อำเภอสหัสขันธ์

สหัสขันธ์ [สะ-หัด-สะ-ขัน]ราชบัณฑิตยสถาน. อ่านอย่างไร และ เขียนอย่างไร ฉบับราชบัณฑิตยสถาน. พิมพ์ครั้งที่ 16. กรุงเทพฯ : ราชบัณฑิตยสถาน, 2546. เป็นอำเภอหนึ่งของจังหวัดกาฬสินธุ์ อดีตเป็นอำเภอที่เคยมีอาณาเขตพื้นที่ขนาดใหญ่มากที่สุดในจังหวัดกาฬสินธุ์ ซึ่งพื้นที่อำเภอสหัสขันธ์ครอบคลุมพื้นที่อำเภอสมเด็จ อำเภอท่าคันโท อำเภอหนองกุงศรี อำเภอคำม่วง อำเภอสามชัย บางส่วนของอำเภอห้วยเม็ก ในปัจจุบัน ซึ่งแยกการปกครองออกเรื่อยมา อำเภอนี้เป็นที่ตั้งของศูนย์ศึกษาวิจัยและพิพิธภัณฑ์ไดโนเสาร์ภูกุ้มข้าว


 ประวัติ 
อำเภอสหัสขันธ์ มีประวัติความเป็นมายาวนาน ก่อตั้งขึ้นเป็นชุมชนร่วมสมัยกับการก่อตั้งเมืองกาฬสินธุ์ ชื่อว่า "บ้านพันลำ" เมื่อ พ.ศ. 2410 ตรงกับสมัยรัชการที่ 4 พระยาชัยสุนทร (ท้าวกิ่ง) เจ้าเมืองกาฬสินธุ์ ขอตั้งบ้านพันลำขึ้นเป็นเมืองสหัสขันธ์ โดยขึ้นตรงต่อเมืองกาฬสินธุ์ ต่อมา พ.ศ. 2425 เมืองสหัสขันธ์ได้ขอสมัครไปขึ้นกับเมืองกระมาลาไสย (กมลาไสย) เมื่อ พ.ศ. 2431 แต่งตั้งให้อุปฮาดบัวจากเมืองกมลาไสยเป็นพระประชาชนบาล (บัว) เป็นเจ้าเมืองสหัสขันธ์และได้ย้ายที่ทำการเมืองไปตั้งอยู่ “บ้านโคก” ต่อมาราษฎรเมืองสหัสขันธ์ร้องทุกข์ต่อกรมหลวงประจักษ์ศิลปาคม กล่าวโทษพระประชาชนบาล (บัว) ให้ออกจากตำแหน่งเจ้าเมืองสหัสขันธ์และแต่งตั้งราชบุตรแสนรักษาเจ้าเมืองสหัสขันธ์ ต่อมาเมื่อ พ.ศ. 2433 ได้แต่งตั้งให้ท้าวขัติยวงศาเป็นพระประชาชนบาลเจ้าเมืองสหัสขันธ์ให้ขึ้นตรงต่อเมืองกมลาไสย

ต่อมามีการปรับปรุงระบบการปกครองสมัยรัชกาลที่ 5 เมื่อ พ.ศ. 2452 ให้เมืองกาฬสินธุ์และเมืองกมลาไสยขึ้นกับมณฑลร้อยเอ็ด ต่อมาได้ยุบมณฑลร้อยเอ็ดไปขึ้นกับมณฑลนครราชสีมาหลังจากนั้นกาฬสินธุ์ถูกยุบเป็นอำเภอหลุบขึ้นตรงต่อจังหวัดมหาสารคามจนกระทั่งเมื่อ พ.ศ. 2490 ได้ยกฐานะกาฬสินธุ์เป็นจังหวัด กมลาไสยและสหัสขันธ์จึงเป็นอำเภอของจังหวัดกาฬสินธุ์และในปี พ.ศ. 2510 อำเภอสหัสขันธ์ได้ย้ายที่ทำการอีกครั้งนึง เนื่องจากมีการสร้างเขื่อนลำปาวโดยย้ายจากตำบลโนนศิลาไปอยู่ที่ตำบลภูสิงห์ในปัจจุบัน

กล่าวโดยสรุป ปี พ.ศ. 2410 ท้าวแสนได้พาสมัครพรรคพวกอพยพออกจากเมืองกาฬสินธุ์ไปตั้งที่บ้านโคกพันลำ แล้วขอพระราชทานตั้งเมือง โปรดเกล้าฯ ให้ยกบ้านโคกพันลำขึ้นเป็นเมืองสหัสขันธ์ โดยการแยกออกจากเมืองกาฬสินธุ์เนื่องจากเมื่อ พ.ศ. 2409 ราชวงศ์ (เกษ) ได้เกิดความขัดแย้งกับพระยาชัยสุนทร (กิ่ง) เจ้าเมืองกาฬสินธุ์ จึงกราบบังคมทูลขอแยกเมืองไปตั้งอยู่บริเวณบ้านสระบัว ริมน้ำปาวฝั่งตะวันตก (เมืองกมลาไสย) และขอให้ตั้งเมืองสหัสขันธ์ ณ บ้านพันลำ พร้อมขอให้ท้าวแสนเป็นเจ้าเมืองสหัสขันธ์ ต่อมาเมื่อ พ.ศ. 2433 ได้แต่งตั้งท้าวแสนเป็นพระชาชนบาล เจ้าเมืองสหัสขันธ์ให้ขึ้นตรงต่อเมืองกมลาไสย

 วันที่ 14 เมษายน 2455 แยกมณฑลอิสาณออกเป็น 2 มณฑล ได้แก่ มณฑลอุบลราชธานี โดยให้มณฑลอุบลราชธานีมีเขตปกครองตลอดท้องที่ 3 จังหวัด คือ จังหวัดสุรินทร์ จังหวัดขุขันธ์ จังหวัดอุบลราชธานี กับมณฑลร้อยเอ็จ โดยให้มณฑลร้อยเอ็จมีเขตปกครองตลอดท้องที่ 3 จังหวัด คือ จังหวัดมหาสารคาม จังหวัดกาฬสินธุ์ จังหวัดร้อยเอ็จ และให้โอนเมืองสหัสขันธ์ ของมณฑลอิสาณ มาขึ้นการปกครองกับมณฑลร้อยเอ็จ ตั้งเป็นอำเภอสหัสขันธ์ จังหวัดกาฬสินธุ์
วันที่ 25 ธันวาคม 2464 ท้องที่มีฐานะเป็น "อำเภอสหัสขันธ์" จังหวัดกาฬสินธุ์ มณฑลร้อยเอ็จ มีเขตการปกครองตลอดท้องที่ ได้แก่ ตำบลโพน ตำบลมหาไชย ตำบลโคกเครือ ตำบลโนนศิลา และตำบลหมูม่น
วันที่ 1 มิถุนายน 2473 ตั้งตำบลท่าคันโท แยกออกจากตำบลโคกเครือ
วันที่ 21 กุมภาพันธ์ 2474 ยุบจังหวัดกาฬสินธุ์ รวมเข้ากับจังหวัดมหาสารคาม ทำให้ท้องที่อำเภอเมืองกาฬสินธุ์ อำเภอกมลาไสย อำเภอยางตลาด อำเภอสหัสขันธ์ และอำเภอกุฉินารายณ์ โอนไปขึ้นการปกครองกับจังหวัดมหาสารคาม
 วันที่ 31 พฤษภาคม 2479 เปลี่ยนแปลงเขตอำเภอสหัสขันธ์ และอำเภอยางตลาด โดยโอนพื้นที่หมู่ 15 บ้านพิมูล และพื้นที่หมู่ 17 บ้านคำใหญ่ (ในขณะนั้น) ของตำบลโคกเครือ อำเภอสหัสขันธ์ ไปขึ้นกับตำบลอิตื้อ อำเภอยางตลาด จังหวัดมหาสารคาม
วันที่ 17 เมษายน 2482 เปลี่ยนแปลงชื่อตำบลมหาไชย เป็น ตำบลแซงบาดาล และเปลี่ยนแปลงชื่อตำบลโคกเครือ เป็น ตำบลสหัสขันธ์
วันที่ 12 สิงหาคม 2490 แยกพื้นที่อำเภอกาฬสินธุ์ อำเภอกมลาไสย อำเภอยางตลาด อำเภอสหัสขันธ์ และอำเภอกุฉินารายณ์ จากจังหวัดมหาสารคาม มาตั้งเป็น จังหวัดกาฬสินธุ์ มีการปกครองทั้งหมด 5 อำเภอ
 วันที่ 6 มกราคม 2496 ตั้งตำบลสมเด็จ แยกออกจากตำบลหมูม่น ตั้งตำบลสำราญ แยกออกจากตำบลโนนศิลา และตำบลโพน ตั้งตำบลหนองบัว แยกออกจากตำบลสหัสขันธ์
 วันที่ 15 ตุลาคม 2499 จัดตั้งสุขาภิบาลโนนศิลา ในท้องที่บางส่วนของตำบลโนนศิลา
 วันที 23 ธันวาคม 2501 ตั้งตำบลทุ่งคลอง แยกออกจากตำบลสำราญ และตำบลโพน
 วันที่ 22 สิงหาคม 2504 จัดตั้งสุขาภิบาลสี่แยก ในท้องที่บางส่วนของตำบลสมเด็จ
 วันที่ 2 ตุลาคม 2505 แยกพื้นที่ตำบลท่าคันโท และตำบลสหัสขันธ์ จากอำเภอสหัสขันธ์ ไปตั้งเป็น กิ่งอำเภอท่าคันโท และให้ขึ้นการปกครองกับอำเภอสหัสขันธ์
 วันที่ 15 ธันวาคม 2505 ก่อสร้างเขื่อนลำปาว ในท้องที่อำเภอเมืองกาฬสินธุ์ อำเภอสหัสขันธ์ อำเภอยางตลาด อำเภอกมลาไสย กิ่งอำเภอท่าคันโท อำเภอสหัสขันธ์ จังหวัดกาฬสินธุ์ และอำเภอกุมภวาปี อำเภอหนองหาน จังหวัดอุดรธานี
 วันที่ 11 สิงหาคม 2507 แยกพื้นที่ตำบลสมเด็จ ตำบลหมูม่น และตำบลแซงบาดาล จากอำเภอสหัสขันธ์ ไปตั้งเป็น กิ่งอำเภอสมเด็จ และให้ขึ้นการปกครองกับอำเภอสหัสขันธ์
 วันที่ 30 มีนาคม 2508 ตั้งตำบลนามะเขือ แยกออกจากตำบลโนนศิลา และตำบลหมูม่น
 วันที่ 27 กรกฎาคม 2508 ยกฐานะกิ่งอำเภอท่าคันโท อำเภอสหัสขันธ์ เป็น อำเภอท่าคันโท
 วันที่ 5 มีนาคม 2511 จัดตั้งสุขาภิบาลโนนบุรี ในท้องที่บางส่วนของตำบลนามะเขือ และยุบสุขาภิบาลโนนศิลา เนื่องจากอยู่ในเขตน้ำท่วมตามโครงการชลประทานลำปาว ราษฎรไม่อาจตั้งบ้านเรือนอยู่ในเขตสุขาภิบาล
 วันที่ 25 กุมภาพันธ์ 2512 ยกฐานะกิ่งอำเภอสมเด็จ อำเภอสหัสขันธ์ เป็น อำเภอสมเด็จ
 วันที่ 26 สิงหาคม 2512 ตั้งตำบลภูสิงห์ แยกออกจากตำบลนามะเขือ
 วันที่ 28 กันยายน 2515 แยกพื้นที่ตำบลทุ่งคลอง ตำบลโพน และตำบลสำราญ จากอำเภอสหัสขันธ์ ไปตั้งเป็น กิ่งอำเภอคำม่วง และให้ขึ้นการปกครองกับอำเภอสหัสขันธ์
วันที่ 24 สิงหาคม 2516 จัดตั้งสภาตำบลหนองบัว สภาตำบลโนนศิลา สภาตำบลภูสิงห์ สภาตำบลสำราญ สภาตำบลนามะเขือ (เฉพาะนอกเขตสุขาภิบาลโนนบุรี) สภาตำบลโพน และสภาตำบลทุ่งคลอง ในท้องที่อำเภอสหัสขันธ์ จังหวัดกาฬสินธุ์
 วันที่ 17 มิถุนายน 2518 ตั้งตำบลสหัสขันธ์ แยกออกจากตำบลภูสิงห์ ตำบลนามะเขือ ตำบลโนนศิลา และจัดตั้งสภาตำบลสหัสขันธ์
 วันที่ 1 สิงหาคม 2518 โอนพื้นที่หมู่ 3 บ้านสะอาดนาทม และพื้นที่หมู่ 4 บ้านหนองสองห้อง (ในขณะนั้น) ของตำบลหนองบัว อำเภอสหัสขันธ์ ไปขึ้นกับตำบลลำปาว อำเภอเมืองกาฬสินธ์ และโอนพื้นที่ตำบลหนองบัว (เว้นแต่พื้นที่หมู่ 3 บ้านสะอาดนาทม) และพื้นที่หมู่ 4 บ้านหนองสองห้อง อำเภอสหัสขันธ์ ไปขึ้นกับกิ่งอำเภอหนองกุงศรี อำเภอท่าคันโท
 วันที่ 8 กันยายน 2519 ยกฐานะกิ่งอำเภอคำม่วง อำเภอสหัสขันธ์ เป็น อำเภอคำม่วง
 วันที่ 16 พฤศจิกายน 2519 ตั้งตำบลสำราญใต้ แยกออกจากตำบลสำราญ
 วันที่ 5 สิงหาคม 2523 ตั้งตำบลนิคม แยกออกจากตำบลภูสิงห์ และจัดตั้งสภาตำบลนิคม
 วันที่ 4 กรกฎาคม 2524 ตั้งตำบลโนนบุรี แยกออกจากตำบลภูสิงห์ ตั้งตำบลโนนแหลมทอง แยกออกจากตำบลโนนศิลา และตำบลนามะเขือ และจัดตั้งสภาตำบลโนนบุรี (เฉพาะนอกเขตสุขาภิบาลโนนบุรี) กับจัดตั้งสภาตำบลโนนแหลมทอง
 วันที่ 8 มิถุนายน 2525 ตั้งตำบลโนนน้ำเกลี้ยง แยกออกจากตำบลสหัสขันธ์ และจัดตั้งสภาตำบลโนนน้ำเกลี้ยง
วันที่ 25 ธันวาคม 2539  ยกฐานะสภาตำบลโนนศิลา สภาตำบลสหัสขันธ์ สภาตำบลโนนแหลมทอง และสภาตำบลนามะเขือ อำเภอสหัสขันธ์ จังหวัดกาฬสินธุ์ เป็นองค์การบริหารส่วนตำบลโนนศิลา องค์การบริหารส่วนตำบลสหัสขันธ์  องค์การบริหารส่วนตำบลโนนแหลมทอง และองค์การบริหารส่วนตำบลนามะเขือ ตามลำดับ
 วันที่ 25 พฤษภาคม 2542 ยกฐานะจากสุขาภิบาลโนนบุรี เป็นเทศบาลตำบลโนนบุรี ด้วยผลของกฎหมาย
วันที่ 15 ตุลาคม 2542 ยกฐานะสภาตำบลโนนน้ำเกลี้ยง สภาตำบลภูสิงห์ และสภาตำบลนิคม อำเภอสหัสขันธ์ จังหวัดกาฬสินธุ์ เป็นองค์การบริหารส่วนตำบลโนนน้ำเกลี้ยง องค์การบริหารส่วนตำบลภูสิงห์ และองค์การบริหารส่วนตำบลนิคม ตามลำดับ
วันที่ 6 กรกฎาคม 2547 ยุบสภาตำบลโนนบุรี รวมกับเทศบาลตำบลโนนบุรี
วันที่ 1 มีนาคม 2551 จัดตั้งองค์การบริหารส่วนตำบลโนนน้ำเกลี้ยง อำเภอสหัสขันธ์ ขึ้นเป็น เทศบาลตำบลโนนน้ำเกลี้ยง
วันที่ 11 มีนาคม 2551 จัดตั้งองค์การบริหารส่วนตำบลนิคม อำเภอสหัสขันธ์ ขึ้นเป็น เทศบาลตำบลนิคม
วันที่ 27 มีนาคม 2551 จัดตั้งองค์การบริหารส่วนตำบลภูสิงห์ อำเภอสหัสขันธ์ ขึ้นเป็น เทศบาลตำบลภูสิงห์
วันที่ 27 ตุลาคม 2552 จัดตั้งองค์การบริหารส่วนตำบลนามะเขือ อำเภอสหัสขันธ์ ขึ้นเป็น เทศบาลตำบลนามะเขือ และจัดตั้งองค์การบริหารส่วนตำบลโนนศิลา อำเภอสหัสขันธ์ ขึ้นเป็น เทศบาลตำบลโนนศิลา

 ที่ตั้งและอาณาเขต 
อำเภอสหัสขันธ์ มีอาณาเขตติดต่อกับเขตการปกครองข้างเคียงดังต่อไปนี้
 ทิศเหนือ ติดต่อกับอำเภอสามชัยและอำเภอคำม่วง
 ทิศตะวันออก ติดต่อกับอำเภอสมเด็จ
 ทิศใต้ ติดต่อกับอำเภอเมืองกาฬสินธุ์
 ทิศตะวันตก ติดต่อกับอำเภอหนองกุงศรี

 การแบ่งเขตการปกครอง 
 การปกครองส่วนภูมิภาค 
อำเภอสหัสขันธ์แบ่งพื้นที่การปกครองออกเป็น 8 ตำบล 85 หมู่บ้าน
1.ภูสิงห์(Phu Sing)9 หมู่บ้าน5.นิคม(Nikhom)7 หมู่บ้าน2.สหัสขันธ์(Sahatsakhan)13 หมู่บ้าน6.โนนแหลมทอง(Non Laem Thong)12 หมู่บ้าน3.นามะเขือ(Na Makhuea)12 หมู่บ้าน7.โนนบุรี(Non Buri)11 หมู่บ้าน4.โนนศิลา(Non Sila)13 หมู่บ้าน8.โนนน้ำเกลี้ยง(Non Nam Kliang)8 หมู่บ้าน

 การปกครองส่วนท้องถิ่น 
ท้องที่อำเภอสหัสขันธ์ประกอบด้วยองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น 8 แห่ง ได้แก่
 เทศบาลตำบลโนนบุรี ครอบคลุมพื้นที่ตำบลโนนบุรีทั้งตำบล (สุขาภิบาลโนนบุรีเดิม)
 เทศบาลตำบลภูสิงห์ ครอบคลุมพื้นที่ตำบลภูสิงห์ทั้งตำบล
 เทศบาลตำบลนิคม ครอบคลุมพื้นที่ตำบลนิคมทั้งตำบล
 เทศบาลตำบลโนนน้ำเกลี้ยง ครอบคลุมพื้นที่ตำบลโนนน้ำเกลี้ยงทั้งตำบล
 เทศบาลตำบลนามะเขือ ครอบคลุมพื้นที่ตำบลนามะเขือทั้งตำบล
 เทศบาลตำบลโนนศิลา ครอบคลุมพื้นที่ตำบลโนนศิลาทั้งตำบล
 องค์การบริหารส่วนตำบลสหัสขันธ์ ครอบคลุมพื้นที่ตำบลสหัสขันธ์ทั้งตำบล
 องค์การบริหารส่วนตำบลโนนแหลมทอง ครอบคลุมพื้นที่ตำบลโนนแหลมทองทั้งตำบล

 สถานที่สำคัญ 
 วัดพุทธนิมิต (ภูค่าว) ตั้งอยู่บ้านนาสีนวล ตำบลสหัสขันธ์ เป็นที่ประดิษฐานพระพุทธรูป ไสยาสน์ตะแคงซ้าย ไม่มีเกตุมาลา นอกจากนี้ภายในวัดยังมีโบสถ์ที่ประดับตกแต่งสวยงาม และวิหารที่ประดิษฐานพระพุทธรูปและพระเครื่องจำนวนมาก นอกจากนี้ภายในวัดยังมีอุโบสถไม้ที่วิจิตรงดงามโดยก่อสร้างจากไม้ขนาดใหญ่นำขึ้นมาจากใต้เขื่อนลำปาว หอพระเครื่องที่มีพระเครื่องประดับประดาตกแต่งไว้หลายแสนองค์  และพระมหาธาตุเจดีย์ที่ สร้างจากหินทรายเฉพาะยอดมหาธาตุเจดีย์มีมูลค่ากว่า 25 ล้านบาทมีทั้งทองคำ 30 กิโลกรัมและประดับตกแต่งด้วยเพชรนิลจินดา มากมาย  นอกจากนี้เป็นที่ประดิษฐานของพระบรมสารีริกธาตุของพระสัมมาสัมพุทธเจ้าจากประเทศเนปาล

 อ้างอิง 

สหัสขันธ์