พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหมื่นอัปสรสุดาเทพ

พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหมื่นอัปสรสุดาเทพ พระนามเดิม พระองค์เจ้าวิลาส (5 ธันวาคม พ.ศ. 2354 — 21 สิงหาคม พ.ศ. 2388) เป็นพระราชธิดาในพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว ประสูติแต่เจ้าจอมมารดาบาง พระองค์เป็นพระปิตุจฉาในสมเด็จพระนางเจ้าโสมนัสวัฒนาวดี พระอัครมเหสีในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวจุลลดา ภักดีภูมินทร์. เลาะวัง. กรุงเทพฯ : โชคชัยเทเวศร์, 2535. หน้า 95 นอกจากนี้พระองค์ยังเป็น "นางแก้ว" หนึ่งในเจ็ดรัตนะประจำรัชกาลของพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวอีกด้วย

ในอดีตผู้คนเรียกสาคูเม็ดเล็กว่า สาคูวิลาด สันนิษฐานว่าอาจนำมาจากต่างประเทศ ในสมัยนั้นมักเรียกสิ่งที่มาจากต่างประเทศโดยเฉพาะอังกฤษว่า "วิลาด" แต่ถึงสมัยรัชกาลที่ 3 คำว่า วิลาด ได้ไปพ้องจองกับพระนามของพระองค์ ผู้คนจึงเลี่ยงชื่อดังกล่าวไปเรียกว่า สาคูเม็ดเล็ก แทน พระองค์ทรงมีพระพุทธรูปปางห้ามสมุทรประจำพระองค์

พระประวัติ
พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหมื่นอัปสรสุดาเทพ ประสูติเมื่อวันที่ 5 ธันวาคม พ.ศ. 2354 เป็นพระราชธิดาในพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว ประสูติแต่เจ้าจอมมารดาบาง พระองค์มีพระอนุชาร่วมมารดาคือ พระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าลักขณานุคุณ ต่อมาพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวโปรดเกล้าสถาปนาให้ พระเจ้าลูกเธอ พระองค์เจ้าวิลาส ขึ้นเป็น พระเจ้าลูกเธอ กรมหมื่นอัปสรสุดาเทพ เมื่อ พ.ศ. 2381

กรมหมื่นอัปสรสุดาเทพเป็นผู้รักษากุญแจพระคลังข้างใน และว่าการพนักงานต่าง ๆ เช่น พระสุคนธ์และพระภูษา ทั้งยังเป็นผู้ทรงกำกับแจกเบี้ยหวัดฝ่ายใน ถือเป็นพระธิดาพระองค์โปรดของพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว ด้วยเป็นพระราชธิดาพระองค์ใหญ่ มีพระสิริโฉมงดงาม มีพระทัยโอบอ้อมอารีดุจเทพธิดา และมักปฏิบัติพระกรณียกิจร่วมกับพระราชบิดา"วัดเทพธิดาราม" ธิดาแห่งเทพ กล่าวกันว่าหากพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวโปรดพระราชธิดาพระองค์ใดก็มักจะสร้างวัดพระราชทานกุศลให้ ซึ่งวัดที่สร้างพระราชทานแก่กรมหมื่นอัปสรสุดาเทพ คือ วัดเทพธิดารามวรวิหารจุลลดา ภักดีภูมินทร์. เลาะวัง. กรุงเทพฯ : โชคชัยเทเวศร์, 2535. หน้า 94 บางแห่งก็ว่าสุนทรภู่ชื่นชมในพระสิริโฉมของกรมหมื่นอัปสรสุดาเทพ ด้วยแต่ง รำพันพิลาป เกี้ยวพระองค์

พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหมื่นอัปสรสุดาเทพ เริ่มประชวรกระเสาะกระแสะด้วยพระอาการตรีสัณทฆาฏ ซึ่งเป็นโรคชนิดหนึ่ง จะเกิดเม็ดขึ้นในดี, หัวใจ, ตับ และลำไส้ ทรงพระบังคนเป็นพระโลหิต และจุกเสียดพระนาภี พระนาภีพองคล้ายท้องมาน และที่สุดจะมีพระโลหิตออกทางทวารทั้งเก้าเรื่อยมาตั้งแต่ พ.ศ. 2386 พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงรวบรวมหมอหลวงมารักษาแต่พระโรคก็มิหายขาด พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงเอาพระทัยใส่ ติดตามพระอาการประชวรของปิยราชธิดาพระองค์นี้ไม่เคยขาด กระทั่งสิ้นพระชนม์เมื่อวันที่ 21 สิงหาคม พ.ศ. 2388ทิพากรวงศมหาโกษาธิบดี (ขำ บุนนาค), เจ้าพระยา. พระราชพงศาวดารกรุงรัตนโกสินทร์ รัชกาลที่ 3. กรุงเทพฯ : ไทยควอลิตี้บุ๊คส์ (2006), 2560, หน้า 288 สิริพระชันษา 33 ปี พระราชทานเพลิงพระศพ ณ พระเมรุ ท้องสนามหลวง เมื่อวันที่ 15 มีนาคม พ.ศ. 2388

ความสนพระทัย
กรมหมื่นอัปสรสุดาเทพมีพระสติปัญญาเฉลียวฉลาด โปรดหนังสือ และการกวี ทรงชุบเลี้ยงกวี เช่น คุณสุวรรณ และสุนทรภู่ ที่ประทับของพระองค์เรียกว่าพระตำหนักใหญ่ กลายเป็นแหล่งรวมศิลปินและกวีในราชสำนัก โดยเฉพาะพระสุนทรโวหาร (ภู่) ยามตกทุกข์ได้ยากก็ได้รับการอุปการะจากพระองค์ โปรดให้แต่งกลอนถวาย และประทานรางวัลให้เลี้ยงชีพพักหนึ่งจนกระทั่งพระองค์สิ้นพระชนม์ เพราะในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงให้ความสำคัญกับเหล่ากวีค่อนข้างน้อยกว่าแต่ก่อน

กรมหมื่นอัปสรสุดาเทพนอกจากจะทรงมีพระเมตตาแล้ว ยังมีพระอารมณ์ขัน เช่น ทรงตั้งสมญานางข้าหลวงในพระองค์คือ หม่อมขำ ทรงเรียกว่า หม่อมเป็ด เพราะ "เดินเหินโยกย้าย ส่ายกิริยา จึงชื่อว่าหม่อมเป็ดเสด็จประทาน" และอีกท่านหนึ่งคือ หม่อมสุด ทรงเรียกว่า คุณโม่ง เพราะ "เอาเพลาะหอมกรอมหุ้มกัน คลุมโปง จึงตรัสเรียกว่าคุณโม่งแต่นั้นมา" นางข้าหลวงทั้งสองคบหากันและมักทะเลาะเบาะแว้งเป็นประจำ แต่เมื่อทั้งสองรับผิด พระองค์ก็จะยกโทษให้เสมอ เรื่องราวของนางข้าหลวงทั้งสองถูกถ่ายทอดเป็นเพลงยาวเรื่อง หม่อมเป็ดสวรรค์ เป็นเรื่องราวสนุกสนานไป

 พระอิสริยยศ 

 หม่อมเจ้าวิลาส (5 ธันวาคม พ.ศ. 2354 - สมัยรัชกาลที่ 3)
 พระเจ้าลูกเธอ พระองค์เจ้าวิลาส (สมัยรัชกาลที่ 3 - 1 สิงหาคม พ.ศ. 2381)
 พระเจ้าลูกเธอ กรมหมื่นอัปสรสุดาเทพ (1 สิงหาคม พ.ศ. 2381  - 21 สิงหาคม พ.ศ. 2388)
 พระเจ้าราชวรวงศ์เธอ กรมหมื่นอัปสรสุดาเทพ (ในสมัยรัชกาลที่ 4)
 พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหมื่นอัปสรสุดาเทพ (ในสมัยรัชกาลที่ 6)

 ในวัฒนธรรมสมัยนิยม 
มีนักแสดงผู้รับบท พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหมื่นอัปสรสุดาเทพ ได้แก่

 มณีรัตน์ คำอ้วน จากละครเรื่อง หม่อมเป็ดสวรรค์ (2567)

พงศาวลี

 เชิงอรรถ 

อ้างอิง

หมวดหมู่:พระเจ้าบรมวงศ์เธอ ชั้น 3
หมวดหมู่:พระองค์เจ้าหญิง
หมวดหมู่:กรมหมื่น
หมวดหมู่:พระราชธิดาในรัชกาลที่ 3
หมวดหมู่:บุคคลในประวัติศาสตร์กรุงรัตนโกสินทร์