อำเภอยะหริ่ง

ยะหริ่ง (มลายูปัตตานี: جويريڠ / ยือริง) เป็นอำเภอหนึ่งของจังหวัดปัตตานี เมืองยะหริ่งเคยเป็นหนึ่งในเจ็ดหัวเมืองประเทศราชมลายูของสยาม ครอบคลุมบริเวณที่เป็นอำเภอยะหริ่ง อำเภอปะนาเระ อำเภอมายอและอำเภอทุ่งยางแดงในปัจจุบัน

 ที่มาของชื่อ 
เมืองยะหริ่ง เดิมเรียกกันว่า เมืองยือริง (Jering) มาจากภาษามลายูแปลว่า ต้นเนียง หรืออาจเรียกอีกชื่อว่า เมืองยามู (Jamu) แปลว่า ต้นชมพู่ 

 ประวัติ 
เมืองยะหริ่ง เดิมเรียกกันว่า เมืองยือริง หรือ ยามู แต่เดิมอยู่ในเขตการปกครองของอาณาจักรปตานี สมัยโบราณมีเจ้าผู้ครองเมืองเรียกกันว่า ดาตูยามู หรือ ดาตูยือริง 

ดาตู (Datu) มีความหมายเดียวกับคำว่า ระตู (Ratu) ในชวาแปลว่า เจ้าผู้ครองแคว้น หรือ เจ้าผู้ครองเมืองเล็ก เทียบได้กับคำว่า กษัตริย์ หรือ กษัตรีย์ ในชวายุคโบราณ มลายูรับเอาคำนี้ไปใช้กับเจ้าผู้ครองเมืองเล็ก เช่น ดาตูปังกาลัน คือเป็นคำเรียกเจ้าผู้ครองเมืองยะหริ่ง (ยามู) ในยุคก่อน

ยุคปัตตานีอยู่ภายใต้เมืองขึ้นของสยามในสมัยกรุงรัตนโกสินทร์ โดยทางการต้องการลดอำนาจและเขตเมืองให้เล็กลงเพื่อง่ายต่อการปกครอง จึงแยกปัตตานีออกเป็น ๗ หัวเมือง ได้แก่ เมืองปัตตานี  เมืองยะหริ่ง เมืองหนองจิก เมืองยะลา เมืองรามันห์ เมืองสายบุรี และเมืองระแงะ มีการโปรดเกล้าฯ แต่งตั้งเจ้าเมือง มีราชทินนามว่า พระยาพิพิธเสนามาตยาธิบดีศรีสุรสงคราม เจ้าเมืองคนแรกคือพระยายะหรึ่ง (พ่าย) เมื่อพระยายะหริ่ง ( พ่าย) ถึงแก่กรรมลง โปรดเกล้าฯ ให้หลวงสัสดิภักดี (ยิ้มซ้าย) ซึ่งขณะนั้นเป็นเจ้าเมืองยะลา มารักษาราชการแทนเมืองยะหริ่ง ครั้นหลวงสัสดิภักดี (ยิ้มซ้าย) ถึงแก่กรรม โปรดเกล้าฯ ให้พระยาตานี (นิยูโซฟ) ซึ่งขณะนั้นเป็นเจ้าเมืองปัตตานี เป็นพระยายะหริ่งแทน ตั้งวังอยู่ที่ตำบลยามู ริมลำน้ำเมืองยือริงฟากทิศใต้ (ที่ว่าการอำนภอยะหริ่งในปัจจุบัน) ครั้นถึงพิราลัย โปรดเกล้าฯ ให้พระยาจางวางกลันตัน (สุลต่านเดวา หรือ ตวนกอตา) เป็นเจ้าเมืองยะหริ่ง ครั้นถึงแกพิราลัย โปรดเกล้าฯให้ นิตีมุง บุตรพระยายะหริ่ง (นิยูโซฟ) เป็นเจ้าเมืองยะหริ่ง ครั้นถึงแก่พิราลัย โปรดเกล้าฯ นิเมาะ บุตรคนที่สองของพระยายะหริ่ง (นิยูโซฟ) เป็นเจ้าเมืองยะหริ่ง ครั้นถึงแก่พิราลัย โปรดเกล้าฯ นิโวะ บุตรพระยายะหริ่ง (นิเมาะ) ต่อมาในปี พ.ศ. ๒๔๔๙  ทางการได้ยุบหัวเมือง ๗ หัวเมือง เหลือเพียง ๔ หัวเมือง ได้แก่ ปัตตานี รวมเมืองปัตตานี หนองจิกและยะหริ่ง ยะลา รวมเมืองยะลา รามันห์ เมืองระแงะ และ สายบุรี ให้คงอยู่ตามเดิม (ต่อมาในปี พ.ศ. ๒๔๗๕ ให้ยุบสายบุรี เป็นอำเภอตะลุบัน  ขึ้นอยู่กับจังหวัดปัตตานี) ต้น ร.ศ. ๑๒๕ (พ.ศ. ๒๔๔๙) เป็นสมัยมณฑลเทศาภิบาล ได้โปรดเกล้าฯ ให้ยุบเมืองยะหริ่งแล้วตั้งเป็นอำเภอเรียกว่า "อำเภอยามู" โดยถือเอาชื่อหมู่บ้าน/ลำคลองท้องที่ที่ตั้งอำเภอเป็นหลักขนานนามเป็นชื่ออำเภอ ให้ขึ้นกับเมืองปัตตานี จนถึงปี พ.ศ. ๒๔๘๑ ทางราชการได้เปลี่ยนชื่ออำเภอใหม่เป็น "อำเภอยะหริ่ง" อยู่ในการปกครองของจังหวัดปัตตานี จนถึงปัจจุบัน

 ที่ตั้งและอาณาเขต 
อำเภอยะหริ่งตั้งอยู่ทางทิศเหนือของจังหวัด มีอาณาเขตติดต่อกับอำเภอข้างเคียง ดังนี้
 ทิศเหนือ ติดต่อกับอ่าวไทย
 ทิศตะวันออก ติดต่อกับอำเภอปะนาเระ 
 ทิศใต้ ติดต่อกับอำเภอมายอ
 ทิศตะวันตก ติดต่อกับอำเภอยะรัง อำเภอเมืองปัตตานี และอ่าวไทย

 รายนามเจ้าเมืองยะหริ่ง 
 พระยายะหริ่ง (พ่าย) น้องชายพระยาตานี (ขวัญซ้าย) สมัยนายพ่ายได้สร้างศูนย์กลางการปกครองเมืองยะหริ่งที่บ้านยามู และสร้างวัดมัชฌิมาวาส (วัดกลาง) เพื่อเป็นที่ถือน้ำพระพิพัฒน์สัตยา
 หลวงสวัสดิภักดี (ยิ้มซ้าย) บุตรพระยาตานี (ขวัญซ้าย) รักษาราชการเมืองยะหริ่ง
 พระยายะหริ่ง (นิยูโซฟ) อดีตเจ้าเมืองปัตตานีหรือพระยาตานี บุตรวันฟาตัน บุตรรัตนาดีรายา บุตรวันฟากิฮ์ อาลี มหารายาเลลา บุตรสุลต่านอับดุลฮามิดชาห์ (นิมุสตอฟา) ดาตูยามู-จามปา บุตรสุลต่านมุซอฟฟัร (วันมุซอฟฟัร) บุตรสุลต่านอับดุลลอฮ์ อุมดาตุดดีน (Wan Bo Tri Tri) เจ้าผู้ครองเมืองปัณฑุรังคะ อาณาจักรจามปา
 พระยายะหริ่ง (สุลต่านเดวา) อดีตพระยาจางวางกลันตัน
 พระยายะหริ่ง (นิตีมุง) บุตรพระยายะหริ่ง (นิยูโซฟ)
 พระยาพิบูลเสนานุกิจพิชิตเชษฐภักดี (นิเมาะ) บุตรพระยายะหริ่ง (นิยูโซฟ) น้องชายต่างมารดาพระยายะหริ่ง (นิตีมุง) สมัยนิเมาะได้สร้างมัสยิดยามูตรงข้ามที่ว่าการอำเภอยะหริ่ง
 พระยาพิพิธเสนามาตยาธิบดีศรีสงคราม (นิโวะ อับดุลละบุตร) บุตรพระยาพิบูลเสนานุกิจพิชิตเชษฐภักดี (นิเมาะ) ได้รับพระราชทานนามสกุล"อับดุลละบุตร"จากพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว

 การแบ่งเขตการปกครอง 

 การปกครองส่วนภูมิภาค 
อำเภอยะหริ่งแบ่งเขตการปกครองย่อยออกเป็น 18 ตำบล 81 หมู่บ้าน ได้แก่

1.ตะโละ(Talo)5 หมู่บ้าน10.หนองแรต(Nong Raet)6 หมู่บ้าน2.ตะโละกาโปร์(Talo Kapo)5 หมู่บ้าน11.ปิยามุมัง(Piya Mumang)5 หมู่บ้าน3.ตันหยงดาลอ(Tanyong Dalo)5 หมู่บ้าน12.ปุลากง(Pula Kong)4 หมู่บ้าน4.ตันหยงจึงงา(Tanyong Chuengnga)2 หมู่บ้าน13.บาโลย(Baloi)4 หมู่บ้าน5.ตอหลัง(Tolang)3 หมู่บ้าน14.สาบัน(Saban)5 หมู่บ้าน6.ตาแกะ(Ta Kae)4 หมู่บ้าน15.มะนังยง(Manang Yong)5 หมู่บ้าน7.ตาลีอายร์(Tali-ai)4 หมู่บ้าน16.ราตาปันยัง(Rata Panyang)5 หมู่บ้าน8.ยามู(Yamu)5 หมู่บ้าน17.จะรัง(Charang)7 หมู่บ้าน9.บางปู(Bang Pu)3 หมู่บ้าน18.แหลมโพธิ์(Laem Pho)4 หมู่บ้าน

 การปกครองส่วนท้องถิ่น 
ท้องที่อำเภอยะหริ่งประกอบด้วยองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น 18 แห่ง ได้แก่
 เทศบาลตำบลตันหยง ครอบคลุมพื้นที่บางส่วนของตำบลมะนังยง
 เทศบาลตำบลบางปู ครอบคลุมพื้นที่ตำบลบางปูทั้งตำบล
 เทศบาลตำบลยะหริ่ง ครอบคลุมพื้นที่บางส่วนของตำบลยามู
 เทศบาลตำบลตอหลัง ครอบคลุมพื้นที่ตำบลตอหลังทั้งตำบล
 เทศบาลตำบลจะรัง ครอบคลุมพื้นที่ตำบลจะรังทั้งตำบล
 องค์การบริหารส่วนตำบลตะโละ ครอบคลุมพื้นที่ตำบลตะโละและตำบลปุลากงทั้งตำบล
 องค์การบริหารส่วนตำบลตะโละกาโปร์ ครอบคลุมพื้นที่ตำบลตะโละกาโปร์ทั้งตำบล
 องค์การบริหารส่วนตำบลตันหยงดาลอ ครอบคลุมพื้นที่ตำบลตันหยงดาลอทั้งตำบล
 องค์การบริหารส่วนตำบลตาแกะ ครอบคลุมพื้นที่ตำบลตาแกะทั้งตำบล
 องค์การบริหารส่วนตำบลตาลีอายร์ ครอบคลุมพื้นที่ตำบลตาลีอายร์ทั้งตำบล
 องค์การบริหารส่วนตำบลยามู ครอบคลุมพื้นที่ตำบลยามู (นอกเขตเทศบาลตำบลยะหริ่ง)
 องค์การบริหารส่วนตำบลหนองแรต ครอบคลุมพื้นที่ตำบลหนองแรตทั้งตำบล
 องค์การบริหารส่วนตำบลปิยามุมัง ครอบคลุมพื้นที่ตำบลปิยามุมังทั้งตำบล
 องค์การบริหารส่วนตำบลบาโลย ครอบคลุมพื้นที่ตำบลตันหยงจึงงาและตำบลบาโลยทั้งตำบล
 องค์การบริหารส่วนตำบลสาบัน ครอบคลุมพื้นที่ตำบลสาบันทั้งตำบล
 องค์การบริหารส่วนตำบลมะนังยง ครอบคลุมพื้นที่ตำบลมะนังยง (นอกเขตเทศบาลตำบลตันหยง)
 องค์การบริหารส่วนตำบลราตาปันยัง ครอบคลุมพื้นที่ตำบลราตาปันยังทั้งตำบล

 องค์การบริหารส่วนตำบลแหลมโพธิ์ ครอบคลุมพื้นที่ตำบลแหลมโพธิ์ทั้งตำบล


ยะหริ่ง