พุทธศาสนิกชน

พุทธศาสนิกชน () แปลว่า คนที่นับถือศาสนาพุทธ เรียกอีกอย่างว่า พุทธมามกะ ซึ่งหมายถึง ผู้ประกาศตนว่าพระพุทธเจ้าเป็นพระบรมศาสดาของตน โดยทั่วไปแล้ว พุทธศาสนิกชนจะจำแนกออกเป็นสองกลุ่มหลัก ประกอบด้วยด้วย อุบาสกกับอุบาสิกา คือฆราวาสผู้ปฏิบัติตนตามหลักคำสอนของพระศาสนา และ ภิกษุกับภิกษุณี คือพระสงฆ์หรือนักบวชคือผู้นำคำสอนของพระศาสนามาเผยแผ่ อัตลักษณ์สำคัญของชาวพุทธคือการปฏิบัติตนตามจริยวัตรทางศาสนา การทำสมาธิ การเจริญสติด้วยตนเอง โดยไม่จำเป็นต้องเข้าร่วมพิธีกรรมทางศาสนาเสมอไป

พุทธศาสนิกชน หมายถึง คนที่ยินดีที่จะปฏิบัติตามหลักคำสอนของพระพุทธศาสนา เต็มใจที่จะปฏิบัติตามหลักธรรมคือ เว้นจากการทำความชั่ว ทำแต่ความดี และทำจิตใจให้หมดจดจากกิเลส ด้วยการบำเพ็ญบุญในพระพุทธศาสนา เช่น ให้ทาน รักษาศีล และเจริญภาวนาเพื่อขัดเกลา อบรม บ่มเพาะกาย วาจา ใจให้งดงามเรียบร้อย ให้สงบนิ่ง และให้พ้นจากความเศร้าหมองต่าง ๆ ดังนั้นพุทธศาสนิกชนที่พึงประสงค์คือผู้ปฏิบัติตนให้เป็นผู้รู้ ผู้ฉลาด ตื่นตัวอยู่เสมอ ไม่งมงาย ไม่ประมาทมัวเมา ไม่หลงไปตามกระแสกิเลสพระธรรมกิตติวงศ์ (ทองดี สุรเตโช), พจนานุกรมเพื่อการศึกษาพุทธศาสน์ ชุด คำวัด, กรุงเทพฯ : วัดราชโอรสาราม, 2548.

ในยุคพุทธกาลมีการเรียกสาวกของพระพุทธเจ้าว่าพวกศากยะ ตามวงศ์ตระกูลของพุทธองค์ ส่วนคำว่า "บุดดิสต์" (Buddhist) ในภาษาอังกฤษเพิ่งปรากฏขึ้นเมื่อต้นคริสต์ศตวรรษที่ 19 ประกอบด้วยคำว่า "บุดดา" (Buddha) หมายถึง พระพุทธเจ้า ตามด้วยคำว่า "อิสต์" (-ist) เป็นอักษรที่เติมไว้ท้ายคำหลัก หมายถึง ผู้ยึดมั่นในความเชื่อ คำดังกล่าวปรากฏขึ้นครั้งแรกในเอกสารภาษาอังกฤษเมื่อ ค.ศ. 1810

ศาสนาพุทธประกอบไปด้วยนิกายย่อยและขนบธรรมเนียมอย่างหลากหลาย โดยมีนิกายหลักอยู่สองนิกาย คือ นิกายหีนยาน หรือ เถรวาท แพร่หลายอยู่ในประเทศไทย ประเทศพม่า ประเทศกัมพูชา ประเทศลาว และประเทศศรีลังกา กับนิกายมหายาน หรือ อาจาริยวาท แพร่หลายอยู่ในประเทศจีน ประเทศญี่ปุ่น ประเทศเวียดนาม ประเทศเกาหลีใต้ นอกจากนิกายหลักทั้งสองแล้ว พุทธศาสนิกชนยังมีการนับถือพุทธแบบไม่ยึดติดนิกายหรือศาสนาพุทธแบบโลกวิสัย ที่มุ่งหาทางออกทางใจด้วยคำสอนของพระผู้มีพระภาค ไม่ยึดติดกับจารีตพิธีกรรม หรือถูกบังคับด้วยขนบธรรมเนียม

จากข้อมูลของสำนักวิจัยพิวระบุว่า มีพุทธศาสนิกชนทั่วโลกราว 320 ล้านคน หรือคิดเป็นร้อยละ 4.1 ของประชากรโลก ทั้งนี้ศาสนาพุทธได้ส่งอิทธิพลไปยังโลกตะวันตกในด้านวัฒนธรรมและปัญญา โดยเฉพาะด้านการทำสมาธิ และการเจริญสติ เมื่อพิจารณาตามจำประชากรแล้ว พบว่าประเทศไทยครองสถิติมีจำนวนพุทธศาสนิกชนมากที่สุดในโลก รองลงมาคือประเทศจีน และประเทศพม่า  นอกจากประเทศที่มีประชากรชาวพุทธเป็นส่วนใหญ่แล้ว ยังพบพุทธศาสนิกชนจำนวนมากในประเทศอินเดียและสหรัฐอเมริกา

 ศัพทมูลวิทยา 
คำว่า "พุทธศาสนิกชน" มาจากคำว่า "พุทธ" (Buddha) แปลว่า "ผู้รู้ทุกอย่างที่ควรรู้" หรือมักแปลว่า "ผู้รู้ ผู้ตื่น ผู้เบิกบาน" ขยายความได้ว่า ผู้รู้ คือรู้สรรพสิ่งตามความเป็นจริง, ผู้ตื่น คือตื่นจากกิเลสนิทรา ความหลับไหลงมงาย และผู้เบิกบาน คือบริสุทธิ์ผ่องใสเต็มที่ ในยุคพุทธกาล ผู้ปฏิบัติตนตามศาสนาพุทธยุคแรก ๆ จะถูกเรียกว่า สมณะและสามเณร มุ่งเน้นการเสียสละและการปฏิบัติธรรม เมื่อศาสนาพุทธแพร่หลายไปทั่วทวีปเอเชีย ก็มีการเรียกโดยใช้คำศัพท์ท้องถิ่นต่าง ๆ เช่น ภาษาจีน ภาษาญี่ปุ่น และภาษาทิเบต สะท้อนให้เห็นว่าศาสนาพุทธได้มีการปรับตัวทางด้านภาษาและวัฒนธรรมให้กลมกลืนเข้ากับท้องถิ่นนั้น ๆ

พุทธศาสนิกชนแต่ละนิกายและแต่ละธรรมเนียมท้องถิ่นมีจุดมุ่งหมายทางศาสนาที่แตกต่างกัน พุทธศาสนิกชนนิกายเถรวาทในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้จะปฏิบัติตนตามพระไตรปิฎกฉบับบาลีและตามพระธรรมวินัย พุทธศาสนิกชนนิกายมหายานในเอเชียตะวันออกจะปฏิบัติตนตามพระสูตรมหายานในการมุ่งสู่วิถีแห่งโพธิสัตว์ และพุทธศาสนิกชนนิกายวัชรยานในทิเบต ประเทศภูฏาน และประเทศมองโกเลีย จะมีการประกอบพิธีกรรมทางศาสนาและมีวัตรปฏิบัติที่ลึกลับ

ปัจจุบันคำว่าพุทธศาสนิกชนครอบคลุมไปถึงผู้ปฏิบัติตนด้วยการบรรพชาหรืออุปสมบทตามธรรมเนียมดั้งเดิม ไปจนถึงฆราวาสที่นำหลักปรัชญาพระพุทธศาสนาบางแง่มุมไปประพฤติปฏิบัติ เช่น การทำสมาธิ หรือนำคำสอนด้านจริยธรรมไปปรับใช้ในการดำเนินชีวิต โดยไม่จำเป็นต้องออกบวชบำเพ็ญพรตหรือยึดติดกับพิธีกรรมทางศาสนา

 ประวัติ 
 ยุคแรกเริ่ม 
การระบุตัวตนว่าเป็นพุทธศาสนิกชนเริ่มต้นขึ้นเมื่อกว่า 2,000 ปีมาแล้ว โดยได้รับอิทธิพลจากบริบทคำสอนในพระศาสนา วัฒนธรรม และการเมืองยุคพุทธกาล ตรงกับช่วงศตวรรษที่ 6 ถึง 4 ก่อนคริสต์ศักราช อันเป็นช่วงเวลาแห่งการเปลี่ยนแปลงทางสังคม เกิดการขยายตัวของชุมชนเมือง และการแสวงหาปรัชญา สาวกกลุ่มแรกของสมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้ามีทั้งกลุ่มพระภิกษุสงฆ์และกลุ่มฆราวาสที่ยึดมั่นในทางสายกลาง อริยสัจ 4 และมรรคมีองค์แปด โดยพระภิกษุสงฆ์คือสมณะ ผู้บำเพ็ญพรต สมาธิ สละกิเลสทางโลก และดำเนินชีวิตตามอย่างพุทธจริยา

หลังการดับขันธปรินิพพานของสมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า พระภิกษุคามวาสีชุมนุมรอบพุทธวิหาร (คือวัด) พวกเขายึดมั่นในหลักธรรมคำสอน (คือพระธรรมวินัย) และเชื่อถือพระไตรปิฏกฉบับบาลีและสันสกฤต พุทธศาสนิกชนกลุ่มแรก ประกอบไปด้วย สมาชิกของสกุลศากยะ (วงศ์ตระกูลของพระผู้มีพระภาค) พ่อค้า เกษตรกร และผู้แสวงหาหลักธรรม พวกเขาถูกดึงดูดด้วยคำสอนของสมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า คำสอนเหล่านี้ถูกรวบรวมไว้ในพระไตรปิฎกฉบับบาลีอย่างเป็นระบบ คณะสงฆ์กลายเป็นศูนย์กลางของศาสนาพุทธ ภิกษุและภิกษุณีปฏิบัติตนตามพระธรรมวินัยและคำสอนของพระศาสนา โดยมีฆราวาสคอยให้การสนับสนุนผ่านการบริจาค การปฏิบัติตนตามศีล และปฏิบัติสมาธิตามคำสอน

 แพร่หลายในเอเชีย 
จากการที่พระเจ้าอโศกมหาราชและราชวงศ์เมารยะ ให้การอุปถัมภ์ศาสนาพุทธจนเป็นที่แพร่หลายออกไปนอกชมพูทวีป พระเจ้าอโศกทรงสนับสนุนการสร้างเจดีย์ อาราม สถานการศึกษา และทรงจัดคณะพระธรรมทูตเข้าไปเผยแผ่ศาสนาพุทธบนเกาะลังกา เอเชียกลาง และเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ อีกทั้งยังตราพระราชกฤษฎีกาส่งเสริมหลักอหิงสา ความเมตตา และความอดทนอดกลั้นตามหลักพระศาสนา ยิ่งทำให้ศาสนาพุทธและความเป็นพุทธมีความชัดเจนและเข็มแข็งขึ้น ศาสนาพุทธได้แพร่หลายไปตามเส้นทางการค้าที่เชื่อมไปยังเอเชียกลาง เอเชียตะวันออก และเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ ในเวลาต่อมา ศาสนาพุทธนิกายเถรวาทได้หยั่งรากลึกลงไปในประเทศศรีลังกาและเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ ที่มุ่งเน้นการศึกษาพระคัมภีร์และปฏิบัติตนตามพระธรรมวินัย ขณะที่ศาสนาพุทธนิกายมหายานแพร่หลายไปในประเทศจีน เกาหลี ญี่ปุ่น และทิเบต จนทำให้เกิดพลวัตทางปรัชญา พิธีกรรม และแนวปฏิบัติ

อย่างไรก็ดี ศาสนาพุทธได้ส่งอิทธิพลและรับอิทธิพลจากท้องถิ่นนั้น ๆ ก่อให้เกิดอัตลักษณ์ที่แตกต่างกันของศาสนาพุทธในแต่ละภูมิภาค เช่น ศาสนาพุทธในประเทศจีนได้ผสานความเชื่อเข้ากับลัทธิเต๋าและลัทธิขงจื๊อ ส่วนศาสนาพุทธในทิเบตได้ผสานความเชื่อของนิกายวัชรยานเข้ากับองค์ประกอบด้านวัฒนธรรม ศาสนา และการเมืองของทิเบต ก่อให้เกิดศาสนาพุทธแบบทิเบตขึ้น และในภูมิภาคเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ ศาสนาพุทธนิกายเถรวาทได้เชื่อมโยงเข้ากับอัตลักษณ์ทางเชื้อชาติในประเทศต่าง ๆ เช่น ประเทศศรีลังกา ประเทศไทย และประเทศพม่า ซึ่งในอดีต กษัตริย์และรัฐบาลในดินแดนเหล่านี้เคยได้การอุปถัมภ์วัดวาอาราม รวมทั้งส่งเสริมคุณธรรมและค่านิยมตามหลักศาสนาพุทธมาก่อน

อัตลักษณ์ของชาวพุทธในอดีตจะแสดงออกผ่านการประพฤติตนตามหลักจริยธรรม การทำสมาธิ การร่วมกันประกอบพิธีกรรมทางศาสนา ศิลปะ และสถาปัตยกรรม วัดและอารามทำหน้าที่เป็นศูนย์กลางของการเรียนรู้ การอนุรักษ์วัฒนธรรม และสวัสดิการสังคม เมื่อกาลเวลาผ่านไป ศาสนาพุทธได้ปรับตัวให้เข้ากับวัฒนธรรมท้องถิ่น แต่ยังคงธำรงรักษาหลักธรรมคำสอนดั้งเดิมเอาไว้ ซึ่งทำให้ชุมชนพุทธดำรงอยู่ได้ผ่านการข่มเหงคะเนงร้ายทางศาสนา การเปลี่ยนแปลงทางการเมือง หรืออพยพย้ายถิ่นฐาน  

 สู่โลกตะวันตก 
ในยุคล่าอาณานิคม นักวิชาการและผู้ปกครองชาวยุโรปได้จัดให้ผู้ที่นับถือศาสนาพุทธว่าเป็น "พุทธศาสนิกชน" เป็นมาตรฐานสากล ซึ่งมาตรฐานนี้จะขัดแย้งกับอัตลักษณ์ในท้องถิ่นที่มักจะยึดโยงเข้ากับชาติพันธุ์ ภูมิภาค หรือสังกัดนิกาย ศาสนาพุทธมีอิทธิพลต่อความคิดแบบตะวันตกช่วงคริสต์ศตวรรษที่ 19 เป็นต้นมา ผ่านการแปลพระคัมภีร์ การศึกษาเชิงวิชาการ และผ่านความสนใจของนักปรัชญา นักจิตวิทยา หรือนักเขียน ด้วยเหตุนี้พุทธศาสนิกชนในโลกตะวันตกจึงมุ่งเน้นการทำสมาธิ การเจริญสติ และประพฤติตนตามหลักจริยธรรม มากกว่าพิธีกรรมทางศาสนา กระทั่งคริสต์ศตวรรษที่ 20 ได้มีการก่อตั้งศูนย์พระพุทธศาสนา วัด และอาราม ในทวีปยุโรปและอเมริกาเหนือ ทำให้เกิดชุมชนชาวพุทธใหม่ขึ้น นอกจากนี้ยังมีบุคคลสำคัญ เช่น ทะไลลามะที่ 14 (14th Dalai Lama) ทิก เญิ้ต หั่ญ (Thích Nhất Hạnh) เชอกยัม ทรุงปา (Chögyam Trungpa) มีส่วนช่วยในการปรับคำสอนของศาสนาพุทธให้เข้ากับบริบทวัฒนธรรมโลกตะวันตก เน้นการฝึกสติ ทำสมาธิ และปรับให้เป็นศาสนาพุทธเพื่อสังคม (Engaged Buddhism) พุทธศาสนิกชนชาวตะวันตกบูรณาการศาสนาพุทธเข้ากับหลักจิตวิทยา สุขภาพ และความเป็นอยู่ที่ดี ลดความเครียดประจำวันด้วยการเจริญสติ เป็นอาทิ เป็นการตีความศาสนาพุทธไปสู่เอกลักษณ์ที่หลากหลายและเป็นสากล ด้วยการผสมผสานคำสอนทางจิตวิญญาณดั้งเดิมเข้ากับหลักจริยธรรมและการทำสมาธิของฆราวาส

ปัจจุบันการแสดงตัวว่าเป็นพุทธศาสนิกชน อาจหมายรวมไปถึงการแสดงอัตลักษณ์ด้านศาสนา วัฒนธรรม รวมทั้งครอบคลุมไปถึงพระภิกษุสงฆ์ ฆราวาสผู้ศรัทธา ไปจนถึงกลุ่มชนที่ปฏิบัติสมาธิและดำรงศีลธรรมโดยไม่เข้าร่วมพิธีกรรมทางศาสนาอย่างเป็นทางการ

 ประชากร 
จากข้อมูลของสำนักวิจัยพิวเมื่อ พ.ศ. 2563 พบว่า มีจำนวนพุทธศาสนิกชนทั่วโลกราว 320 ล้านคน หรือคิดเป็นร้อยละ 4.1 ของประชากรโลก ส่วนใหญ่อาศัยอยู่ในทวีปเอเชีย เป็นประชากรหลักของประเทศจีน ประเทศไทย ประเทศญี่ปุ่น ประเทศพม่า ประเทศศรีลังกา และประเทศเวียดนาม  โดยประเทศไทยเป็นประเทศที่มีพุทธศาสนิกชนมากที่สุดในโลก คือประมาณ 67 ล้านคน ซึ่งรวมไปถึงพระภิกษุสงฆ์และฆราวาสที่ปฏิบัติตนตามขนบธรรมเนียมประเพณีทางพระพุทธศาสนา นอกจากทวีปเอเชียแล้วในทวีปยุโรปยังมีดินแดนที่ประชากรส่วนใหญ่นับถือศาสนาพุทธเพียงแห่งเดียว คือ สาธารณรัฐคัลมืยเคีย เป็นสาธารณรัฐแห่งหนึ่งในประเทศรัสเซีย See also the results' main interactive mapping and the static mappings:  The Sreda Arena Atlas was realised in cooperation with the All-Russia Population Census 2010 (Всероссийской переписи населения 2010), the Russian Ministry of Justice (Минюста РФ), the Public Opinion Foundation (Фонда Общественного Мнения) and presented among others by the Analytical Department of the Synodal Information Department of the Russian Orthodox Church. See: 

เอเชียตะวันออกเฉียงใต้เป็นภูมิภาคที่มีพุทธศาสนิกชนหนาแน่นที่สุด โดยประเทศไทยมีพุทธศาสนิกชนจำนวน 67 ล้านคน ประเทศพม่ามีพุทธศาสนิกชนจำนวน 38 ล้านคน และประเทศเวียดนามมีพุทธศาสนิกชนจำนวน 14 ล้านคน ส่วนเอเชียตะวันออกก็มีพุทธศาสนิกชนจำนวนไม่น้อยเช่นกัน ได้แก่ ประเทศญี่ปุ่นมีพุทธศาสนิกชนจำนวน 45 ล้านคน และประเทศเกาหลีใต้มีพุทธศาสนิกชนจำนวน 11 ล้านคน และภูมิภาคเอเชียใต้ พุทธศาสนิกชนเป็นประชากรกลุ่มหลักของประเทศศรีลังกาจำนวน 15 ล้านคน

นอกจากนี้ศาสนาพุทธยังเป็นภูมิหลังทางวัฒนธรรมของชาติพันธุ์ต่าง ๆ ที่มีอยู่หลากหลาย พุทธศาสนิกชนในเอเชียใต้ส่วนใหญ่เป็นชาวสิงหลในประเทศศรีลังกา ชาวพม่าในประเทศพม่า และยังพบได้ในชนกลุ่มน้อยอื่น ๆ ที่อาศัยกระจัดจายทั่วไปในประเทศอินเดียและประเทศเนปาล ส่วนพุทธศาสนิกชนในเอเชียตะวันออกและเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ส่วนใหญ่เป็นชาวจีนฮั่น ชาวญี่ปุ่น ชาวเวียดนาม ชาวไทยสยาม และอื่น ๆ ที่ยังคงรักษารากเหง้าประเพณีพุทธศาสนาเอาไว้ นอกจากทวีปเอเชียที่แหล่งอารยธรรมชาวพุทธแล้ว ยังพบผู้ที่เปลี่ยนไปนับถือศาสนาพุทธและผู้ที่ปฏิบัติตนตามธรรมเนียมพุทธในทวีปยุโรป ทวีปอเมริกาเหนือ ทวีปออสเตรเลีย และทวีปอื่น ๆ สะท้อนให้เห็นถึงรูปแบบของศาสนาพุทธที่มุ่งเน้นเรื่องทางโลกหรือการทำสมาธิเพิ่มมากขึ้น

อ้างอิง


หมวดหมู่:คำศัพท์ศาสนาพุทธ