อักษรออร์ค็อง

อักษรเตอร์กิกเก่า (มีอีกหลายชื่อ เช่น อักษรเกิกทืร์ก (Göktürk script), อักษรออร์ค็อน, อักษรออร์ค็อน-เยนิเซย์, อักษรรูนเตอร์กิก) เป็นอักษรที่ใช้โดยเกิกทืร์ก (Göktürks) และรัฐข่านเตอร์กิกตอนต้นในคริสต์ศตวรรษที่ 8 ถึง 10 เพื่อบันทึกภาษาเตอร์กิกเก่าScharlipp, Wolfgang (2000). An Introduction to the Old Turkish Runic Inscriptions. Verlag auf dem Ruffel, Engelschoff. .

อักษรนี้ตั้งชื่อตามหุบเขาออร์ค็อนในประเทศมองโกเลีย ซึ่งเป็นสถานที่ที่นิโคไล ยาดรินต์เซฟพบจารึกในต้นคริสต์ศตวรรษที่ 8 ใน ค.ศ. 1889 จารึกออร์ค็อนได้รับการตีพิมพ์โดยวาซีลีย์ รัดลอฟ และถอดข้อความโดย Vilhelm Thomsen นักภาษาศาสตร์ชาวเดนมาร์กใน ค.ศ. 1893Vilhelm Thomsen, [Turkic] Orkhon Inscriptions Deciphered (Helsinki : Society of Finnish Literature Press, 1893). Translated in French and later English (Ann Arbor MI: University Microfilms Intl., 1971). OCLC 7413840

 ต้นกำเนิด 
นักวิชาการสมัยใหม่รายงานว่า อักษรออร์ค็องพัฒนาจากชุดตัวอักษรแอราเมอิก ก่อนผ่านทางอักษรปะห์ลาวีและชุดตัวอักษรซอกเดียของเปอร์เซียTurks, A. Samoylovitch, First Encyclopaedia of Islam: 1913-1936, Vol. VI, (Brill, 1993), 911.

ข้อมูลจีนสมัยใหม่มีหลักฐานขัดแย้งว่าชาวเติร์กในคริสต์ศตวรรษที่ 6 มีอักษรเขียนเป็นของตนเองหรือไม่ โดยหนังสือโจวในคริสต์ศตวรรษที่ 7 ระบุว่าชาวเติร์กมีอักษรเขียนที่คล้ายกับของซอกเดีย ในขณะที่หนังสือสุยและประวัติศาสตร์ของราชวงศ์ตอนเหนืออ้างว่าชาวเติร์กไม่มีอักษรเขียนเป็นของตนเอง István Vásáry รายงานว่า อักษรเตอร์กิกเก่าถูกคิดค้นในสมัยข่านองค์แรกและได้รับการปรับปรุงตามแบบซอกเดียMouton, 2002, Archivum Ottomanicum, p. 49 อักษรออร์ค็องรูปแบบอื่นเริ่มปรากฏเร็วสุดในช่วงครึ่งแรกของคริสต์ศตวรรษที่ 6<ref>Sigfried J. de Laet, Joachim Herrmann, (1996), History of Humanity: From the seventh century B.C. to the seventh century A.D., p. 478</ref>

 ตารางอักษร 

 สระ 
 ออร์ค็อน  แบบเยนิเซย์  ทับศัพท์  สัทอักษรสากล ภาพ  อักษร 16px      a, ä  /ɑ/, /æ/ 16px      ı, i  /ɯ/, /i/ 16px      e  /e/16px      o, u  /o/, /u/ 16px      ö, ü  /ø/, /y/

 พยัญชนะ 
 สระหลัง  สระหน้า ออร์ค็อน  แบบเยนิเซย์  ทับศัพท์  สัทอักษรสากล  ออร์ค็อน  แบบเยนิเซย์  ทับศัพท์  สัทอักษรสากล ภาพ  อักษร  ภาพ  อักษร 16px      b¹  /b/  16px      b²  /b/ 16px      d¹  /d/  16px     d²  /d/ 16px      g¹  /ɣ/  16px      g²  /ɡ/ 16px      l¹  /l/  16px     l²  /l/ 16px     n¹  /n/  16px      n²  /n/ 16px      r¹  /r/  16px     r²  /r/ 16px     s¹  /s/  16px     s²  /s/ 16px      t¹  /t/  16px      t²  /t/ 16px      j¹  /j/  16px      j²  /j/ 16px      q  /q/  16px      k  /k/ 16px      oq, uq, qo, qu, q  /oq/, /uq/, /qo/, /qu/, /q/  16px      ök, ük, kö, kü, k  /øk/, /yk/, /kø/, /ky/, /k/

สัญลักษณ์พยัญชนะอื่น ๆ
 ออร์ค็อน  แบบเยนิเซย์  ทับศัพท์  สัทอักษรสากล ภาพ  อักษร 16px      č  /tʃ/ 16px     m  /m/ 16px     p  /p/ 16px    According to Gabain (1941)  š  /ʃ/ 16px      z  /z/ 16px      ñ  /ŋ/ 16px     ič, či, č  /itʃ/, /tʃi/, /tʃ/ 16px      ıq, qı, q  /ɯq/, /qɯ/, /q/ 16px      -nč  /ntʃ/ 16px      -nj  /ɲ/ 16px     -lt  /lt/, /ld/ 16px      -nt  /nt/, /nd/      aš  /aʃ/     ot, utAccording to Gabain (1941), not listed in Thomsen (1893)  /ot/, /ut/     bašAccording to Tekin (1968); not listed in Thomsen (1893) or Gabain (1941) ; Malov (1951) lists the sign but gives no sound value.  /baʃ/

บางครั้งสัญลักษณ์คล้ายทวิภาค (⁚) ถูกใช้เป็นตัวแยกคำ ในบางกรณีจะใช้รูปวง (⸰) แทน

ตัวอย่างการอ่านคำ (ขวาไปซ้าย):   40px  ทับศัพท์เป็น t²ñr²i แปลว่า Täñri () พระนามเทพแห่งท้องฟ้าของชนเตอร์กิก

 อ้างอิง 

 ข้อมูล 

 Diringer, David. The Alphabet: a Key to the History of Mankind, New York, NY: Philosophical Library, 1948, pp. 313–315.
 Erdal, Marcel. 2004. A grammar of Old Turkic. Leiden & Boston: Brill.
  LFaulmann, Carl. 1990 (1880). Das Buch der Schrift. Frankfurt am Main: Eichborn.  
 Février, James G. Histoire de l'écriture, Paris: Payot, 1948, pp. 311–317 
 Ishjatms, N. "Nomads in Eastern Central Asia", in the "History of civilizations of Central Asia", Volume 2, UNESCO Publishing, 1996, 

 Kyzlasov, I.L. "Runic Scripts of Eurasian Steppes", Moscow, Eastern Literature, 1994, 
Malov, S.E. 1951, Pamjatniki Drevnitjurkskoj Pisʹmennosti (Памятники Древнитюркской Письменности), Moskva & Leningrad. 
 Muxamadiev, Azgar. (1995). Turanian Writing (Туранская Письменность). In Zakiev, M. Z.(Ed.), Problemy lingvoėtnoistorii tatarskogo naroda (Проблемы лингвоэтноистории татарского народа). Kazan: Akademija Nauk Tatarstana. 
Róna-Tas, A. 1991. An introduction to Turkology. Szeged.
 Tekin, Talat. A Grammar of Orkhon Turkic. Indiana University Uralic and Altaic Series, vol. 69 (Bloomington/The Hague: Mouton, 1968)
 Thomsen, Vilhelm. Inscriptions de l'Orkhon déchiffrées, Suomalais-ugrilainen seura, Helsinki Toimituksia, no. 5 Helsingfors: La société de littérature Finnoise  
 Vasilʹiev, D.D. Korpus tjurkskix runičeskix pamjatnikov Bassina Eniseja [Corpus of the Turkic Runic Monuments of the Yenisei Basin], Leningrad: USSR Academy of Science, 1983 
 von Gabain, A. 1941. Alttürkische Grammatik mit Bibliographie, Lesestücken und Wörterverzeichnis, auch Neutürkisch. Mit vier Schrifttafeln und sieben Schriftproben. (Porta Linguarum Orientalium; 23) Leipzig: Otto Harrassowitz. 

แหล่งข้อมูลอื่น

Orkhon Inscriptions in Old Turkic Alphabet Unicode 
Türk bitig - Old Turkic inscriptions, Texts, Translations
Orkhon Alphabet page from Omniglot
Gokturkish Keyboard by Isa SARI
glyph table (kyrgyz.ru)
Bilgitay Orhun Writer  (An online converter for Latin alphabet based texts to Orhun Abece.)

Хөх Түрүгийн Бичиг (in Mongolian)
Göktürk Orhun Öz Türk Yazısını Öğrenme Kılavuzu (in Turkish)
Göktürükçe çevirici  (An online converter for Turkish alphabet )

ออร์ค็อง