อำเภอปง

ปง () เป็นอำเภอหนึ่งในจังหวัดพะเยา เดิมเป็นเขตท้องที่ของอำเภอเชียงคำทั้งหมด ก่อนที่จะขอจัดตั้งเป็นกิ่งอำเภอโดยการปกครองบางส่วนออกจากอำเภอเชียงคำในวันที่ 14 ตุลาคม 2449 วันที่ 14 ตุลาคม พ.ศ. 2449 และยกฐานะเป็นอำเภอในวันที่ 8 ธันวาคม 2455 โดยรวมกิ่งอำเภอเมืองปงและกิ่งอำเภอเชียงม่วน รวมเข้าเป็น "อำเภอปง" ซึ่งในปัจจุบันเป็นอำเภอที่มีขนาดใหญ่ที่สุดในจังหวัดพะเยา

 ที่ตั้งและอาณาเขต 
อำเภอปงมีอาณาเขตติดต่อกับเขตการปกครองข้างเคียง ดังนี้
 ทิศเหนือ ติดต่อกับอำเภอจุนและอำเภอเชียงคำ
 ทิศตะวันออก ติดต่อกับอำเภอสองแควและอำเภอท่าวังผา (จังหวัดน่าน)
 ทิศใต้ ติดต่อกับอำเภอเมืองน่าน (จังหวัดน่าน) และอำเภอเชียงม่วน
 ทิศตะวันตก ติดต่อกับอำเภอดอกคำใต้และอำเภอจุน

ประวัติ
คำว่า “ปง” ตรงกับภาษาท้องถิ่นว่า “ป๋ง” และตรงกับภาษาไทยว่า “ปลง” หมายถึง การปล่อยหรือเปลื้องให้หมด ตามตำนานพระธาตุดอยหยวกว่า ถึงการสมาโทษของพญานาค ซึ่งได้ป๋งลงอุโมงค์รูถ้ำลึก (หลบซ่อนอยู่ในอุโมงค์) เมื่อครั้งพระพุทธเจ้าเสด็จพระธาตุดอยหยวก โดยพระองค์ก็ได้ให้อภัยโทษ และถือเอานิมิตที่พญานาคป๋งอุโมงค์ ใช้เป็นนามเมืองที่สร้างขึ้นมาว่า “เมืองป๋ง”

ตามประวัติการปกครอง อำเภอปงมีฐานะเป็นกิ่งอำเภอเมื่อ พ.ศ. 2449 ขึ้นอยู่ในเขตการปกครองของอำเภอเชียงคำ จังหวัดเชียงราย ต่อมาใน พ.ศ. 2455 ได้รับประกาศยกฐานะเป็นอำเภอ แต่ให้โอนไปอยู่ในเขตการปกครองของจังหวัดน่าน ปี พ.ศ. 2460 ได้เปลี่ยนชื่อจาก "อำเภอปง" เป็น "อำเภอบ้านม่วง" วันที่ 29 เมษายน พ.ศ. 2460 และต่อมา พ.ศ. 2486 กระทรวงมหาดไทยได้ปรับปรุงท้องที่ต่าง ๆ ทั่วประเทศ อำเภอบ้านม่วงจึงได้เปลี่ยนชื่อเป็นอำเภอปงอีกครั้งหนึ่ง เพื่อให้ตรงกับตำบลอันเป็นที่ตั้งของที่ว่าการอำเภอ อีก 10 ปีต่อมา กระทรวงมหาดไทยได้โอนพื้นที่เขตการปกครองของอำเภอปงจากจังหวัดน่าน กลับขึ้นอยู่ในเขตการปกครองของจังหวัดเชียงราย

 วันที่ 14 ตุลาคม 2449 ยกเลิกพื้นที่แขวงน่านเหนือ และย้ายที่ว่าการแขวงมาตั้งที่เมืองเชียงคำ และเรียกว่า แขวงเชียงคำ กับตัดพื้นที่เมืองเชียงของ จากแขวงเชียงคำ ไปขึ้นการปกครองกับบริเวณพายัพเหนือ และแยกพื้นที่บางส่วนของแขวงเชียงคำ ไปจัดตั้งเป็น กิ่งแขวงเมืองปง (กิ่งอำเภอเมืองปง) และกิ่งแขวงเมืองเทิง (กิ่งอำเภอเมืองเทิง) วันที่ 14 ตุลาคม พ.ศ. 2449 และกำหนดให้ขึ้นการปกครองกับแขวงเชียงคำ
 วันที่ 12 มิถุนายน 2453 รวมเมืองเชียงแสน เมืองเชียงราย เมืองฝาง เวียงป่าเป้า เมืองพะเยา อำเภอแม่ใจ อำเภอดอกคำใต้ อำเภอแม่สรวย เมืองเชียงคำ และเมืองเชียงของ จังหวัดพายัพเหนือ ขึ้นเป็นเมืองจัตวา เรียกว่า จังหวัดเชียงราย กำหนดให้มีการปกครองทั้งหมด 10 อำเภอ ได้แก่ อำเภอเมืองเชียงแสน อำเภอเมืองเชียงราย อำเภอเมืองฝาง อำเภอเวียงป่าเป้า อำเภอเมืองพะเยา อำเภอแม่ใจ อำเภอดอกคำใต้ อำเภอแม่สรวย อำเภอเมืองเชียงคำ (รวมกิ่งอำเภอเมืองเทิงและกิ่งอำเภอเมืองปง) และอำเภอเมืองเชียงของ วันที่ 12 มิถุนายน พ.ศ. 2453
 วันที่ 8 ธันวาคม 2455 รวมกิ่งอำเภอเมืองปง แขวงเมืองเชียงคำ จังหวัดเชียงราย และกิ่งอำเภอเชียงม่วน อำเภอเมืองน่าน จังหวัดน่าน ขึ้นเป็น อำเภอเมืองปง วันที่ 8 ธันวาคม พ.ศ. 2455 และให้โอนอำเภอเมืองปง เมืองเชียงราย ไปขึ้นการปกครองกับเมืองน่าน (จังหวัดน่าน)
 วันที่ 29 เมษายน 2460 เปลี่ยนแปลงชื่ออำเภอเมืองปง จังหวัดน่าน เป็น อำเภอบ้านม่วง วันที่ 29 เมษายน พ.ศ. 2460
 วันที่ 17 เมษายน 2482 เปลี่ยนแปลงชื่ออำเภอบ้านม่วง จังหวัดน่าน เป็น อำเภอปง วันที่ 17 เมษายน พ.ศ. 2482
 วันที่ 10 มิถุนายน 2490 ตั้งตำบลผาช้างน้อย แยกออกจากตำบลยอด ตำบลออย และตำบลปง ตั้งตำบลงิม แยกออกจากตำบลออย ตั้งตำบลควร แยกออกจากตำบลปง ตั้งตำบลสระ แยกออกจากตำบลเชียงม่วน ตั้งตำบลสะเอียบ แยกออกจากตำบลเชียงม่วน วันที่ 10 มิถุนายน พ.ศ. 2490
 วันที่ 30 ธันวาคม 2495 เปลี่ยนแปลงเขตจังหวัดน่าน จังหวัดเชียงราย จังหวัดแพร่ โดยโอนพื้นที่อำเภอปง (ยกเว้นตำบลสะเอียบและตำบลสวด) จังหวัดน่าน มาขึ้นการปกครองกับจังหวัดเชียงราย และโอนพื้นที่ตำบลสะเอียบ อำเภอปง จังหวัดน่าน ไปขึ้นกับอำเภอสอง จังหวัดแพร่ วันที่ 30 ธันวาคม พ.ศ. 2595
 วันที่ 17 มีนาคม 2496 โอนพื้นที่ตำบลสวด อำเภอปง ไปขึ้นกับอำเภอเมืองน่าน วันที่ 17 มีนาคม พ.ศ. 2496
 วันที่ 28 พฤศจิกายน 2499 จัดตั้งสุขาภิบาลปง ในท้องที่บ้านดอนตัน บ้านดอนแก้ว บ้านปางค่า บ้านบ่อค้าง บ้านหนุน บ้านแหลง บ้านบุญเรือง บ้านกองแล บ้านสวนคา บ้านคู่ บ้านดอนเฟือง บ้านนาปรัง ตำบลปง วันที่ 28 พฤศจิกายน พ.ศ. 2499
 วันที่ 20 พฤษภาคม 2512 แยกพื้นที่ตำบลสระ และตำบลเชียงม่วน จากอำเภอปง ไปตั้งเป็น กิ่งอำเภอเชียงม่วน วันที่ 20 พฤษภาคม พ.ศ. 2512 และกำหนดให้ขึ้นการปกครองกับอำเภอปง
 วันที่ 1 กันยายน 2513 ตั้งตำบลบ้านมาง แยกออกจากตำบลเชียงม่วน วันที่ 1 กันยายน พ.ศ. 2513
 วันที่ 2 พฤษภาคม 2515 เปลี่ยนแปลงเขตจังหวัดเชียงรายกับจังหวัดน่าน โดยโอนพื้นที่หมู่ 10 (ในขณะนั้น) ของตำบลควร อำเภอปง จังหวัดเชียงราย ไปขึ้นกับตำบลป่าคา อำเภอท่าวังผา จังหวัดน่าน และโอนพื้นที่ตำบลยอด อำเภอปง จังหวัดเชียงราย ไปขึ้นกับอำเภอเชียงกลาง จังหวัดน่าน วันที่ 2 พฤษภาคม พ.ศ. 2515
 วันที่ 28 มีนาคม 2517 ยกฐานะจากกิ่งอำเภอเชียงม่วน อำเภอปง เป็น อำเภอเชียงม่วน วันที่ 28 มีนาคม พ.ศ. 2517
 วันที่ 28 กรกฎาคม 2520 แยกพื้นที่อำเภอพะเยา อำเภอจุน อำเภอเชียงคำ อำเภอเชียงม่วน อำเภอดอกคำใต้ อำเภอปง และอำเภอแม่ใจ ออกจากการปกครองจังหวัดเชียงราย รวมตั้งขึ้นเป็น จังหวัดพะเยา วันที่ 28 กรกฎาคม พ.ศ. 2520
 วันที่ 27 พฤษภาคม 2523 ตั้งตำบลนาปรัง แยกออกจากตำบลปง วันที่ 27 พฤษภาคม พ.ศ. 2523
 วันที่ 17 กันยายน 2528 โอนพื้นที่หมู่ 5 บ้านหนองท่าควาย (ในขณะนั้น) ของตำบลออย ไปตั้งเป็นพื้นที่หมู่ 7 บ้านหนองท่าควาย ตำบลนาปรัง วันที่ 17 กันยายน พ.ศ. 2528
 วันที่ 26 กันยายน 2534 ตั้งตำบลขุนควร แยกออกจากตำบลควร วันที่ 26 กันยายน พ.ศ. 2534
 วันที่ 30 กันยายน 2535 จัดตั้งสุขาภิบาลงิม ในท้องที่หมู่ 2-5,8,9-10,15,17-18 ตำบลงิม วันที่ 30 กันยายน พ.ศ. 2535
 วันที่ 25 พฤษภาคม 2542 ยกฐานะสุขาภิบาลปง และสุขาภิบาลงิม เป็นเทศบาลตำบลปง และเทศบาลตำบลงิม ตามลำดับ วันที่ 24 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2542 ด้วยผลของกฎหมาย
 วันที่ 4 มิถุนายน 2545 แยกพื้นที่หมู่ 3 บ้านดอนไชยป่าแขม ตำบลออย มาตั้งเป็นหมู่บ้านใหม่ หมู่ 14 บ้านดอนไชยป่าแขม ตำบลออย วันที่ 4 มิถุนายน พ.ศ. 2545
 วันที่ 27 ตุลาคม 2552 เปลี่ยนแปลงชื่อองค์การบริหารส่วนตำบลปง อำเภอปง จังหวัดพะเยา เป็นองค์การบริหารส่วนตำบลแม่ยม วันที่ 27 ตุลาคม พ.ศ. 2552 และจัดตั้งองค์การบริหารส่วนตำบลแม่ยม ขึ้นเป็น เทศบาลตำบลแม่ยม วันที่ 27 ตุลาคม พ.ศ. 2552

 ที่ตั้งและอาณาเขต 
 ทิศเหนือ ติดต่อกับอำเภอจุนและอำเภอเชียงคำ
 ทิศตะวันออก ติดต่อกับอำเภอสองแควและอำเภอท่าวังผา (จังหวัดน่าน) 
 ทิศใต้ ติดต่อกับอำเภอเมืองน่าน (จังหวัดน่าน) และอำเภอเชียงม่วน
 ทิศตะวันตก ติดต่อกับอำเภอดอกคำใต้และอำเภอจุน

 การแบ่งเขตการปกครอง 
 การปกครองส่วนภูมิภาค 
อำเภอปงแบ่งพื้นที่การปกครองออกเป็น 7 ตำบล 80 หมู่บ้าน ได้แก่
 ที่   ชื่อตำบล  ตัวเมือง  อักษรโรมัน  จำนวนหมู่บ้าน  จำนวนครัวเรือนจำนวนประชากร จำนวนประชากรและบ้าน จำแนกเป็นรายอำเภอ และรายตำบล จังหวัดพะเยา ณ เดือนธันวาคม พ.ศ. 2553, สำนักบริหารทะเบียน กรมการปกครอง กระทรวงมหาดไทย1.ปง13pxPong162,6268,2752.ควร23pxKhuan91,6375,5443.ออย13pxOi142,2727,1044.งิม13pxNgim193,78512,0585.ผาช้างน้อย53pxPha Chang Noi81,0634,9336.นาปรัง27pxNa Prang92,1055,8127.ขุนควร40pxKhun Khuan92,2709,098

 การปกครองส่วนท้องถิ่น 
ท้องที่อำเภอปงประกอบด้วยองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น 9 แห่ง ได้แก่
 เทศบาลตำบลปง ครอบคลุมพื้นที่บางส่วนของตำบลปงและบางส่วนของตำบลนาปรัง
 เทศบาลตำบลงิม ครอบคลุมพื้นที่บางส่วนของตำบลงิม
 เทศบาลตำบลแม่ยม ครอบคลุมพื้นที่ตำบลปง (เฉพาะนอกเขตเทศบาลตำบลปง)
 องค์การบริหารส่วนตำบลควร ครอบคลุมพื้นที่ตำบลควรทั้งตำบล
 องค์การบริหารส่วนตำบลออย ครอบคลุมพื้นที่ตำบลออยทั้งตำบล
 องค์การบริหารส่วนตำบลงิม ครอบคลุมพื้นที่ตำบลงิม (เฉพาะนอกเขตเทศบาลตำบลงิม)
 องค์การบริหารส่วนตำบลผาช้างน้อย ครอบคลุมพื้นที่ตำบลผาช้างน้อยทั้งตำบล
 องค์การบริหารส่วนตำบลนาปรัง ครอบคลุมพื้นที่ตำบลนาปรัง (เฉพาะนอกเขตเทศบาลตำบลปง)
 องค์การบริหารส่วนตำบลขุนควร ครอบคลุมพื้นที่ตำบลขุนควรทั้งตำบล

 อ้างอิง 

ปง