สมเด็จพระอมรินทราบรมราชินี

สมเด็จพระอมรินทราบรมราชินี (9 มีนาคม พ.ศ. 2281 – 25 พฤษภาคม พ.ศ. 2369) พระนามเดิม นาค เป็นอรรคชายาเดิมปฐมวงศ์, หน้า 8ในพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช เป็นสมเด็จพระบรมราชชนนีพันปีหลวงในพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย และเป็นสมเด็จพระอัยยิกาเจ้าในพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวและพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว

 พระราชประวัติ 
 ก่อนเสียกรุงศรีอยุธยา 
สมเด็จพระอมรินทราบรมราชินี มีพระนามเดิมว่า นาค เสด็จพระราชสมภพเมื่อวันอาทิตย์ แรม 5 ค่ำ เดือน 4 ปีมะเส็ง นพศก จ.ศ. 1099 ตรงกับวันที่ 9 มีนาคม พ.ศ. 2281 (เมื่อเทียบปฏิทินสุริยคติแล้ว) ในรัชสมัยของสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวบรมโกศแห่งอาณาจักรอยุธยา เป็นพระธิดาของพระชนกทอง ณ บางช้าง และสมเด็จพระรูปศิริโสภาคย์มหานาคนารี (พระนามเดิม สั้น หรือมาก) เป็นคหบดีเชื้อสายมอญโครงกระดูกในตู้ทั้งสองเป็นญาติใกล้ชิดกัน 

สมเด็จพระอมรินทราบรมราชินี มีพระภราดาพระภคินีร่วมพระชนกพระชนนีทั้งสิ้น 10 คน โดยทุกคนล้วนได้รับพระราชทานยศเป็น "เจ้าคุณ" ได้แก่
 เจ้าคุณหญิงแวน (บางแห่งว่าแว่น)
 เจ้าคุณหญิงทองอยู่ (เรียกกันว่าเจ้าคุณผู้ใหญ่) สมรสกับขุนทอง ราชินิกุลบางช้าง มีบุตร 2 คน คือ 
 เจ้าพระยาอรรคมหาเสนา (สังข์)
 เจ้าจอมหงส์ ในรัชกาลที่ 1
 เจ้าคุณชายชูโต เป็นต้นราชินิกุลชูโต สมรสกับคุณทองดี มีบุตร 1 คน คือ
 คุณหญิงม่วง สมรสกับพระยาสมบัติบาล (เสือ) มีบุตร 6 คน คือ
 ท่านผู้หญิงน้อย สมรสกับสมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาพิไชยญาติ (ทัต บุนนาค)
 คุณหญิงเพ็ง ชูโต
 เจ้าพระยาพลเทพ (เอี่ยม ชูโต)
 คุณหญิงหว้า ชูโต
 เจ้าพระยาสุรเสนา (สวัสดิ์ ชูโต) 
 พระยาสมบัติยาธิบาล (นาค ชูโต)
 สมเด็จพระอมรินทราบรมราชินี อภิเษกสมรสกับพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช รัชกาลที่ 1 
 เจ้าคุณชายแตง
 เจ้าคุณหญิงชีโพ มีบุตรคนเดียว คือ
 หงส์ (ถูกชาวพม่าจับไปเป็นเชลย)
 เจ้าคุณชายพู
 เจ้าคุณหญิงเสม
 เจ้าคุณพระราชพันธุ์นวล (เรียกกันว่าเจ้าคุณโต) สมรสกับเจ้าพระยาอรรคมหาเสนา (บุนนาค) เป็นต้นราชินิกุลบุนนาค
 เจ้าคุณหญิงแก้ว สมรสกับพระยาสมุทรสงคราม (ศร) เป็นต้นลราชินิกุล ณ บางช้าง

ร่วมพระชนกต่างพระชนนี คือ เจ้าจอมมารดามา สมรสกับสมเด็จพระปฐมบรมมหาชนก

พระราชนิพนธ์ "ปฐมวงศ์" ระบุว่า คุณนาคมีสิริโฉมงดงามเป็นที่ร่ำลือ เมื่อข้าหลวงสอดแนมของสมเด็จพระที่นั่งสุริยาศน์อมรินทร์กราบบังคมทูลทรงทราบ จึงรับสั่งให้กรมมหาดไทยออกท้องตราสู่ขอมาเป็นนางใน แต่พระชนกพระชนนีและพระประยูรญาติไม่สมัครใจ จึงขอให้สมเด็จพระปฐมบรมมหาชนกซึ่งขณะนั้นดูแลการออกท้องตราในกรมมหาดไทยช่วยป้องกันแก้ไข สมเด็จพระปฐมบรมมหาชนกจึงขอให้ข้าหลวงช่วยกราบบังคมทูลว่าตนได้สู่ขอนาคให้บุตรชายที่สี่ซึ่งเป็นหลวงยกกระบัตรเมืองราชบุรี ได้นัดหมายวันวิวาห์แล้ว เมื่อความทราบฝ่าละอองธุลีพระบาทแล้วก็พระราชทานพระบรมราชานุญาต หลวงยกกระบัตรจึงได้คุณนาคมาเป็นภริยาในครั้งนั้นปฐมวงศ์, หน้า 7-8

 หลังเสียกรุงศรีอยุธยาและในสมัยกรุงธนบุรี 

เมื่อพ.ศ. 2310 พม่าตีกรุงศรีอยุธยาแตก หลวงยกกระบัตรจึงตัดสินใจอพยพครอบครัวเข้าไปอยู่ในป่าลึก ในระหว่างนี้แก้ว (ต่อมาคือสมเด็จพระเจ้าพี่นางเธอ เจ้าฟ้ากรมพระศรีสุดารักษ์) พี่สาวของหลวงยกกระบัตรได้ให้กำเนิดธิดานามว่าบุญรอด (ต่อมาคือสมเด็จพระศรีสุริเยนทราบรมราชินี) ครั้นพระยาวชิรปราการ (ต่อมาคือสมเด็จพระเจ้ากรุงธนบุรี) ได้รวบรวมกำลังขับไล่พม่าออกไปหมดแล้ว ได้ปราบดาภิเษกเป็นพระมหากษัตริย์ หลวงยกกระบัตรจึงได้อพยพครอบครัวกลับภูมิลำเนาเดิม ในช่วงนี้เองนาคได้ให้กำเนิดบุตรคนที่สี่ชื่อฉิม (ต่อมาคือพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย) หลังจากนั้นหลวงยกกระบัตรกลับเข้ารับราชการอยู่กับสมเด็จพระเจ้ากรุงธนบุรี ได้รับพระราชทานเลื่อนบรรดาศักดิ์ต่อมาจนเป็นเจ้าพระยามหากษัตริย์ศึกในเวลาต่อมา

ในสมัยกรุงธนบุรี เจ้าพระยามหากษัตริย์ศึกได้รับสตรีชาวเวียงจันทน์ชื่อแว่น (ต่อมาคือเจ้าจอมแว่น ในรัชกาลที่ 1) มาเป็นอนุภรรยา ท่านผู้หญิงไม่พอใจอย่างยิ่ง จึงใช้ดุ้นแสมตีศีรษะนางแว่น เจ้าพระยาทราบก็โกรธมาก ทั้งสองจึงได้แยกกันอยู่นับแต่นั้นลูกแก้วเมียขวัญ, หน้า 138

 ในรัชกาลที่ 1 
เมื่อสมเด็จเจ้าพระยามหากษัตริย์ศึกได้ปราบดาภิเษกและสถาปนากรุงรัตนโกสินทร์ขึ้น ท่านผู้หญิงนาคก็ไม่เคยเข้ามาอาศัยอยู่ในพระบรมมหาราชวังเลย แต่อาศัยอยู่ที่พระราชวังเดิมกับสมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้ากรมหลวงอิศรสุนทร พระราชโอรส และจะมาเยี่ยมพระราชธิดาในพระบรมมหาราชวังแต่เพียงครั้งคราวเท่านั้น ซึ่งจะออกจากวังก่อนประตูปิดทุกครั้งไป ทั้งนี้เธอไม่ยอมใช้ราชาศัพท์กับสามีหรือพระราชโอรสกับพระราชธิดาแต่อย่างใด แต่เรียกสามีว่าเจ้าคุณ เรียกพระราชโอรสว่า พ่อ และเรียกพระราชธิดาว่า แม่ โดยเธอยินดีที่จะใช้ภาษาสามัญลูกแก้วเมียขวัญ, หน้า 138-139 ส่วนพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราชก็มิได้สถาปนาท่านผู้หญิงนาคขึ้นเป็นเจ้าแต่อย่างใด ดังใน "ธรรมเนียมราชตระกูลในกรุงสยาม" พระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ระบุว่าธรรมเนียมราชตระกูลในกรุงสยาม

 สมเด็จพระพันปีหลวงในรัชกาลที่ 2 
ถึงปีมะเมีย วันจันทร์ที่ 1 ตุลาคม พ.ศ. 2353 พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัยทรงสถาปนาพระเกียรติยศสมเด็จพระบรมราชชนนีพันปีหลวงเป็นสมเด็จกรมพระอมรินทรามาตย์พระราชพงษาวดาร กรุงรัตนโกสินทร รัชกาลที่ ๒:๑๙-เรื่องสถาปนากรมสมเด็จพระพันปีหลวง เทียบกับกรมพระเทพามาตย์ตามโบราณราชประเพณีเก่าตั้งแต่ครั้งกรุงศรีอยุธยาราชสกุลวงศ์, หน้า 209

ในช่วงปลายรัชกาลที่ 2 พระองค์ได้ทรงย้ายจากพระนิวาสสถานเดิมริมแม่น้ำเจ้าพระยาฝั่งธนบุรี เข้ามาอยู่ในพระบรมมหาราชวัง

 สวรรคต 
สมเด็จกรมพระอมรินทรามาตย์ เสด็จสวรรคตเมื่อวันพฤหัสบดี แรม 5 ค่ำ เดือน 6 อัฐศก จ.ศ. 1188 ตรงกับวันที่ 25 พฤษภาคม พ.ศ. 2369 ในแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว พระราชนัดดา สิริพระชนมพรรษา 89 พรรษา พระบรมศพประดิษฐาน ณ พระที่นั่งดุสิตมหาปราสาทพระราชพงศาวดาร กรุงรัตนโกสินทร์ รัชชกาลที่ ๓ : ๒๐. สมเด็จพระอมรินทรามาตย์สวรรคต พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวถวายพระโกศทองใหญ่ทรงพระบรมศพ และโปรดให้สร้างพระเมรุมาศขนาดใหญ่ขึ้น ถึงวันที่ 2 พฤษภาคม พ.ศ. 2371 จึงถวายพระเพลิงพระบรมศพ ณ พระเมรุมาศ ท้องสนามหลวง แล้วนำพระบรมอัฐิไปประดิษฐาน ณ หอพระธาตุมณเฑียร ในพระบรมมหาราชวังพระราชพงศาวดาร กรุงรัตนโกสินทร์ รัชชกาลที่ ๓ :๔๑. งานพระบรมศพสมเด็จพระอมรินทรามาตย์

ต่อมาพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงเฉลิมพระนามาภิไธยว่ากรมสมเด็จพระอมรินทรามาตย์ และพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงเฉลิมพระนามาภิไธยใหม่เป็น สมเด็จพระอมรินทราบรมราชินี ราชสกุลวงศ์, หน้า 11 (เชิงอรรถ)

พระราชกรณียกิจ
สมเด็จพระอมรินทราบรมราชินีทรงสร้างวัดอัมพวันเจติยาราม จังหวัดสมุทรสงคราม ขึ้นในบริเวณนิวาสสถานเดิมของพระองค์เพื่ออุทิศถวายแด่พระชนนี (สมเด็จพระรูปศิริโสภาคย์มหานาคนารี) ไว้ที่องค์พระปรางค์ด้วย

พระราชบุตร
สมเด็จพระอมรินทราบรมราชินีทรงอภิเษกสมรสกับพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช เมื่อครั้งยังเป็นหลวงยกบัตรเมืองราชบุรี ประมาณ พ.ศ. 2301 - พ.ศ. 2304 มีพระราชโอรสและพระราชธิดารวมทั้งสิ้น 9 พระองค์ราชสกุลวงศ์, หน้า 9-11 ได้แก่

 ลำดับ  พระนาม  ประสูติ  สิ้นพระชนม์  พระชันษา  พระโอรส-ธิดา 1.  เจ้าฟ้าหญิง (ไม่ปรากฏพระนาม)    สิ้นพระชนม์แต่ครั้งกรุงศรีอยุธยา  - 2.  เจ้าฟ้าชาย (ไม่ปรากฏพระนาม)    สิ้นพระชนม์แต่ครั้งกรุงศรีอยุธยา  - 3.  เจ้าฟ้าหญิงฉิมใหญ่(พระสนมในสมเด็จพระเจ้ากรุงธนบุรี)   29 กันยายน พ.ศ. 2322 หม่อมเหม็น(พระนามเดิม สมเด็จฯ เจ้าฟ้ากรมขุนกษัตรานุชิต) 4.  เจ้าฟ้าชายฉิม(พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย) 24 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2311 21 กรกฎาคม พ.ศ. 2367   57 พรรษา  73 พระองค์(พระราชสันตติวงศ์ในพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย) 5.  เจ้าฟ้าหญิงแจ่ม(กรมหลวงศรีสุนทรเทพ)  พ.ศ. 2313  7 สิงหาคม พ.ศ. 2351   38 พรรษา  - 6.  เจ้าฟ้าหญิง (ไม่ปรากฏพระนาม)    สิ้นพระชนม์แต่ครั้งกรุงธนบุรี  - 7.  เจ้าฟ้าชายจุ้ย(สมเด็จพระบวรราชเจ้ามหาเสนานุรักษ์) 29 มีนาคม พ.ศ. 2315  16 กรกฎาคม พ.ศ. 2360  45 พรรษา  40 พระองค์(ราชสกุลวงศ์ในสมเด็จพระบวรราชเจ้ามหาเสนานุรักษ์) 8.  เจ้าฟ้าหญิง (ไม่ปรากฏพระนาม)    สิ้นพระชนม์แต่ครั้งกรุงธนบุรี  - 9.  เจ้าฟ้าหญิงประไพวดี(กรมหลวงเทพยวดี) 14 มกราคม พ.ศ. 2320 23 สิงหาคม พ.ศ. 2366    46 พรรษา  -

 พระราชอิสริยยศ 

นาค (9 มีนาคม พ.ศ. 2280 - พ.ศ. 2311)
นางราชริน (พ.ศ. 2311)
คุณหญิงอภัยรณฤทธิ์ (พ.ศ. 2311 - พ.ศ. 2313)
คุณหญิงยมราช (พ.ศ. 2313 - พ.ศ. 2317)
ท่านผู้หญิงจักรี (พ.ศ. 2317 - สมัยสมเด็จพระเจ้ากรุงธนบุรี)
ท่านผู้หญิงมหากษัตริย์ศึก (สมัยสมเด็จพระเจ้ากรุงธนบุรี - 6 เมษายน พ.ศ. 2325)
ท่านผู้หญิงนาค (6 เมษายน พ.ศ. 2325 - 7 กันยายน พ.ศ. 2353)
กรมพระอมรินทรามาตย์ (7 กันยายน พ.ศ. 2353 - รัชกาลที่ 4)
หลังสวรรคต
กรมสมเด็จพระอมรินทรามาตย์ (รัชกาลที่ 4 - รัชกาลที่ 5)
สมเด็จพระอมรินทราบรมราชินี (รัชกาลที่ 6 - ปัจจุบัน)

 ในวัฒนธรรมสมัยนิยม 
มีนักแสดงผู้รับบท สมเด็จพระอมรินทราบรมราชินี ได้แก่

 สาวิกา ไชยเดช จากละครเรื่อง ศรีอโยธยา 2 (2562)

 พงศาวลี 

 อ้างอิง 
 เชิงอรรถ

 บรรณานุกรม






 แหล่งข้อมูลอื่น 
 ตำนานการสร้างวัดอัมพวันเจติยาราม  จาก เครือข่ายกาญจนาภิเษก

หมวดหมู่:บุคคลจากอำเภออัมพวา
หมวดหมู่:สมเด็จพระบรมราชินีของไทย
หมวดหมู่:สมเด็จพระราชชนนีพันปีหลวง
หมวดหมู่:สมเด็จพระอัยยิกาเจ้า
หมวดหมู่:ราชวงศ์จักรี
หมวดหมู่:พระภรรยาในรัชกาลที่ 1
หมวดหมู่:ชาวไทยเชื้อสายมอญ
หมวดหมู่:สกุล ณ บางช้าง
หมวดหมู่:พระกุลเชษฐ์ในราชวงศ์จักรี
หมวดหมู่:บุคคลในประวัติศาสตร์กรุงรัตนโกสินทร์