พระยาปรีชานุสาสน์ (เสริญ ปันยารชุน)

มหาอำมาตย์ตรี นายกองโท พระยาปรีชานุสาสน์ (เสริญ ปันยารชุน)  (27 มิถุนายน พ.ศ. 2433 – 8 มีนาคม พ.ศ. 2517)  อดีตปลัดทูลฉลอง กระทรวงศึกษาธิการ ผู้บังคับการโรงเรียนมหาดเล็กหลวง เชียงใหม่ รักษาการผู้บังคับการโรงเรียนราชวิทยาลัย เจ้ากรมโรงเรียนในพระบรมราชูปถัมภ์ในสมัยรัชกาลที่๖ อดีตผู้บังคับการวชิราวุธวิทยาลัย  อดีตนายกสมาคมหนังสือพิมพ์แห่งประเทศไทย  เป็นบิดาของนายอานันท์ ปันยารชุน อดีตนายกรัฐมนตรีของไทย

 ประวัติ 
พระยาปรีชานุสาสน์ (เสริญ ปันยารชุน) เกิดที่บ้านริมคลองบางหลวง ธนบุรี ในครอบครัวเชื้อสายมอญ เป็นบุตรของพระยาเทพประชุน (ปั้น ปันยารชุน) (12 มกราคม พ.ศ. 2364 - 28 ตุลาคม พ.ศ. 2437) กับคุณหญิงจัน จบการศึกษาจากโรงเรียนอัสสัมชัญ โรงเรียนสวนกุหลาบวิทยาลัย และโรงเรียนเทพศิรินทร์ ได้รับทุนเล่าเรียนหลวงไปศึกษาต่อที่ มหาวิทยาลัยแมนเชสเตอร์ ประเทศอังกฤษ เมื่อ พ.ศ. 2452

หลังจบการศึกษา ได้กลับมาเป็นครูสอนหนังสือที่โรงเรียนเทพศิรินทร์ โรงเรียนสวนกุหลาบ โรงเรียนมหาดเล็กหลวงย้ายตำแหน่งหน้าที่ข้าราชการและจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย โดยได้เข้าพิธีอุปสมบทเป็นนาคหลวงเมื่อวันที่ 7 กรกฎาคม 2462ข่าวในพระราชสำนัก วันอาทิตย์ที่ 6 กรกฎาคม 2462 และได้เป็นผู้บังคับการวชิราวุธวิทยาลัย ระหว่าง พ.ศ. 2469 – 2476 และได้เป็นรักษาราชการแทนปลัดกระทรวงศึกษาธิการ เมื่อ พ.ศ. 2476 ก่อนจะถูกปลดออกจากราชการเมื่อวันที่ 1 กุมภาพันธ์ 2476 ฐานหย่อนความสามารถโดยมี พระตีรณสารวิศวกรรม (ตี๋ ศรีสุข) มารักษาราชการแทนสืบต่อไปประกาศปลดและตั้งผู้รักษาการตำแหน่งปลัดกระทรวงธรรมการ

พระยาปรีชานุสาสน์ หลังจากลาออกจากราชการได้ก่อตั้งบริษัท สยามพาณิชยการ จำกัด เพื่อดำเนินธุรกิจการพิมพ์ และออกหนังสือพิมพ์หลายฉบับ ทั้งภาษาไทย ภาษาอังกฤษ และภาษาจีน เช่น "สยามนิกร" "บางกอกครอนิเคิล" "สุภาพสตรี" "ไทยฮั้วเซียงป่อ" มีนักหนังสือพิมพ์ในสังกัด เช่น โชติ แพร่พันธุ์ มาลัย ชูพินิจ สุภา ศิริมานนท์ เฉลิม วุฒิโฆษิต ประภาศรี ศิริวรสาร มาลี พันธุมจินดา (สนิทวงศ์)  ต่อมาได้เปลี่ยนชื่อเป็น ไทยพาณิชยการ และขายกิจการให้แก่ อารีย์ ลีวีระ

ในปี พ.ศ. 2484 กลุ่มนักหนังสือพิมพ์ของไทย ได้รวมตัวกันจัดตั้ง สมาคมนักหนังสือพิมพ์แห่งประเทศไทย และคัดเลือกพระยาปรีชานุสาสน์ เป็นนายกสมาคมคนแรก จนถึง พ.ศ. 2485

พระยาปรีชานุสาสน์  สมรสกับคุณหญิงปรีชานุสาสน์ (ปฤกษ์ โชติกเสถียร) มีบุตรธิดา 12 คน คือ 
 พันตรี รักษ์ ปันยารชุน (2457 – 2550) สมรสกับจีรวัสส์ พิบูลสงคราม
 สุธีรา เกษมศรี ณ อยุธยา (2458 – 2552) สมรสกับหม่อมราชวงศ์ระพีพรรณ เกษมศรี มารดาของหม่อมหลวงพีรพงศ์ เกษมศรี
 ปฤถา วัชราภัย (2459 – 2549) สมรสกับกระแสร์ วัชราภัย
 กุนตี พิชเยนทรโยธิน (2460 – 2555) สมรสกับเกริกอิทธิ์ พิชเยนทร์โยธิน
 กุศะ ปันยารชุน (2461 – 2565) สมรสกับสุพรรณี เบญจฤทธิ์ และนฤวร ทวีสิน
 หม่อมจิตรา วรวรรณ ณ อยุธยา (2462 – 2551) สมรสกับหม่อมเจ้าโวฒยากร วรวรรณ
 ดุษฎี โอสถานนท์ สมรสกับ ศ.นพ.ชัชวาลย์ โอสถานนท์
 พันตำรวจเอก ประสัตถ์ ปันยารชุน (2466 – 2561) สมรสกับสุขศรี ปันยารชุน
 กรรถนา อิศรเสนา ณ อยุธยา (2467 – 2562) สมรสกับอายุศ อิศรเสนา ณ อยุธยา
 สุภาพรรณ ชุมพล ณ อยุธยา สมรสกับนายแพทย์ หม่อมราชวงศ์พัชรีสาณ ชุมพล
 ชัช ปันยารชุน สมรสกับมัลลิกา สนิทวงศ์ ณ อยุธยา
 อานันท์ ปันยารชุน สมรสกับหม่อมราชวงศ์สดศรีสุริยา จักรพันธุ์

พระยาปรีชานุสาสน์ เสียชีวิตเมื่อวันที่ 8 มีนาคม พ.ศ. 2517 อายุ 83 ปี

 ยศและบรรดาศักดิ์ 
 24 สิงหาคม 2455 – หลวงราชดรุณรักษ์ ถือศักดินา 400พระราชทานสัญญาบัตรบรรดาศักดิ์
 11 กันยายน 2456 – เสวกตรีแจ้งความกรมมหาดเล็ก เรื่อง เลื่อนยศและแต่งเครื่องยศ
 – จ่า
 9 กันยายน 2458 – พระราชดรุณรักษ์ ถือศักดินา 600พระราชทานสัญญาบัตรบรรดาศักดิ์
 11 กันยายน 2458 – รองหัวหมื่นพระราชทานยศพลเรือนและเลื่อนยศ
 8 พฤศจิกายน 2458 – นายหมู่ใหญ่พระราชทานยศเสือป่า
 27 กุมภาพันธ์ 2458 – นายหมวดตรีพระราชทานยศเสือป่า
 5 ธันวาคม 2459 – นายหมวดเอกพระราชทานยศเสือป่า
 กุมภาพันธ์ 2460 – หัวหมื่นประกาศกรมมหาดเล็ก
 28 พฤศจิกายน 2461 – พระยาราชดรุณรักษ์ ถือศักดินา 1600 พระราชทานสัญญาบัตรบรรดาศักดิ์
 3 มีนาคม 2461 – นายกองตรี
 2 มีนาคม 2467 – นายกองโทพระราชทานยศนายเสือป่า

 ตำแหน่ง 
 – อาจารย์ใหญ่ฝ่ายปกครองโรงเรียนมหาดเล็กหลวง
 4 ธันวาคม 2459 – ผู้บังคับการโรงเรียนมหาดเล็กหลวงจังหวัดเชียงใหม่ประกาศกรมมหาดเล็ก
 26 ตุลาคม 2461 – เจ้ากรมโรงเรียนในพระบรมราชูปถัมภ์ ประกาศกรมมหาดเล็ก
 5 มีนาคม 2461 – ผู้บังคับการโรงเรียนราชวิทยาลัยอีกตำแหน่งหนึ่งประกาศกรมมหาดเล็ก
 21 มกราคม 2462 – รักษาราชการแทนอธิบดีกรมไปรษณีย์โทรเลขประกาศกรมบัญชาการกลางมหาดเล็ก
 8 มิถุนายน 2463 – พ้นจากการรักษาราชการแทนอธิบดีกรมไปรษณีย์โทรเลขแจ้งความกระทรวงคมนาคม
 23 มิถุนายน 2463 – อาจารย์ในจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย

 เครื่องราชอิสริยาภรณ์ 
ราชกิจจานุเบกษา, พระราชทานเครื่องราชอิสริยาภรณ์จุลจอมเกล้าฝ่ายหน้า, เล่ม ๔๒ ตอนที่ ๐ ง หน้า ๒๕๕๒, ๒๒ พฤศจิกายน ๒๔๖๘
ราชกิจจานุเบกษา, แจ้งความสำนักนายกรัฐมนตรี เรื่อง พระราชทานเครื่องราชอิสริยาภรณ์, เล่ม ๖๙ ตอนที่ ๗๔ ง หน้า ๒๙๗๘, ๑ ธันวาคม ๒๔๘๕
ราชกิจจานุเบกษา, พระราชทานเครื่องราชอิสริยาภรณ์และเหรียญ, เล่ม ๔๐ ตอนที่ ๐ ง หน้า ๓๔๗๑, ๗ มกราคม ๒๔๖๖
ราชกิจจานุเบกษา, พระราชทานตราวชิรมาลา, เล่ม ๓๒ ตอนที่ ๐ ง หน้า ๖, ๔ เมษายน ๒๔๕๘
ราชกิจจานุเบกษา, พระราชทานเหรียญรัตนาภรณ์, เล่ม ๓๘ ตอนที่ ๐ ง หน้า ๓๒๐๕, ๒๙ มกราคม ๒๔๖๔
ราชกิจจานุเบกษา, พระราชทานเหรียญราชรุจิ, เล่ม ๒๙ ตอนที่ ๐ ง หน้า ๔๑๙, ๑๙ พฤษภาคม ๑๓๑
ราชกิจจานุเบกษา, บัญชีรายนามผู้ที่ได้รับพระราชทานเหรียญพิทักษ์รัฐธรรมนูญ, เล่ม ๕๓ ตอนที่ ๐ ง หน้า ๔๑๙, ๑๗ พฤษภาคม ๒๔๗๙
ราชกิจจานุเบกษา, พระราชทานเหรียญดุษฎีมาลา, เล่ม ๒๙ ตอนที่ ๐ ง หน้า ๒๓๓๙, ๑๙ มกราคม ๑๓๑
ราชกิจจานุเบกษา, ส่งเครื่องราชอิสริยาภรณ์ไปพระราชทาน, เล่ม ๔๓ ตอนที่ ๐ ง หน้า ๔๕๐, ๒ พฤษภาคม ๒๔๖๙ 
ราชกิจจานุเบกษา, แจ้งความกระทรวงศึกษาธิการ เรื่อง พระราชทานเหรียญลูกเสือสดุดี, เล่ม ๗๐ ตอนที่ ๔๖ ง หน้า ๒๕๖๗, ๑๔ กรกฎาคม ๒๔๙๖

 อ้างอิง 

 ประวัติจาก สมาคมนักข่าวหนังสือพิมพ์แห่งประเทศไทย


หมวดหมู่:นักหนังสือพิมพ์ชาวไทย
หมวดหมู่:บุคคลจากโรงเรียนอัสสัมชัญ
หมวดหมู่:บุคคลจากโรงเรียนเทพศิรินทร์
หมวดหมู่:ปลัดกระทรวงศึกษาธิการไทย
หมวดหมู่:บรรดาศักดิ์ชั้นพระยา
หมวดหมู่:ครูชาวไทย
หมวดหมู่:บุคคลจากโรงเรียนสวนกุหลาบวิทยาลัย
หมวดหมู่:บุคคลจากคณะนิเทศศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย
หมวดหมู่:บุคคลจากโรงเรียนวชิราวุธวิทยาลัย
หมวดหมู่:ชาวไทยเชื้อสายมอญ
หมวดหมู่:สกุลปันยารชุน
หมวดหมู่:สมาชิกกองเสือป่า
หมวดหมู่:บุคคลจากเขตบางกอกใหญ่
หมวดหมู่:ศิษย์เก่าจากมหาวิทยาลัยแมนเชสเตอร์
หมวดหมู่:บุพการีของนายกรัฐมนตรีไทย