พระอุบาลีคุณูปมาจารย์

พระอุบาลีคุณูปมาจารย์ เป็นสมณศักดิ์ของพระราชาคณะเจ้าคณะรอง ชั้นหิรัญบัฏ ตั้งชื่อตามพระอุบาลี พระอรหันต์สาวกของพระโคตมพุทธเจ้า

 ประวัติ 
ในสมัยกรุงศรีอยุธยา "พระอุบาฬี" เป็นสมณศักดิ์พระราชาคณะฝ่ายอรัญวาสี อยู่วัดกุฏิ์ ถึงรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช ทรงเห็นว่านามพ้องกับพระอรหันตสาวก จึงเปลี่ยนราชทินนามเป็น "พระวินัยรักขิต" ต่อมาพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงเปลี่ยนนามอีกเป็น "พระอุบาฬีคุณูปมาจารย์" พระราชทานสำหรับพระราชาคณะเจ้าคณะอรัญวาสี (เสมอชั้นธรรมพิเศษ) โดยเลื่อนพระธรรมเจดีย์ (ปาน) เจ้าอาวาสวัดพระเชตุพนฯ ขึ้นรับราชทินนามนี้เป็นรูปแรกวิเชียร อากาศฤกษ์ และ สุนทร สุภูตะโยธิน, ประวัติ สมณศักดิ์ และ พัดยศ, กรุงเทพฯ: โรงพิมพ์ศรีอนันต์, 2528, หน้า 38 

ถึงปี พ.ศ. 2482 พระธรรมปิฎก (เผื่อน ติสฺสทตฺโต) ได้เลื่อนสมณศักดิ์เป็นพระอุบาลีคุณูปมาจารย์ เจ้าคณะรองฝ่ายอรัญวาสี ชั้นหิรัญบัฏ เป็นรูปแรก

ฐานานุกรม
สมัยเป็นสมณศักดิ์เจ้าคณะรองอรัญวาสี (เสมอชั้นธรรมพิเศษ) พระอุบาลีคุณูปมาจารย์มีฐานานุศักดิ์ตั้งฐานานุกรมได้ 6 รูป ดังนี้
 พระครูปลัดนิพัทธโพธิพงศ์

 พระครูวินัยธร
 พระครูสังฆรักษ์
 พระครูใบฎีกา

 พระครูธรรมธร
 พระครูสมุห์

เมื่อเลื่อนเป็นเจ้าคณะรองชั้นหิรัญบัฏ มีฐานานุศักดิ์ตั้งฐานานุกรมได้ 8 รูป ดังนี้พระบรมราชโองการ ประกาศสถาปนาสมณศักดิ์ (http://www.ratchakitcha.soc.go.th/DATA/PDF/2552/B/012/1.PDF) ราชกิจจานุเบกษา เล่ม ๑๒๖, ตอนที่ ๑๒ ข, ๑ กันยายน ๒๕๕๒, หน้า ๓-๕
 พระครูปลัดสุวัฒนจริยคุณ ไพบูลศาสนภารธุราทร บวรสังฆานุนายก

 พระครูวินัยธร
 พระครูพิศาลสรกิจ พระครูคู่สวด
 พระครูสังฆบริรักษ์
 พระครูใบฎีกา

 พระครูธรรมธร
 พระครูพิศิษฏ์สรการ พระครูคู่สวด
 พระครูสมุห์

 รายนาม 
นับตั้งแต่การสถาปนาสมณศักดิ์ พระอุบาลีคุณูปมาจารย์ ในสมัยกรุงรัตนโกสินทร์ มีพระสงฆ์ที่ได้รับพระราชทานสมณศักดิ์ดังกล่าวจำนวนทั้งสิ้น 15 รูป โดยแบ่งเป็นพระสงฆ์ในสังกัดคณะสงฆ์มหานิกาย 12 รูป และเป็นพระสงฆ์ในสังกัดคณะสงฆ์ธรรมยุติกนิกาย 3 รูป
 ลำดับที่  รายนาม  วัด  ดำรงสมณศักดิ์ สังกัดคณะสงฆ์ 1  พระอุบาฬีคุณูปมาจารย์ (ปาน)  วัดพระเชตุพนวิมลมังคลารามราชวรมหาวิหาร กรุงเทพมหานคร  พ.ศ. 2443–2447  มหานิกาย 2  พระอุบาฬีคุณูปมาจารย์ (เปีย จนฺทสิริ)  วัดกัลยาณมิตรวรมหาวิหาร กรุงเทพมหานคร  พ.ศ. 2448–2464  3  พระอุบาฬีคุณูปมาจารย์ (เข้ม ธมฺมสโร)  วัดพระเชตุพนวิมลมังคลารามราชวรมหาวิหาร กรุงเทพมหานคร  พ.ศ. 2464–2466   4  พระอุบาลีคุณูปมาจารย์ (แย้ม อุปวิกาโส)  วัดราชประดิษฐสถิตมหาสีมารามราชวรวิหาร กรุงเทพมหานคร  พ.ศ. 2466–2468  ธรรมยุติกนิกาย 5  พระอุบาลีคุณูปมาจารย์ (จันทร์ สิริจนฺโท)  วัดบรมนิวาสราชวรวิหาร กรุงเทพมหานคร  พ.ศ. 2468–2475  6  พระอุบาลีคุณูปมาจารย์ (นาค สุมนนาโค)  วัดอรุณราชวรารามราชวรมหาวิหาร กรุงเทพมหานคร  พ.ศ. 2476–2482  มหานิกาย 7  พระอุบาลีคุณูปมาจารย์ (เผื่อน ติสฺสทตฺโต)  วัดพระเชตุพนวิมลมังคลารามราชวรมหาวิหาร กรุงเทพมหานคร  พ.ศ. 2482–2488  8  พระอุบาลีคุณูปมาจารย์ (โสม ฉนฺโน)  วัดสุทัศนเทพวรารามราชวรมหาวิหาร กรุงเทพมหานคร  พ.ศ. 2490–2500  9  พระอุบาลีคุณูปมาจารย์ (วาสน์ วาสโน)  วัดราชบพิธสถิตมหาสีมารามราชวรวิหาร กรุงเทพมหานคร  พ.ศ. 2500–2506  ธรรมยุติกนิกาย 10  พระอุบาลีคุณูปมาจารย์ (ธีร์ ปุณฺณโก)  วัดจักรวรรดิราชาวาสวรมหาวิหาร กรุงเทพมหานคร  พ.ศ. 2506–2515  มหานิกาย 11  พระอุบาลีคุณูปมาจารย์ (ฟู อตฺตสิโว)  วัดพระสิงห์วรมหาวิหาร จังหวัดเชียงใหม่  พ.ศ. 2515–2516  12  พระอุบาลีคุณูปมาจารย์ (กมล กมโล)  วัดพระเชตุพนวิมลมังคลารามราชวรมหาวิหาร กรุงเทพมหานคร  พ.ศ. 2516–2520  13  พระอุบาลีคุณูปมาจารย์ (พุฒ สุวฑฺฒโน)  วัดสุวรรณารามราชวรวิหาร กรุงเทพมหานคร  พ.ศ. 2521–2539  14  พระอุบาลีคุณูปมาจารย์ (ปัญญา อินฺทปญฺโญ)  วัดไร่ขิง จังหวัดนครปฐม  พ.ศ. 2539–2551  15  พระอุบาลีคุณูปมาจารย์ (ปวง  ธมฺมปญฺโญ)  วัดศรีโคมคำ จังหวัดพะเยา  พ.ศ. 2551–2562 

 อ้างอิง