ประวัติศาสตร์เชียงใหม่ (พ.ศ. 2101–2317)

หัวเมืองเชียงใหม่ (,,) เป็นประเทศราชของกรุงหงสาวดี กรุงศรีอยุธยา และกรุงอังวะ โดยระยะแรก (พ.ศ. 2101–2206) ยังมีอำนาจในการปกครองตนเองในระดับหนึ่ง ในระยะหลัง (พ.ศ. 2207–2317) จึงถูกยุบรวมเป็นดินแดนส่วนหนึ่งของพม่า

 ประวัติศาสตร์ 

 การขยายอำนาจของพระเจ้าบุเรงนอง 
อาณาจักรล้านนาเริ่มเสื่อมลงในปลายรัชสมัยพระเมืองแก้ว เมื่อกองทัพเชียงใหม่ได้พ่ายแพ้แก่ทัพเชียงตุงในการทำสงครามขยายอาณาจักร ไพร่พลในกำลังล้มตายลงเป็นจำนวนมาก ประกอบกับปีนั้นเกิดอุทกภัยใหญ่หลวงขึ้นในเมืองเชียงใหม่ ทำให้บ้านเรือนราษฎรเสียหายและผู้คนเสียชีวิตลงเป็นจำนวนมาก สภาพบ้านเมืองเริ่มอ่อนแอเกิดความไม่มั่นคง หลังจากพระองค์สิ้นพระชนม์ก็เกิดการจลาจลแย่งชิงราชสมบัติ ระหว่างขุนนางมีอำนาจมากขึ้น ถึงกับแต่งตั้งหรือถอดถอนเจ้าได้ เมื่อนครเชียงใหม่ศูนย์กลางอำนาจเกิดสั่นคลอน เมืองขึ้นต่าง ๆ ที่อยู่ในการปกครองของเชียงใหม่จึงแยกตัวเป็นอิสระ และไม่ส่งเครื่องราชบรรณาการอีกต่อไป ในยุคนี้ล้านนาถูกเข้าแทรกแซงอำนาจจากอาณาจักรล้านช้างและอยุธยาซึ่งล้านช้างเป็นฝ่ายชนะในการแทรกแซงล้านนา ส่งผลให้ล้านช้างได้เข้ามามีอิทธิพลเหนือหัวเมืองล้านนาทุกหัวเมืองซึ่งเจ้าเมืองแต่ละหัวเมืองได้ยอมอ่อนน้อมและอยู่ภายใต้อำนาจ ส่งผลให้อาณาจักร์ล้านนากลายเป็นรัฐในอารักขาของล้านช้างในที่สุดในระยะเวลาสั้นๆ ซึ่งพระยาโพธิสาลราชได้กลายเป็นจักรพรรดิที่อยู่เบื้องหลังของการรวมล้านนาเข้าไว้กับล้านช้างในช่วงสั้นๆโดยให้บุตรชายได้ปกครองเมืองเชียงใหม่ส่วนตนครองเมืองหลวงพระบางต่อไป ซึ่งเมืองหลวงพระบางในช่วงนี้มีอำนาจเหนือแคว้นล้านนาทุกหัวเมือง 

เมื่อกรุงศรีอยุธยาแตกครั้งที่ 1 พระเจ้าบุเรงนอง แห่งอาณาจักรตองอูได้ทำศึกมีชัยชนะไปทั่วทุกทิศานุทิศ จนได้รับการขนานนามพระเจ้าผู้ชนะสิบทิศ พระเจ้าบุเรงนองได้ทำศึกยึดครองนครเชียงใหม่เป็นประเทศราชได้สำเร็จ รวมทั้งได้เข้าได้ยึดเมืองลูกหลวงและเมืองบริเวณของเชียงใหม่ไปเป็นประเทศราชด้วย ในช่วงแรกนั้นทางพม่ายังไม่ได้เข้ามาปกครองเชียงใหม่โดยตรง เนื่องจากยุ่งกับการศึกกับกรุงศรีอยุธยา แต่ยังคงให้ "พระเจ้าเมกุฎิ" ทำการปกครองบ้านเมืองต่อตามเดิม แต่ทางเชียงใหม่จะต้องส่งเครื่องราชบรรณาการไปให้หงสาวดี ต่อมา "พระเจ้าเมกุฎิ" ทรงคิดที่จะตั้งตนเป็นอิสระ ฝ่ายพม่าจึงปลดออกและแต่งตั้ง "พระนางวิสุทธิเทวี" เชื้อสายราชวงศ์มังรายพระองค์สุดท้าย ขึ้นเป็นกษัตริย์เชียงใหม่แทน จนกระทั่งพระนางราชเทวีสิ้นพระชนม์ ทางฝ่ายพม่าจึงได้ส่งสาวถีนรตรามังซอศรีมังสรธาช่อ พระราชโอรสในพระเจ้าบุเรงนอง มาปกครองแทน

 รัชสมัยของนรธาเมงสอ 

 การรุกรานจากพม่าและสยาม 
หลังนรธาเมงสอสิ้นพระชนม์ อาณาจักรล้านนาตกอยู่ในความวุ่นวายจากการแย่งชิงอำนาจระหว่างกลุ่มขุนนางฝ่ายที่สนับสนุนพระช้อยและฝ่ายที่สนับสนุนพระชัยทิพ ในปี  กองทัพเมืองลำปางตีเมืองเชียงใหม่แตก ฝ่ายลำปางปลงพระชนม์พระชัยทิพและยกพระช้อยขึ้นครองราชย์แทน เจ้าพลศึกซ้ายไชยสงครามผู้ครองเมืองน่านส่งข่าวไปยังพระเจ้าอะเนาะเพะลูน ส่งผลให้พระองค์ยกทัพมาล้อมเชียงใหม่และลำปางใน การสู้รบเป็นไปอย่างดุเดือดและถูกบันทึกไว้ในโคลงมังทรารบเชียงใหม่ พระช้อยสิ้นพระชนม์ในระหว่างช่วงเวลาดังกล่าว ทำให้เมืองเชียงใหม่ยอมสวามิภักดิ์ต่อพระเจ้าอะเนาะเพะลูนในวันที่  ตามด้วยเมืองลำปางในวันต่อมา ชาวเมืองเชียงใหม่ถูกกวาดต้อนไปยังหงสาวดี

เมื่อยึดครองล้านนาได้แล้ว พระเจ้าอะเนาะเพะลูนทรงแยกเมืองเชียงแสนออกจากการปกครองของเชียงใหม่เป็นนครรัฐเชียงแสน โดยทรงตั้งเจ้าเมืองเชียงแสนเป็นเจ้าฟ้ากาเผือกขึ้นตรงต่อกษัตริย์พม่า เจ้าพลศึกซ้ายไชยสงครามทรงได้เป็นพระเจ้าเชียงใหม่ในปีต่อมา พระเจ้าอะเนาะเพะลูนสิ้นพระชนม์ในปี  และเกิดการแย่งชิงอำนาจระหว่างพระเจ้ามีนเยเดะบะและสุทโธธรรมราชา ทำให้เจ้าพลศึกซ้ายไชยสงครามทรงแข็งเมืองต่อพม่า นำไปสู่สงครามตีเมืองเชียงใหม่ในปี  เมืองเชียงใหม่ยอมแพ้ต่อพระเจ้าตาลูนในวันที่  กองทัพพม่ากวาดต้อนเจ้าพลศึกซ้ายไชยสงครามและชาวเมืองเชียงใหม่ไปหงสาวดี ในปีเดียวกัน จดหมายเหตุวันวลิตระบุว่า สมเด็จพระเจ้าปราสาททองทรงยกทัพขึ้นมาตีเชียงใหม่ ทำให้เจ้าเมืองเชียงใหม่ต้องทิ้งเมืองหนีไป ทำให้กองทัพอยุธยาเปลี่ยนเป้าหมายไปโจมตีนครลาวซึ่งเป็นประเทศราชของเชียงใหม่

ภายหลังสงคราม พระเจ้าตาลูนมีพระราชโองการให้งดเก็บส่วยเมืองเชียงใหม่ และทรงให้ซ่อมแซมวัดภายในเมือง เมืองเชียงใหม่ในรัชสมัยของพระเจ้าตาลูนมีความเจริญรุ่งเรืองและมีการค้าที่เจริญเติบโต จนกระทั่งในปี  สงครามระหว่างราชวงศ์หมิงใต้และราชวงศ์ชิงทำให้เกิดการรุกรานของจีนฮ่อในพม่าตอนบนและดินแดนโดยรอบ พญาแสนหลวงผู้ปกครองเมืองเชียงใหม่เห็นว่าพม่าไม่สามารถให้ความคุ้มครองเมืองเชียงใหม่ได้ จึงตัดสินใจสวามิภักดิ์ต่อสมเด็จพระนารายณ์มหาราชแห่งกรุงศรีอยุธยาในปี  สมเด็จพระนารายณ์มหาราชโปรดให้จัดกองทัพขึ้นไปป้องกันเมืองเชียงใหม่ในเดือนพฤศจิกายน ฝ่ายเชียงใหม่หลังจากทราบว่าการรุกรานของจีนฮ่อคลี่คลายแล้วจึงกลับไปสวามิภักดิ์กับพม่าตามเดิม สมเด็จพระนารายณ์มหาราชจึงดำรัสสั่งให้เข้าตีเมืองเชียงใหม่แทน กองทัพอยุธยาตีเมืองเชียงใหม่แตกในต้นปี  (จ.ศ. 1022 ปลายศก) หรือไม่ช้ากว่าเดือนตุลาคม เมืองเชียงใหม่จึงอยู่ภายใต้อำนาจของอยุธยา

ต่อมาอยุธยาไม่ประสบความสำเร็จในการตีหัวเมืองมอญพม่า พญาแสนหลวงจึงแข็งเมืองต่ออยุธยา ทำให้อยุธยายกทัพมาตีเมืองเชียงใหม่แตกอีกครั้งในวันที่  และกวาดต้อนผู้คนลงไปที่กรุงศรีอยุธยา ชาวเชียงใหม่หลบหนีออกจากเมืองและคอยซุ่มโจมตีกองทัพอยุธยา จนในที่สุดฝ่ายอยุธยาตัดสินใจทิ้งเมืองเชียงใหม่ในปี 

 การปกครองของราชวงศ์ตองอูและสภาพจลาจลในดินแดนล้านนา 

เมื่อพระเจ้าปเยทรงทราบข่าวจากการถอยทัพของอยุธยาจากทางเมืองเชียงใหม่ จึงทรงแต่งตั้งให้มีนเยมีนละจอให้เป็นมฺโยะหวู่นตำแหน่งผู้ปกครองเมืองของพม่า หลักฐานล้านนาเรียก เมียวหวุ่น, โมยหวาน, มณีหงวน หรือคำอื่น ๆ ที่ใกล้เคียง ()แห่งเชียงใหม่ พม่าเปลี่ยนแปลงนโยบายเป็นผนวกเมืองต่างๆ ในดินแดนล้านนาให้เป็นส่วนหนึ่งของอาณาจักร ขุนนางพม่าจากราชสำนักถูกส่งมาปกครองร่วมกับขุนนางท้องถิ่น โดยผู้มีอำนาจปกครองสูงสุดคือมฺโยะหวู่นแห่งเชียงใหม่ ตำแหน่งเจ้าเมืองของเมืองต่างๆ จะถูกสับเปลี่ยนเป็นประจำเพื่อป้องกันการสั่งสมอำนาจในท้องถิ่น

ในปี  งานโย มฺโยะหวู่นแห่งเชียงใหม่ได้เรียกเก็บภาษีอย่างหนักและกดขี่ราษฎร ทำให้เกิดกบฏตนบุญเทพสิงห์โค่นล้มผู้ปกครองพม่าที่เมืองเชียงใหม่ ต่อมาเทพสิงห์ถูกโค่นล้มโดยเจ้าองค์คำ สภาวะสุญญากาศทางการเมืองทำให้เหล่าผู้ปกครองหัวเมืองล้านนาตอนล่างต่างแยกตัวเป็นอิสระและปกครองตนเองในลักษณะเดียวกับชุมนุมต่างๆหลังเสียกรุงครั้งที่ 2 เช่น พระยาไชยสงคราม (ทิพย์ช้าง)แห่งนครลำปาง และพญาหลวงติ๋นมหาวงศ์แห่งนครน่าน

รัชสมัยของเจ้าองค์คำเต็มไปด้วยศึกสงคราม กองทัพพม่าเข้าโจมตีเชียงใหม่ 4 ครั้ง ในขณะเดียวกันเจ้าองค์คำก็เป็นพันธมิตรกับสมิงทอพุทธกิตติแห่งอาณาจักรหงสาวดีใหม่เพื่อต่อต้านพม่า นอกจากนี้ เชียงใหม่ยังทำสงครามกับเมืองอื่นๆ ในดินแดนล้านนา เช่น พะเยาในปี  และเชียงแสนในปี  และปี 

 การยึดครองโดยราชวงศ์โก้นบอง 

ในปี พ.ศ. 2300 อาณาจักรพม่ารวมเป็นหนึ่งได้อีกครั้งภายใต้ราชวงศ์โก้นบอง ทำให้นครต่างๆในดินแดนล้านนาต่างส่งบรรณาการมาสวามิภักดิ์ ต่อมาในปี พ.ศ. 2306 กองทัพพม่าเข้ายึดครองเมืองเชียงใหม่ที่ยังคงตั้งตัวเป็นอิสระอยู่ พร้อมทั้งปราบปรามหัวเมืองอื่นๆในล้านนา แต่ผู้ปกครองพม่าไม่สามารถควบคุมเมืองต่างๆได้อย่างสมบูรณ์ การขยายอำนาจของราชวงศ์ใหม่ผลักดันให้เหล่าเจ้าฟ้าไทใหญ่ขอความช่วยเหลือจากจีน นำไปสู่สงครามจีน–พม่า กองทัพจีนเข้าโจมตีรัฐเชียงแขงและรัฐเชียงตุงในปี พ.ศ. 2309 และสามารถยึดครองได้สำเร็จ ชิงฉือลู่ระบุว่า จ้าวจายเยฺวถี () แห่งเชียงใหม่เข้าสวามิภักดิ์ต่อจีนและได้รับการแต่งตั้งเป็นถู่ซือ อย่างไรก็ตาม เชียงใหม่กลับไปอยู่ภายใต้อำนาจพม่าอีกครั้งในปีถัดมา หลักฐานฝ่ายล้านนาระบุว่า เชียงใหม่ร่วมกับเมืองต่าง ๆ ก่อกบฏต่อพม่า จนกระทั่งถูกปราบลงในปี  ซึ่งได้รับการสันนิษฐานว่า เกิดจากอิทธิพลของสงครามดังกล่าว ความขัดแย้งระหว่างผู้ปกครองพม่าและผู้ปกครองท้องถิ่นยังคงดำเนินต่อไป จนกระทั่งอาณาจักรธนบุรีขยายอำนาจเข้าสู่ดินแดนล้านนา นำไปสู่สงครามเชียงใหม่ พ.ศ. 2317 โป่มะยุง่วน มฺโยะหวู่นแห่งเชียงใหม่สละเมืองในวันที่  การปกครองของพม่าจึงสิ้นสุดลง

 รายพระนามและรายนามผู้ปกครอง 

ตารางต่อไปนี้แสดงลำดับรายพระนามและรายนามผู้ปกครองเมืองเชียงใหม่ โดยผู้ปกครองระหว่างปี – ยึดตามมหาราชวงศ์และมหาราชวงศ์ ฉบับหอแก้ว
รายพระนาม/รายนาม<span style="color:#FFFFFF">เริ่ม<span style="color:#FFFFFF">สิ้นสุดหมายเหตุ colspan="4" พระเมกุฏิสุทธิวงศ์ราชาภิเษกอีกครั้งโดยพระเจ้าบุเรงนอง; ต่อมาแข็งเมืองต่อพม่า; – พระเจ้าบุเรงนองยกทัพมาเชียงใหม่อีกครั้ง ก่อนเสด็จกลับทรงปลดพระเมกุฏิสุทธิวงศ์จากตำแหน่งพระเจ้าเชียงใหม่พระนางวิสุทธิเทวีนรธาเมงสอราชาภิเษกอีกครั้งที่เชียงใหม่วันที่ พระช้อยพระชัยทิพพระช้อยครองราชย์ครั้งที่ 2; สิ้นพระชนม์ขณะพม่าตีเมืองเชียงใหม่;  พระเจ้าอะเนาะเพะลูนได้เมืองเชียงใหม่เจ้าพลศึกซ้ายไชยสงครามแต่งตั้งโดยพระเจ้าอะเนาะเพะลูนขณะประทับที่เชียงใหม่; ต่อมาแข็งเมืองต่อพม่า;  พระเจ้าตาลูนได้เมืองเชียงใหม่พญาแสนหลวงพระเจ้าตาลูนมิได้แต่งตั้งพระเจ้าเชียงใหม่พระองค์ใหม่ พญาแสนหลวงสำเร็จราชการแทน colspan="4" มีนเยมีนละจอผู้ปกครองเชียงใหม่ในมหาราชวงศ์เจ้าฟ้าแห่งโม่ญี่นไม่ปรากฏผู้ปกครองเชียงใหม่ในมหาราชวงศ์มีนเยยานดาตูไม่ปรากฏผู้ปกครองเชียงใหม่ในมหาราชวงศ์มีนเยนอระทาผู้ปกครองเชียงใหม่ในมหาราชวงศ์และมหาราชวงศ์ ฉบับหอแก้วงานโยผู้ปกครองเชียงใหม่ในมหาราชวงศ์ ฉบับหอแก้วเทพสิงห์ชาวเชียงใหม่ก่อกบฏ จากนั้นยกทัพมาตีเชียงแสนในวันที่  เทพสิงห์ครองเมืองประมาณ 1 เดือนเจ้าองค์คำตำนานพื้นเมืองเชียงใหม่เพียงว่า ครองเมืองวันขึ้น 6 ค่ำ วันสุดท้ายที่เป็นไปได้คือ องค์จันทร์เจ้าขี้หุด colspan="4" โป่อภัยคามินี โป่อภัยคามินีกลับถึงอังวะ พระเจ้ามังระทรงตั้งให้เป็นมฺโยะหวู่นเมืองเชียงใหม่ colspan="4" โป่อภัยคามินีโป่มะยุง่วนวันที่สยามตีได้เมืองเชียงใหม่ปรากฏในจารึกพระยาหลวงวชิรปราการและพระราชพงศาวดาร ฉบับพันจันทนุมาศ (เจิม)

 การกล่าวถึงในหลักฐานอื่น 

 จดหมายเหตุ 
ในปี พ.ศ. 2129 เดินทางมาถึงเชียงใหม่ และได้เขียนข้อความพรรณนาถึงสิ่งต่าง ๆ ที่เขาได้พบเห็นไว้ ข้อความต่อไปนี้แสดงเนื้อหาที่กล่าวถึงเชียงใหม่ตามการเผยแพร่ของกรมศิลปากร

ในปี พ.ศ. 2233 เอ็งเงิลแบร์ท เค็มพ์เฟอร์ได้เดินทางเข้ามาในอาณาจักรอยุธยา เขาได้จดบันทึกเรื่องราวระหว่างการเดินทางที่เขาได้รับรู้มา เนื้อหาส่วนหนึ่งกล่าวถึงแคว้นลาวหรืออาณาจักรลาว ซึ่งรวมถึงเมืองเชียงใหม่ ข้อความต่อไปนี้แสดงเนื้อหาที่กล่าวถึงเชียงใหม่ตามการเผยแพร่ของกรมศิลปากร

 วรรณกรรม 
ภายในดินแดนของเชียงใหม่ระหว่างปี พ.ศ. 2101–2317 ได้มีการประพันธ์โคลงประเภทนิราศจำนวน 2 เรื่อง ได้แก่

 โคลงมังทรารบเชียงใหม่ เนื้อหากล่าวถึงเหตุการณ์ตั้งแต่สมัยราชวงศ์มังราย, ความวุ่นวายหลังรัชกาลของนรธาเมงสอ และเหตุการณ์พระเจ้าอะเนาะเพะลูนตีเมืองเชียงใหม่ในปี  ช่วงเวลาที่แต่งถูกสันนิษฐานว่า แต่งขึ้นหลังจากเหตุการณ์ดังกล่าวไม่นานนัก กวีผู้แต่งเป็นผู้อยู่ร่วมสมัยกับเหตุการณ์ ต่อมาได้รับการแต่งตั้งเป็นเจ้าเมืองเถิน
 โคลงนิราศดอยเกิ้ง เนื้อหากล่าวถึงการเดินทางจากวัดสบแคร่ (ในเขตจังหวัดลำปาง) ไปยังพระธาตุดอยเกิ้ง (ในเขตจังหวัดเชียงใหม่) ผู้แต่งระบุว่า แต่งขึ้นเมื่อปี พ.ศ. 2251 แต่ไม่มีการระบุชื่อตัวผู้แต่งไว้

 หมายเหตุ 

 อ้างอิง 

 แหล่งข้อมูลอื่น 

หมวดหมู่:ประวัติศาสตร์เชียงใหม่
หมวดหมู่:ประวัติศาสตร์พม่า
หมวดหมู่:รัฐสิ้นสภาพในประเทศไทย
เชียงใหม่
เชียงใหม่