รูป (ศาสนาพุทธ)

รูป ในทางพุทธศาสนา คือร่างกายหรือตัวตนของคน สัตว์ อันเกิดขึ้นจากการรวมตัวของธาตุ 4 คือ ดิน น้ำ ไฟ ลม จัดเป็นหนึ่งในขันธ์ 5 (รูป เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ) มีสภาวะเกิดดับ คือ เกิด แก่ เจ็บ และ ตาย

รูป มีหลายความหมาย ดังนี้
 รูป แปลว่า ที่อยู่ เพราะเป็นที่อยู่ของนามธรรม ถ้าไม่มีรูป นามธรรมทั้งหลาย คือ เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ ก็ไม่มีที่อยู่ ปรากฎขึ้นมาไม่ได้
 รูป เป็น 1 ใน ปรมัตถธรรม 4 คือ จิต เจตสิก รูป นิพพาน หมายถึง สิ่งที่ชำรุดทรุดโทรมได้, สิ่งที่แตกสลายได้, สิ่งที่ผันแปรได้
 รูป หมายถึง สิ่งที่มองเห็นได้ด้วยตา เช่น รูปารมณ์ อารมณ์คือรูป ที่เห็นได้ด้วยจักษุทวารหรือทางตา
 รูป ใช้เป็นคำแสดงลักษณะนามของภิกษุสามเณร เช่นภิกษุ 3 รูป สามเณร 5 รูป
 รูป ในสมัยก่อนใช้เป็นคำแทนตัวเองของภิกษุสามเณรที่พูดกับคฤหัสถ์ เช่นเดียวกับคำว่า อาตมา, ฉัน เช่น "วันนี้รูปไปไม่ได้หรอกโยม รูปไม่ว่าง" หมายความว่า "อาตมาไปไม่ได้ ไม่ว่าง" นั่นเอง

 รูป 28 
รูป ในปรมัตถธรรม 4 มี 28 แบ่งเป็น มหาภูตรูป 4 และอุปาทายรูป 24

 มหาภูตรูป 4 
มหาภูตรูป 4 (ธาตุใหญ่ 4) ถือเป็นองค์ประกอบพื้นฐานของรูปธรรมทั้งหมด ซึ่งประกอบด้วย

 ปฐวีธาตุ (ธาตุดิน) ลักษณะของความแข็ง ความอ่อน 
 อาโปธาตุ (ธาตุน้ำ) ลักษณะของการเกาะกุม การไหล
 เตโชธาตุ (ธาตุไฟ) ลักษณะของความร้อน ความเย็น
 วาโยธาตุ (ธาตุลม) ลักษณะของการเคลื่อนไหว การค้ำจุน

รูปปรมาณูแต่ละชนิดจะประกอบด้วยมหาภูตรูปทั้ง 4 นี้เสมอ แต่จะมีสัดส่วนที่แตกต่างกันไป ทำให้เกิดเป็นรูปธรรมต่างๆ ที่เราสัมผัสได้

 อุปาทายรูป 24 

อุปาทายรูป คือ รูปธรรมที่อาศัยมหาภูตรูปเกิดขึ้น หรือเป็นผลมาจากมหาภูตรูป

 ปสาทรูป 5 
จักขุปสาท การรับรู้ทางตา 
โสตปสาท การรับรู้ทางหู 
ฆานปสาท การรับรู้ทางจมูก 
ชิวหาปสาท การรับรู้ทางลิ้น 
กายปสาท การรับรู้ทางกาย

 โคจรรูป 4 
รูปะ รูป 
สัททะ เสียง 
คันธะ กลิ่น 
รสะ รส

 ภาวรูป 2 
ปุริสภาวะ ภาวะแห่งบุรุษ ความเป็นชาย
อิตถีภาวะ ภาวะแห่งสตรี ความเป็นหญิง

 หทยรูป 1 
หทยรูปเป็นรูปที่เกิดจากกรรมเป็นสมุฏฐาน ตั้งอยู่ภายในช่องเนื้อเยื่อหัวใจโตเท่าเมล็ดดอกบุนนาค เป็นที่อาศัยเกิดของจิต (จิตประเภทมโนธาตุ และมโนวิญญาณธาตุ) เพื่อการรู้ธรรมารมณ์

 ชีวิตรูป 1 
ชีวิตรูป  สภาวะที่รักษารูปให้ดำรงอยู่ ความเป็นชีวิต (ชีวิตินทรีย์) ที่เกิดจากกฎพีชนิยามคือ สมตา (ปรับให้เหมาะสม) ชีวิตา (มีกระบวนการทำงาน) วัฏฏตา (มีระบบสืบพันธุ์)

 อาหารรูป 1 
อาหารรูป  ได้แก่ โอชะ (สารอาหารที่อยู่ในรูปธรรม)  อาหารที่หล่อเลี้ยงร่างกาย น้ำและลมหายใจ

 ปริจเฉทรูป 1 
ปริจเฉทรูป ช่องว่างต่างๆภายในกาย

 วิญญัติรูป 2 
กายวิญญัติ การกระทำทางกาย การเคลื่อนไหวร่างกาย
วจีวิญญัติ การกระทำทางวาจา การแสดงออกทางวาจา

 วิการรูป 3 
รูปัสสะ ลหุตา ความเบาแห่งรูป
รูปัสสะ มุทุตา ความอ่อนแห่งรูป
รูปัสสะ กัมมัญญตา ความควรแก่การงาน พอเหมาะ พอประมาณ แห่งรูป

 ลักขณรูป 4 
รูปัสสะ อุจจโย ความเติบโตแห่งรูป
รูปัสสะ สันตติ ความสืบต่อแห่งรูป
รูปัสสะ ชรตา ความทรุดโทรมแห่งรูป
รูปัสสะ อนิจจัง ความแปรปรวนแห่งรูป

 อ้างอิง 
 พระธรรมกิตติวงศ์ (ทองดี สุรเตโช) ป.ธ. ๙ ราชบัณฑิต พจนานุกรมเพื่อการศึกษาพุทธศาสน์ ชุด คำวัด,  วัดราชโอรสาราม กรุงเทพฯ พ.ศ. 2548

หมวดหมู่:ขันธ์ ๕
หมวดหมู่:คำศัพท์ศาสนาพุทธ