ทองประศรี

นางทองประศรี เป็นชื่อตัวละครหญิงตัวสำคัญซึ่งมีบทบาทตั้งแต่ต้นจนจบในเสภาเรื่องขุนช้างขุนแผน โดยเป็นภริยาของข้าราชการทหารชื่อขุนไกรพลพ่ายและเป็นมารดาของพลายแก้ว นางทองประศรีนั้นเป็นตัวอย่างของหญิงไทยแต่โบราณซึ่งมีความรู้ความสามารถและช่วยเหลือส่งเสริมผู้อื่นให้เป็นคนดี ซึ่งตรงกันข้ามกับนางศรีประจันมารดาของนางวันทอง

 ประวัติ 

 พื้นเพ 

นางทองประศรีนั้นเดิมเป็นชาวบ้านวัดตะไกร จังหวัดกาญจนบุรี พบรักกับข้าราชการทหารสังกัดกรมอาทมาตชื่อขุนไกรพลพ่ายซึ่งเป็นชาวจังหวัดเดียวกัน และเมื่อสมรสแล้วก็ย้ายไปอยู่กับสามีที่บ้านพลับ จังหวัดสุพรรณบุรี ทั้งสองมีบุตรชายเพียงคนเดียวชื่อ "พลายแก้ว" ทั้งนี้ นางทองประศรีเคยเป็นข้าหลวงเก่าก่อนออกมาสมรส

ด้านเศรษฐกิจของครอบครัวนางประศรีนั้นมีฐานะมั่งมีพอสมควร โดยศาสตราจารย์ พลตรี หม่อมราชวงศ์คึกฤทธิ์ ปราโมช อธิบายว่าคึกฤทธิ์ ปราโมช. (2539). "ขุนช้างขุนแผน ฉบับอ่านใหม่". คึกฤทธิ์ ปราโมช. กรุงเทพฯ : อมรินทร์พริ้นติ้งแอนด์พับลิชชิ่ง. (อนุสรณ์งานพระราชทานเพลิงศพ ศาสตราจารย์ พลตรี หม่อมราชวงศ์คึกฤทธิ์ ปราโมช ณ เมรุหลวงหน้าพลับพลาอิสริยาภรณ์ วัดเทพศิรินทราวาส วันเสาร์ที่ 23 ธันวาคม 2538). หน้า 179.

 การทำหน้าที่เป็นแม่ 

 การถึงแก่กรรมของสามี 

ต่อมาขุนไกรพลพ่ายต้องพระราชอาญาถึงประหารชีวิต ในคืนที่ขุนไกรพลพ่ายอาศัยอยู่บ้านครั้งสุดท้ายนั้น นางทองประศรีฝันร้ายเป็นลางบอกเหตุว่าฟันของตนร่วงจากปาก ฝันเช่นนี้เชื่อกันว่าเป็นฝันร้ายนักเพราะถ้าใครฝันแล้ว บิดา มารดา สามี หรือภรรยาของผู้ฝันนั้นจะถึงแก่ความตาย หม่อมราชวงศ์คึกฤทธิ์ ปราโมช อธิบายว่าคึกฤทธิ์ ปราโมช. (2539). "ขุนช้างขุนแผน ฉบับอ่านใหม่". คึกฤทธิ์ ปราโมช. กรุงเทพฯ : อมรินทร์พริ้นติ้งแอนด์พับลิชชิ่ง. (อนุสรณ์งานพระราชทานเพลิงศพ ศาสตราจารย์ พลตรี หม่อมราชวงศ์คึกฤทธิ์ ปราโมช ณ เมรุหลวงหน้าพลับพลาอิสริยาภรณ์ วัดเทพศิรินทราวาส วันเสาร์ที่ 23 ธันวาคม 2538). หน้า 182.

เนื่องจากมากการต้องโทษประหารชีวิต ขุนไกรพลพ่ายจึงถูกริบทรัพย์สินเงินทองตลอดจนข้าทาสบริวารและสมาชิกในครอบครัวทั้งปวงเข้าเป็นของหลวง นางทองประศรีจึงหลบหนีไปกับพลายแก้วพร้อมด้วยเงินสองถุง ไปตั้งตัวใหม่อยู่ที่จังหวัดกาญจนบุรีโดยมีญาติของสามีซึ่งพำนักอยู่ที่ตำบลเขาชนไก่เป็นที่พึ่งพา

 การศึกษาของลูก 

นางทองประศรีได้เริ่มกิจการค้าขายและกลับมีฐานะดีอีกครั้ง จนลูกชายอายุได้สิบห้าปีจึงพาไปบวชเป็นสามเณรเพื่อให้ศึกษาหาความรู้อยู่ที่วัดส้มใหญ่โดยมีสมภารบุญเป็นอาจารย์ ต่อมาเณรแก้วเดินทางไปจังหวัดสุพรรณบุรีเพื่อศึกษาเพิ่มเติมกับสมภารมีที่วัดป่าเลไลย์ และสมภารคง วัดแค

 การแต่งงานของลูก 

กระทั่งในที่สุดเณรแก้วก็ลาจากอาจารย์เพื่อแต่งงาน นางทองประศรีก็ขัดไม่ได้ก็ยอมไปสู่ขอนางพิมพิลาไลยให้แก่ลูก โดยนางสั่งให้จัดตั้งกระบวนใหญ่เดินทางจากบ้านของนางคือจังหวัดกาญจนบุรีไปยังบ้านของนางศรีประจันที่จังหวัดสุพรรณบุรี กระบวนนางทองประศรีครั้งนี้ประกอบด้วยผู้คนมากมายยิ่ง ขนข้าวของขึ้นเกวียนเทียมควายหลายเล่ม นางทองประศรีนั้นนั่งเกวียนมาเล่มหนึ่ง พลายแก้วนั่งอีกเล่มหนึ่ง บ่าวไพร่ที่ติดสอยห้อยตามมามีจำนวนถึงห้าสิบคน ทั้งนี้ เพราะเมื่อไปถึงบ้านนางศรีประจันแล้วจะมีการงานมากเหตุว่าสมัยนั้นมิได้มีโรงแรม ครั้นไปถึงจังหวัดสุพรรณบุรีแล้วนางทองประศรีก็สั่งให้ผู้คนจัดสร้างที่พัก โดยให้บ่าวไพร่ตัดไม้มาทำโรงถึงห้าหลังอยู่ในทุ่งท้ายสวนของนางศรีประจันนั้นเอง แล้วนางทองประศรีก็เข้าอยู่ที่ในนั้น

สำหรับการขอบุตรสาว เป็นประเพณีที่มารดาของฝ่ายชายจะไปเพียงคนเดียวไม่ได้ เพราะไม่สมศักดิ์ศรีดูไปคล้ายว่าฝ่ายหญิงไม่มีราคา นางทองประศรีจึงเรียกผู้ใหฯมาสี่คนซึ่งล้วนแต่เป็นคนบ้านใกล้เรือนเคียงกันทั้งนั้น ในจำนวนนี้เป็นชายสูงอายุสองคนและหญิงสูงอายุอีกสองคน หม่อมราชวงศ์คึกฤทธิ์ ปราโมช เล่าถึงเหตุการณ์ในช่วงนี้ไว้ในหนังสือ "ขุนช้างขุนแผน ฉบับอ่านใหม่" ว่าคึกฤทธิ์ ปราโมช. (2539). "ขุนช้างขุนแผน ฉบับอ่านใหม่". คึกฤทธิ์ ปราโมช. กรุงเทพฯ : อมรินทร์พริ้นติ้งแอนด์พับลิชชิ่ง. (อนุสรณ์งานพระราชทานเพลิงศพ ศาสตราจารย์ พลตรี หม่อมราชวงศ์คึกฤทธิ์ ปราโมช ณ เมรุหลวงหน้าพลับพลาอิสริยาภรณ์ วัดเทพศิรินทราวาส วันเสาร์ที่ 23 ธันวาคม 2538). หน้า 221.

 การทำหน้าที่เป็นย่า 

 การพบกับหลาน 

เมื่อพลายแก้วทำความดีความชอบถึงได้รับพระราชทานบรรดาศักดิ์ที่ "ขุนแผนแสนสะท้าน" จนกระทั่งตกอับต้องติดคุก นางทองประศรีก็คงทำมาหากินเลี้ยงตัวเอง และยังต้องเลี้ยงหลานชายคือพลายงามซึ่งหนีภัยพ่อเลี้ยงคือขุนช้างมาจากจังหวัดสุพรรณบุรี

พลายงามนั้นเมื่อหนีขุนช้างมาจากสุพรรณบุรีก็เที่ยวถามทางเรื่อยไปว่าบ้านนางทองประศรีอยู่แห่งไหน เสภาขุนช้างขุนแผนว่า

ไม่รู้ความถามเหล่าพวกชาวบ้าน     ว่าเรือนท่านทองประศรีอยู่ที่ไหนเด็กบ้านนอกบอกเล่าให้เข้าใจ     แกอยู่ไร่โน้นแน่ยังแลลับมะยมใหญ่ในบ้านกินหวานนัก     กูไปลักบ่อยแกคอยจับพอฉวยได้ไอ้ขิกหยิกเสียยับ     ร้ายเหมือนกับผีเสื้อแกเหลือตัวถ้าลูกใครไปเล่นแกเห็นเข้า     แกจับเอานมยานฟัดกบาลหัวมาถามหาว่าไรช่างไม่กลัว     แกจับตัวตีตายยายนมยาน

นางทองประศรีนั้น ในวันที่พลายงามสืบได้ว่าบ้านย่าของตนอยู่ถิ่นไหนและเดินทางมาถึง กำลังนั่งเฝ้าต้นมะยมของตนและเล็งเห็นพลายงามเดินเข้ามาพอดี ก็นึกว่าเป็นเด็กซุกซนทั้งหลายที่จ้องจะมาขโมยมะยม จึงฉวยไม้ตะบองแอบหลังแล้วย่องเข้ามา พลายงามเห็นเข้าก็สะดุ้งบอกว่ามิได้เข้ามาขโมยมะยม แต่ตนนั้นเป็นหลานชายจริง ๆ นางทองประศรีจึงชี้หน้าไปว่าอย่าได้แอบอ้างเป็นหลาน ไหนเป็นหลานก็เข้ามาใกล้ ๆ ย่าหน่อย ย่าจะให้ไม้ตะบองให้หนำใจ พลายงามนึกในใจว่าจะกลัวอันใดกับย่าของตนจึงกระโจนเข้าไปกราบเท้า นางทองประศรีก็หวดตะบองเข้าดังผึง กระทั่งสังเกตได้ว่าเด็กชายคนนี้มีเค้าเหมือนบุตรของตนจึงระลึกได้ว่าเป็นหลายชาย ความตอนนี้เสภาว่า

เจ้าพลายงามคร้ามพรั่นขยั้นหยุด     ความกลัวสุดแสนกลัวตัวเป็นหนูจึงว่าฉานหลานดอกบอกให้รู้     อันอยู่ที่เมืองสุพรรณบ้านวันทองทองประศรีชี้หน้าว่าอุเหม่     อ้ายเจ้าเล่ห์หลานข้ามันน่าถองมาเถิดมาย่าจะให้ไม้ตะบอง     แกคอยจ้องจะทำให้หนำใจเจ้าพลายงามความกลัวจนตัวสั่น     หยุดขยั้นอยู่ไม่กล้าลงมาได้ แล้วนึกว่าย่าตัวกลัวอะไร     โจนลงไปกราบย่าที่ฝ่าตีนทองประศรีตีหลังเสียงดังผึง     จะมัดขึงกูไม่ปรับเอาทรัพย์สินมาแต่ไหนลูกไทยหรือลูกจีน     เฝ้าลักปีนมะยมห่มหักรานเจ้าพลายน้อยคอยหลบแล้วนบนอบ     ฉันเจ็บบอบแล้วย่าเมตตาหลานข้าเป็นลูกพ่อขุนแผนแสนสะท้าน     ข้างฝ่ายมารดาชื่อแม่วันทองจะมาหาย่าชื่อทองประศรี     อย่าเพ่อตีฉันจะเล่าความเศร้าหมองย่าเขม่นเห็นจริงทิ้งตะบอง     กอดประคองรับขวัญกลั้นน้ำตาแล้วด่าตัวชั่วเหลือไม่เชื่อเจ้า     ขืนตีเอาหลานรักเป็นหนักหนาจนหัวห้อยพลอยนอพ่อนี่นา     แล้วพามาขึ้นเรือนเตือนยายปลีช่วยฝนไพลให้เหลวเร็วเร็วเข้า     อีเปลเอาขันล้างหน้าออกมานี่แกตักน้ำร่ำรดหมดราคี     ช่วยขัดสีโซมขมิ้นสิ้นเป็นชามแล้วทาไพลให้หลานสงสารเหลือ     มานั่งเสื่อลันไตปราศรัยถามเจ้าชื่อไรใครบอกออกเนื้อความ     จึงได้ตามขึ้นมาถึงย่ายาย

เมื่อพลายงามเล่าความหลังให้ฟังจนสิ้นแล้ว นางทองประศรีก็โกรธแค้นขุนช้างยิ่งนัก

ทองประศรีตีอกชกผางผาง     ทุดอ้ายช้างชาติข้าอ้ายหน้าขนลูกอีเฒ่าเทพทองคลองน้ำชน     จะฆ่าคนเสียทั้งเป็นไม่เอ็นดูทำราวเจ้าชีวิตกูคิดฟ้อง     ให้มันต้องโทษกรณฑ์จนอ่อนหูแกบ่นว่าด่าร่ำออกพร่ำพรู     พ่อมาอยู่บ้านย่าแล้วอย่ากลัวแม้นอ้ายขุนวุ่นมาว่าเป็นลูก     มันมิถูกนมยานฟัดกระบาลหัว พลางเรียกอีไหมที่ในครัว     เอาแกงคั่วข้าวปลามาให้กินพอบ่ายเบี่ยงเสียงละว้าพวกข้าบ่าว     ทั้งมอญลาวเลิกนาเข้ามาสิ้นบ้างสุมไฟใส่ควันกันยุงริ้น     ตามถิ่นบ้านนอกอยู่คอกนา

ตอนนางทองประศรีพบกับหลานชายนี้ กระทรวงศึกษาธิการจัดให้เป็นบทเรียนสำหรับนักเรียนหลักสูตรการศึกษาขั้นพื้นฐาน ระดับช่วงชั้นที่ 3 ปีที่ 3 (มัธยมศึกษาปีที่ 3)

 การเป็นครูของหลาน 

นางทองประศรีนั้นนอกจากเป็นผู้ดีเก่าและเป็นข้าหลวงเก่าแห่งราชสำนักแล้ว ยังมีความรู้ความสามารถมากมายซึ่งหายากในหญิงทั่วไปที่รู้แต่การบ้านการเรือน กล่าวคือ นางทองประศรียังจัดเจนในด้านการพาณิชย์ เศรษฐศาสตร์ อักษรศาสตร์ทั้งไทยและขอม ตลอดจนด้านการศาสนา ไปจนถึงรู้คาถาอาคมเวทมนตร์ต่าง ๆ รู้การอยู่ยงคงกระพันชาตรี การเลี้ยงผีเลี้ยงภูต และเสกเป่านานาเป็นต้น เฉกเช่นเดียวกับขุนแผนผู้เป็นบุตร ทั้งนี้ พึงทราบว่าสังคมไทยแต่ก่อนนั้นใช้อักษรขอมจารึกเอกสารหลักฐานสำคัญ ๆ เช่น พระไตรปิฎก และตำราต่าง ๆ ไว้ทั้งสิ้น

สำหรับวิชาการที่นางทองประศรีรู้นั้นก็สอนสั่งให้หลานชายทั้งหมด เสภาขุนช้างขุนแผนว่ารายละเอียดเกี่ยวกับวิชาการของนางทองประศรีดังต่อไปนี้

อันเรื่องราวกล่าวความพลายงามน้อย     ค่อยเรียบร้อยเรียนรู้ครูทองประศรีทั้งขอมไทยได้สิ้นก็ยินดี     เรียนคัมภีร์พุทธเพทพระเวทมนตร์ปัถมังตั้งตัวนะปัดตลอด     แล้วถอนถอดถูกต้องเป็นล่องหนหัวใจกริดอิทธิเจเสน่ห์กล     แล้วเล่ามนตร์เสกขมิ้นกินน้ำมันเข้าในห้องลองวิชาประสาเด็ก     แทงจนเหล็กแหลมลู่ยู่ขยั้นมหาทะมืนยืนยงคงกระพัน     ทั้งเลขยันตร์ลากเหมือนไม่เคลื่อนคลายแล้วทำตัวหัวใจปิติโส     สะเดาะโซ่ตรวนได้ดังใจหมายสะกดคนมนตร์จังงังกำบังกาย     เมฆฉายสูรย์จันทร์ขยันดีทั้งเรียนธรรมกรรมฐานนิพพานสูตร     ร้องเรียกภูตพรายปราบกำราบผีผูกพยนต์หุ่นหญ้าเข้าราวี     ทองประศรีสอนหลานชำนาญมา

หม่อมราชวงศ์คึกฤทธิ์ ปราโมช อธิบายถึงการที่นางทองประศรีมีความรู้ความสามารถมากมายว่า "...น่าจะถามว่า ครูทองประศรีไปรู้วิชาเหล่านี้มาจากไหน ก็เห็นจะตอบได้ว่า เมื่อก่อนขุนแผนจะประสบเคราะห์กรรมต่าง ๆ ต้องจากบ้านไปนั้น ขุนแผนไปฝากสรรพตำราของตนไว้กับมารดา และระหว่างที่ขุนแผนหายไป ทองประศรีไม่มีอะไรจะทำ ก็คงอ่านตำราขุนแผนนั้นเองเป็นการหาความรู้ให้ทันลูก แล้วก็เลยรู้เอาจริง ๆ จนสอนหลานฝห้มีความเชี่ยวชาญในทางนั้นได้"คึกฤทธิ์ ปราโมช. (2539). "ขุนช้างขุนแผน ฉบับอ่านใหม่". คึกฤทธิ์ ปราโมช. กรุงเทพฯ : อมรินทร์พริ้นติ้งแอนด์พับลิชชิ่ง. (อนุสรณ์งานพระราชทานเพลิงศพ ศาสตราจารย์ พลตรี หม่อมราชวงศ์คึกฤทธิ์ ปราโมช ณ เมรุหลวงหน้าพลับพลาอิสริยาภรณ์ วัดเทพศิรินทราวาส วันเสาร์ที่ 23 ธันวาคม 2538). หน้า 340.

จนพลายงามเติบโตอายุได้สิบห้าปี นางทองประศรีได้ทำหน้าที่ประดุจเป็นพ่อและแม่จนกระทั่งเป็นครูของหลานชาย ในที่สุดพลายงามอาสาและทำความดีความชอบจนได้เป็นที่ "จมื่นไวยวรนาถ" และได้รับพระราชทานบ้านเรือที่ทางและภริยา นางทองประศรีจึงได้ติดตามหลานชายมาอยู่ที่กรุงศรีอยุธยา กับทั้งยังได้ขอหลานชายอีกคนหนึ่งจากขุนแผนและนางแก้วกิริยาคือพลายชุมพลมาเลี้ยงดู จนที่สุดพลายชุมพลก็ได้รับแต่งตั้งให้เป็นหลวงนายฤทธิ์และได้รับพระราชทานที่อยู่เช่นเดียวกับพี่ชาย

 คุณค่าของตัวละคร 

ราชบัณฑิตยสถานสรรเสริญนางทองประศรีว่าวัชรี รมยะนันทน์. (2516-2517). "ทองประศรี". สารานุกรมไทยฉบับราชบัณฑิตยสถาน, (เล่ม 13 : ตัวสงกรานต์-ทะนาน). ปราณบุรี : โรงพิมพ์ศูนย์การทหารราบ. หน้า 8426-8427.

 ผู้รับบทเป็นนางทองประศรีในสื่ออื่น 
ผู้รับบทเป็นนางทองประศรีเรื่องปีหมายเหตุสอิ้ง ดำรงสกุลภาพยนตร์ ขุนช้างขุนแผน ภาค 4 ตอน ขุนช้างกินเลี้ยง-สร้อยฟ้าทำเสน่ห์พ.ศ. 2481แม่ครูช่วย อ้วนโตภาพยนตร์ ขุนช้างขุนแผน ตอน จับเสน่ห์เถรขวาดพ.ศ. 2492สงวน รัตนทัศนีย์ภาพยนตร์ พิมพิลาไลยพ.ศ. 2498ศรินทิพย์ ศิริวรรณภาพยนตร์ พิมพิลาไลพ.ศ. 2509จันตรี สาริกบุตรละครโทรทัศน์ พิมพิลาไลยพ.ศ. 2522-2523มาลี เวชประเสริฐภาพยนตร์ ขุนช้างขุนแผน ตอน ปราบจระเข้เถนขวาดพ.ศ. 2525มารศรี ณ บางช้างละครโทรทัศน์ พิมพิลาไลยพ.ศ. 2528อรัญญา นามวงศ์ละครโทรทัศน์ ขุนช้างขุนแผนพ.ศ. 2542ศศิพิณ ศาสตร์สมบูรณ์ภาพยนตร์ ขุนแผนพ.ศ. 2545ดวงใจ หิรัญศรีภาพยนตร์ ขุนแผน ฟ้าฟื้นพ.ศ. 2562ปวีณา ชารีฟสกุลละครโทรทัศน์ วันทองพ.ศ. 2564สินจัย เปล่งพานิชละครโทรทัศน์ วันทองไร้ใจพ.ศ. 2569

 อ้างอิง 

หมวดหมู่:ตัวละครในขุนช้างขุนแผน
หมวดหมู่:ตัวละครในบันเทิงคดีจากจังหวัดกาญจนบุรี
หมวดหมู่:วรรณคดีไทย
หมวดหมู่:นางในวรรณคดี