อำเภอด่านขุนทด

ด่านขุนทด เป็นอำเภอหนึ่งของจังหวัดนครราชสีมา จากทั้งหมด 32 อำเภอ ซึ่งอำเภอด่านขุนทดเป็นอำเภอศูนย์กลางการปกครอง การศึกษา สาธารณสุขที่สำคัญอำเภอหนึ่งของจังหวัดนครราชสีมา

ประวัติศาสตร์
เรื่องราวที่เป็นตำนานชาวด่านขุนทด ที่ปรากฏหลักฐานทางประวัติศาสตร์ เป็นลายลักษณ์อักษรในพงศาวดารฉบับพระราชหัตถเลขาซึ่งสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอกรมพระยาดำรงราชานุภาพทรงนิพนธ์ไว้ได้กล่าวถึงสมัยสมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราชตอนปราบชุมชนต่างๆและปรากฏในการปราบชุมนุมพระเจ้าพิมายโดยกล่าวไว้ว่า "ฝ่ายพระเจ้าพิมายได้ทราบข่าวศึก จึงแต่งตั้งให้พระยาวรวงศาธิราช(พระยาน้อย) ยกกองทัพลงมาตั้งค่ายรับอยู่ ณ ด่านขุนทด ทางหนึ่ง และให้เจ้าพระยาศรีสุริยวงศ์ พระยามนตรี กับทั้งมองญา ยกกองทัพมาตั้งค่ายรับอยู่บ้านจอหอทางหนึ่ง" และ "สมเด็จพระเจ้าอยู่หัว (พระเจ้าตากสิน) จึงดำรัสให้ พระมหามนตรี และพระราชวรินทร์ ยกกองทัพไปตีทัพพระยาวรวงศาธิราชซึ่งตั้ง ณ ด่านขุนทด นั้น" จึงกล่าวได้ว่าด่านขุนทดมีกำเนิดมาก่อนรัชสมัยของพระเจ้าตากสินค่อนข้างแน่ชัด

อำเภอด่านขุนทด มีประวัติเท่าที่รวบรวมค้นหาหลักฐานได้ ในด้านตัวบุคคลที่ได้รับการแต่งตั้งหรือสืบเชื้อสายปกครองดูแลด่านขุนทด คอยเก็บส่วยอากรไปยังแขวงสันเทียะ มีพระเสมารักษาเขตเป็นผู้ปกครองดูแลรักษาด่าน โดยมีที่ทำการอยู่ที่วัดโพธิ์ชุมพล (วัดโคกรักษ์) ต่อมาพระเสมารักษาเขตถึงแก่อนิจกรรมพระประเวชเข้มแข็ง บุตรชายได้รับแต่งตั้งให้ทำหน้าที่แทน ต่อมาในรัชสมัยของพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวซึ่งได้เปลี่ยนแปลงระบบการปกครอง 

 พ.ศ. 2451 (ร.ศ.127)ชุมชนด่านขุนทดจึงได้รับการสถาปนาขึ้นเป็นอำเภอ เมื่อได้รับการจัดตั้งเป็นอำเภอ ได้ย้ายที่ทำการจากวัดโพธิ์ชุมพล (บ้านโคกรักษ์) มายังบริเวณตะวันตกของโรงเรียนบ้านหาญในปัจจุบัน และได้เปลี่ยนชื่อเป็นอำเภอบ้านหาญ ต่อมาได้เปลี่ยนชื่อเป็นอำเภอพันชนะ 

 วันที่ 20 กรกฎาคม 2457 เปลี่ยนชื่อเป็น อำเภอด่านขุนทด อีกครั้งราชกิจจานุเบกษา. เข้าถึงได้จาก:   ประกาศประกาศกระทรวงมหาดไทย เรื่อง เปลี่ยนชื่ออำเภอ (อำเภอพะชะนะ เป็น อำเภอด่านขุนทด อำเภอท่าบ่อ เป็นอำเภอเมืองพานพร้าว และอำเภอสนามจันทร์ เป็นอำเภอเขาดิน โดยมีการกล่าวถึงวิธีขนานนามอำเภอมาแต่โบราณให้ศึกษาด้วย. เล่มที่ 31 หน้า 930 .ประกาศเมื่อ 26 กรกฎาคม 2457

 วันที่ 24 กันยายน 2499 จัดตั้งสุขาภิบาลด่านขุนทด ในท้องที่บางส่วนของตำบลด่านขุนทดราชกิจจานุเบกษา. เข้าถึงได้จาก:  ประกาศกระทรวงมหาดไทย เรื่อง จัดตั้งสุขาภิบาลด่านขุนทด อำเภอด่านขุนทด จังหวัดนครราชสีมา. พิเศษ 83 ง เล่มที่ 73 หน้า 37-38 .ประกาศเมื่อ 15 ตุลาคม 2499

 วันที่ 16 มีนาคม 2503 โอนพื้นที่หมู่ 2 และ หมู่ 7 (ในขณะนั้น) ของตำบลด่านใน อำเภอด่านขุนทด ไปขึ้นกับกิ่งอำเภอขามทะเลสอราชกิจจานุเบกษา. เข้าถึงได้จาก:  ประกาศกระทรวงมหาดไทย เรื่อง พระราชกฤษฎีกาเปลี่ยนแปลงเขตอำเภอโนนไทยอำเภอด่านขุนทด และกิ่งอำเภอขามทะเลสอ อำเภอสูงเนิน จังหวัดนครราชสีมา พ.ศ. 2503. 19 ก เล่มที่ 77 หน้า 148-150 .ประกาศเมื่อ 15 มีนาคม 2503

 วันที่ 17 พฤศจิกายน 2503 กำหนดเขตตำบลด่านใน หลังจาก ได้โอนมาจากตำบลด่านใน อำเภอด่านขุนทด (หมู่ 2 และ หมู่ 7) ไปตั้งเป็น หมู่ 5 และหมู่ 6 ของตำบลหนองสรวง กิ่งอำเภอขามทะเลสอราชกิจจานุเบกษา. เข้าถึงได้จาก:  ประกาศกระทรวงมหาดไทย เรื่อง กำหนดเขตตำบลในท้องที่ กิ่งอำเภอขามทะเลสอ อำเภอสูงเนิน และอำเภอด่านขุนทด จังหวัดนครราชสีมา. 97 ง เล่มที่ 77 หน้า 2242-2245 .ประกาศเมื่อ 29 พฤศจิกายน 2503

 วันที่ 30 กันยายน 2514 ตั้งตำบลหินดาด แยกออกจากตำบลตะเคียน ตั้งตำบลหนองกราด แยกออกจากตำบลกุดพิมาน และ ตั้งตำบลบ้านแปรง แยกออกจากตำบลหนองบัวตะเกียดราชกิจจานุเบกษา. เข้าถึงได้จาก:  ประกาศกระทรวงมหาดไทย เรื่อง ตั้งและเปลี่ยนแปลงเขตตำบลในท้องที่อำเภอเมืองนครราชสีมา อำเภอครบุรี อำเภอสูงเนิน อำเภอห้วยแถลง อำเภอคง อำเภอด่านขุนทด และอำเภอโนนไทย จังหวัดนครราชสีมา. 120 ง เล่มที่ 88 หน้า 3100-3136 .ประกาศเมื่อ 9 พฤศจิกายน 2514

 วันที่ 20 กันยายน 2522 ตั้งตำบลสำนักตะคร้อ แยกออกจากตำบลพันชนะราชกิจจานุเบกษา. เข้าถึงได้จาก:  ประกาศกระทรวงมหาดไทย เรื่อง ตั้งและเปลี่ยนแปลงเขตตำบลในท้องที่อำเภอด่านขุนทด อำเภอประทาย อำเภอคง อำเภอครบุรี จังหวัดนครราชสีมา. 192 ง เล่มที่ 96 หน้า 4373-4386 .ประกาศเมื่อ 20 พฤศจิกายน 2522

 วันที่ 15 สิงหาคม 2526 ตั้งตำบลห้วยบง แยกออกจากตำบลหินดาดราชกิจจานุเบกษา. เข้าถึงได้จาก:  ประกาศกระทรวงมหาดไทย เรื่อง ตั้งและเปลี่ยนแปลงเขตตำบลในท้องที่อำเภอโชคชัย อำเภอด่านขุนทด จังหวัดนครราชสีมา. 141 ง เล่มที่ 100 หน้า 3100-3106 .ประกาศเมื่อ 30 สิงหาคม 2526

 วันที่ 1 ตุลาคม 2526 เปลี่ยนแปลงเขตตำบลหนองกราด และ ตำบลกุดพิมาน โดยโอนหมู่ 10 (หมู่บ้านสำนักพิมาน) ของตำบลหนองกราด ไปขึ้นกับตำบลกุดพิมาน แล้วตั้งเป็น หมู่ 12 ของตำบลกุดพิมานราชกิจจานุเบกษา. เข้าถึงได้จาก:  ประกาศกระทรวงมหาดไทย เรื่อง เปลี่ยนแปลงเขตตำบลในท้องที่อำเภอด่านขุนทด จังหวัดนครราชสีมา. 161 ง เล่มที่ 100 หน้า 3761-3763 .ประกาศเมื่อ 11 ตุลาคม 2526

 วันที่ 6 กันยายน 2528 ตั้งตำบลหนองแวง แยกออกจากตำบลบ้านเก่าราชกิจจานุเบกษา. เข้าถึงได้จาก:  ประกาศกระทรวงมหาดไทย เรื่อง ตั้งและเปลี่ยนแปลงเขตตำบลในท้องที่อำเภอสีคิ้ว อำเภอชุมพวง อำเภอปักธงชัย อำเภอพิมาย อำเภอครบุรี อำเภอบัวใหญ่ อำเภอจักราช และอำเภอด่านขุนทด จังหวัดนครราชสีมา. 192 ง เล่มที่ 102 หน้า 6095-6133 .ประกาศเมื่อ 17 ธันวาคม 2528

 วันที่ 1 กรกฎาคม 2533 ตั้งตำบลหนองไทร แยกออกจากตำบลบ้านแปรง และ ตั้งตำบลโนนเมืองพัฒนา แยกออกจากตำบลหนองบัวละครราชกิจจานุเบกษา. เข้าถึงได้จาก:  ประกาศกระทรวงมหาดไทย เรื่อง ตั้งและเปลี่ยนแปลงเขตตำบลในท้องที่อำเภอชุมพวง อำเภอบัวใหญ่ อำเภอประทาย อำเภอด่านขุนทด และอำเภอห้วยแถลง จังหวัดนครราชสีมา. พิเศษ 149 ง เล่มที่ 107 หน้า 118-140 .ประกาศเมื่อ 17 สิงหาคม 2533

 วันที่ 29 มีนาคม 2535 จัดตั้งสุขาภิบาลหนองกราด ในท้องที่บางส่วนของตำบลหนองกราดราชกิจจานุเบกษา. เข้าถึงได้จาก:  ประกาศกระทรวงมหาดไทย เรื่อง จัดตั้งสุขาภิบาลหนองกราด อำเภอด่านขุนทด จังหวัดนครราชสีมา. พิเศษ 126 ง เล่มที่ 109 หน้า 57-59 .ประกาศเมื่อ 30 กันยายน 2535

 วันที่ 30 กันยายน 2535 จัดตั้งตำบลบึงปรือ แยกออกจากตำบลสำนักตะคร้อราชกิจจานุเบกษา. เข้าถึงได้จาก:  ประกาศกระทรวงมหาดไทย เรื่อง ตั้งและกำหนดเขตตำบลในท้องที่อำเภอด่านขุนทด จังหวัดนครราชสีมา. พิเศษ 151 ง เล่มที่ 109 หน้า 55-59 .ประกาศเมื่อ 27 พฤศจิกายน 2535

 วันที่ 1 เมษายน 2538 ได้แยกพื้นที่ตำบลสำนักตะคร้อ ตำบลหนองแวง และตำบลบึงปรือ ไปตั้งเป็นกิ่งอำเภอสำนักตะคร้อ ขึ้นกับอำเภอด่านขุนทดราชกิจจานุเบกษา. เข้าถึงได้จาก:   ประกาศกระทรวงมหาดไทย  เรื่อง แบ่งเขตท้องที่อำเภอด่านขุนทด จังหวัดนครราชสีมา ตั้งเป็นกิ่งอำเภอสำนักตะคร้อ. พิเศษ 9 ง เล่มที่ 112 หน้า 57 .ประกาศเมื่อ 22 มีนาคม 2538

 วันที่ 31 สิงหาคม 2539 เปลี่ยนชื่อเป็น กิ่งอำเภอเทพารักษ์

 วันที่ 25 พฤษภาคม 2542 ยกฐานะจากสุขาภิบาลด่านขุนทด และ สุขาภิบาลหนองกราด เป็น เทศบาลตำบลด่านขุนทด และ เทศบาลตำบลหนองกราด

 วันที่ 8 กันยายน 2550 ยกฐานะเป็นอำเภอเทพารักษ์ราชกิจจานุเบกษา. เข้าถึงได้จาก:   ประกาศกระทรวงมหาดไทย 	พระราชกฤษฎีกาตั้งอำเภอเทพารักษ์. 46 ก เล่มที่ 124 หน้า 14-21 .ประกาศเมื่อ 24 สิงหาคม 2550

 ที่ตั้งและอาณาเขต 
อำเภอด่านขุนทดตั้งอยู่ทางทิศตะวันตกของจังหวัด มีอาณาเขตติดต่อกับเขตการปกครองข้างเคียงดังต่อไปนี้
 ทิศเหนือ ติดต่อกับอำเภอบำเหน็จณรงค์และอำเภอจัตุรัส (จังหวัดชัยภูมิ)
 ทิศตะวันออก ติดต่อกับอำเภอพระทองคำและอำเภอโนนไทย
 ทิศใต้ ติดต่อกับอำเภอขามทะเลสอ อำเภอสูงเนิน และอำเภอสีคิ้ว
 ทิศตะวันตก ติดต่อกับอำเภอลำสนธิ (จังหวัดลพบุรี) และอำเภอเทพารักษ์

 การแบ่งเขตการปกครอง 
 การปกครองส่วนภูมิภาค 
อำเภอด่านขุนทดแบ่งพื้นที่การปกครองออกเป็น 16 ตำบล 225 หมู่บ้าน

 ลำดับที่  อักษรไทย  อักษรโรมัน  จำนวนหมู่บ้าน  พื้นที่ (ตร.กม.)  หลังคาเรือน*  ประชากร*  ระยะทางจากที่ว่าการอำเภอ (กม.) 1  กุดพิมาน  Kut Phiman  15  62.05  2,812  9,799  13.2 2  ด่านขุนทด  Dan Khun Thot  14  67  8,004  15,349  0 3  ด่านนอก  Dan Nok  7  47  1,210  4,184  12.2 4  ด่านใน  Dan Nai  8  73  1,245  4,804  19.6 5  ตะเคียน  Takhian  17  107.12  3,440  11,593  6.8 6  บ้านเก่า  Ban Kao  12  88  2,079  7,435  11.8 7  บ้านแปรง  Ban Praeng  12  79.86  2,269  6,663  17.1 8  พันชนะ  Phan Chana  11  89.27  2,043  6,504  13.6 9  สระจรเข้  Sa Chorakhe  12  84  1,808  6,234  17.9 10  หนองกราด  Nong Krat  17  151.26  3,030  9,860  20.4 11  หนองบัวตะเกียด  Nong Bua Takiat  15  70.73  2,640  8,781  13.8 12  หนองบัวละคร  Nong Bua Lakhon  9  42  1,002  3,516  16.2 13  หินดาด  Hin Dat  24  107  3,923  13,598  23.6 14  ห้วยบง  Huai Bong  25  200.97  4,005  10,521  32.9 15  โนนเมืองพัฒนา  Non Mueang Phatthana  11  44.74  1,367  4,495  22.5 16  หนองไทร  Nong Sai  8  65.18  1,420 5,171  25.9 รวม  220  1428  42,297  128,507  

* ข้อมูลจำนวนประชากรและจำนวนหลังคาเรือน ปี พ.ศ. 2563

 การปกครองส่วนท้องถิ่น 
ท้องที่อำเภอด่านขุนทดประกอบด้วยองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น 18 แห่ง ได้แก่
 เทศบาลตำบลด่านขุนทด ครอบคลุมพื้นที่บางส่วนของตำบลด่านขุนทด
 เทศบาลตำบลหนองกราด ครอบคลุมพื้นที่บางส่วนของตำบลหนองกราด
 เทศบาลตำบลหนองบัวตะเกียด ครอบคลุมพื้นที่ตำบลหนองบัวตะเกียดทั้งตำบล
 องค์การบริหารส่วนตำบลกุดพิมาน ครอบคลุมพื้นที่ตำบลกุดพิมานทั้งตำบล
 องค์การบริหารส่วนตำบลด่านขุนทด ครอบคลุมพื้นที่ตำบลด่านขุนทด (เฉพาะนอกเขตเทศบาลตำบลด่านขุนทด)
 องค์การบริหารส่วนตำบลด่านนอก ครอบคลุมพื้นที่ตำบลด่านนอกทั้งตำบล
 องค์การบริหารส่วนตำบลด่านใน ครอบคลุมพื้นที่ตำบลด่านในทั้งตำบล
 องค์การบริหารส่วนตำบลตะเคียน ครอบคลุมพื้นที่ตำบลตะเคียนทั้งตำบล
 องค์การบริหารส่วนตำบลบ้านเก่า ครอบคลุมพื้นที่ตำบลบ้านเก่าทั้งตำบล
 องค์การบริหารส่วนตำบลบ้านแปรง ครอบคลุมพื้นที่ตำบลบ้านแปรงทั้งตำบล
 องค์การบริหารส่วนตำบลพันชนะ ครอบคลุมพื้นที่ตำบลพันชนะทั้งตำบล
 องค์การบริหารส่วนตำบลสระจรเข้ ครอบคลุมพื้นที่ตำบลสระจรเข้ทั้งตำบล
 องค์การบริหารส่วนตำบลหนองกราด ครอบคลุมพื้นที่ตำบลหนองกราด (เฉพาะนอกเขตเทศบาลตำบลหนองกราด)
 องค์การบริหารส่วนตำบลหนองบัวละคร ครอบคลุมพื้นที่ตำบลหนองบัวละครทั้งตำบล
 องค์การบริหารส่วนตำบลหินดาด ครอบคลุมพื้นที่ตำบลหินดาดทั้งตำบล
 องค์การบริหารส่วนตำบลห้วยบง ครอบคลุมพื้นที่ตำบลห้วยบงทั้งตำบล
 องค์การบริหารส่วนตำบลโนนเมืองพัฒนา ครอบคลุมพื้นที่ตำบลโนนเมืองพัฒนาทั้งตำบล
 องค์การบริหารส่วนตำบลหนองไทร ครอบคลุมพื้นที่ตำบลหนองไทรทั้งตำบล

  หน่วยงานราชการในอำเภอ 
 ที่ว่าการอำเภอด่านขุนทด
 สำนักงานที่ดินจังหวัดนครราชสีมา สาขาด่านขุนทด
 สำนักงานสรรพากรพื้นที่ สาขาด่านขุนทด
 สำนักงานสัสดี 
 สำนักงานเกษตรอำเภอด่านขุนทด
 สำนักงานขนส่งจังหวัดนครราชสีมา สาขาด่านขุนทด
 สำนักงานประปาส่วนภูมิภาค สาขาด่านขุนทด
 สำนักงานไฟฟ้าส่วนภูมิภาค สาขาด่านขุนทด
 สำนักงานไฟฟ้าส่วนภูมิภาค สาขาย่อยห้วยบง
 สำนักงานพัฒนาชุมชนอำเภอด่านขุนทด
 สำนักงานสาธารณสุขอำเภอด่านขุนทด
 โรงพยาบาลด่านขุนทด
 สำนักงานเขตพื้นที่การศึกษานครราชสีมา เขต 5
 สำนักงานการศึกษานอกระบบและตามอัธยาศัยอำเภอด่านขุนทด
 สถานีตำรวจภูธรด่านขุนทด
 สถานีตำรวจภูธรหินดาด

 ประชากร 
อำเภอด่านขุนทด มีประชากรทั้งหมด 128,756 คน (ข้อมูล ณ สิ้นปี 2564)

สถาบันการศึกษา
โรงเรียน

สถาบันอาชีวศึกษาและอุดมศึกษา

 สถาบันการอาชีวศึกษาภาคตะวันออกเฉียงเหนือ ๕ (ศูนย์กลางเทคนิคหลวงพ่อคูณ ปริสุทฺโธ)
 โครงการจัดตั้ง สถาบันเทคโนโลยีปทุมวัน ศูนย์นครราชสีมา

การสาธารณสุข
 โรงพยาบาลด่านขุนทด
 โรงพยาบาลหลวงพ่อคูณ ปริสุทฺโธ (โรงพยาบาลด่านขุนทดแห่งใหม่)
 โรงพยาบาลด่านเมดิคอล

ตลาด
 ตลาดไชยณรงค์
 ตลาดเทศบาล 1
 ตลาดเทศบาล 2 (ตลาด บ.ข.ส.)
 ตลาดพงษ์ศิริ
 ตลาดคลองถม

 ทางหลวง 
 20px ทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 201 สีคิ้ว-ชัยภูมิ
 20px ทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 2148 ถนนเลิศประคอง,ด่านขุนทด-หนองสรวง
 20px ทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 2256 ชัยบาดาล-ด่านขุนทด
 20px ทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 2217 ด่านขุนทด-บำเหน็จณรงค์
 20px ทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 2161 มอสูง-สูงเนิน
 20px ทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 2164 ตะเคียน-ท่าขี้เหล็ก
 20px ทางหลวงชนบท นม.3003 โคกน้อย-เจริญผล
 20px ทางหลวงชนบท นม.3012 ห้วยยายจิ๋ว-บ้านดอน
 20px ทางหลวงชนบท นม.3038 หนองบัวตะเกียด-ดอนใหญ่
 20px ทางหลวงชนบท นม.3044 โนนประดู่-บ้านกุดนางทอหูก
 20px ทางหลวงชนบท นม.3059 ห้วยทราย-ห้วยบง
 20px ทางหลวงชนบท นม.4008 ถนนหักน้อย-ปะคำ
 20px ทางหลวงชนบท นม.4014 หนองกราด-กุดสระแก้ว
 20px ทางหลวงชนบท นม.4033 หนองใหญ่-ช่องสำราญ

สถานที่ท่องเที่ยว
 บึงบ้านหาญ
 อนุสาวรีย์พ่อขุนทด
 อนุสาวรีย์ท้าวสุรนารี
 วัดบ้านไร่
 เขาผาแดง
 น้ำตกห้วยบง
 ศาลเจ้าพ่อด่านขุนทด
 อ่างเก็บน้ำห้วยปราสาทใหญ่
 ทุ่งกังหันลม ตำบลห้วยบง

อ้างอิง

ด่านขุนทด