การผันคำ

ในทางภาษาศาสตร์ การผันคำ ()Crystal, David. (2008). A Dictionary of Linguistics and Phonetics (6th ed., pp. 243-244). Malden, MA: Blackwell. หรืออาจเรียกว่า การลงวิภัตติปัจจัย คือการเปลี่ยนแปลงรูปคำในประโยค เพื่อแสดงเพศ พจน์ การก บุรุษ กาล วาจก มาลา ฯลฯ การเปลี่ยนแปลงรูปคำเช่นนี้ไม่พบในภาษาไทย แต่จะพบในภาษาในหลายๆตระกูล เช่น ตระกูลภาษาอินโด-ยูโรเปียน เป็นต้น ภาษาที่อาศัยการผันคำเพื่อเปลี่ยนความหมายในระดับสูงเรียกว่า ภาษามีวิภัตติปัจจัย (Inflectional Language) ซึ่งตรงกันข้ามกับ ภาษาคำโดด (Isolating Language) ซึ่งมักจะเป็นภาษาที่คำแต่ละคำมีพยางค์เดียวและไม่มีการผันคำ สำหรับภาษาที่จำแนกตามลักษณะอื่นๆ ได้แก่ ภาษาคำติดต่อ (Agglutinative Language) และ ภาษาคำควบมากพยางค์ (Poly-synthetic Language)

 การผันคำนาม 
การผันคำนามจะแสดงเพศ พจน์ และการกของคำนั้นๆในประโยค โดยแต่ละภาษาก็จะมีจำนวนเพศ พจน์ และการกที่ไม่เท่ากัน เช่น ภาษาเยอรมันมีเพียง 4 การก แต่ภาษาสันสกฤตมีถึง 8 การก ภาษาอังกฤษมีเพียง 2 พจน์ แต่ภาษาหลายภาษาในตระกูลภาษาออสโตรนีเซียนมีถึง 4 พจน์

ตัวอย่างการผันคำนามตามพจน์และการกในภาษาบาลี
 นร (คนผู้ชาย) การก พจน์ (วจน) เอกพจน์ (เอกวจน)  พหูพจน์ (พหุวจน) ประธาน (ปฐมา) = กรรตุการก นโร (นร + -สิ วิภัตติ)  นรา (นร + -โย วิภัตติ) กรรมตรง (ทุติยา) = กรรมการก นรํ (นร + -อํ วิภัตติ)  นเร (นร + -โย วิภัตติ) เครื่องมือ (ตติยา) = กรณการก นเรน (นร + -นา วิภัตติ)  นเรภิ, นเรหิ (นร + -หิ วิภัตติ) กรรมรอง (จตุตฺถี) = สัมปทานการก นรสฺส, นราย, นรตฺถํ (นร + -ส วิภัตติ)  นรานํ (นร + -นํ วิภัตติ) แหล่งที่มา (ปญฺจมี) = อปาทานการก นรสฺมา, นรมฺหา, นรา (นร + -สฺมา วิภัตติ)  นเรภิ, นเรหิ (นร + -หิ วิภัตติ) เจ้าของ (ฉฏฺฐี) = สัมพันธการก นรสฺส (นร + -ส วิภัตติ)  นรานํ (นร + -นํ วิภัตติ) สถานที่ (สตฺตมี) = อธิกรณการก นรสฺมิํ, นรมฺหิ, นเร (นร + -สฺมิํ/สฺมึ วิภัตติ)  นเรสุ (นร + -สุ วิภัตติ) อาลปนะ (อาลปน) = สัมโพธนการก นร (นร + -สิ วิภัตติ) นรา (นร + -โย วิภัตติ)

 การผันคำสรรพนาม 
การผันคำสรรพนามจะคล้ายคลึงกับการผันคำนาม ซึ่งจะแสดงเพศ พจน์ และการกในประโยค โดยจะแตกต่างจากคำนามที่ว่า คำนามจะเปลี่ยนแปลงหรือเพิ่มหน่วยเสียงที่ท้ายคำเพื่อแสดงเพศ พจน์ การก แต่สรรพนามมักจะเปลี่ยนรูปคำไปเลย

ตัวอย่างการผันคำสรรพนามตามเพศ พจน์ และการกในภาษาไอซ์แลนด์
  การก  บุรุษที่ 1  บุรุษที่ 2  บุรุษที่ 3 เพศชาย  เพศหญิง  เพศกลาง เอกพจน์  กรรตุการก  ég  þú  hann  hún  það กรรมการก  mig  þig  hann  hana  það สัมปทานการก  mér  þér  honum  henni  því สัมพันธการก  mín  þín  hans  hennar  þess พหูพจน์  กรรตุการก  við  þið  þeir  þær  þau กรรมการก  okkur  ykkur  þá  þær  þau สัมปทานการก  okkur  ykkur  þeim สัมพันธการก  okkar  ykkar  þeirra

 ดูเพิ่ม 
 ลิงค์ (ภาษาศาสตร์) หรือ เพศทางไวยากรณ์
 การก หรือ คำที่แสดงหน้าที่ทางไวยากรณ์
 บุรุษ (ภาษาศาสตร์) หรือ บุคคลทางไวยากรณ์

 อ้างอิง 

หมวดหมู่:ภาษาศาสตร์
หมวดหมู่:คำศัพท์ภาษาศาสตร์