พระยาอธิกรณ์ประกาศ (หลุย จาติกวณิช)

พลตำรวจโท พระยาอธิกรณประกาศ (หลุย จาติกวณิช) เป็นอธิบดีกรมตำรวจคนที่ 2 ของประเทศไทย และต้นสกุลจาติกวณิช โดยเป็นนามสกุลพระราชทานลำดับที่ 1211  ประกาศพระราชทานนามสกุลครั้งที่ 15 (หน้า 67) 

พระยาอธิกรณ์ประกาศมีชื่อจริงว่าหลุย จาติกวณิช (ชื่อเดิม:ซอ เทียนหลุย) เกิดเมื่อวันที่ 6 พฤษภาคม พ.ศ. 2419 ตรงกับวันเสาร์ ที่บ้านตำบลตลาดน้อย อำเภอสัมพันธวงศ์ จังหวัดพระนคร เป็นบุตรของนายปาน และ นางฮ้อ จาติกวณิช มีพี่น้องร่วมบิดามารดาเดียวกัน 8 คน

ในวัยเยาว์ ได้ศึกษาวิชา ณ โรงเรียนอัสสัมชัญ บางรัก สอบไล่ได้หลักสูตรชั้นที่ 5 แล้วจึงออกจากโรงเรียนไปทำงานเป็นเสมียนที่ห้างบอเนียว 4 ปี ต่อมาเมื่ออายุ 18 ปี บิดาถึงแก่กรรม จึงได้ลาออกจากห้างบอเนียว เมื่อ พ.ศ. 2441 มารับราชการในตำแหน่งล่ามภาษาอังกฤษ กรมกองตระเวน กระทรวงนครบาล หลังจากนั้นจึงได้เลื่อนยศและตำแหน่ง ดังนี้

 ยศ 
 3 มิถุนายน พ.ศ. 2458 - อำมาตย์เอกพระราชทานยศ
 17 มกราคม พ.ศ. 2458 - เปลี่ยนยศเป็น พันตำรวจเอกพระบรมราชโองการ ประกาศเปลี่ยนนามกรมพลตระเวน และเปลี่ยนยศข้าราชการในกรมพลตระเวน
 16 มีนาคม พ.ศ. 2462 เป็นพลตำรวจตรี พระราชทานยศ 
 1 พฤศจิกายน พ.ศ. 2472 เป็นพลตำรวจโท  พระราชทานยศ 

 บรรดาศักดิ์ 
 18 พฤษภาคม พ.ศ. 2451 เป็นหลวงนรพรรคพฤฒิกร ศักดินา 600  พระราชทานสัญญาบัตรขุนนาง 
 1 มกราคม พ.ศ. 2455 เป็นพระอธิกรณ์ประกาศ ศักดินา 800  พระราชทานสัญญาบัตรบรรดาศักดิ์ 
 17 ธันวาคม พ.ศ. 2458 เป็นพระยาอธิกรณ์ประกาศ ถือศักดินา 1000 เลื่อนและตั้งบรรดาศักดิ์ 
 5 ตุลาคม 2459 – เข้ารับพระราชทานสัญญาบัตรบรรดาศักดิ์รายวันพระราชทานสัญญาบัตรบรรดาศักดิ์

 ตำแหน่ง 
 15 พฤศจิกายน พ.ศ. 2441 ตำแหน่งล่าม เงินเดือน 50 บาท
 26 มิถุนายน พ.ศ. 2447 เป็นนายเวรสรรพการ ตำแหน่งข้าราชการกระทรวงนครบาล  เงินเดือน 100 บาท
 25 มิถุนายน พ.ศ. 2448 เป็นปลัดกรมสรรพการ ตำแหน่งข้าราชการกระทรวงนครบาล เงินเดือน 200 บาท
 31 ตุลาคม พ.ศ. 2452 เป็นเจ้ากรมกองพิเศษ  ตำแหน่งข้าราชการกระทรวงนครบาล  เงินเดือน 400 บาท
 26 มีนาคม พ.ศ. 2458 เป็นผู้บังคับการกองพิเศษ เงินเดือน 500 บาท
 17 พฤศจิกายน พ.ศ. 2465 เป็นผู้บังคับการตำรวจนครบาลกรุงเทพฯ แจ้งความกระทรวงมหาดไทย เรื่อง ย้ายและตั้งตำแหน่งหน้าที่ราชการ เงินเดือน 700 บาท
 28 ธันวาคม พ.ศ. 2465 เป็นผู้บัญชาการตำรวจนครบาลกรุงเทพฯ แจ้งความกระทรวงมหาดไทย เรื่อง ผู้บัญชาการตำรวจพระนครบาลกรุงเทพ เงินเดือนเท่าเดิม
 1 พฤษภาคม พ.ศ. 2472 รั้งอธิบดีกรมตำรวจภูธร  แจ้งความกระทรวงมหาดไทย เรื่อง ปลดและตั้งผู้รั้งตำแหน่งอธิบดีกรมตำรวจภูธร  เงินเดือน 900 บาท

 ราชการพิเศษ 
 14 กันยายน พ.ศ. 2459 เป็นราชองครักษ์เวร  แจ้งความกระทรวงนครบาล เรื่อง ตั้งราชองครักษ์เวร 
 29 เมษายน พ.ศ. 2463 เป็นกรรมการร่างพระราชบัญญัติว่าด้วยคนต่างชาติเข้าเมือง
 4 เมษายน พ.ศ. 2466 เป็นองคมนตรี  พระราชพิธีตั้งองคมนตรี พุทธศักราช 2466 
 17 มิถุนายน พ.ศ. 2469 เป็นกรรมการร่างพระราชบัญญัติว่าด้วยการเดินทางเข้าในพระราชอาณาจักร พระราชบัญญัติค้าหญิงแลเด็ก
 19 กันยายน พ.ศ. 2469 เป็นกรรมการไปประชุมข้อราชการที่เมืองปีนัง และสิงคโปร์
 22 มิถุนายน พ.ศ. 2471 เป็นกรรมการร่างพระราชบัญญัติภาพยนตร์

รับตำแหน่งสูงสุดเป็น อธิบดีกรมตำรวจ (ปัจจุบันคือสำนักงานตำรวจแห่งชาติ) เมื่อวันที่ 1 พฤศจิกายน พ.ศ. 2472 เงินเดือน 1,100 บาท ตราบจนกระทั่งเปลี่ยนแปลงการปกครอง เมื่อปี พ.ศ. 2475 จึงถูกพักราชการ ถึงวันที่ 3 กรกฎาคม พ.ศ. 2475 จึงมีพระบรมราชโองการโปรดเกล้าฯให้ปลดออกราชการ แจ้งความประธานคณะกรรมการราษฎร รับพระราชทานเบี้ยบำนาญ มีอายุราชการได้ 33 ปี 7 เดือน 18 วัน

 ครอบครัว 

ด้านชีวิตครอบครัว ได้สมรสกับ คุณหญิงองุ่น อธิกรณ์ประกาศ มีบุตรด้วยกัน 2 คน คือ
 พ.ต.ท.กษม จาติกวณิช
 ศ.นพ.กษาน จาติกวณิช

และมีบุตรเกิดจากภรรยา ชื่อเสงี่ยม อีก 6 คน คือ
 นายเกษม จาติกวณิช
 นายเกษตร จาติกวณิช
 นายไกรศรี จาติกวณิช
 นางโกศล จรัลชวนะเพท
 นางโกสุม ศรุตานนท์
 นางโกศัลย์ ล่ำซำ

 การเมืองและชีวิตหลังบำนาญ 
ก่อนการเปลี่ยนแปลงการปกครองเมื่อวันที่ 24 มิถุนายน พ.ศ. 2475 ไม่นาน พระยาอธิกรณ์ประกาศ ในฐานะอธิบดีกรมตำรวจและข้าราชบริพารใกล้ชิด สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้าบริพัตรสุขุมพันธุ์ กรมพระนครสวรรค์วรพินิต ผู้รักษาพระนคร และเสนาบดีกระทรวงมหาดไทย ได้ถวายรายงานต่อพระองค์ท่านถึงรายชื่อบุคคลต่าง ๆ ในคณะราษฎร ที่มีพฤติการณ์น่าสงสัยว่าจะกระทำการอย่างใดอย่างหนึ่งต่อบ้านเมือง แต่พระองค์ท่านไม่ทรงเชื่อ ด้วยทรงเห็นว่าบุคคลเหล่านี้ไม่น่ามีศักยภาพเพียงพอ

แต่ทางตำรวจโดยพระยาอธิกรณ์ประกาศ ก็ยังได้ส่งตำรวจภูบาล (ตำรวจสันติบาล ในปัจจุบัน) เฝ้าดูการเคลื่อนไหวของบุคคลต่าง ๆ ในคณะราษฎรอย่างใกล้ชิดถึงบริเวณหน้าบ้านพัก 

ในเช้าวันที่ 24 มิถุนายน พ.ศ. 2475 อันเป็นวันที่เปลี่ยนแปลงการปกครอง พระยาอธิกรณ์ประกาศ ได้ทราบรายงานเรื่องการปฏิวัติ ขณะที่นอนหลับอยู่ในบ้านพัก เมื่อสายตำรวจรายงานเข้ามาว่า มีบุคคลกลุ่มหนึ่งเข้าทำการยึดกรมไปรษณีย์โทรเลข และตัดสายโทรศัพท์ โทรเลข ไว้ได้หมดแล้ว จึงเดาเรื่องราวทั้งหมดออก และตัดสินใจเดินทางเข้าสู่วังบางขุนพรหมทันที พร้อมกำลังตำรวจ เพื่อเข้าเฝ้าถวายรายงานแด่ สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้าบริพัตรสุขุมพันธุ์ฯ  เมื่อพระประศาสน์พิทยายุทธ (วัน ชูถิ่น) เป็นผู้นำกองกำลังในการบุกเข้ามายังวังบางขุนพรหม เมื่อทรงทราบ และกำลังจะทรงหนีทางท่าน้ำหลังวังพร้อมด้วยครอบครัวและข้าราชบริพารจำนวนหนึ่ง แต่ยังทรงลังเลเมื่อมีเรือตอร์ปิโดหาญทะเลของทหารเรือฝ่ายคณะราษฎรที่ควบคุมโดย เรือโท จิบ ศิริไพบูลย์ คอยลาดตระเวนดูอยู่ เมื่อทางพระประศาสน์ฯมาถึง พระยาอธิกรณ์ประกาศจะชักปืนยิง แต่ทางหลวงนิเทศกลกิจ (กลาง โรจนเสนา) ทหารเรือฝ่ายคณะราษฎรได้กระโดดเตะปืนจากมือของพระยาอธิกรณ์ประกาศกระเด็นลงพื้นเสียก่อน จึงยิงไม่สำเร็จ 24 มิถุนายน (9) คอลัมน์ ส่วนร่วมสังคมไทย โดย นรนิติ เศราฐบุตร รศ.: เดลินิวส์

หลังจากนั้น พระยาอธิกรณ์ประกาศได้ถูกควบคุมตัวในพระที่นั่งอนันตสมาคม อันเป็นที่บัญชาการของคณะราษฎร เฉกเช่นเจ้านายพระองค์อื่น และบุคคลสำคัญต่าง ๆ ด้วย และถือเป็นข้าราชการคนแรกที่ถูกปลดออกจากตำแหน่งในวันเดียวกันนั้นเอง โดยคำสั่งของผู้รักษาพระนคร คือ พระยาพหลพลพยุหเสนา (พจน์ พหลโยธิน) หัวหน้าคณะราษฎร และได้ประกาศให้ พระยาบุเรศผดุงกิจ (รวย พรหโมบล) ขึ้นมารักษาการตำแหน่งอธิบดีกรมตำรวจแทน ต่อมาในวันที่ 2 กรกฎาคม ปีเดียวกัน ก็ได้รับการปลดให้พ้นจากราชการโดยพระบรมราชโองการ เมื่อออกรับพระราชบำนาญแล้ว ได้ใช้ชีวิตอยู่กับบ้านด้วยการทำงานอดิเรก คือ ปลูกต้นไม้ และเลี้ยงไก่ จนถึงเดือนสิงหาคม พ.ศ. 2497 จึงป่วยเป็นไตพิการกำเริบ แพทย์รักษาสุดความสามารถ จนถึงอนิจกรรม เมื่อวันที่ 16 พฤษภาคม พ.ศ. 2498 สิริอายุได้ 78 ปี

 เครื่องราชอิสริยาภรณ์ 
  พระราชทานเครื่องราชอิสริยาภรณ์ จุลจอมเกล้า ฝ่ายหน้า (หน้า 2348) พระราชทานเหรียญจักรมาลา  พระราชทานเหรียญรัตนาภรณ์ (หน้า 3100) พระราชทานเหรียญรัตนาภรณ์ฝ่ายหน้า (หน้า 3125)
 2463 – เข็มอักษรพระบรมนามาภิไธยย่อ ว.ป.ร. เงินแจ้งความกรมราชองครักษ์


 อ้างอิง 

หมวดหมู่:อธิบดีกรมตำรวจและผู้บัญชาการตำรวจแห่งชาติ
หมวดหมู่:บรรดาศักดิ์ชั้นพระยา
หมวดหมู่:สกุลจาติกวณิช
หมวดหมู่:ชาวไทยเชื้อสายจีน
หมวดหมู่:ผู้ได้รับเครื่องราชอิสริยาภรณ์ ป.ม.
หมวดหมู่:ผู้ได้รับเครื่องราชอิสริยาภรณ์ ท.จ. (ฝ่ายหน้า)
หมวดหมู่:ผู้ได้รับเหรียญจักรมาลา
หมวดหมู่:ผู้ได้รับเหรียญรัตนาภรณ์ ป.ป.ร.3
หมวดหมู่:ผู้ได้รับเหรียญรัตนาภรณ์ ม.ป.ร.3
หมวดหมู่:เสียชีวิตจากโรคไต
หมวดหมู่:บุคคลจากเขตสัมพันธวงศ์
หมวดหมู่:บุคคลจากโรงเรียนอัสสัมชัญ
หมวดหมู่:บุคคลในประวัติศาสตร์กรุงรัตนโกสินทร์
หมวดหมู่:ผู้บัญชาการตำรวจนครบาล