐ ง หน้า ๒๓๖๕, ๒๐ พฤศจิกายน ๒๔๖๔
ราชกิจจานุเบกษา, ข่าวในพระราชสำนัก วันอาทิตย์ที่ ๒ มกราคม พุทธศักราช ๒๔๖๓, เล่ม ๓๗ ตอนที่ ๐ ง หน้า ๓๓๗๖, ๙ มกราคม ๒๔๖๓
 (ฝ่ายหน้า)ราชกิจจานุเบกษา, รายพระนามและนามผู้รับพระราชทานตราวัลภาภรณ์ในวันที่ ๑ เมษายน พ.ศ. ๒๔๖๒ และแถลงความชอบของผู้นั้นๆ , เล่ม ๓๖ ตอนที่ ๐ ง หน้า ๑๑, ๖ เมษายน ๒๔๖๒
ราชกิจจานุเบกษา, พระราชทานตราวชิรมาลา, เล่ม ๓๐ ตอนที่ ๐ ง หน้า ๒๒๗๗, ๔ มกราคม ๒๔๕๖
ราชกิจจานุเบกษา, ส่งเครื่องราชอิสริยาภรณ์ไปพระราชทาน , เล่ม ๔๓ ตอนที่ ๐ ง หน้า ๔๔๙, ๒ พฤษภาคม ๒๔๖๙
ราชกิจจานุเบกษา, ข่าวในพระราชสำนัก วันเสาร์ที่ ๑๐ พฤศจิกายน พุทธศักราช ๒๔๖๔, เล่ม ๓๘ ตอนที่ ๐ ง หน้า ๒๓๖๒, ๒๐ พฤศจิกายน ๒๔๖๔
ราชกิจจานุเบกษา, พระราชทานเหรียญรัตนาภรณ์ฝ่ายหน้า , เล่ม ๔๓ ตอนที่ ๐ ง หน้า ๒๑๒๕, ๒๖ พฤศจิกายน ๒๔๖๙
ราชกิจจานุเบกษา, พระราชทานเหรียญราชรุจิ , เล่ม ๒๘ ตอนที่ ๐ ง หน้า ๗๐๘, ๙ กรกฎาคม ๑๓๐

 พ.ศ. 2454 – เข็มข้าหลวงเดิมราชกิจจานุเบกษา, พระราชทานเข็มข้าหลวงเดิม , เล่ม ๒๘ ตอนที่ ๐ ง หน้า ๓๔๕, ๒๘ พฤษภาคม ๑๓๐
 พ.ศ. 2454 – เข็มไอยราพต

 อ้างอิง 

หมวดหมู่:บรรดาศักดิ์ชั้นพระยา
หมวดหมู่:ราชสกุลพึ่งบุญ
ฟื้น
หมวดหมู่:ผู้ได้รับเครื่องราชอิสริยาภรณ์ ร.ว.
หมวดหมู่:ผู้ได้รับเครื่องราชอิสริยาภรณ์ ท.จ.ว. (ฝ่ายหน้า)
หมวดหมู่:ผู้ได้รับเครื่องราชอิสริยาภรณ์ ม.ว.ม.
หมวดหมู่:ผู้ได้รับเครื่องราชอิสริยาภรณ์ ป.ช.
หมวดหมู่:ผู้ได้รับเครื่องราชอิสริยาภรณ์ ว.ภ.
หมวดหมู่:ผู้ได้รับเหรียญรัตนาภรณ์ ว.ป.ร.1
หมวดหมู่:สมาชิกกองเสือป่า
หมวดหมู่:นายพลชาวไทย
หมวดหมู่:พลตรี