ภาษาชากาทาย

ภาษาชากาทาย (; ) หรือเรียกว่า ทือร์กี (Turki) ภาษาเตอร์กิกตะวันออก หรือ ภาษาเตอร์กิกชากาทาย (Čaġatāy türkīsi) เป็นภาษากลุ่มเตอร์กิกที่สูญแล้ว ซึ่งเคยใช้พูดอย่างกว้างขวางในเอเชียกลาง และย้งคงเป็นภาษาวรรณกรรมจนถึงต้นคริสต์ศตวรรษที่ 20 ภาษานี้เคยมีการใช้งานในหลายพื้นที่ เช่นในบริเวณที่เป็นอุซเบกิสถาน, ซินเจียง, คาซัคสถาน และคีร์กีซสถานในปัจจุบัน ภาษาชากาทายแบบวรรณกรรมเป็นภาษาต้นตอของสาขาการ์ลุกในกลุ่มภาษาเตอร์กิก ที่รวมภาษาอุซเบกและภาษาอุยกูร์ในนั้น ภาษาเติร์กเมนได้รับอิทธิพลจากภาษาชากาทายมาหลายศตวรรษ แม้ว่าจะไม่ได้อยู่ในสาขาการ์ลุกก็ตาม (แต่อยู่ในสาขาโอคุซ) 

 พัฒนาการ 
ภาษาชาการทายเป็นภาษากลุ่มเตอร์กิกที่พัฒนาขึ้นเมื่อปลายคริสต์ศตวรรษที่ 15 อยู่ในสาขาการ์ลุกของภาษากลุ่มเตอร์กิก เคยทำหน้าที่เป็นภาษากลางในเอเชียกลาง ซึ่งมีศัพท์และวลีภาษาอาหรับและเปอร์เซียจำนวนมาก

Mehmet Fuat Köprülü แบ่งช่วงเวลาของภาษานี้ได้ดังนี้:
 ชากาทายตอนต้น (คริสต์ศตวรรษที่ 13–14)
 ก่อนคลาสสิก (ครึ่งแรกของคริสต์ศตวรรษที่ 15)
 คลาสสิก (ครึ่งหลังของคริสต์ศตวรรษที่ 15)
 หลังคลาสสิก (คริสต์ศตวรรษที่ 16)
 เสี่อมถอย (คริสต์ศตวรรษที่ 17–19)

 อักขรวิธี 
ภาษาชากาทายเป็นภาษาวรรณกรรม และเขียนด้วยชุดตัวอักษรเปอร์เซียรูปแบบหนึ่งที่มีชื่อว่า Kona Yëziq, (อักษรเก่า) ใช้งานในอักษรคาซัค, คีร์กีซ, อุยกูร์ และอุซเบก   

 อักษรเดี่ยว  รูปท้าย  รูปกลาง  รูปต้น  ชื่ออักษรในภาษาอุซเบกอักษรละตินอักษรคาซัคอักษรคีร์กีซอักษรอุยกูร์ ﺀ —  Hamza'∅∅ئ ﺍ ﺎ ﺍ alifА а (О о)А а/Ә әА аئا ﺏ ﺐ ﺒ ﺑ beB bБ бБ бﺏ ﭖ ﭗ ﭙ ﭘ peP pП пП пﭖ ﺕ ﺖ ﺘ ﺗ teT tТ тТ тﺕ ﺙ ﺚ ﺜ ﺛ seS sC cC cس ﺝ ﺞ ﺠ ﺟ jimJ jЖ жЖ жﺝ ﭺ ﭻ ﭽ ﭼ chimÇ çШ шЧ чﭺ ﺡ ﺢ ﺤ ﺣ hoy-i huttiH hҺ һХ х, ∅ھ ﺥ ﺦ ﺨ ﺧ xeX xX xX xﺥ ﺩ ﺪ ﺩ dolD dД дД дﺩ ﺫ ﺬ ﺫ zolZ zЗ зЗ зﺯ ﺭ ﺮ ﺭ reR rР рР рﺭ ﺯ ﺰ ﺯ zeZ zЗ зЗ зﺯ ﮊ ﮋ ﮊ je (zhe)J jЖ жЖ жﮊ ﺱ ﺲ ﺴ ﺳ sinS sC cC cﺱ ﺵ ﺶ ﺸ ﺷ shinŞ şШ шШ шﺵ ﺹ ﺺ ﺼ ﺻ sodS sC cC cس ﺽ ﺾ ﻀ ﺿ dodZ zЗ зЗ зز ﻁ ﻂ ﻄ ﻃ to (itqi)T tТ тТ тت ﻅ ﻆ ﻈ ﻇ zo (izgʻi)Z zЗ зЗ зز ﻉ ﻊ ﻌ ﻋ ayn'∅ (ғ)∅ئ ﻍ ﻎ ﻐ ﻏ ğaynĞ ğҒ ғҒ ғﻍ ﻑ ﻒ ﻔ ﻓ feF fП п (Ф ф)П п/Б б (Ф ф)ﻑ ﻕ ﻖ ﻘ ﻗ qofQ qҚ қК кﻕ ک ک ﻜ ﻛ kofK kК кК кك ﮒ ﮓ ﮕ ﮔ gofG gГ гГ гﮒ نگ/ݣ  ـنگ/ـݣ ـنگـ/ـݣـ  نگـ/ݣـ nungofÑ ñҢ ңҢ ңڭ ﻝ ﻞ ﻠ ﻟ lamL lЛ лЛ лﻝ ﻡ ﻢ ﻤ ﻣ mimM mМ мМ мﻡ ﻥ ﻦ ﻨ ﻧ nunN nН НН нﻥ ﻭ ﻮ ﻭ vavV v
Ö ö, U uУ у
Ұұ/Үү, Оо/ӨөУу/Үү, Оо/Өөۋ
ئۈ/ئۇ، ئۆ/ئو ﻩ ﻪ ﻬ ﻫ hoy-i havvazH h
A a∅/
E е/A a∅/
Э э/А аھ 
ئە/ئاﻯﻰﻴﻳyeY y
Е e, І iЙ й, И и
І і/Ы ы, Е еЙ й
И и/Ы ы, Э эي
ئى، ئې

หมายเหตุ
อักษร  ف، ع، ظ، ط، ض، ص، ژ، ذ، خ، ح، ث، ء  พบเฉพาะในคำยืม และไม่แสดงเป็นหน่วยเสียงเพิ่มเติมใด ๆ ทั้งสิ้น

สำหรับอักษรคาซัคและคีร์กีซ อักษรในวงเล็บ () สื่อถึงรูปยืมตัวสะกดสมัยใหม่จากภาษาตาตาร์และรัสเซียที่ไม่พบในอักษรคาซัคและคีร์กีซในอดีต 

หมายเหตุ

 อ้างอิง 

บรรณานุกรม
Eckmann, János, Chagatay Manual. (Indiana University publications: Uralic and Altaic series ; 60). Bloomington, Ind.: Indiana University, 1966. Reprinted edition, Richmond: Curzon Press, 1997, , or .
Bodrogligeti, András J. E., A Grammar of Chagatay. (Languages of the World: Materials ; 155). München: LINCOM Europa, 2001. (Repr. 2007), .
Pavet de Courteille, Abel, Dictionnaire Turk-Oriental: Destinée principalement à faciliter la lecture des ouvrages de Bâber, d'Aboul-Gâzi, de Mir Ali-Chir Nevâï, et d'autres ouvrages en langues touraniennes (Eastern Turkish Dictionary: Intended Primarily to Facilitate the Reading of the Works of Babur, Abu'l Ghazi, Mir ʿAli Shir Navaʾi, and Other Works in Turanian Languages). Paris, 1870. Reprinted edition, Amsterdam: Philo Press, 1972, . Also available online (Google Books)
 Erkinov, Aftandil. “Persian-Chaghatay Bilingualism in the Intellectual Circles of Central Asia during the 15th-18th Centuries (the case of poetical anthologies, bayāz)”. International Journal of Central Asian Studies. C.H.Woo (ed.). vol.12, 2008, pp. 57–82 .
 Cakan, Varis (2011) "Chagatai Turkish and Its Effects on Central Asian Culture", 大阪大学世界言語研究センター論集. 6 P.143-P.158,  Osaka University Knowledge Archive.

แหล่งข้อมูลอื่น

Russian imperial policies in Central Asia  
Chagatai language at Encyclopædia Iranica
An introduction to Chaghatay by Eric Schluessel, Maize Books; University of Michigan Publishing 2018 (A self study, open access textbook with graded lessons)

หมวดหมู่:ตระกูลภาษาเตอร์กิก
หมวดหมู่:ภาษาโบราณในทวีปเอเชีย