ภาษาโส้

ภาษาโส้ ภาษาไทโส้ ภาษากะโซ่ ภาษามังกอง หรือ ภาษาโทรฺ (โส้: ) เป็นภาษาหนึ่งในตระกูลภาษาออสโตรเอเชียติก กลุ่มมอญ-เขมร สาขามอญ-เขมรตะวันออก สาขาย่อยกะตู ใกล้เคียงกับภาษาบรู ชื่อภาษาโส้ใช้ในประเทศไทยเท่านั้น ในประเทศลาวใช้ชื่อภาษามังกอง

ภาษาโส้มีผู้พูดประมาณ 160,000 คน โดยอยู่ในลาว 102,000 คน (พ.ศ. 2536) ในไทย 58,000 คน (พ.ศ. 2544) ในลาวมีผู้พูดส่วนใหญ่อยู่ในแขวงคำม่วนและแขวงสุวรรณเขต มีผู้รู้หนังสือภาษาแม่น้อยกว่าร้อยละ 1 อัตราการรู้หนังสือภาษาที่สองราวร้อยละ 15–25 ในไทยมีผู้พูดส่วนใหญ่อยู่ในจังหวัดนครพนม จังหวัดสกลนคร และจังหวัดมุกดาหาร มีทั้งหมด 53 หมู่บ้านในภาคตะวันออกเฉียงเหนือ อพยพมาจากลาว นับถือศาสนาพุทธ ศาสนาคริสต์ หรือความเชื่อดั้งเดิม มีผู้รู้หนังสือภาษาแม่น้อยกว่าร้อยละ 1 อัตราการรู้หนังสือภาษาที่สองราวร้อยละ 25–50 ในปัจจุบันเริ่มรับวัฒนธรรมและปรับตัวเข้ากับคนไทยมากขึ้น

 สัทวิทยา 
 พยัญชนะ 
 หน่วยเสียงพยัญชนะภาษาโส้ถิ่นกุสุมาลย์ จังหวัดสกลนครสำนักงานราชบัณฑิตยสภา. (2565). คู่มือระบบเขียนภาษาโทรฺอักษรไทย ฉบับราชบัณฑิตยสภา. กรุงเทพฯ: สำนักงานราชบัณฑิตยสภา, หน้า 26.ลักษณะการออกเสียงตำแหน่งเกิดเสียงริมฝีปากปุ่มเหงือกเพดานแข็งเพดานอ่อนเส้นเสียงเสียงนาสิก     เสียงหยุด ก้อง     ไม่ก้อง ไม่พ่นลม      พ่นลม    เสียงเสียดแทรก      เสียงรัว     เสียงข้างลิ้น     เสียงกึ่งสระ    

หน่วยเสียงที่เป็นได้ทั้งพยัญชนะต้นและพยัญชนะท้ายมี 14 หน่วยเสียง ได้แก่ , , , , , , , , , , , ,  และ 
หน่วยเสียงพยัญชนะต้นควบมี 11 หน่วยเสียง ได้แก่ , , , , , , , , ,  และ 
หน่วยเสียงพยัญชนะท้ายควบมี 3 หน่วยเสียง ได้แก่ ,  และ  เช่น  'เคยชิน',  'จี้ (ให้หัวเราะ)',  'เก้ง'
หน่วยเสียง  ไม่ปรากฏเป็นพยัญชนะต้นเดี่ยวของคำพยางค์เดียว
หน่วยเสียง  พบในคำยืมจากภาษาไทย เช่น  'ไฟฟ้า'

 สระ 
 สระเดี่ยว 
 หน่วยเสียงสระเดี่ยวภาษาโส้ถิ่นกุสุมาลย์ จังหวัดสกลนครสำนักงานราชบัณฑิตยสภา. (2565). คู่มือระบบเขียนภาษาโทรฺอักษรไทย ฉบับราชบัณฑิตยสภา. กรุงเทพฯ: สำนักงานราชบัณฑิตยสภา, หน้า 30.ระดับลิ้นตำแหน่งลิ้นหน้ากลางหลัง สูง      กึ่งสูง      กลาง     กึ่งต่ำ      ต่ำ     

 สระประสม 
หน่วยเสียงสระประสมภาษาโส้ถิ่นกุสุมาลย์มี 5 หน่วยเสียงสำนักงานราชบัณฑิตยสภา. (2565). คู่มือระบบเขียนภาษาโทรฺอักษรไทย ฉบับราชบัณฑิตยสภา. กรุงเทพฯ: สำนักงานราชบัณฑิตยสภา, หน้า 31. ได้แก่ , , ,  และ 

 ลักษณะน้ำเสียง 
ภาษาโส้ถิ่นกุสุมาลย์มีลักษณะน้ำเสียง 2 ลักษณะสำนักงานราชบัณฑิตยสภา. (2565). คู่มือระบบเขียนภาษาโทรฺอักษรไทย ฉบับราชบัณฑิตยสภา. กรุงเทพฯ: สำนักงานราชบัณฑิตยสภา, หน้า 32. ได้แก่ ลักษณะน้ำเสียงปกติและลักษณะน้ำเสียงทุ้มต่ำ

 ระบบการเขียน 
ตัวเขียนภาษาโส้อักษรไทยตามที่คณะกรรมการจัดทำระบบเขียนภาษาท้องถิ่นของกลุ่มชาติพันธุ์ด้วยอักษรไทย สำนักงานราชบัณฑิตยสภา ได้กำหนดไว้ มีดังนี้
+ พยัญชนะ อักษรไทย  เสียง  ตัวอย่างคำ  ความหมาย       กิ้งก่า   หมู       ข้อง       ดื่ม   ตะวัน       นก   มด       เชือก       ปลา       แย้   งู       บ้าน      กล้วย        ไม้หนีบฟ่อนข้าว       แก่       ปลาไหล   แมลงแคง      กระบุง      ตะขาบ        เต่า       แดด       ไฟฟ้า       นัยน์ตา   แมงป่อง       ทองคำ   ไก่       คันไถ   จักจั่น       เคียว   ครกกระเดื่อง       วัด   อ้อย        ไฟ   ตะขอ       ต่อ (แมลง)   ม้า   ไม้กวาด ไม่มีรูป       ที่   น้ำ
 พยัญชนะ  และ  เมื่อเป็นส่วนหนึ่งของพยัญชนะท้ายควบจะใส่ทัณฑฆาตกำกับไว้
 พยางค์นาสิก , ,  และ  เขียนแทนด้วยรูป, ,  และ  ตามลำดับ+ สระ อักษรไทย  เสียง  ตัวอย่างคำ  ความหมาย        อิ่ม   เผอเรอ   ทำ        เกลียดชัง   ค่ำ, มืด       ไหม้       กลัดกระดุม       ลืม       ยืน        อุ้ม, ถือ        หรือเปล่า       หลุม       เมา        ขี่หลัง        ทำให้แหลก       ใช่        หยุด        ไม้สอยผลไม้       นี้แหละ        หลบซ่อน         มัน, เผือก       (จมูก) โด่ง        กระเพาะไก่         ตั๊กแตนตำข้าว       หมอน        ปู่        กระโดดลง       ต้อนวัวควาย        ถึง        ล้ม        เล่น        กระทะ        อดอยาก        ได้ยิน        หัว        เกิน       พวกเขา       หลาน        เห็ด        หั่น, ซอย        พ่อ        เอาใจใส่   เหียง              เลื่อย (กริยา)   ขยี้        จิ้งเหลน        จั่วบ้าน        หมู่บ้าน, เมือง        ผม, ฉัน        กว้าง   รั้ว
 เสียงสระบางเสียงจะเขียนแทนด้วยรูปสระไทยที่ออกเสียงใกล้เคียงกันและใส่พินทุ () กำกับไว้ข้างใต้เพื่อแสดงเสียงที่ต่างออกไป ในกรณีที่เป็นพยัญชนะต้นควบ จะใส่พินทุไว้ใต้พยัญชนะตัวที่สอง เช่น มีพยัญชนะต้นควบคือ  ส่วน  มีพยัญชนะต้นเดี่ยวคือ และพยัญชนะท้ายคือ 
 รูปสระสั้นที่มีเครื่องหมาย  จะใส่  ไว้เหนือพยัญชนะต้นเดี่ยวหรือพยัญชนะต้นควบตัวที่สอง เช่น ,  ในกรณีที่เป็นสระ และ  จะเลื่อน  ไปไว้เหนือพยัญชนะถัดไป เนื่องจากชนกับรูปสระบน () เช่น , + ลักษณะน้ำเสียง อักษรไทย  ลักษณะน้ำเสียง  ตัวอย่างคำ  ความหมาย ไม่มีรูป  ปกติ    เปิด    ยิง   สังกะสี   ตะไคร้   ทุ้มต่ำ    ฝั่งน้ำ   เต็ม   ยางนา   คราดกวาดปุ๋ยคอก
เครื่องหมายแสดงลักษณะน้ำเสียงทุ้มต่ำจะปรากฏเหนือพยัญชนะต้นเดี่ยวหรือพยัญชนะต้นควบตัวสุดท้าย เช่น, , ,  ในกรณีที่เป็นสระประสม หรือ  เครื่องหมายนี้จะปรากฏเหนือพยัญชนะที่อยู่ข้างหน้า  โดยถือว่า  เป็นส่วนหนึ่งของรูปสระไม่ใช่ส่วนหนึ่งของรูปพยัญชนะต้นควบอย่างในอักขรวิธีภาษาไทย เช่น , , , 

 อ้างอิง 

 Gordon, Raymond G., Jr. (ed.), (2005). Ethnologue: Languages of the World, Fifteenth edition. Dallas, Tex.: SIL International. Online version: http://www.ethnologue.com/.

โส้
โส้