ขนมปังขิง (สถาปัตยกรรม)

ขนมปังขิง เป็นรูปแบบสถาปัตยกรรมที่ประกอบด้วยส่วนตกแต่งอย่างละเอียดประณีตที่เรียกว่า การประดับประดาแบบขนมปังขิง (gingerbread trim) เป็นคำใช้เฉพาะเพื่ออธิบายงานตกแต่งอันละเอียดของนักออกแบบชาวอเมริกันในช่วงปลายคริสต์ทศวรรษ 1860 ถึงคริสต์ทศวรรษ 1870 ซึ่งส่วนใหญ่เชื่อมโยงเข้ากับรูปแบบกอทิกช่างไม้ สถาปัตยกรรมนี้อิงแบบหลวม ๆ จากสมัยงามดั่งวาดของสถาปัตยกรรมอังกฤษในคริสต์ทศวรรษ 1830

คำว่า ขนมปังขิง มาจากภาษาอังกฤษว่า "Gingerbread" ซึ่งเป็นขนมหวานของชาวยุโรป ตกแต่งลวดลายอย่างสวยงาม มีลักษณะหงิกงอเป็นแง่งคล้ายขิง จึงใช้เป็นคำเรียกลวดลายทางสถาปัตยกรรมที่ได้รับความนิยมอย่างมากในสมัยวิกตอเรียซึ่งตรงกับสมัยการปกครองของสมเด็จพระราชินีนาถวิกตอเรียแห่งสหราชอาณาจักร

สำหรับประเทศไทย เรือนขนมปังขิง เป็นชื่อเรียกอาคารประเภทหนึ่ง ซึ่งได้รับอิทธิพลจากสถาปัตยกรรมแบบตะวันตก ซึ่งแพร่เข้ามาในประเทศไทยในสมัยรัชกาลที่ 4 มีการประดับตกแต่งลวดลายฉลุที่วิจิตรพิสดาร หรูหรา สวยงามเหมือนขนมปังขิง

 ประวัติ 
ในช่วงคริสต์ทศวรรษ 1830 ถึง 1840 ผู้สร้างบ้านชาวอเมริกันเริ่มตีความสถาปัตยกรรมฟื้นฟูกอทิกของยุโรปที่มีรายละเอียดงานก่ออิฐอันประณีตด้วยไม้ เพื่อตกแต่งบ้านโครงไม้สไตล์อเมริกัน รูปแบบนี้ยังเป็นที่รู้จักในนามกอทิกช่างไม้ รูปแบบยุคแรกเริ่มต้นด้วยงานไม้แบบง่าย เช่น ผนังไม้ระแนงฟันเลื่อยแนวตั้ง ในช่วงกลางคริสต์ศตวรรษที่ 19 ด้วยการประดิษฐ์เลื่อยฉลุแบบโต๊ะพลังไอน้ำ การผลิตแผ่นไม้บางจำนวนมากที่ตัดเป็นชิ้นส่วนตกแต่งหลากหลายรูปแบบ ช่วยให้ผู้สร้างสามารถเปลี่ยนบ้านเล็ก ๆ ที่เรียบง่ายให้กลายเป็นบ้านที่มีเอกลักษณ์เฉพาะตัว ในเวลานั้น ชิ้นส่วนลายขนมปังขิงขนาดมาตรฐานมีการผลิตขึ้นในราคาประหยัดทางชายฝั่งตะวันออกของสหรัฐ

ในประเทศไทย

ประวัติ
ในช่วงการล่าอาณานิคมของยุโรปในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้เมื่อคริสต์ศตวรรษที่ 19 ไม้มีความต้องการสูง อุตสาหกรรมไม้ของอังกฤษเริ่มทำไม้สักในอินเดีย ซึ่งเป็นไม้เนื้อแข็งเขตร้อนที่มีถิ่นกำเนิดในเอเชียใต้และเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ ต่อมาอุตสาหกรรมไม้สักได้ขยายจากอินเดียไปยังพม่าภายใต้การปกครองของอังกฤษ แม้ว่าประเทศไทยจะไม่ใช่อาณานิคม แต่อังกฤษยังคงต้องการขยายการทำไม้สักมายังประเทศไทย ใน ค.ศ. 1883 อังกฤษได้รับสัมปทานการทำไม้จากผู้ปกครองท้องถิ่นในจังหวัดทางภาคเหนือ ทำให้จังหวัดแพร่กลายเป็นศูนย์กลางการทำไม้สักของอังกฤษในประเทศไทย บริษัทอังกฤษและผู้ปกครองภาคเหนือของไทยได้สร้างเรือนขนมปังขิงไม้สักขึ้นตามแบบของอังกฤษ รูปแบบสถาปัตยกรรมตะวันตกที่ตกแต่งแบบขนมปังขิงผสมผสานกับองค์ประกอบทางสถาปัตยกรรมแบบเอเชีย เช่น แผงไม้เจาะรู ก่อให้เกิดรูปแบบที่ชาวท้องถิ่นเรียกว่า "ล้านนาโคโลเนียล"

ในช่วงเวลานั้น เรือนขนมปังขิงแบบอเมริกันที่ตกแต่งด้วยไม้ฉลุลายได้รับความนิยม รูปแบบนี้ได้รับความนิยมในอาณานิคมอังกฤษบางแห่ง รวมถึงสิงคโปร์และพม่า และต่อมาก็แพร่หลายมายังประเทศไทย คนไทยที่มีฐานะทางสังคมสูงในสมัยรัชกาลที่ 5 ได้สร้างเรือนขนมปังขิงไม้สักขึ้นเพื่อแสดงให้เห็นถึงฝีมืออันประณีต 

ในที่สุด ความนิยมของเรือนขนมปังขิงในประเทศไทยก็ค่อย ๆ เลือนหายไปเนื่องจากต้นทุนการก่อสร้างและการบำรุงรักษาที่สูง ปัจจุบัน เรือนขนมปังขิงที่เหลืออยู่ในประเทศไทยสามารถพบเห็นได้ในหลายพื้นที่ในกรุงเทพฯ นครปฐม แพร่ ลำปาง และจันทบุรี

ลักษณะ

การรักษา
เรือนขนมปังขิงหลายหลังที่เป็นของรัฐบาลไทยหรือของวัดหลายแห่งได้รับการอนุรักษ์ไว้อย่างดี อย่างไรก็ตาม บ้านเรือนส่วนบุคคลหลายหลังมีความเสี่ยงที่จะถูกทำลายจากสภาพอากาศ เนื่องจากค่าใช้จ่ายในการบำรุงรักษางานฉลุไม้ที่ประณีตบรรจงสูง อีกวิธีหนึ่งในการอนุรักษ์คือการปรับเปลี่ยนอาคาร บ้านเรือนส่วนบุคคลบางหลังได้รับการอนุรักษ์และเปลี่ยนโฉมใหม่เป็นพิพิธภัณฑ์ ยังมีเรือนขนมปังขิงร้างที่เคยเป็นบ้านพักส่วนตัวในกรุงเทพมหานคร ได้รับการบูรณะและกลายมาเป็นร้านกาแฟ

เรือนขนมปังขิงไม้สักจำนวนมากในจังหวัดทางภาคเหนือ โดยเฉพาะในจังหวัดเชียงราย เชียงใหม่ และพะเยา ถูกทำลายมาตลอดหลายปี เนื่องจากเจ้าของได้รื้อถอนเพื่อขายไม้ เพราะมีความต้องการไม้สักมือสองสูงตั้งแต่ ค.ศ. 1989 (พ.ศ. 2532) เพื่อแก้ไขปัญหานี้ ชมรมอนุรักษ์สถาปัตยกรรมท้องถิ่นเมืองแพร่ได้ร่วมมือกับชุมชนในจังหวัดแพร่ เพื่ออนุรักษ์เรือนขนมปังขิงและเปลี่ยนให้กลายเป็นแหล่งท่องเที่ยวสำคัญของจังหวัดแพร่

ตัวอย่างเรือนขนมปังขิง
 กรุงเทพมหานคร
 พระที่นั่งอภิเศกดุสิต ภายในพระที่นั่งวิมานเมฆ พระราชวังดุสิต 
 พระตำหนักเพ็ชร ภายในวัดบวรนิเวศวิหาร 
 วังบางพลู เชิงสะพานกรุงธนบุรี ฝั่งธนบุรี
 โรงเรียนตะละภัฏศึกษา (เดิมคือโรงละครปรีดาลัย) ภายในแพร่งนรา
 หมู่กุฏิวัดสวนพลู 
 บ้านเอกะนาค ภายในมหาวิทยาลัยราชภัฏบ้านสมเด็จเจ้าพระยา 
 บ้านขนมปังขิง เสาชิงช้า เยื้องกับศาลาว่าการกรุงเทพมหานคร
 ทำเนียบท่าช้าง หรือวังถนนพระอาทิตย์
 กุฎีเจริญพาศน์ หรือมัสยิดฮุซัยนียะฮ์ ริมคลองบางหลวง เขตบางกอกใหญ่
 จังหวัดแพร่
 คุ้มวงศ์บุรี 
 คุ้มวิชัยราชา 
 บ้านขัติยะวรา 
 บ้านวงศ์พระถาง 
 คุ้มเจ้าหลวง (นครแพร่)
 คุ้มเจ้าหนานไชยวงศ์

ตัวอย่างสำคัญ

 อ้างอิง 

อ่านเพิ่ม



 หนังสือ
 น. ณ ปากน้ำ แบบแผนบ้านเรือนในสยาม  สำนักพิมพ์ เมืองโบราณ พ.ศ. 2548 ISBN 974-7383-85-3

งานวิจัย
 เกศฐิศานติ ส้มทอง, การศึกษาเรื่องเรือนขนมปังขิงในเขตเทศบาลอำเภอเมือง จังหวัดเชียงใหม่, พ.ศ. 2539, คณะวิจิตรศิลป์ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ 


หมวดหมู่:สถาปัตยกรรมไทย
หมวดหมู่:สถาปัตยกรรมวิกตอเรีย
หมวดหมู่:สถาปัตยกรรม