อานาปานสติ

อานาปานสติ หมายถึง การมีความระลึกรู้ตัวในลมหายใจเข้าออก (อาน- : ลมหายใจเข้าราชบัณฑิตยสถาน. พจนานุกรม ฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ. ๒๕๕๔. กรุงเทพฯ : ราชบัณฑิตยสถาน, 2556. + อปาน- : ลมหายใจออก + สติ : ความระลึก) อานาปานสติเป็นได้ทั้งสมถกรรมฐานและวิปัสสนากรรมฐาน บางคัมภีร์กล่าวว่าเป็นอารมณ์กรรมฐานของมหาบุรุษทั้งหลาย มีอยู่ 16 คู่ โดยเป็นกายานุปัสสนา 4 คู่ เป็นเวทนานุปัสสนา 4 คู่ เป็นจิตตานุปัสสนา 4 คู่ และเป็นธัมมานุปัสสนา 4 คู่  ซึ่งจะเป็นไปตามลำดับจากหยาบไปหาละเอียด คือ กาย เวทนา จิต ธรรม

เมื่อเจริญอานาปานสติจะมีธรรมที่ปรากฎรวมด้วยได้แก่ สัมปชัญญะ 4 สติปัฏฐาน 4 โพชฌงค์ 7 วิชชาและวิมุตติ

อานาปานสติ มีกิจ 2 อย่าง คือ 1. ปชานาติ การรู้ชัดในลมหายใจออกเข้า 2. สิกขติ การศึกษาในกาย เวทนา จิต ธรรม ตามลำดับ 16 ขั้น

กายานุปัสสนาสติปัฏฐาน
การกำหนดรู้ในอานาปานสติ ตั้งแต่ข้อ 1-4 เป็นการกำหนดรู้ภายในกาย จัดเรียกว่ากายานุปัสสนาสติปัฏฐาน

หายใจออก-เข้ายาวรู้  
หายใจออก-เข้าสั้นรู้  
หายใจออก-เข้า กำหนดพิจารณาในกายทั้งปวง 
หายใจออก-เข้า เห็นกองลมทั้งปวงสงบก็รู้ 

เมื่อเจริญอานาปานสติ ได้พิจารณาความเป็นไปในกาย ย่อมเห็นชัดในอิริยาบถและการเคลื่อนไหวของกายจนสัมปชัญญะทั้งสี่บริบูรณ์ก็จะเกิดสติสัมโพชฌงค์ขึ้นมา เมื่อศีลวิสุทธิเกิดขึ้นเพราะศรัทธาพละและปัญญาพละสมดุลกันก็จะเกิดธัมมวิจยะสัมโพชฌงค์ขึ้นมา เมื่อจิตตวิสุทธิเกิดขึ้นเพราะวิริยะพละสมดุลกับสมาธิพละก็จะเกิดวิริยะสัมโพชฌงค์ขึ้น

เวทนานุปัสสนาสติปัฏฐาน
ตั้งแต่ข้อ 5 - 8 สติเริ่มละเอียดจะจับชัดที่ความรู้สึกคือเวทนาได้ชัดเจน จึงเรียกว่า เวทนานุปัสสนา 

5. หายใจออก-เข้า กำหนดรู้ในความรู้สึกปีติ  (ปีติสัมโพชฌงค์)

6. หายใจออก-เข้า กำหนดรู้ในความรู้สึกสุข 

7. หายใจออก-เข้า กำหนดพิจารณาในจิตสังขารทั้งปวง (จิตสังขารได้แก่สิ่งที่ปรุงแต่งจิตคือเจตสิก)

8. หายใจออก-เข้า กำหนดระงับจิตสังขารทั้งปวง (ปัสสัทธิสัมโพชฌงค์)

ในการเจริญอานาปานสติแบบวิปัสสนากรรมฐาน จะไม่เข้าสู่จตุตถฌาน เนื่องจากการกำหนดวิปัสสนากรรมฐานต้องใช้ลมหายใจเป็นตัวแทนของรูปขันธ์อยู่ การเข้าจตุตถฌานจะทำให้ลมหายใจเข้าออกจะหายไปจนรับรู้ไม่ได้ (ตามหลักในอนุปุพพนิโรธ 9)

จิตตานุปัสสนาสติปัฏฐาน
ตั้งแต่ข้อ 9 - 12 สติเริ่มละเอียดจนสามารถกำหนดชัดที่จิต อันเกิดจากจิตสังขารสงบระงับ จึงเรียกว่า จิตตานุปัสสนา

9. หายใจออก-เข้า พิจารณาจิต (เพราะจิตสังขารสงบระงับ จิตในลักษณะของวิญญาณขันธ์จึงปรากฏขึ้นมาให้ศึกษาได้อย่างชัดเจน ดุจฝนตก เม็ดฝนคืออารมณ์ทั้งหลายที่ปรากฏขึ้นทางอายตนะทั้ง 6 (อานาปานสติในชั้นนี้ 1. กายปฏิสังเวทีจากข้อ 3 คือ รู้แจ้งรูป (ด้วยการพิจารณาลมหายใจและกายโดยความเป็นธาตุทั้ง 4) 2. จิตสังขารปฏิสังเวทีจากข้อ 7 คือ รู้แจ้งเจตสิก 3. จิตตปฏิสังเวทีจากข้อ 9 คือ รู้แจ้งจิต ดังนั้น เพราะรู้แจ้งในกายในจิตสังขารและในจิตจึงสามารถแยกรูปนามออกจากกันได้ชัดเจน ได้บรรลุญาณที่เรียกว่า นามรูปปริทเฉทญาณ)

10. หายใจออก-เข้า จิตบันเทิงร่าเริงก็รู้ (จิตปราโมทย์เกิดขึ้นเพราะมีมนสิการในการพิจารณาไตรลักษณ์คือการเกิดขึ้นตั้งอยู่ดับไปของขันธ์ 5)ข้อที่ ๑๘๒ พระไตรปิฎกเล่มที่ ๓๑ พระสุตตันตปิฎกเล่มที่ ๒๓
ขุททกนิกาย ปฏิสัมภิทามรรค จิตในชั้นนี้เริ่มเห็นไตรลักษณ์เบื้องต้น เห็นรูปนามเกิดขึ้น ตั้งอยู่แปรไป ดับไป แต่ยังไม่รู้ว่ารูปนามเกิดขึ้นตั้งอยู่แปรไปดับไปเพราะอะไร จิตจึงเริ่มพิจารณาหาสาเหตุเหล่านั้น 

11. หายใจออก-เข้า จิตตั้งมั่นก็รู้ (สมาธิสัมโพชฌงค์) เมื่อจิตตั้งมั่นจึงพิจารณาว่าขันธ์5นั้นเกิดขึ้นตั้งอยู่ดับไปเพราะอะไร ด้วยการโยนิโสมนสิการโดยวิธีอิทัปปัจจยตาเป็นต้น จนได้รู้ตามความเป็นจริงในเหตุปัจจัยแห่งปฏิจจสมุปบาท และเพราะรู้เท่าทันในกระบวนการทำงานตามลำดับของจิต จนสามารถเห็นเหตุปัจจัยของรูปนามทั้งหลายที่เป็นไปตามหลักปฏิจจสมุปบาท ได้บรรลุญาณที่เรียกว่า นามรูปปัจจยปริคคหญาณ

12. หายใจออก-เข้า จักเปลื้องจิตก็รู้ (อุเบกขาสัมโพชฌงค์) เมื่อเข้าใจในปฏิจจสมุปบาท จึงรู้ว่าขันธ์ 5 ทั้งหลายต่างเกิดขึ้นตั้งอยู่ดับไปเพราะอาศัยเหตุปัจจัย ละความยินดีไม่ยินดีและไม่ยึดมั่นถือมั่นในอารมณ์ทั้งปวง

 ธัมมานุปัสสนาสติปัฏฐาน 
ตั้งแต่ข้อ 13 - 16 สติละเอียดมากขึ้นจนสามารถพิจารณาเห็นว่ารูปนามทั้งหลายเป็นไปตามกฎไตรลักษณ์ จึงเรียกว่า ธัมมานุปัสสนา 

13. หายใจออก - เข้า พิจารณาเห็นความไม่เที่ยง (อนิจจัง) ในขันธ์ทั้ง 5 มีลมหายใจเป็นตัวแทนรูปขันธ์ จะพบเห็นสังขตลักษณะ (ความเกิดขึ้น ตั้งอยู่ ดับไป) ในขันธ์ทั้งห้า (สมมสนญาณ อุทธยัพพยญาณ ภังคญาณ)

14. หายใจออก - เข้า พิจารณาโดยความคลายกำหนัดในรูปนาม เห็นรูปนามเป็นสิ่งไร้ค่า (ภยญาณ อาทีนวญาณ นิพพิทาญาณ)

15. หายใจออก - เข้า พิจารณาโดยไม่ยึดติดถือมั่นในรูปนามขันธ์ห้าว่าไม่ใช่ตัวตน เพราะเห็นความดับไปแห่งปฏิจจสมุปบาท (มุญจิตุกัมยตาญาณ ปฏิสังขาญาณ สังขารุเปกขาญาณ) 

16. หายใจออก - เข้า พิจารณาสละคืนขันธ์ (สัจจานุโลมมิกญาณ โคตรภูญาณ (หรือวิทานะญาณ) มัคคญาณ ผลญาณ ปัจจเวกขณญาณ)

ศึกษาคำอธิบายอานาปานสติ 16 ฐานอย่างละเอียดจากพระไตรปิฎกโดยตรงที่ พระไตรปิฎก เล่มที่ ๓๑ พระสุตตันตปิฎก เล่มที่ ๒๓ ขุททกนิกาย ปฏิสัมภิทามรรค มหาวรรค อานาปาณกถา  [๔๐๑]- [๔๒๒]

 อ้างอิง 
สติปัฏฐานสูตร พระไตรปิฎก เล่มที่ ๑๒ พระสุตตันตปิฎก เล่มที่ ๔ มัชฌิมนิกาย มูลปัณณาสก์
สติปัฏฐานสูตร พระไตรปิฎก เล่มที่ ๒๒ พระสุตตันตปิฎก เล่มที่ ๑๔ อังคุตตรนิกาย ปัญจก-ฉักกนิบาต
สติปัฏฐานสูตร สังยุตตนิกาย
อรรถกถา ทีฆนิกาย มหาวรรค มหาสติปัฏฐานสูตร. อรถกถาพระไตรปิฎก.
มหาสติปัฏฐานสูตร  พระไตรปิฎก เล่มที่ ๑๐ พระสุตตันตปิฎก เล่มที่ ๒ ทีฆนิกาย มหาวรรค
สูตรที่ ๔  ผลสูตรที่ ๑ พระไตรปิฎกเล่ม ๑๙ พระสุตตันตปิฎก เล่ม ๑๑ สังยุตตนิกาย มหาวารวรรค อานาปานสังยุต
อวิชชาสูตร ๑๙/๑
คิริมานนทสูตร
พระไตรปิฎก เล่มที่ ๑๔ พระสุตตันตปิฎก เล่มที่ ๖ มัชฌิมนิกาย อุปริปัณณาสก์๘. อานาปานสติสูตร (๑๑๘)
อานาปานสติสูตร ที่ ๘ อานาปานสติสูตร พระไตรปิฎก เล่มที่ ๑๔ (ม.อุ.)
มหาราหุโลวาทสูตร ที่ ๒.
ทีปสูตร  พระไตรปิฎก เล่มที่ ๑๙  พระสุตตันตปิฎก เล่มที่ ๑๑ สังยุตตนิกาย มหาวารวรรค
มหาวรรค อานาปาณกถา พระไตรปิฎก เล่มที่ ๓๑  พระสุตตันตปิฎก เล่มที่ ๒๓ ขุททกนิกาย ปฏิสัมภิทามรรค   [๓๖๒] -[๔๒๑]
ปฏิสัมภิทามัคค์ (ขุ.ปฏิ.31/362/244: 387/260)
คัมภีร์ ปรมัตถมัญชุสา มหาฎีกาแห่งวิสุทธิมัคคฺ (วิสุทฺธิ.ฏีกา 2/34)
วิสุทธิมัคค์ (วิสุทฺธิ. 25/52-82)
พระไตรปิฎก เล่มที่ ๓๑  พระสุตตันตปิฎก เล่มที่ ๒๓ ขุททกนิกาย ปฏิสัมภิทามรรค
อานาปาณกถา พระสุตตันตปิฎก เล่ม ๒๓ ขุททกนิกาย ปฏิสัมภิทามรรค มหาวรรค
พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย ปฏิสัมภิทามรรค เล่ม ๗ ภาค ๒  หน้าที่ 85 - 196

 ดูเพิ่ม 

 สัญญา 10
 ญาณ
 สัมปชัญญะ
 โพชฌงค์

 หนังสืออ่านเพิ่ม 
 Mindfulness with Breathing by Buddhadāsa Bhikkhu. Wisdom Publications, Boston, 1996. ISBN 0-86171-111-4.
 Breath by Breath by Larry Rosenberg. Shambhala Classics, Boston, 1998. ISBN 1-59030-136-6.
 Tranquillity and Insight by Amadeo Sole-Leris. Shambhala, 1986. ISBN 0-87773-385-6.

 อ้างอิง 

 แหล่งข้อมูลอื่น 
 Ānāpānasati Sutta 
 Analysis of the Ānāpānasati Sutta
 Ānāpānasati, a free e-book by Buddhadasa Bhikkhu
 Ānāpānasati – Mindfulness with Breathing: Unveiling the Secrets of Life  by Buddhadasa Bhikkhu
 Ānāpānasati instructions  from Ajahn Pasanno of Abhayagiri Buddhist Monastery
 Ānāpānasati: 35 Talks  by Ajahn Pasanno
 Ānāpānasati instructions  from Bhante Vimalaramsi
 Ānāpānasati: A concise instruction  by Pa Auk Sayadaw 
 Basic Breath Meditation Instructions by Thanissaro Bhikkhu
 The Basic Method of Meditation  by Ajahn Brahm

หมวดหมู่:สมาธิในศาสนาพุทธ
หมวดหมู่:คำและวลีภาษาบาลี