ชุมชนกุฎีจีน

กุฎีจีน หรือ กะดีจีน เป็นย่านชุมชนเก่าแก่แห่งหนึ่งบริเวณทางทิศใต้ของคลองบางกอกใหญ่ (หรือ บางหลวง) ริมแม่น้ำเจ้าพระยา ตั้งอยู่ในแขวงวัดกัลยาณ์ เขตธนบุรี กรุงเทพมหานคร ที่นี่เป็นแหล่งอาศัยของประชากรหลากเชื้อชาติอาศัยอยู่ร่วมกันมายาวนานตั้งแต่ยุคอาณาจักรธนบุรี ประกอบไปด้วยชาวไทยเชื้อสายโปรตุเกส จีน มอญ ญวน และอื่น ๆ ที่อพยพเข้าไปตั้งถิ่นฐานหลังการเสียกรุงศรีอยุธยาครั้งที่สองชุมชนกุฎีจีน-(กะดีจีน) lovethailand.org

จุดหมายตาที่สำคัญของกุฎีจีนล้วนเป็นมรดกทางวัฒนธรรมที่หลากหลายของชุมชน เช่น วัดซางตาครู้ส และศาลเจ้าเกียนอันเกง รวมไปถึงวัฒนธรรมด้านอาหาร เช่น ขนมฝรั่งกุฎีจีน ขนมกุสรัง หรืออาหารอิทธิพลโปรตุเกสอื่น ๆ ที่ยังตกทอดอยู่ภายในชุมชน ปัจจุบันมีหน่วยงานจากทั้งภาครัฐและเอกชนเล็งเห็นต้นทุนทางวัฒนธรรมของกุฎีจีน จึงได้เข้ามาวางแผนการพัฒนาการท่องเที่ยวเชิงวัฒนธรรมในชุมชน 

 ศัพทมูลวิทยา 
ชื่อ "กุฎีจีน" สันนิษฐานว่า เป็นหลักแหล่งอาศัยของชาวจีนมาแต่ดั้งเดิม ศิริพจน์ เหล่ามานะเจริญ (2565) อธิบายว่า ตั้งชื่อตามศาลเจ้าจีนซึ่งตั้งอยู่ในพื้นที่ คือ ศาลเจ้าพ่อกวนอู และศาลโจวซือกง สร้างโดยชาวจีนที่ติดตามสมเด็จพระเจ้ากรุงธนบุรี ต่อมาศาลเจ้าทั้งสองทรุดโทรมลงตามกาลเวลา บรรพชนของสกุลตันติเวชกุลและสิมะเสถียรจึงรื้อศาลทั้งสองและสร้างศาลเจ้าเกียนอันเกงแทน พร้อมกับอัญเชิญพระโพธิสัตว์กวนอิมจากประเทศจีนมาประดิษฐาน สอดคล้องกับคำอธิบายของสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ และยังทรงตั้งข้อสังเกตว่า อาจมีศาลเจ้ากุฎีจีนมานานแล้ว เพราะศาลเจ้าหันไปทางทิศตะวันออกเฉียงเหนือที่อดีตเคยเป็นหัวแหลมแม่น้ำเลี้ยวเมื่อแรกขุดคลองลัดบางกอก ต่อมาเมื่อสมเด็จพระเจ้ากรุงธนบุรีรวบรวมชาวจีนจากกรุงเก่ามาตั้งบ้านเรือนทางตอนเหนือของคลองกุฎีจีนฝั่งวัดกัลยาณมิตรวรมหาวิหาร และให้ฝรั่งโปรตุเกสตั้งบ้านเรือนทางใต้ของคลองกุฎีจีน เรียกว่า ฝรั่งกุฎีจีน

อนึ่ง คำว่า "กุฎี" ในพื้นที่คลองบางหลวงและบางท้องที่ของจังหวัดพระนครศรีอยุธยา ใช้เรียกศาสนสถานของศาสนาอื่นที่ไม่ใช่ศาสนาพุทธ โดยเฉพาะศาสนาอิสลาม ทั้งนิกายซุนนีและชีอะฮ์ เช่น กุฎีเจ้าเซ็น กุฎีเจริญพาศน์ กุฎีปลายนา กุฎีบ้านสวน กุฎีใหญ่ และกุฎีขาว เป็นต้น ซึ่งสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมพระยานริศรานุวัดติวงศ์ ทรงอธิบายที่มาของคำว่ากุฎีไว้ว่า "...คำกะเต ถูกลากเอาไปเข้าคำกุฎี ก็ควรแล้วเพราะ คำกะเตเลือนมาเข้าใจกันเป็นตัวเรือนไปเสียแล้ว ลักษณะก็ใกล้กับกฎี ชื่อก็ใกล้กับกฎี เราคุ้นเคยกับคำกฎี คำกะเตจึงถูกลากมาเป็นกฎี ขอให้สังเกตว่า ไม่ใช่มีแต่กฎีเจ้าเซ็น ซ้ำมีกฎีจีนต่อไปอีก ออกจะแปลยาก ดูไม่มีจีนอยู่ที่นั้นเลย..."

บางแห่งอธิบายว่า มาจากคำว่า "กุลีจีน" เพราะเป็นหลักแหล่งของกุลีชาวจีนจำนวนมาก

 ที่ตั้งและอาณาเขต 
ชุมชนกุฎีจีน มีพื้นที่ทั้งหมด 32 ไร่ ตั้งอยู่ริมแม่น้ำเจ้าพระยาฝั่งธนบุรี ขึ้นกับแขวงวัดกัลยาณ์ เขตธนบุรี กรุงเทพมหานคร โดยมีอาณาเขตดังนี้ 
 ทิศเหนือ จรดชุมชนวัดกัลยาณ์
 ทิศใต้ จรดโรงเรียนซางตาครู้สศึกษา
 ทิศตะวันออก จรดแม่น้ำเจ้าพระยา
 ทิศตะวันตก จรดถนนเทศบาลสาย 1

ทางทิศเหนือของชุมชนกฎีจีนจรดแม่น้ำเจ้าพระยา ไปจนถึงด้านตะวันออกสุดบริเวณอาคารเรียนโรงเรียนซางตาครู้สศึกษาริมคลองวัดประยุรวงศ์ จากขอบรั้วโรงเรียนซางตาครู้สศึกษาไปจนถึงถนนเทศบาลสาย 1 บริเวณทางเข้าซอยวัดกัลยาณ์ด้านขวามือ ใช้คลองกุฎีจีนที่ไหลไปเชื่อมกับแม่น้ำเจ้าพระยาเป็นตัวแบ่งเขต

  ประวัติ 
ชุมชนกุฎีจีนเป็นชุมชนของชาวไทยเชื้อสายโปรตุเกสที่อพยพมาจากกรุงศรีอยุธยาเมื่อสงครามคราวเสียกรุงศรีอยุธยาครั้งที่สอง ในปี พ.ศ. 2310 หลังสมเด็จพระเจ้ากรุงธนบุรีทรงสถาปนากรุงธนบุรีเป็นราชธานี มีชุมชนชาวโปรตุเกสตั้งถิ่นฐานอยู่มาก่อนหน้านี้คือที่วัดคอนเซ็ปชัญ เรียกว่า ชุมชนบ้านเขมร และต่อมาได้พระราชทานที่ดินให้ชาวโปรตุเกสอีกกลุ่มตั้งถิ่นฐานที่ชุมชนกุฎีจีน มีจำนวน 14 คน เป็นความชอบที่ชาวโปรตุเกสช่วยพระองค์ในการรบกับพม่าที่เมืองจันทบุรีและติดตามพระองค์มาที่กรุงธนบุรี บาทหลวงฝรั่งเศสจึงก่อสร้างวัดซางตาครู้ส () มีลักษณะเหมือนวัดจีน ทั้งยังตั้งอยู่บนที่ดินที่เคยมีคนจีนอาศัยอยู่ก่อน จึงเรียกว่า "วัดกุฎีจีน" ส่วนชาวโปรตุเกสในนั้นก็ถูกเรียกว่า "ฝรั่งกุฎีจีน" คนโปรตุเกสวัดคอนเซ็ปชัญสืบเชื้อสายจากฝรั่งแม่นปืน แต่คนวัดซางตาครู้สนั้นโดยมากเป็นล่าม จึงมีการเปรียบเปรยเอาไว้ว่า "ผู้สืบเชื้อสายโปรตุเกสบ้านกุฎีจีน เป็นฝ่ายบุ๋น (คือถนัดทางเจรจา) ฝ่ายผู้สืบเชื้อสายโปรตุเกสบ้านคอนเซ็ปชัญ เป็นฝ่ายบู๊ (คือถนัดทางการรบ)"

ในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว มีประกาศกระทรวงนครบาลกำหนดเขตตำบลกุฎีจีน พ.ศ. 2457 และได้พระราชทานกรรมสิทธิ์ที่ดินแก่มิสซังโรมันคาทอลิก โดยระบุว่าผู้ที่อยู่ในที่ดินนั้น ๆ จะต้องเป็นบุคคลที่นับถือศาสนาคริสต์นิกายโรมันคาทอลิกเท่านั้น และห้ามขายโอนที่ดินแก่ผู้อื่น ด้วยเหตุนี้กรรมสิทธิ์ที่ดินส่วนใหญ่จึงเป็นของวัดซางตาครู้ส โดยกำหนดเงื่อนไขว่าเจ้าบ้านต้องนับถือศาสนาคริสต์นิกายโรมันคาทอลิกจึงจะมีสิทธิ์ในการอยู่อาศัย ใน พ.ศ. 2550 การถือครองที่ดินในกุฎีจีนเป็นของวัดซางตาครู้ส ร้อยละ 70 ที่ดินส่วนบุคคลที่ซื้อต่อจากวัดซางตาครู้สเพื่ออยู่อาศัย ร้อยละ 30 ส่วนการครอบครองที่ดิน แบ่งเป็น ประชากรเช่าที่วัดซางตาครู้ส ร้อยละ 55.31 ประชากรที่มีบ้านและที่ดินของตนเอง ร้อยละ 33.75 ประชากรที่เช่าบ้านอาศัย ร้อยละ 7.81 ประชากรที่เช่าห้องอยู่อาศัยและอื่น ๆ ร้อยละ 3.31

 สังคม 
ชุมชนกุฎีจีนเป็นชุมชนแออัด ในอดีตชาวกุฎีจีนนิยมปลูกสร้างที่อยู่อาศัยเป็นบ้านไม้ทรงไทยยกใต้ถุนสูง บ้างปลูกเรือนแพริมแม่น้ำเจ้าพระยา มีทางเดินทุกสายมุ่งตรงไปสู่โบสถ์คริสต์ อันเป็นศูนย์กลางของชุมชน ปัจจุบันชุมชนยังคงปลูกเป็นเรือนไม้ประชิดติดกัน บางส่วนเป็นเรือนแถว ซึ่งอาศัยกันมายาวนานตั้งแต่รุ่นบรรพบุรุษ คนในชุมชนโดยเฉพาะคนรุ่นเก่า มีความเป็นอยู่เรียบง่าย มีความสัมพันธ์แบบเครือญาติ มีการช่วยเหลือเกื้อกูลกัน ขณะที่คนที่ย้ายเข้ามาในชุมชนกลุ่มใหม่ใช้ชีวิตอย่างเร่งรีบ ใช้ชีวิตต่างคนต่างอยู่ มุ่งเน้นการทำมาหากิน จนทำให้เกิดปัญหาชุมชนแออัด ปัญหาขยะ ปัญหามลพิษ และสิ่งปลูกสร้างไร้ระเบียบที่ขยายพื้นที่มากขึ้นเรื่อย ๆ

ชุมชนกุฎีจีนมีการเผยแพร่ข่าวสารประชาสัมพันธ์ผ่านเสียงตามสายสำหรับติดต่อกับคนภายในชุมชนเป็นประจำ เช่น กิจกรรมสำคัญในชุมชน และกิจกรรมจิตอาสาต่าง ๆ อีกทั้งยังมีกิจกรรมที่เกี่ยวข้องกับความปลอดภัยในชุมชน เช่น การซ้อมดับเพลิง การซ้อมหนีไฟ การซ้อมเตรียมการป้องกันน้ำท่วม โดยคนในชุมชนล้วนให้ความร่วมมือทุกบ้าน เพราะเป็นเรื่องเกี่ยวกับความปลอดภัยในชีวิตและทรัพย์สิน

 เศรษฐกิจ 
คนในชุมชนกุฎีจีนประกอบอาชีพอย่างหลากหลายตามลักษณะของสังคมเมือง เช่น ข้าราชการ พนักงานบริษัท พนักงานขับรถ ขับรถจักรยานยนต์รับจ้าง และค้าขาย เป็นอาทิ ชุมชนแห่งนี้มีขนมฝรั่งกุฎีจีนขาย ซึ่งเป็นขนมพื้นเมืองของชุมชนนี้ และขนมกุฎีจีนถือได้ว่าเป็นขนมพื้นเมืองดั้งเดิมของกรุงเทพมหานคร จัดเป็นขนมโบราณที่ทำสืบทอดกันมาตั้งแต่สมัยอยุธยาหรือต้นกรุงรัตนโกสินทร์ โดยดัดแปลงมาจากขนมหลายชนิดของโปรตุเกสจากตำรับของท้าวทองกีบม้า

 สถานที่ท่องเที่ยว 
 ศาลเจ้าเกียนอันเกง
 โบสถ์ซางตาครู้ส
 พิพิธภัณฑ์บ้านกุฎีจีน
 มัสยิดบางหลวง
 วัดกัลยาณมิตรวรมหาวิหาร หรือ วัดกัลยาณ์
 วัดประยุรวงศาวาสวรวิหาร
 ดูเพิ่ม 
 เจ้าพระยานิกรบดินทร์ (โต กัลยาณมิตร)
 พระอนุวัฒน์ราชนิยม (ฮง เตชะวณิช)
 พระยาดำรงสุจริตมหิศรภักดี (คอซู้เจียง)
 หลวงอัคนีนฤมิตร (จิตร จิตราคนี)

อ้างอิง

แหล่งข้อมูลอื่น


หมวดหมู่:ชาวไทยเชื้อสายโปรตุเกส
หมวดหมู่:ย่านในเขตธนบุรี
หมวดหมู่:ดินแดนแทรกทางชาติพันธุ์ในประเทศไทย