พระยาศรีสหเทพ (ทองเพ็ง)

พระยาศรีสหเทพ (พ.ศ. 2335–2388) มีนามเดิมว่า ทองเพ็ง หรือ เพ็ง เป็นต้นสกุล ศรีเพ็ญ สกุลชาวมอญตั้งแต่สมัยกรุงศรีอยุธยา อดีตปลัดพระธรรมนูญ และปลัดบาญชีกรมมหาดไทยในสมัยพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย อดีตขุนคลังคู่พระบารมีในพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว และเป็นบุคคลที่ได้รับสมัญญาจากพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวว่าเป็น ขุนคลังแก้ว

 ประวัติ 

พระยาศรีสหเทพ นามเดิม ทองเพ็ง หรือ เพ็งศรีภูริปรีชา (กมล สาลักษณ), พระยา. (2463). นิพนธของพระยาศรีภูริปรีชา. พระนคร: โรงพิมพ์ไท. ไม่ปรากฏเลขหน้า. "ที่เรือนมารดาในบ้านพระศรีสหเทพ (เพ็ง) ซึ่งตั้งอยู่ติดกับสี่แยกถนนเจริญกรุงแลถนนเฟื่องนคร จึงเรียกว่าสี่กั๊กพระยาศรีมาจนทุกวันนี้" เกิดเมื่อวันพฤหัสบดี ขึ้น ๑๑ ค่ำเดือน ๙ ปีฉลูเบญจศก จุลศักราช ๑๑๕๕ ตรงกับปี พ.ศ. 2335 บิดาชื่อ นายชำนาญ (ทองขวัญ) สืบเชื้อสายลงมาจากพระยาจ่าแสนยากร (จรูญ) เจ้ากรมมหาดไทยฝ่ายเหนือ ฝ่ายพระราชวังบวรสถานมงคล (วังหน้า) รัชกาลสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวบรมโกศสุจริตลักษณ์ ดีผดุง, วิจิตร เกิดวิสิษฐ์, อรรถจินดา ดีผดุง และ อุเอ็ด คชเสนี. (2538). มอญ: บทบาทด้านสังคม วัฒนธรรม ความเป็นมา และความเปลี่ยนแปลงในรอบ 200 ปี ของกรุงรัตนโกสินทร์. นครปฐม: สถาบันวิจัยภาษาและวัฒนธรรมเพื่อพัฒนาชนบท มหาวิทยาลัยมหิดล. น. 49. ก.ศ.ร. กุหลาบ. (2449). ต้นวงศ์ตระกูลพะญาศรีสหเทพชื่อทองเพ็ง. พระนคร: สยามประเภท. น. 3 (โฏ). ขุนนางเชื้อสายมอญซึ่งเป็นบิดาของหลวงรักษ์เสนา (จำรัส) มารดาชื่อ ทองขอน สืบเชื้อสายลงมาจากพระยานครอินทร์ (สมิงนรเดชะ หรือมะซอน) มีพี่น้อง 2 คนชื่อ ทองพิมพ์ เป็นพี่สาว และ เทด เป็นน้องสาว

พระยาศรีสหเทพ (ทองเพ็ง) จึงเป็นหลานปู่ในหลวงรักษ์เสนา (จำรัส) ซึ่งเป็นน้องชายต่างมารดาของ เจ้าพระยามหาเสนา ต้นสกุลบุนนาค และหลานตาของเจ้าพระยารามจตุรงค์ หรือพระยารามัญวงษ์ (รามัญวงศ์) พระยาศรีสหเทพ (ทองเพ็ง) จึงมีเชื้อสายแขกเปอร์เซียทางบิดา และมีเชื้อสายมอญทางมารดา

พระยาศรีสหเทพ (ทองเพ็ง) เป็นต้นสกุล ศรีเพ็ญ เป็นขุนคลังแก้วในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 3 มีบทบาทสำคัญในการทำสัมปทานไม้สักขอน สร้างรายได้เข้าคลังหลวงมากมายมหาศาล 

ในสมัยพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว พระยาศรีสหเทพ (ทองเพ็ง) ศรีเพ็ญ ผู้นำชาวมอญ ซึ่งตั้งบ้านเรื่อนอยู่บริเวณสี่แยกพระยาศรี ที่ชาวบ้านเรียกว่า  ‘สี่กั๊กพระยาศรี’จุลลดา ภักดีภูมินทร์, ที่มาของชื่อ สี่กั๊กพระยาศรี  บทความ-สารคดี, ฉบับที่ 2617 ปีที่  51 ประจำวันอังคารที่  14 ธันวาคม  2547  ได้รวบรวมแรงงานชาวมอญก่อสร้างสะพานข้ามคลองคูเมืองเดิม และอยู่ในละแวกเดียวกัน จึงเรียกสะพานดังกล่าวว่า  ‘สะพานมอญ’

พระยาศรีสหเทพ (ทองเพ็ง) ถึงแก่อนิจกรรมด้วยโรคชราภาพ เวลา 11.30 น. เมื่อวันอังคารแรม ๑๔ ค่ำเดือน ๖ ปีมะเส็งสัปตศก จุลศักราช ๑๒๐๗ ตรงกับปี พ.ศ. 2388 สิริรวมอายุได้ 53 ปี พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวโปรดเกล้าฯ พระราชทานเครื่องศพเป็นเกียรติยศสุจริตลักษณ์ ดีผดุง, วิจิตร เกิดวิศิษฐ์, อรรถจินดา ดีผดุง และสุเอ็ด คชเสนี. (2526, สิงหาคม). "สกุลศรีเพ็ญ: พระศรีสหเทพ (ทองเพ็ง)", รายงานผลการวิจัย เรื่อง บทบาทในด้านสังคม วัฒนธรรม และการเมืองของชนกลุ่มน้อยในกรุงรัตนโกสินทร์ ความเป็นมาและความเปลี่ยนแปลงในรอบ 200 ปี : มอญ [Social, Cultural and Political Roles of the Minority Group in Ratanakosin, History and their Changes in 200 years:The Mon]. (โครงการทุนวิจัยรัชดาภิเษกสมโภช จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย). กรุงเทพฯ: ฝ่ายวิจัย สถาบันไทยศึกษา จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย. หน้า 65–66. อาทิ ทองคำปิดหน้าศพ ซองทองคำมีธูปเทียนดอกไม้ให้ถือศพ ตลอมพอกพันโหมดเทศมีเกี้ยวทองคำสรวมศีรษะศพ เสื้อครุยสำรดทองและผ้าสองปักลายนุ่งศพ ผ้าส่านเทศสีขาวห่อศพ โกศไม้สิบสองลายกุดั่นบั้นด้วยกากรักปิดทองคำปลิว ชั้นแว่นฟ้ารองโกศสองชั้น ฉัตรเบญจาตีพิมพ์ 5 ชั้น 4 คัน ฉัตรกำมะลอ 3 ชั้น 4 คัน ตั้งลอมโกศ มีเครื่องประโคมแตรงอน  แตรฝรั่ง จ่าปี่ จ่ากลอง กลองชะนะเขียว 12 คู่ ผ้าไตร 30 ผืน ผ้าไตรขาวเทศ 50 พับ เงินตราปราสาท 500 เฟื้อง พระราชทานพระสงฆ์สวดพระอภิธรรม และพระราชทานเครื่องศพเสมอด้วยเกียรติยศเจ้าพระยาเสนาบดี

 บรรดาศักดิ์ 
 หมื่นพิพิธอักษร (ทองเพ็ง)
 หลวงศรีเสนา (ทองเพ็ง)
 พระศรีสหเทพ (ทองเพ็ง)ก.ศ.ร. กุหลาบ. (2449). ต้นวงศ์ตระกูลพะญาศรีสหเทพชื่อทองเพ็ง. พระนคร: ม.ป.ท. 454 หน้า.
 พระยาศรีสหเทพ (ทองเพ็ง)
 พระยาเพ็ชรพิไชย (ทองเพ็ง) ศักดินา 5000

 ตำแหน่งราชการ 
 เสมียน
 ปลัดพระธรรมนูญ กรมมหาดไทย ฝ่ายพระบรมมหาราชวัง
 ปลัดบาญชี กรมมหาดไทย
 จางวางกรมล้อมพระราชวัง
 รั้งตำแหนงสมุหนายก (ชั่วคราว) กรมมหาดไทย รัชกาลที่ 3
 เสนาบดีกรมเกษตราธิการ (กรมนา) รัชกาลที่ 3

 อธิบดีกรมช่างทอง

 อธิบดีกรมช่างสิบหมู่
 อธิบดีกรมช่างสนะ
 ผู้ตรวจตราการสวนกาแฟหลวง
 ที่ปรึกษาราชการแผ่นดินของเสนาบดี

 เครื่องยศขุนนาง 
พระยาศรีสหเทพ (ทองเพ็ง) ได้รับพระราชทานเครื่องยศขุนนาง ดังนี้
 พานหมากหลังเจียดเลียมไม้สิบสองทองคำ

 ถาดหมาก
 คนโทน้ำมีพานรองทองคำ
 กระโถนบ้วนน้ำหมากทองคำ
 โต๊ะเงินคาวหวานคู๋ ๑
 แคร่คานหาม

 ต้นสกุลศรีเพ็ญ 
นามสกุล ศรีเพ็ญ เขียนเป็นอักษรโรมันว่า Sribenya เป็นนามสกุลพระราชทานสมัยรัชกาลที่ 6 ลำดับที่ 740 ใน สมุดทะเบียฬนามสกุลพระราชทาน พระราชทานนามสกุลแก่พระยานิกรกิติการ (กั้ก) ผู้ว่าราชการเมืองแพร่ สกุลพระยาศรีสหเทพ (ทองเพ็ง) เมื่อวันที่ 17 กรกฎาคม พ.ศ. 2456 และประกาศลงในราชกิจจานุเบกษาเรื่อง ประกาศพระราชทานนามสกุล ครั้งที่ ๙ วันที่ 28 ธันวาคม พ.ศ. 2456ประกาศพระราชทานนามสกุล ครั้งที่ ๙. (2456, 28 ธันวาคม). ราชกิจจานุเบกษา. เล่ม 30. หน้า 2,094.

 มรดก 
 ถนนศรีเพ็ญ จังหวัดสระแก้ว ของพลเอกศัลย์ ศรีเพ็ญ อดีตรอง ผบ.ทบ.ถนนศรีเพ็ญและตระกูลศรีเพ็ญ. (2554, 9 กุมภาพันธ์). คมชัดลึก. สืบค้นเมื่อ 26 สิงหาคม 2567.

 อ้างอิง 
 เชิงอรรถ

 หนังสืออ่านเพิ่ม 
ก.ศ.ร. กุหลาบ (2449), หอสมุดแห่งชาติ กรมศิลปากร (เผยแพร่, 2508). ต้นวงศ์ตระกูลพะญาศรีสหเทพชื่อทองเพ็ง.  พระนคร: สยามประเภท. 454 หน้า.

หมวดหมู่:บรรดาศักดิ์ชั้นพระยา
หมวดหมู่:ชาวไทยเชื้อสายเปอร์เซีย
หมวดหมู่:ชาวไทยเชื้อสายมอญ
หมวดหมู่:บุคคลจากเขตพระนคร