ภาษาตาลิซ

ภาษาตาลิซ (زبان تالشی, Tolışə Zıvon, Tолышә зывон)Pirejko, L. A., 1976. Talyšsko-russkij slovar (Talyshi-Russian Dictionary), Moscow. เป็นภาษากลุ่มอิหร่านตะวันตกเฉียงเหนือที่ใช้พูดในจังหวัดกีลอนและจังหวัดแอร์แดบีลของประเทศอิหร่าน กับภูมิภาคทางตอนใต้ของประเทศอาเซอร์ไบจาน ภาษาตาลิชมีความใกล้ชิดกับภาษาตอตี ภาษาตาลิชมีหลายสำเนียง ส่วนใหญ่แบ่งออกเป็น 3 กลุ่มใหญ่: ตอนเหนือ (ในอาเซอร์ไบจานและอิหร่าน), ตอนกลาง (อิหร่าน) และตอนใต้ (อิหร่าน) ผู้พูดภาษาตาลิชสามารถเข้าใจภาษาเปอร์เซียได้ส่วนหนึ่ง แผนที่โลกว่าด้วยภาษาใกล้สูญของยูเนสโกจัดให้ภาษาตาลิชเป็นภาษาที่มีภาวะเสี่ยงใกล้สูญ

บริเวณที่เป็นแหล่งกำเนิดของภาษาตาลิซอยู่ทางด้านเหนือของจังหวัดกีลอนและจังหวัดแอร์แดบีลในอิหร่านและทางใต้ของมาซิลลี เลนโกราย เลริกและและอัสตาราในสาธารณรัฐอาเซอร์ไบจาน ภาษาตาลิซอยู่ในภาษากลุ่มอิหร่านตะวันตกเฉียงเหนือ ในทางประวัติศาสตร์ อาจติดตามย้อนไปได้จากยุคอิหร่านตอนกลางไปจนถึงยุคเมเดสในสมัยโบราณ ชาวตาลิซเรียกตนเองและภาษาของตนว่าโตลลิซซึ่งจุดกำเนิดของคำนี้ไม่แน่นอน แต่เก่ามาก น่าจะก่อนการอพยพของผู้พูดภาษากลุ่มอิหร่านเข้าสู่บริเวณชายฝั่งตะวันตกเฉียงใต้ของทะเลสาบแคสเปียน วรรณคดีทางตะวันตกเรียกตาลิซหรือตาเลซ

ภาษาตาลิซมีสามสำเนียงคือ เหนือ (ในอาเซอร์ไบจานและอิหร่าน) กลาง (ในอิหร่าน) และใต้ (ในอิหร่าน)ภาษาตาลิซเหนือได้แยกตัวเองออกจากภาษาตาลิซกลางและใต้ไม่เฉพาะแต่ทางภูมิศาสตร์ แต่รวมถึงทางวัฒนธรรมและภาษาศาสตร์ด้วย ผู้พูดภาษาตาลิซเหนือมักพบในสาธารณรัฐอาเซอร์ไบจานแต่ก็ยังมีในอิหร่านตามแนวชายแดน ในบริเวณทะเลสาบแคสเปียนของจังหวัดกิลัน ความหลากหลายของผู้พูดภาษาตาลิซในสาธารณรัฐอาเซอร์ไบจานเกิดจากความหลากหลายของการพูดมากกว่าความหลากหลายของสำเนียง 

ภาษาตาเลชิหรือภาษาตาเลียชิ ภาษาโตลาชิ เป็นภาษาของชนชาติโบราณทางเหนือของอิหร่านที่เรียกตาเลซ ภาษานี้เคยใช้พูดทางใต้ของอาเซอร์ไบจานซึ่งแยกออกจากอิหร่านเพราะความขัดแย้งทางการเมืองระหว่างรัสเซียกับอิหร่าน ซึ่งเรียกสนธิสัญญาเตอร์กามันชี ทางเหนือของอิหร่านพบผู้พูดภาษาตาเลชิ 7 จังหวัด ในอาเซอร์ไบจานพบผู้พูดภาษาตาเลชิในบริเวณที่มีผู้พูดภาษาตูร์กี การศึกษาเกี่ยวกับภาษาตาเลชิมีน้อยมาก

 อักษร 
 สระเดี่ยว 

สัทอักษรสากลค.ศ. 1929–1938ISO 9อักษรเปอร์เซีย-อาหรับKNAB (199x(2.0))อักษรซีริลลิกอักษรโรมันอื่น ๆ ตัวอย่าง a  a  آ, ا  a  а  â  âv a  a̋   َ, اَ  ǝ  ә  a, ä  asta  ә  -    ِ, اِ หรือ َ, اَ  ə  ə  e, a  esa  e  e    ِ, اِ  e  е  e  nemek o  o   ا, ُ, و  o  о  o  šalvo  u  u   او, و  u  у  u  udmi u  -   او, و  ü  у  ü  salü, kü, düri, Imrü ъ  y   ای, ی  ı  ы  i  bila  i  i   ای, ی  i  и  i, ị  neči, xist หมายเหตุ: แบบมาตรฐาน ISO 9 เผยแพร่ใน ค.ศ. 1995 รูปอักษรโรมัน 2.0 KNAB มีพื้นฐานมาจากอักษรละตินอาเซอร์ไบจานPedersen, T. T.. Transliteration of Non-Roman Scripts, Talyshi transliteration

 สระประสม 

สัทอักษรสากลอักษรเปอร์เซีย-อาหรับอักษรโรมัน ตัวอย่างآی, ای  âi, ây  bâyl, dâyاَو  aw  dawlat  اَی  ai, ay  ayvona, ayrاُو  ow, au  kow  اِی   ey, ei, ay, ai  keybânuاَ  ah  zuah, soahvona, buah, yuahnd, kuah, kuahjاِ  eh  âdueh,  sueh, danue'eh  اُی   oy  doym, doymlavar

 พยัญชนะ 

สัทอักษรสากลค.ศ. 1929–1938ISO 9อักษรเปอร์เซีย-อาหรับKNAB (199x(2.0))อักษรซีริลลิกอักษรโรมันอื่น ๆ ตัวอย่าง  p  p  پ  p  п  p  pitâr  в  b  ب  b  б  b  bejâr  t  t  ت, ط  t  т  t  tiž  d  d  د  d  д  d  debla  k  k  ک  k  к  k  kel  g  g  گ  g  г  g  gaf  ƣ  ġ  غ  ğ  ғ  gh  ghuša  q  k̂  ق  q  ҝ  q  qarz  c, ç  č  چ  ç  ч  ch, č, c  čâki  j  ĉ  ج  c  ҹ  j, ĵ  jâr  f  f  ف  f  ф  f  fel  v  v  و  v  в  v  vaj  s  s  س, ص, ث  s  с  s  savz  z  z  ز, ذ, ض, ظ  z  з  z  zeng  ş  š  ش  ş  ш  sh  šav  ƶ  ž  ژ  j  ж  zh  ža  x  h  خ  x  x  kh  xâsta  h  ḥ  ه, ح  h  һ  h  haka  m  m  م  m  м  m  muža  n  n  ن  n  н  n  nân  l  l  ل  l  л  l  lar  -  -  -  -  -  -  xâlâ, avâla, dalâ, domlavar, dalaza  r  r  ر  r  р  r  raz  y  j  ی  y  ј  y, j  yânza หมายเหตุ: แบบมาตรฐาน ISO 9 เผยแพร่ใน ค.ศ. 1995 รูปอักษรโรมัน 2.0 KNAB มีพื้นฐานจากอักษรละตินอาเซอร์ไบจาน

 ความแตกต่างจากภาษาเปอร์เซีย 

ความแตกต่างโดยทั่วไปทางสัทวิทยาของสำเนียงภาษาตาลิชกับภาษาเปอร์เซียมาตรฐาน มีดังนี้:Abdoli, A. 1380 AP / 2001 AD. Farhange Tatbiqiye Tâleši-Tâti-Âzari (Comparative dictionary of Talyshi-Tati-Azari), p 31-35, Publication:Tehran, "šerkate Sahâmiye Entešâr" .

เสียงภาษาตาลิชตัวอย่างศัพท์ภาษาตาลิชเทียบเสียงภาษาเปอร์เซียตัวอย่างศัพท์ภาษาเปอร์เซียแปลu  duna  â  dâne  เมล็ดi  insân  e ต้น  ensân  มนุษย์e  tarâze  u  terâzu  ตราชูe  xerâk  o  xorâk  อาหารa ในคำประสม  mâng-a-tâv  ∅  mah-tâb  แสงจันทร์v  âv  b  âb  น้ำf  sif  b  sib  แอปเปิลx  xâsta  h  âheste  ช้าt  tert  d  tord  เปราะj  mija  ž  može  ขนตาm  šamba  n  šanbe  วันเสาร์∅  mēra  h กลาง  mohre  ลูกปัด∅  ku  h ท้าย  kuh  ภูเขา

 คำศัพท์ 

ภาษาอังกฤษ‌สำเนียงเหนือ (Lavandavili / Lankaroni)สำเนียงกลาง (Taleshdulabi)สำเนียงใต้ (Khushabari / Shandermani)ภาษาตาตี (Kelori / Geluzani)ภาษาเปอร์เซียbig ‌ yul  yâl  yâl  pilla  bozorg, gat, (yal, pil)boy, son ‌ zoa, zua  zôa , zue  zu'a, zoa  zâ  Pesarbride ‌ vayü  vayu  gēša, veyb  vayu, vēi  aruscat ‌ kete, pišik, piš  peču  peču, pešu, piši  pešu  gorbe, pišicry (v) ‌ bamē  beramestē  beramē  beramesan  geristandaughter, girl (little) ‌ kina, kela  kilu, kela  kina, kel(l)a  kille, kilik  doxtarday ‌ rüž, ruj  ruz  ruz, roz  ruz  ruzeat (v) ‌ hardē  hardē  hardē  hardan  xordanegg ‌ uva, muqna, uya  âgla  merqona  xâ, merqowna  toxme morqeye ‌ čâš  čaš,  čam  čēm  čašm  čašmfather ‌ dada, piya, biya  dada  ?  pē  pedarfear (v) ‌ purnē, târsē  târsinē, tarsestē  tarsē  tarsesan  tarsidanflag ‌ filak  parčam  ?  ?  parčam, derafšfood ‌ xerâk  xerâk  xerâk  xuruk  xorâkgo (v) ‌ šē  šē  šē  šiyan  raftan (šodan)house/room ‌ ka  ka  ka  ka  xânelanguage; tongue ‌ zivon  zun  zavon  zuân  zabânmoon ‌ mâng, uvešim  mâng  mang  mung, meng  mâhmother ‌ mua, mu, nana  nana  ?  mâ, dēdē, nana  mâdar, nanemouth ‌ qav, gav  ga, gav, ga(f)  qar  gar  dahân, kaknight ‌ šav  šaw  šav  šav  šabnorth ‌ kubasu  šimâl  ?  ?  šemâlrice ‌ berz  berz  berj  berenj  berenjsay (v) ‌ votē  vâtē  vâtē  vâtan  goftansister ‌ huva, hova, ho  xâlâ, xolo  xâ  xâv, xâ  xâharsmall ‌ ruk, gada  ruk  ruk  velle, xš  kučaksunset ‌ šânga  maqrib  ?  ?  maqrebsunshine ‌ haši  âftâv  ?  ?  âftâbwater ‌ uv, ôv  âv  âv  âv  âbwoman, wife ‌ žēn  žēn, žen  yen, žen  zanle, zan  zanyesterday ‌ zina  zir, izer  zir, zer  zir  diruz, di

 อ้างอิง 

 อ่านเพิ่ม 
Abdoli, A., 1380 AP / 2001 AD. Tat and Talysh literature (Iran and Azerbaijan republic). Entešâr Publication, Tehran, . 
Asatrian, G., and Habib Borjian, 2005. Talish: people and language: The state of research. Iran and the Caucasus 9/1, pp. 43–72 (published by Brill).
Bazin, M., 1974. Le Tâlech et les tâlechi: Ethnic et region dans le nord-ouest de l’Iran, Bulletin de l’Association de Geographes Français, no. 417-418, 161-170. 
Bazin, M., 1979. Recherche des papports entre diversité dialectale et geographie humaine: l’example du Tâleš, G. Schweizer, (ed.), Interdisciplinäre Iran-Forschung: Beiträge aus Kulturgeographie, Ethnologie, Soziologie und Neuerer Geschichte, Wiesbaden, 1-15. 
Bazin, M., 1981. Quelque échantillons des variations dialectales du tâleši, Studia Iranica 10, 111-124, 269-277. 
Paul, D., 2011. A comparative dialectal description of Iranian Taleshi. PhD Dissertation: University of Manchester. https://www.escholar.manchester.ac.uk/uk-ac-man-scw:119653 
Yarshater, E., 1996. The Taleshi of Asalem. Studia Iranica, 25, New York.
Yarshater, E., "Tâlish". Encyclopaedia of Islam, 2nd ed., vol. 10.

 แหล่งข้อมูลอื่น 

หมวดหมู่:กลุ่มภาษาอินโด-อิเรเนียน
หมวดหมู่:ภาษาในประเทศอิหร่าน
หมวดหมู่:ภาษาในประเทศอาเซอร์ไบจาน