วิภัชชวาท

วิภัชชวาท (บาลี: Vibhajjavāda; แปลว่า "วาทะแห่งการจำแนกแจกแจง" หรือ "ลัทธิแห่งการวิเคราะห์") เป็นกลุ่มคำสอนและแนวคิดเชิงปรัชญาที่ได้รับการรับรองและสถาปนาให้เป็นแนวทางหลักของพระพุทธศาสนาในสถวีรวาท (สันสกฤต: Sthaviravāda; บาลี: Theravāda; แปลว่า "วาทะของพระเถระ") ภายหลังจากการทำตติยสังคายนา (การสังคายนาครั้งที่ 3) ณ เมืองปาฏลีบุตร ในรัชสมัยพระเจ้าอโศกมหาราช (ราว พ.ศ. 235)

 ลักษณะและหลักการสำคัญ 
นิกายวิภัชชวาทเป็นหลักคำสอนที่เน้นการใช้ปัญญาและเหตุผลในการพิจารณาธรรม โดยมีหลักการสำคัญที่โดดเด่นดังนี้:
 การวิเคราะห์แยกแยะ (Vibhajja): ยืนยันว่าการยอมรับหลักคำสอนหรือสัจธรรมต้องมาจากการ วิเคราะห์แยกแยะ อย่างถี่ถ้วนด้วยตนเอง ไม่ใช่การเชื่อตามคัมภีร์ ครูบาอาจารย์ หรือการกล่าวอ้างโดยปราศจากเหตุผล
 ปฏิเสธหลักสัพพัตถิตาวาท: วิภัชชวาทปฏิเสธแนวคิดของสรวาสติวาท ที่เชื่อว่าสรรพสิ่งในอดีตปัจจุบันและอนาคตล้วนมีอยู่จริงทั้งหมด (สัพพํ อตฺถิ = ทุกสิ่งมี) แต่เน้นย้ำว่าสิ่งที่ดำรงอยู่จริงและส่งผลได้ในทางธรรมคือปัจจุบันขณะเท่านั้น
 ความไม่เที่ยงแท้ของอรหันต์: วิภัชชวาทมีจุดยืนที่แตกต่างจากมหาสังฆิกะ ที่มีแนวคิดว่าพระอรหันต์ยังผิดพลาดได้

 ความเชื่อมโยงกับเถรวาท 
วิภัชชวาทถือเป็นรากฐานทางปรัชญาโดยตรงของเถรวาทในปัจจุบัน ภายหลังจากการสังคายนาครั้งที่ 3 พระโมคคลีบุตรติสสเถระได้ส่งพระมหินทเถระ ไปเผยแผ่พระพุทธศาสนาที่เกาะลังกา (ศรีลังกา) โดยหลักคำสอนที่นำไปเผยแผ่นั้นคือแนวคิดแบบวิภัชชวาท ซึ่งได้พัฒนาและรักษาสืบทอดมาในรูปแบบของพระไตรปิฎกภาษาบาลี และกลายเป็นนิกายเถรวาทในที่สุด

 ความเป็นมา 
นิกายวิภัชชวาทเกิดขึ้นในช่วงการแตกย่อยของคณะสงฆ์ยุคแรก (ราว 300 ปี ก่อน ค.ศ.) โดยสืบเชื้อสายมาจากกลุ่ม สถวีรวาท ซึ่งเป็นฝ่ายที่ยืนยันความถูกต้องของพระวินัยดั้งเดิมในการสังคายนาครั้งที่สอง
 ความหมายของชื่อ: วิภัชชวาท (Vibhajyavāda) แปลว่า "วาทะแห่งการจำแนก" หรือ "คำสอนแห่งการแยกแยะ"
 หลักการ: นิกายนี้เน้นการ จำแนกวิเคราะห์ (Analysis) คำสอน โดยเฉพาะอย่างยิ่งการจำแนกธรรมะและบุคคลตามความเป็นจริง (Vibhajja) ไม่ใช่การเชื่อตามคำบอกเล่าหรือการตัดสินแบบเหมารวม

 บทบาทในการสังคายนาครั้งที่สาม 
นิกายวิภัชชวาทมีความโดดเด่นอย่างมากในสมัย พระเจ้าอโศกมหาราช และได้รับการรับรองอย่างเป็นทางการใน ตติยสังคายนา (ราว 308 ปีก่อน ค.ศ.) ณ เมืองปาฏลีบุตร

 ผู้นำ: พระโมคคัลลีบุตรติสสเถระ ซึ่งเป็นพระอุปัชฌาย์ของพระเจ้าอโศกมหาราช เป็นผู้นำในการสังคายนาและเป็นผู้กำหนดหลักการของนิกายวิภัชชวาท
 การสังคายนา: วัตถุประสงค์หลักของการสังคายนาครั้งที่สามคือการ ชำระสังฆะ ให้บริสุทธิ์จากมิจฉาทิฐิ และการตรวจสอบหลักธรรมคำสอนที่ถูกต้อง

 การเผยแผ่และการกลายเป็นเถรวาท 
หลังตติยสังคายนา พระโมคคลีบุตรติสสเถระได้ส่งสมณทูต 9 สายไปเผยแผ่พระพุทธศาสนาในต่างแดน โดยพระธรรมทูตเหล่านี้ล้วนเป็นผู้ที่ถือหลักการวิภัชชวาท สายที่สำคัญคือสายที่นำโดย พระมหินทเถระไปยังลังกาทวีป และสายที่นำโดยพระโสณะและพระอุตตระเถระไปยังสุวรรณภูมิ (ไทย/พม่าในปัจจุบัน) เมื่อไปถึงศรีลังกา นิกายวิภัชชวาทถูกเรียกว่าเถรวาท ซึ่งยังคงเป็นชื่อเรียกมาจนถึงปัจจุบัน

 หมายเหตุ 

 อ้างอิง 

 แหล่งข้อมูลอื่น 

 พุทธศาสนาสอนอะไร

หมวดหมู่:นิกายในศาสนาพุทธ