อักเษาหิณี

อักเษาหิณี (สันสกฤต: अक्षौहिणी; อังกฤษ: akshauhini) หรือที่พบการถอดเสียงในภาษาไทยว่า อักโขภิณี หรือ อักโขเภณี เป็นหน่วยนับขนาดกองทัพที่ใช้ในอินเดียโบราณ โดยเฉพาะในวรรณกรรมสันสกฤตประเภทมหากาพย์ เช่น มหาภารตะ หน่วยดังกล่าวใช้เพื่อแสดงจำนวนและความเป็นระเบียบของกำลังทหารในเชิงโครงสร้างมากกว่าการนับเพียงจำนวนบุคคล

ตามคัมภีร์และตำราดั้งเดิม อักเษาหิณีประกอบด้วยกำลังทหาร 4 ประเภทหลัก ได้แก่ ช้างศึก ม้าศึก รถศึก และพลเดินเท้า หรือที่เรียกว่า จตุรงคเสนา โดยมีจำนวนกำหนดแน่นอน ดังนี้

 ช้างศึก 21,870 เชือก
 รถศึก 21,870 คัน
 ม้าศึก 65,610 ตัว
 พลเดินเท้า 109,350 คน

รวมกำลังพลทั้งสิ้น 218,700 นายต่อ 1 อักเษาหิณีราชบัณฑิตยสถาน. (2542). พจนานุกรม ฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ. 2542. กรุงเทพฯ: ราชบัณฑิตยสถาน.

ตัวอย่างเช่น ใน มหาภารตะ ได้กล่าวถึงสงครามทุ่งกุรุเกษตรว่า ฝ่ายปาณฑพมีกำลังทหารจำนวน 7 อักเษาหิณี คิดเป็นนักรบประมาณ 1,530,900 คน ขณะที่ฝ่ายเการพมีกำลังทหารมากถึง 11 อักเษาหิณี หรือประมาณ 2,405,700 คน ตัวเลขดังกล่าวสะท้อนให้เห็นถึงขนาดและความยิ่งใหญ่ของสงครามในเชิงวรรณกรรมและอุดมคติของสังคมอินเดียโบราณHistofun. (2565). รู้จักกับ ‘อักเษาหิณี’ หน่วยวัดขนาดกองทัพของอินเดียโบราณ. Facebook. https://www.facebook.com/photo/?fbid=572251608240626&set=a.439959818136473

 องค์ประกอบ 
การจัดกำลังทหารในระบบอักเษาหิณีมีลำดับขั้นที่ชัดเจน โดยเริ่มจากหน่วยย่อยที่สุดไปจนถึงหน่วยใหญ่ที่สุด ดังนี้

 ปัตติ (Patti) หรือ ปังกติ (Pankti) ประกอบด้วย ช้าง 1 เชือก รถศึก 1 คัน ม้า 3 ตัว และพลเดินเท้า 5 คน
 เสนามุข (Senāmukha) เท่ากับ 3 ปัตติ
 คุลมะ (Gulma) เท่ากับ 3 เสนามุข
 คณะ (Gaṇa) เท่ากับ 3 คุลมะ
 วาหินี (Vāhinī) เท่ากับ 3 คณะ
 ปฤตนะ (Pṛtanā) เท่ากับ 3 วาหินี
 จมู (Camū) เท่ากับ 3 ปฤตนะ
 อนีกินี (Anīkinī) หรือ อันตกินี (Antakinī) เท่ากับ 3 จมู
 อักเษาหิณี (Akṣauhiṇī) เท่ากับ 10 อนีกินี

 อ้างอิง 
หมวดหมู่:รูปขบวนเชิงยุทธวิธี
หมวดหมู่:มหาภารตะ