อำเภอวัฒนานคร

วัฒนานคร เป็นอำเภอในจังหวัดสระแก้ว พื้นที่อยู่ในเส้นทางรถไฟสายอรัญประเทศ ซึ่งเป็นที่ตั้งของสถานีรถไฟวัฒนานคร เป็นพื้นที่ประวัติศาสตร์สำคัญทั้งมีปราสาทบ้านน้อยห้วยพะใย ปราสาทหนองบอน ปราสาทแซร์ออ และเป็นที่ตั้งของเขื่อนพระปรง
 ที่ตั้งและอาณาเขต 
อำเภอวัฒนานคร มีอาณาเขตติดต่อกับเขตการปกครองข้างเคียงดังต่อไปนี้
 ทิศเหนือ ติดต่อกับอำเภอครบุรี อำเภอเสิงสาง (จังหวัดนครราชสีมา) และอำเภอโนนดินแดง (จังหวัดบุรีรัมย์)
 ทิศตะวันออก ติดต่อกับอำเภอตาพระยา อำเภอโคกสูง และอำเภออรัญประเทศ
 ทิศใต้ ติดต่อกับอำเภอคลองหาดและอำเภอเขาฉกรรจ์
 ทิศตะวันตก ติดต่อกับอำเภอเมืองสระแก้ว
 ประวัติ 
วัฒนานคร เคยมีฐานะเป็นเมืองเมืองหนึ่ง ตั้งอยู่บริเวณชายแดนด้านตะวันออกของประเทศ มีอาณาเขตติดต่อกับประเทศกัมพูชา มีเจ้าเมืองปลัดเมือง ยกกระบัตรเมือง รับผิดชอบดูแลมาแต่ก่อน จนกระทั่งปี พ.ศ. 2435 (ร.ศ. 111) พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงโปรดเกล้าให้ทำการปฏิรูปการปกครองแผ่นดินครั้งใหญ่ โดยยกเลิกการปกครองแบบจตุสดมภ์ และจัดระเบียบบริหารราชการแผ่นดินใหม่ ตามเยี่ยงอย่างตะวันตก ตั้งกระทรวง ให้มีเสนาบดีรับผิดชอบอย่างเป็นสัดส่วน การจัดการปกครองหัวเมืองก็ได้โปรดเกล้าให้ตั้ง มณฑล จังหวัด อำเภอ ตำบล หมู่บ้านขึ้น ซึ่งเป็นรากฐานในการบริหารการปกครองแผ่นดินตราบเท่าทุกวันนี้ และคงทรงพิจารณาเห็นว่าเมืองวัฒนานคร ในขณะนั้นเป็นเมืองขนาดเล็กที่มีผู้คนอาศัยอยู่ไม่มากนัก จึงโปรดเกล้าให้ยุบเมืองวัฒนานครเป็นอำเภอวัฒนานครใน พ.ศ. 2437

ในขณะที่ยุบเมืองวัฒนานครลงมาเป็นอำเภอวัฒนานครนั้น เจ้าเมืองวัฒนานคร คนสุดท้ายมีบรรดาศักดิ์เป็นที่พระบริบูรณ์เสบียง ปลัดเมืองมีบรรดาศักดิ์เป็นหลวงลำเลียงนิกร และยกกระบัตรเมืองมีบรรดาศักดิ์เป็นที่หลวงกรโภชนา ในปี พ.ศ. 2449 ได้มีการยุบอำเภออรัญประเทศลงเป็นกิ่งอำเภอ และให้ขึ้นการปกครองกับอำเภอวัฒนานคร แต่ต่อมาประชากรของอำเภอวัฒนานครลดลง จึงถูกลดฐานะจากอำเภอวัฒนานครเป็นกิ่งอำเภอ ขึ้นการปกครองกับอำเภออรัญประเทศ ในปี พ.ศ. 2456 และยกฐานะเป็นอำเภออีกครั้งในปี พ.ศ. 2499 ขึ้นกับจังหวัดปราจีนบุรี จนถึงปี พ.ศ. 2536 ทางราชการได้แบ่งแยกบางส่วนของจังหวัดปราจีนบุรี ได้แก่ อำเภอสระแก้ว อำเภอคลองหาด อำเภอตาพระยา อำเภอวังน้ำเย็น อำเภอวัฒนานคร และอำเภออรัญประเทศ จังหวัดปราจีนบุรี มาตั้งเป็น จังหวัดสระแก้ว พระราชบัญญัติตั้งจังหวัดสระแก้ว พ.ศ. ๒๕๓๖ จนปัจจุบัน

 วันที่ 2 พฤศจิกายน 2456 ย้ายที่ว่าการอำเภอวัฒนา ไปตั้งที่ที่ว่าการกิ่งอำเภออรัญ และเปลี่ยนนามอำเภอว่า อำเภออรัญประเทศ และย้ายที่ว่าการกิ่งอำเภออรัญ มาตั้งที่ที่ว่าการอำเภอวัฒนาเก่า และจัดตั้งเป็น กิ่งอำเภอวัฒนาแจ้งความกระทรวงมหาดไทย เรื่อง ย้ายที่ว่าการอำเภอ และกำหนดให้ขึ้นการปกครองกับอำเภออรัญประเทศ
วันที่ 3 เมษายน 2494 โอนพื้นที่ตำบลหันทราย กิ่งอำเภอวัฒนานคร ไปขึ้นกับ อำเภออรัญประเทศประกาศกระทรวงมหาดไทย เรื่อง เปลี่ยนแปลงเขตตำบลในท้องที่กิ่งอำเภอวัฒนานครกับอำเภออรัญประเทศ จังหวัดปราจีนบุรี
วันที่ 5 มิถุนายน 2499 ยกฐานะจากกิ่งอำเภอวัฒนานคร อำเภออรัญประเทศ เป็น อำเภอวัฒนานคร พระราชกฤษฎีกาจัดตั้งอำเภอนาทวี อำเภอสะบ้าย้อย อำเภอคำชะอี อำเภอย่านตาขาว อำเภอวัดโบสถ์ อำเภอหนองบัว อำเภอวัฒนานคร อำเภอแสวงหา อำเภอท่าชนะ อำเภอพระพุทธบาท อำเภอโนนสัง อำเภอบำเหน็จณรงค์ อำเภอคอนสวรรค์ อำเภอบ้านโฮ่ง อำเภอคีรีมาศ อำเภอชนแดน อำเภอแม่แจ่ม อำเภอไทรน้อย และอำเภอบ้านแพง พ.ศ. ๒๔๙๙
วันที่ 7 มกราคม 2500 จัดตั้งสุขาภิบาลวัฒนานคร ในท้องที่บางส่วนของตำบลวัฒนานครประกาศกระทรวงมหาดไทย เรื่อง จัดตั้งสุขาภิบาลวัฒนานคร อำเภอวัฒนานคร จังหวัดปราจีนบุรี
วันที่ 7 กันยายน 2514 ตั้งตำบลหนองแวง แยกออกจากตำบลโนนหมากเค็งประกาศกระทรวงมหาดไทย เรื่อง ตั้งและเปลี่ยนแปลงเขตตำบลในท้องที่อำเภอวัฒนานคร จังหวัดปราจีนบุรี
วันที่ 1 ตุลาคม 2516 ตั้งตำบลท่าเกวียน แยกออกจากตำบลวัฒนานครประกาศกระทรวงมหาดไทย เรื่อง ตั้งและเปลี่ยนแปลงเขตตำบลในท้องที่อำเภอวัฒนานคร จังหวัดปราจีนบุรี
วันที่ 25 กรกฎาคม 2521 ตั้งตำบลซับมะกรูด แยกออกจากตำบลท่าเกวียนประกาศกระทรวงมหาดไทย เรื่อง ตั้งและเปลี่ยนแปลงเขตตำบลในท้องที่อำเภออรัญประเทศและอำเภอวัฒนานคร จังหวัดปราจีนบุรี
วันที่ 20 พฤศจิกายน 2522 ตั้งตำบลไทยอุดม แยกออกจากตำบลท่าเกวียนประกาศกระทรวงมหาดไทย เรื่อง ตั้งและเปลี่ยนแปลงเขตตำบลในท้องที่อำเภอวัฒนานคร จังหวัดปราจีนบุรี
วันที่ 19 สิงหาคม 2523 ตั้งตำบลไทรเดี่ยว แยกออกจากตำบลท่าเกวียนประกาศกระทรวงมหาดไทย เรื่อง ตั้งและเปลี่ยนแปลงเขตตำบลในท้องที่อำเภอวัฒนานคร จังหวัดปราจีนบุรี
วันที่ 29 มิถุนายน 2525 ตั้งตำบลคลองหาด แยกออกจากตำบลซับมะกรูดประกาศกระทรวงมหาดไทย เรื่อง ตั้งและเปลี่ยนแปลงเขตตำบลในท้องที่อำเภอวัฒนานคร อำเภอศรีมหาโพธิ จังหวัดปราจีนบุรี
วันที่ 4 ตุลาคม 2526 ตั้งตำบลแซร์ออ แยกออกจากตำบลช่องกุ่มประกาศกระทรวงมหาดไทย เรื่อง ตั้งและเปลี่ยนแปลงเขตตำบลในท้องที่อำเภอวัฒนานคร จังหวัดปราจีนบุรี
วันที่ 29 มกราคม 2528 แยกพื้นที่ตำบลคลองหาด ตำบลไทยอุดม ตำบลซับมะกรูด และตำบลไทรเดี่ยว อำเภอวัฒนานคร มาตั้งเป็น กิ่งอำเภอคลองหาด ขึ้นกับอำเภอวัฒนานคร ประกาศกระทรวงมหาดไทย เรื่อง แบ่งเขตท้องที่อำเภอวัฒนานคร จังหวัดปราจีนบุรี
วันที่ 31 กรกฎาคม 2530 ตั้งตำบลหนองหมากฝ้าย แยกออกจากตำบลหนองน้ำใสประกาศกระทรวงมหาดไทย เรื่อง ตั้งและเปลี่ยนแปลงเขตตำบลในท้องที่อำเภอวัฒนานครและอำเภออรัญประเทศ จังหวัดปราจีนบุรี
วันที่ 21 ตุลาคม 2531 ตั้งตำบลหนองตะเคียนบอน แยกออกจากตำบลโนนหมากเค็ง ตั้งตำบลเบญจขร แยกออกจากตำบลซับมะกรูด ตั้งตำบลคลองไก่เถื่อน แยกออกจากตำบลไทยอุดมประกาศกระทรวงมหาดไทย เรื่อง ตั้งและเปลี่ยนแปลงเขตตำบลในท้องที่อำเภอวัฒนานคร และกิ่งอำเภอคลองหาด จังหวัดปราจีนบุรี
วันที่ 21 พฤษภาคม 2533 ยกฐานะจากกิ่งอำเภอคลองหาด อำเภอวัฒนานคร เป็น อำเภอคลองหาด พระราชกฤษฎีกาตั้งอำเภอห้วยผึ้ง อำเภอวังวิเศษ อำเภอคลองหาด อำเภอป่าบอน อำเภอหนองหญ้าปล้อง อำเภอวังโป่ง อำเภอควนเนียง อำเภอหนองหญ้าไซ อำเภอหนองนาเดิม อำเภอทุ่งฝน อำเภอสร้างคอม และอำเภอทองแสนขัน พ.ศ. ๒๕๓๓
วันที่ 22 ตุลาคม 2534 ตั้งตำบลห้วยโจด แยกออกจากตำบลวัฒนานคร ตำบลโนนหมากเค็ง ตำบลท่าเกวียนประกาศกระทรวงมหาดไทย เรื่อง ตั้งและกำหนดเขตตำบลในท้องที่อำเภอวัฒนานคร จังหวัดปราจีนบุรี
วันที่ 2 กันยายน 2536 แยกพื้นที่อำเภอสระแก้ว อำเภอคลองหาด อำเภอตาพระยา อำเภอวังน้ำเย็น อำเภอวัฒนานคร และอำเภออรัญประเทศ จังหวัดปราจีนบุรี มาตั้งเป็น จังหวัดสระแก้ว
วันที่ 25 พฤษภาคม 2542 ยกฐานะจากสุขาภิบาลวัฒนานคร เป็นเทศบาลตำบลวัฒนานคร

 การแบ่งเขตการปกครอง 
 การปกครองส่วนภูมิภาค 
อำเภอวัฒนานครแบ่งพื้นที่การปกครองออกเป็น 11 ตำบล 115 หมู่บ้าน
ลำดับอักษรไทยอักษรโรมันจำนวนประชากร(ธันวาคม 2565)1.วัฒนานครWatthana Nakhon2.ท่าเกวียนTha Kwian3.ผักขะPhak Kha4.โนนหมากเค็งNon Mak Kheng5.หนองน้ำใสNong Nam Sai6.ช่องกุ่มChong Kum7.หนองแวงNong Waeng8.แซร์ออSae-o9.หนองหมากฝ้ายNong Mak Fai10.หนองตะเคียนบอนNong Takhian Bon11.ห้วยโจดHuai Chot

 การปกครองส่วนท้องถิ่น 
ท้องที่อำเภอวัฒนานครประกอบด้วยองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น 12 แห่ง ได้แก่
 เทศบาลตำบลวัฒนานคร ครอบคลุมพื้นที่บางส่วนของตำบลวัฒนานคร
 เทศบาลตำบลแซร์ออ ครอบคลุมพื้นที่ตำบลแซร์ออทั้งตำบล
 องค์การบริหารส่วนตำบลวัฒนานคร ครอบคลุมพื้นที่ตำบลวัฒนานคร (นอกเขตเทศบาลตำบลวัฒนานคร)
 องค์การบริหารส่วนตำบลท่าเกวียน ครอบคลุมพื้นที่ตำบลท่าเกวียนทั้งตำบล
 องค์การบริหารส่วนตำบลผักขะ ครอบคลุมพื้นที่ตำบลผักขะทั้งตำบล
 องค์การบริหารส่วนตำบลโนนหมากเค็ง ครอบคลุมพื้นที่ตำบลโนนหมากเค็งทั้งตำบล
 องค์การบริหารส่วนตำบลหนองน้ำใส ครอบคลุมพื้นที่ตำบลหนองน้ำใสทั้งตำบล
 องค์การบริหารส่วนตำบลช่องกุ่ม ครอบคลุมพื้นที่ตำบลช่องกุ่มทั้งตำบล
 องค์การบริหารส่วนตำบลหนองแวง ครอบคลุมพื้นที่ตำบลหนองแวงทั้งตำบล
 องค์การบริหารส่วนตำบลหนองหมากฝ้าย ครอบคลุมพื้นที่ตำบลหนองหมากฝ้ายทั้งตำบล
 องค์การบริหารส่วนตำบลหนองตะเคียนบอน ครอบคลุมพื้นที่ตำบลหนองตะเคียนบอนทั้งตำบล
 องค์การบริหารส่วนตำบลห้วยโจด ครอบคลุมพื้นที่ตำบลห้วยโจดทั้งตำบล

 อ้างอิง 

 แหล่งข้อมูลอื่น 
 เว็บไซต์วิทยาลัยโพธิวิชชาลัย มหาวิทยาลัยศรีนครินทรวิโรฒ

วัฒนานคร