ข้าราชการฝ่ายอัยการ (ประเทศไทย)

พนักงานอัยการ หรือ อัยการ (อังกฤษ: public prosecutor, prosecutor, state attorney) เรียกโดยสั้นว่า "อัยการ" โบราณเรียกว่า "พนักงานรักษาพระอัยการ" "ยกกระบัตร" หรือ "ยกบัตร" ปัจจุบัน ในสำนักงานอัยการสูงสุด อัยการเป็นชื่อข้าราชการประเภทหนึ่ง เรียกว่า "ข้าราชการอัยการ" 

พนักงานอัยการคือผู้มีอำนาจหน้าที่ดำเนินคดีแทนรัฐบาลในศาล รวมถึงการรับว่าต่างหรือแก้ต่างแทนรัฐ และใช้อำนาจกึ่งตุลาการ สำหรับประเทศไทย พนักงานอัยการเป็นบุคลากรและองค์กรในกระบวนการยุติธรรมที่มีอยู่ในสังคมไทยมานานกว่าร้อยปี แต่หากนับการปฏิบัติหน้าที่ของข้าราชการที่มีบทบาทหลายประการเช่นเดียวกับอัยการในปัจจุบัน ต้องนับว่าอัยการได้ก่อตั้งขึ้นในสังคมไทยมาตั้งแต่ต้นสมัยอยุธยา ซึ่งนับว่านานกว่าหกร้อยปีแล้ว

คำว่า "พนักงานอัยการ" ในระบบยุติธรรมของไทยนั้นปรากฏในพระนิพนธ์ของพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงราชบุรีดิเรกฤทธิ์ เรื่อง บุคคลตามนิติสมมติในเมืองไทย มีความตอนหนึ่งว่า

"มีสาเหตุอีกอย่างหนึ่งที่กระทำให้ความรู้ของไทยในเรื่องบุคคล โดย นิติสมมติสว่างขึ้นดังนี้คือ เมื่อก่อน ร.ศ.112 เมื่อครั้ง ร.ศ.112 และเมื่อภายหลัง ร.ศ.112 ไทยกับฝรั่งเศสมีข้อวิวาทกันมาก ฝรั่งเศส มีสัปเยกในเมืองไทยมากสัปเยกมากนี้มีข้อวิวาทกับคนไทย เมื่อใดราชการก็รู้สึกติดขัด เป็นกับว่าใครทำร้ายสัปเยกถึงตายฝรั่งเศสก็ตั้งข้อวิวาทกับราชการไทย จับจำเลยได้ก็จับมาชำระทำให้โทษให้ ถ้าเห็นว่าจำเลยไม่มีความผิด ฝรั่งเศสสงสัยในวิธีชำระประการใดแล้วก็พูดในทางกระทรวงต่างประเทศ ให้เป็นเรื่องวิวาทกันในทางราชการไป จึงได้สร้างวิธีขึ้นเอาอย่างฝรั่ง ให้มีอัยการไทยฟ้องร้องจำเลยในศาล อัยการนี้แทนแผ่นดิน ถ่อมยศแผ่นดินลงไปเป็นโจทก์เหมือนหนึ่งราษฎร เช่นเดียวกันกับเมื่อสัปเยกเป็นจำเลย ศาลกงสุลชำระ รัฐบาลไทยต้องแต่งคนลงไปเป็นโจทก์ฟ้องถ่อมตัวเป็นราษฎรไปเป็นโจทก์ในศาลเขา ทั้งนี้ แปลว่ารัฐบาลสมมติตัวเองว่าเป็นราษฎรผู้ 1 ให้ศาลไทยและศาลกงสุลเป็นกลางชำระ…"

หากพิเคราะห์จากประวัติศาสตร์ไทย อัยการในประเทศไทย เป็นตำแหน่งที่มีมาตั้งแต่สมัยกรุงศรีอยุธยาแล้ว เดิมเรียกว่า "ยกกระบัตร" หรือ "ยกระบัตร" มีหน้าที่สอดส่องดูแลความผิดและชอบของเจ้าเมืองและกรมการเมือง และสอดส่องอรรถคดีความทั่วไปในหัวเมือง  ต่อมาในปี พ.ศ. 2436 พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว   ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้ตั้งกรมอัยการขึ้น พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัวมีพระบรมราชโองการ ประกาศรวมพนักงานอัยการ ลงวันที่ 11 มีนาคม พ.ศ. 2458 และทรงพระราชดำริให้เปลี่ยนชื่อเรียกคำว่า "ยกระบัตร" เป็นคำว่า "อัยการ" ทั้งหมด ตั้งแต่วันที่ 1 เมษายน พ.ศ. 2459   ตั้งแต่ พ.ศ. 2465 มีพระบรมราชโองการให้กรมอัยการ    ย้ายสังกัดจากกระทรวงยุติธรรม ไปสังกัดกระทรวงมหาดไทยจนกระทั่ง พ.ศ. 2534คณะรักษาความสงบเรียบร้อยแห่งชาติ (รสช.) ได้มีประกาศ รสช. ฉบับที่ 47 และฉบับที่ 49 แยกกรมอัยการออกจากกระทรวงมหาดไทย ไปเป็นหน่วยงานราชการอิสระ อยู่ภายใต้การกำกับดูแลของนายกรัฐมนตรี เปลี่ยนชื่อจาก “กรมอัยการ” เป็น “สำนักงานอัยการสูงสุด” และเปลี่ยนชื่อตำแหน่ง “อธิบดีกรมอัยการ” เป็น “อัยการสูงสุด”

ต่อมาเมื่อวันที่ 24 สิงหาคม 2550 ตาม รัฐธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรไทย พ.ศ. 2550 มาตรา 255 ได้บัญญัติให้  องค์กรอัยการ  เป็นองค์กรอื่นตามรัฐธรรมนูญ  กำหนดให้พนักงานอัยการ มีอำนาจหน้าที่ตามที่บัญญัติในรัฐธรรมนูญ และตามกฎหมายว่าด้วยอำนาจหน้าที่ของพนักงานอัยการและกฎหมายอื่น โดยให้มีอิสระในการพิจารณาสั่งคดีและปฏิบัติหน้าที่ให้เป็นไปโดยเที่ยงธรรม  การแต่งตั้งและการให้อัยการสูงสุดพ้นจากตำแหน่งต้องเป็นไปตามมติของคณะกรรมการอัยการ  และได้รับความเห็นชอบจากวุฒิสภา   ผลตามรัฐธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรไทย พ.ศ. 2550 ดังกล่าว เป็นการยกฐานะสำนักงานอัยการสูงสุดให้เป็นองค์การอื่นตามรัฐธรรมนูญที่มีความเป็นอิสระ     ไม่อยู่ในบังคับบัญชาและกำกับดูแลของนายกรัฐมนตรี  และรัฐมนตรีว่าการกระทรวงยุติธรรม  โดยต้องรับผิดชอบต่อรัฐสภา ทั้งเป็นการยกฐานะตำแหน่ง  อัยการสูงสุด  ให้เทียบเท่ากับตำแหน่ง  นายกรัฐมนตรี  ประธานรัฐสภา และประธานศาลฎีกา เป็นครั้งแรก

 การสอบคัดเลือกเพื่อเข้าบรรจุเป็นข้าราชการอัยการ 
1. สอบข้อเขียน

สนามสอบข้อเขียนอัยการผู้ช่วย ถือเป็นหนึ่งในสนามสอบที่ยากและมีมาตรฐานสูงที่สุดสนามหนึ่งในสายงานกฎหมาย การสอบข้อเขียนอัยการผู้ช่วยจะมีการกำหนด “อัตราบรรจุ” เอาไว้ กล่าวคือ พิจารณาผู้สอบได้ตามหลักเกณฑ์ ประกอบกับจำนวนอัตรากำลังคนที่ต้องการประกอบกัน โดยจะประกาศผู้มีสิทธิบรรจุตามจำนวนที่กำหนดอัตราบรรจุไว้ ดังนั้น แม้ผู้สอบคัดเลือกคะแนนจะผ่านครึ่ง แต่หากเรียงลำดับคะแนนแล้ว เกินอัตราที่บรรจุก็จะไม่ถือว่าผ่านการคัดเลือก ตรงกันข้ามกับการสอบข้อเขียนผู้ช่วยผู้พิพากษา ที่ไม่มีการกำหนดอัตราจำนวนที่ต้องการ ผู้ใดที่สอบได้ตามหลักเกณฑ์ ก็มีโอกาสได้บรรจุเป็นผู้ช่วยผู้พิพากษา แต่เดิม จำนวนผู้ผ่านการสอบข้อเขียนมักครบเกินอัตราที่ได้รับมาก ทำให้ต้องมีการเรียงลำดับคะแนนเพื่อกำหนดผู้ที่ถูกคัดเลือกอย่างเป็นทางการ อย่างไรก็ตาม ตั้งแต่ พ.ศ. 2568 เป็นต้นมา พบว่าจำนวนผู้สอบผ่านข้อเขียนเพื่อบรรจุเป็นอัยการผู้ช่วย น้อยกว่าอัตราบรรจุที่กำหนดไว้มาก 

การสอบข้อเขียน เพื่อคัดเลือกอัยการผู้ช่วยจะถูกแบ่งออกเป็น 3 สนามหลัก ตามคุณสมบัติและประสบการณ์ของผู้สมัคร ดังนี้:

1. สนามใหญ่ (การสอบคัดเลือก)

เป็นสนามสำหรับผู้สมัครที่จบการศึกษาและมีประสบการณ์การทำงานตามเกณฑ์มาตรฐานทั่วไป

 คุณสมบัติการศึกษา: สำเร็จปริญญาตรีทางกฎหมาย (นิติศาสตรบัณฑิต) และต้องสอบไล่ได้ความรู้เป็นเนติบัณฑิตไทย (น.บ.ท.)
 ประสบการณ์ทำงาน: ต้องมีประสบการณ์ทำงานด้านกฎหมายไม่น้อยกว่า 2 ปี เช่น ทนายความ (ต้องเก็บคดีตามจำนวนที่กำหนด), นิติกร, ตำรวจ หรือข้าราชการในสายงานกฎหมายที่คณะกรรมการอัยการ (ก.อ.) รับรอง

2. สนามเล็ก (การทดสอบความรู้)

เป็นสนามสำหรับผู้ที่มีวุฒิการศึกษาระดับสูงขึ้น

 คุณสมบัติการศึกษา: สำเร็จปริญญาโททางกฎหมาย (ในประเทศหรือต่างประเทศตามหลักเกณฑ์ที่ ก.อ. รับรอง) และต้องเป็นเนติบัณฑิตไทยด้วย
 ประสบการณ์ทำงาน: มีประสบการณ์ทำงานด้านกฎหมายไม่น้อยกว่า 1 ปี

3. สนามจิ๋ว (การคัดเลือกพิเศษ)

เป็นสนามสำหรับผู้สำเร็จการศึกษาจากต่างประเทศโดยเฉพาะ

 คุณสมบัติการศึกษา: สำเร็จปริญญาโททางกฎหมายจากต่างประเทศ (หลักสูตรไม่น้อยกว่า 2 ปี) หรือปริญญาเอกทางกฎหมายจากต่างประเทศ และต้องเป็นเนติบัณฑิตไทยเช่นกัน
 ประสบการณ์ทำงาน: มีประสบการณ์ทำงานด้านกฎหมายไม่น้อยกว่า 1 ปี
2. สอบสัมภาษณ์

หลังจากผ่านการสอบข้อเขียน ผ่านการตรวจสอบคุณสมบัติหลังสอบ และผ่านการตรวจร่างกายแล้ว ด่านสุดท้ายที่ว่าผู้สอบผ่านข้อเขียนจะต้องผ่านก่อนที่จะได้รับการบรรจุแต่งตั้งเป็นข้าราชการอัยการผู้ช่วย คือ การสอบสัมภาษณ์ ซึ่งเป็นการทดสอบทัศนคติ ความคิดวิเคราะห์ และจริยธรรม โดยผู้เข้าสอบจะต้องตอบคำถามจากคณะกรรมการ เช่น สถานการณ์สมมุติ การวิเคราะห์คดีทางจริยธรรม หรือเหตุการณ์ปัจจุบัน โดยภายในห้องสอบ จะมีกรรมการสอบสัมภาษณ์นั่งประจำอยู่ประมาณ 2 – 3 ท่าน อนึ่ง การสอบสัมภาษณ์อัยการผู้ช่วยจะไม่มีคะแนนการสอบสัมภาษณ์เหมือนเช่นการสอบสัมภาษณ์ผู้ช่วยผู้พิพากษา เมื่อการสอบสัมภาษณ์ของอัยการผู้ช่วยไม่มีคะแนน จึงไม่มีผลกับการจัดลำดับอาวุโสในการบรรจุแต่งตั้ง โดยจะยึดผลคะแนนสอบข้อเขียนเท่านั้นในการนำมาจัดลำดับอาวุโส

 สถิติผู้สอบผ่านการสอบข้อเขียนเพื่อบรรจุเป็นอัยการผู้ช่วย 

+สถิติผู้สอบผ่านข้อเขียนอัยการผู้ช่วยปีประเภทสนามสอบอัตราที่ประกาศรับจำนวนผู้สมัครสอบจำนวนผู้สอบผ่านข้อเขียนร้อยละ2568สนามใหญ่1806,160580.942568สนามเล็ก902,806220.782569สนามใหญ่300 - - -

 ความหมายของคำว่า “อัยการ” 
“อัยการ” เป็นคำสำคัญคำหนึ่งในประวัติศาสตร์กฎหมายไทย ดังปรากฏในเอกสารโบราณสำคัญของไทยหลายฉบับตั้งแต่สมัยอยุธยา ที่สำคัญคือ ประมวลกฎหมายรัชกาลที่ 1 ซึ่งพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช ปฐมกษัตริย์แห่งพระราชวงศ์จักรี โปรดเกล้าฯ ให้นำตัวบทกฎหมายที่มีมาแต่สมัยอยุธยาและใช้สืบเนื่องมาจนถึงต้นรัตนโกสินทร์มาทำการชำระเพื่อให้เกิดความถูกต้องยุติธรรมและจัดเป็นหมวดหมู่ใน จ.ศ. 1166 (พ.ศ. 2347) แล้วให้ประทับตราพระราชสีห์ พระคชสีห์ และบัวแก้วไว้เป็นสำคัญที่ปกของพระอัยการทุกฉบับ จัดเป็นประมวลกฎหมายฉบับแรกของไทยที่รู้จักกันดีในชื่อ “กฎหมายตราสามดวง”        

ในประมวลกฎหมายฉบับดังกล่าวได้กล่าวถึงคำว่า “พระอายการ” และ “ไอยการ” ไว้มากมายหลายแห่ง ตัวอย่างเช่นตามประกาศพระราชปรารภ ซึ่งเป็นส่วนแสดงเหตุผลที่ต้องมีการชำระกฎหมายตราสามดวง มีความว่า        

“...แลฝ่ายข้างอาณาจักรนี้กระษัตรผู้จดำรงแผ่นดินนั้นอาไศรยซึ่งโบราณราชนิติ กฎหมายพระอายการ อันกระษัตรแต่ก่อนบัญหญัติไว้ ได้เปนบันทัดถาน จึ่งพิภากษาตราสีนเนื้อความราษฎรทังปวงได้โดยยุติธรรม แลพระราชกำหนดบทพระอายการนั้นก็ฟั่นเฟือนวิปริตผิดซ้ำต่างกันไปเปนอันมาก ด้วยคนอันโลภหลงหาความลอายแก่บาปมิได้ ดัดแปลงแต่งตามชอบใจไว้พิภากษาภาให้เสียยุติธรรมสำหรับแผ่นดินไปก็มีบ้าง จึงทรงพระกรุณาโปรดเกล้าโปรดกระหม่อม จัดข้าทูลละอองธุลีพระบาท ที่มีสะติปัญญาได้... 11 คน ชำระพระราชกำหนดบทพระอายการอันมีอยู่ในหอหลวงตั้งแต่พระธรรมสาตรไปให้ถูกถ้วนตามบาฬีแลเนื้อความมิให้ผิดเพี้ยนซ้ำกันได้ จัดเปนหมวดเปนเหล่าเข้าไว้”        

พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวได้ทรงอธิบายถึงความหมายของคำว่า “อัยการ” ไว้ในพระราชนิพนธ์เรื่อง นานาธรรมวิจารินี นับเป็นครั้งแรกที่มีการอธิบายโดยละเอียดถึงความหมายของคำนี้ โดยทรงอธิบายว่า        

“...แลกฎหมายยุตติธรรมนั้น จะให้คนทั้งปวงรักษาแลถือตามโดยใจแลอำนาจตัวไม่ได้ เพราะคนใจชั่วบาปไม่อยากจะถือจะตั้งอยู่ในยุตติธรรมนั้นมากนัก พวกนั้นย่อมคิดแลปฏิบัติจะเอารัดเอาเปรียบเป็นดีแต่แก่ตัวแลพวกตัว โยนความทุกข์ความยากให้ตกแก่ผู้อื่น ทำผู้อื่นให้เสียรัดเสียเปรียบฯ         

เมื่อเป็นดังนี้ ยุตติธรรมนั้น ถึงรู้แลเหนได้ ก็รู้แลเหนเสียเปล่า ไม่มีผู้ประพฤติตามถือตาม จะต้องมีผู้มีกำลังแลอำนาจที่ซื่อสัตย์ต่อยุตติธรรม... เป็นเจ้าเป็นใหญ่ควบคุมบังคับบัญชาคนทั้งปวง ให้ถือให้ตั้งอยู่ในยุตติธรรมนั้นแลกำกับค่อยตัดสิน แลบังคับให้ผู้ติดต่อยุตติธรรมนั้นใช้โทษรับอาญาเพื่อให้เข็ดหลาบ... เพราะฉะนั้น จึงต้องมีกฎหมายให้ตั้งเจ้านายคนหมู่นั้น ๆ เรียกว่าอัยการ ขึ้น อัยการนั้นแลแปลว่า การของเจ้าฯ...”        

พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวได้ทรงอธิบายว่า “อัยการ” เป็นสิ่งสำคัญอย่างยิ่งต่อบ้านเมือง เพราะเมื่อมีคนอยู่รวมกันมากๆ ก็ต้องมี “อัยการ” รักษาความยุติธรรมให้อยู่กันได้อย่างสงบเรียบร้อย ในบ้านเมืองหรืออาณาจักรถ้าไม่มีอัยการหรือผู้มีอำนาจเป็นใหญ่ปกครองผู้คนแล้ว “คนหลายคนเหนจะอยู่กันไม่ได้ เหนจะวิวาทจนถึงฆ่ากันตายเสียหมด ฤๅจะไม่ฆ่ากันตาย ก็จะไม่เปนอันทำมาหากิน อดตายหมดฯ” พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงให้ความหมายคำว่าอัยการเป็น 3 ประการ ได้แก่        

 การตั้งผู้เป็นใหญ่ให้ทำหน้าที่รักษาความยุติธรรม
 การถืออัยการหรือกฎหมายซึ่งเป็นตำราพิพากษาให้เกิดความยุติธรรมเป็นที่พึ่งแก่คนทั้งปวง
 แบบธรรมเนียมปฏิบัติในบ้านเมือง

นอกจากนี้ตาม ศริพจน์ภาษาไทย์ พจนานุกรมไทย – ฝรั่งเศส – อังกฤษ ฉบับ Bishop J. L. Vey ค.ศ. 1896 (พ.ศ. 2439) ซึ่งเป็นพจนานุกรมไทย – ฝรั่งเศส – อังกฤษ รุ่นแรกๆ ของไทย ให้คำอธิบายคำว่า “ไอยะ” ว่า Lord, Prince ส่วนคำว่า “ไอยะการ” ให้ความหมายว่า Law of the kingdom, tradition

นอกจากนี้ นักปราชญ์อีกท่านหนึ่งคือ พลตรี พระเจ้าวรวงศ์เธอ กรมหมื่นนราธิปพงศ์ประพันธ์ได้ทรงอธิบายความหมายของคำว่า “อัยการ” ไว้ในทำนองเดียวกัน ทรงอธิบายว่า รูปศัพท์ของคำว่า "อัยการ" ตามปทานุกรมกระทรวงธรรมการ พ.ศ. 2470 ใช้ตัวอักษรว่า "อัยยการ" คือมีตัวอักษร "ย" เพิ่มขึ้นอีกหนึ่งตัว การที่เขียน "อัยยการ" ก็เพิ่งเขียนขึ้นเมื่อออกปทานุกรมฉบับนี้เอง แต่ก่อนไม่เคยเห็นเขียนเช่นนั้น ต่อมาพจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ. 2493 ได้กลับใช้คำว่า "อัยการ" และให้ความหมายว่า “ชื่อกรมหนึ่งซึ่งมีหน้าที่ฟ้องความแผ่นดิน หรือเจ้าหน้าที่ในกรมนั้น” คำว่า "อัย" หรือ "อัยย" ซึ่งเป็นคำบาลี แปลว่า "ผู้เป็นเจ้าผู้เป็นใหญ่ นาย" คำว่า "การ" คืองานหรือหน้าที่ ฉะนั้นคำว่า "อัยการ" ตามความหมายของการแยกศัพท์ ก็คืองานของผู้เป็นเจ้านาย หรือ งานของผู้เป็นใหญ่ แต่ความหมายในปทานุกรมหรือพจนานุกรมได้ให้ไว้หมายความถึงหน่วยงานหรือเจ้าหน้าที่ซึ่งมีหน้าที่ฟ้องความแผ่นดิน

ส่วนพจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ. 2554 ซึ่งเป็นฉบับปัจจุบัน ให้ความหมายคำว่า “อัยการ [ไอยะ-] น. การของเจ้า; (โบ) ตัวบทกฎหมายเรียกว่า พระอัยการ; (กฎ) องค์กรอื่นตามรัฐธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรไทยประกอบด้วยคณะกรรมการอัยการ อัยการสูงสุด และพนักงานอัยการอื่น โดยมีสำนักงานอัยการสูงสุดเป็นหน่วยธุรการ มีอำนาจหน้าที่เกี่ยวกับการดำเนินคดีอาญาทั้งปวง ดำเนินคดีแพ่งหรือคดีปกครอง และให้คำปรึกษาด้านกฎหมาย ตรวจร่างสัญญาและเอกสารทางกฎหมายแก่รัฐบาลและหน่วยงานของรัฐ คุ้มครองสิทธิและเสรีภาพของประชาชน และอำนาจหน้าที่ตามที่กำหนดไว้ในกฎหมาย เรียกว่า องค์กรอัยการ, เดิมเรียกว่า กรมอัยการ, ถ้าหมายถึงเจ้าพนักงานผู้ปฏิบัติหน้าที่ในฐานะทนายแผ่นดิน เรียกว่า พนักงานอัยการ หรือ ข้าราชการอัยการ, โบราณเรียกว่า พนักงานรักษาพระอัยการ ยกกระบัตร หรือ ยกบัตร.”

 ความเกี่ยวพันระหว่าง “อัยการ” กับ “ยกกระบัตร” 
คำว่าอัยการจึงมีความเกี่ยวพันกับคำ “ยกกระบัตร” เนื่องจากอำนาจหน้าที่ของพนักงานอัยการในปัจจุบันบางประการตรงกับตำแหน่งเจ้าพนักงานเกี่ยวกับอรรถคดีซึ่งเรียกว่า ยกบัตร หรือยกกระบัตร ในสมัยโบราณ พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ. 2554 ให้ความหมายไว้ว่า “ยกกระบัตร น. ตำแหน่งข้าราชการครั้งโบราณสังกัดกระทรวงวัง มีหน้าที่ออกไปประจำอยู่ตามหัวเมืองเพื่อสอดส่องอรรถคดี, ตำแหน่งเจ้าพนักงานเกี่ยวกับอรรถคดีตรงกับอัยการในบัดนี้, ตำแหน่งหัวหน้าฝ่ายธุรการของศาลตรงกับจ่าศาลในบัดนี้, เจ้าหน้าที่ในการจัดหาเครื่องใช้ของทหาร, เขียนเป็นยุกกระบัตร ก็มี”อัยการ”

เมื่อครั้งซิมง เดอ ลาลูแบร์ (Simon de La Loubère) ราชทูตฝรั่งเศสซึ่งเดินทางมาเจริญสัมพันธไมตรีกับกรุงศรีอยุธยาในรัชสมัยสมเด็จพระนารายณ์มหาราช ได้บันทึกไว้ในจดหมายเหตุลาลูแบร์ มีข้อความตอนหนึ่งกล่าวถึงยกกระบัตรว่า

“ออกพระยกบัตร (Oc-Pra Jockebatest) เป็นทำนองอัยการแผ่นดิน และมีหน้าที่สอดแนมความเคลื่อนไหวของเจ้าเมืองเป็นที่ตั้ง ตำแหน่งนี้ไม่สืบทายาทถึงบุตร ในหลวงทรงแต่งตั้งจากบุคคลที่ทรงไว้วางพระราชหฤทัย...

...ในเบื้องต้นโจทก์จะต้องไปหากรมการที่ปรึกษา อันเป็นเจ้าหมู่มูลนายตนก่อนหรือไม่ก็ไปหาเจ้าหมู่มูลนายในหมู่บ้านของตน แล้วคนผู้นี้ก็ไปหาเจ้าหมู่มูลนายที่เป็นกรมการที่ปรึกษาอีกต่อหนึ่ง เพื่อยื่นคำฟ้องและกรมการที่ปรึกษา ก็นำไปต่อเจ้าเมืองนั้นก็คือต้องพิจารณาดูให้ถี่ถ้วนว่าควรจะสั่งให้รับฟ้องหรือยกฟ้องนั้น หากคำพิพากษานั้นมีอาการว่า ไม่เป็นไปตามยุติธรรมไซร้ ก็เป็นหน้าที่ของยกกระบัตรหรืออัยการแผ่นดินจะบอกกล่าวเตือนให้ศาลทราบไว้...”

ในสมัยอยุธยาและต้นรัตนโกสินทร์นั้น การแบ่งเขตปกครองในส่วนภูมิภาคแบ่งเป็นหัวเมืองชั้นในและหัวเมืองชั้นนอก และยังมีระดับของหัวเมืองว่าเป็นหัวเมืองชั้นเอก ชั้นโท ชั้นตรี ชั้นจัตวา และหัวเมืองเล็ก ข้าราชการที่ได้รับการแต่งตั้งไปทำหน้าที่เจ้าเมืองนั้นต้องทำหน้าที่ทั้งทางบริหารและตุลาการด้วย ตำแหน่งยกกระบัตรจึงเป็นข้าราชการที่ส่วนกลาง (กรมวัง) ทำการแต่งตั้งไปทำหน้าที่สอดส่องดูแลพฤติกรรมของเจ้าเมืองและกรมการเมืองในหัวเมือง บทบัญญัติต่างๆ ของกฎหมายตราสามดวงที่เกี่ยวข้องกับอำนาจหน้าที่ในตำแหน่งยกกระบัตรมีหลายบทหลายมาตรา ดังนี้

พระอัยการอาชญาหลวง ตราขึ้นเมื่อ พ.ศ. 1895 ในรัชสมัยสมเด็จพระรามาธิบดีที่ 1 (อู่ทอง) ได้บัญญัติถึงการสรรหา แต่งตั้ง และอำนาจหน้าที่ ผู้ดำรงตำแหน่งยกกระบัตร ในภาพรวมไว้อย่างชัดเจนว่า เมื่อวันอาทิตย์เดือนแปดขึ้นสิบสามค่ำ ปีมะโรง ขุนนางชื่อพระราชวงษากราบบังคมทูลพระกรุณาว่าผู้เป็นยกกระบัตรแห่งเมืองทั้งหลาย คือ เมืองศรีสัชนาลัย เมืองสุโขทัย เมืองกำแพงเพชร เมืองพิษณุโลก ฯลฯ ต้องปฏิบัติราชการอย่างไรและมีขอบเขตเท่าใด พระเจ้าอยู่หัวจึงมีพระราชโองการตราคุณสมบัติของผู้ที่ควรได้รับการแต่งตั้งเป็นยกกระบัตรและอำนาจหน้าที่ไว้ว่า “ถ้าจะตั้งยุกรบัตรให้ตั้งผู้มีตระกูลอันเปนราชการ รู้ขนบทำเนียมในเมืองหลวงไป แลผู้เปนยุกรบัตรแลอย่าให้มีใจโลภหลง อย่าเจรจามุสาวาทอำพรางอย่าเหนแก่ความสมเลณุพูนพิโรธแลเสียดข้อความ จงมีใจกรุณาแก่ราษฎร คอยดูผิดแลชอบแห่งเจ้าเมือง”

ความว่า “ตั้งผู้มีตระกูลอันเปนราชการ รู้ขนบทำเนียมในเมืองหลวง” มีความหมายให้เห็นว่าในอดีตไม่มีระบบการศึกษาเป็นโรงเรียนหรือมหาวิทยาลัยเช่นปัจจุบัน ความรู้ด้านกฎหมาย การปกครอง และในงานราชการต่างๆ ถูกจำกัดและสั่งสอนกันอยู่ในชนชั้นปกครองคือขุนนางหรือข้าราชการทั้งหลาย การแต่งตั้งเป็นยกกระบัตรจึงต้องเลือกจากขุนนางหรือข้าราชการผู้มีความรู้รวมทั้งบุตรของบุคคลดังกล่าว และกำหนดคุณสมบัติผู้ควรได้รับการแต่งตั้งเป็นยกกระบัตรไว้ว่าต้องมีความซื่อสัตย์สุจริต ไม่เห็นแก่ประโยชน์ส่วนตน ไม่ทุจริตต่อหน้าที่ และมีใจเมตตากรุณาต่อประชาชนผู้อยู่ในความปกครอง และมีหน้าที่สำคัญคือกำกับดูแลการปฏิบัติราชการของเจ้าเมือง บทบัญญัตินี้น่าจะถือได้ว่าเป็นบทมาตราหลักที่บัญญัติถึงที่มา และแจกแจงอำนาจหน้าที่ทั้งหลายของยกกระบัตรไว้ และมีการขยายความอำนาจหน้าที่ของยกกระบัตรบางประการโดยละเอียดไว้ในพระอัยการและพระราชกำหนดต่างๆ ของกฎหมายตราสามดวง ซึ่งจะได้แจกแจงโดยละเอียดต่อไป

อำนาจหน้าที่ต่างๆ ของยกกระบัตรตามพระอัยการและพระราชกำหนดอื่น ควรพิจารณาโดยจัดหมวดกิจการประเภทเดียวกันไว้ ดังนี้

1. อำนาจหน้าที่ในด้านการทหาร

พระอัยการอาชญาหลวง บทมาตรา 139 กำหนดว่าเมื่อเจ้าเมืองจะไปราชการสงครามไซร้ ให้นายยุกรบัตรไปด้วยเจ้าเมือง และให้ยุกรบัตรดูผิดแลชอบในงานณรงค์สงคราม ในกฎหมายฉบับอื่นมีการขยายความไว้ ดังนี้

พระอัยการกบฏศึก บทที่ 15 ตราขึ้นเมื่อจุลศักราช 796 (พ.ศ. 1977) ในรัชสมัยสมเด็จพระบรมราชาธิราชที่ 2 (เจ้าสามพระยา) กำหนดว่าเมื่อพระเจ้าอยู่หัวเสด็จยาตราทัพไปในการสงคราม ยกกระบัตรทัพมีอำนาจหน้าที่เป็นผู้ถืออาชญาศึก รับผิดชอบต้อนไพร่พลทั้งปวงในกองทัพ

บทที่ 16 ได้กำหนดอำนาจหน้าที่ยกกระบัตรให้ตรวจสอบ บันทึกความดีความชอบ ความผิด ตลอดจนการลงโทษไพร่พลที่ละเมิดพระราชอาชญาในการพระราชสงคราม หรือฝ่าฝืนคำสั่งในกองทัพในบางกรณี

บทที่ 23 ยกกระบัตรยังมีหน้าที่ในการรับจ่ายเกี่ยวกับการเกณฑ์กำลังรบ และในบทมาตราที่ 36 เป็นเกณฑ์กำหนดบำเหน็จรางวัลในการสงครามจากเล็กไปหาใหญ่ ซึ่งยกกระบัตรมีหน้าที่จดความชอบแจ้งมา ซึ่งต้องถือเป็นหน้าที่อันสำคัญมาก เพราะการปูนบำเหน็จโดยไม่ชอบธรรมหรือคลาดเคลื่อนไปจากความเป็นจริง ย่อมมีผลต่อขวัญและกำลังใจของกำลังพลในกองทัพยามสงครามเป็นอย่างยิ่ง

พระราชพงศาวดารกรุงรัตนโกสินทร์ รัชกาลที่ 2 บันทึกไว้ว่า เมื่อพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช ทรงทำศึกสงครามในรัชสมัยของพระองค์นั้น พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย เมื่อครั้งเป็นสมเด็จพระเจ้าลูกเธอ เจ้าฟ้ากรมขุนอิศรสุนทร ได้โดยเสด็จไปในกระบวนทัพหลวง “...ไปทำสงครามกับพม่าข้าศึก 4 ครั้ง คือ ไปต่อสู้ทัพหลวงพระเจ้าปะดุงที่ตำบลลาดหญ้า แขวงเมืองกาญจนบุรี เมื่อปีมะเส็งสัปตศก พ.ศ. 2328 ครั้ง 1 ไปต่อสู้ทัพมหาอุปราชา ที่ท่าดินแดงแขวงเมืองกาญจนบุรี เมื่อปีมะเมียอัฐศก พ.ศ. 2329 ครั้ง 1 ไปตีเมืองทวาย เมื่อปีชวดจัตวาศก พ.ศ. 2335 ครั้ง 1 เสด็จยกกองทัพหลวงด้วยพระราชประสงค์จะไปตีเมืองอังวะ เมื่อปีฉลูเบญจศก พ.ศ. 2336 ครั้ง 1...” เมื่อคราวไปตีเมืองทวายพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัยได้เป็นตำแหน่งยกกระบัตรทัพด้วย

2. อำนาจหน้าที่ด้านการปกครอง

ในเทศกาลพระราชพิธีตรุษสารท ข้าราชการทั้งปวงต้องมีธูปเทียนข้าวตอกดอกไม้มาบูชากราบถวายบังคมรับน้ำพระพิพัฒน์สัตยา หรือที่เรียกกันว่าพิธีถือน้ำ เพื่อเป็นการแสดงความจงรักภักดีต่อพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ผู้ที่ฝ่าฝืนโดยไม่มีเหตุอันควรถือเป็นโทษกบฏ ในหัวเมืองยกกระบัตรมีหน้าที่ตรวจตราบัญชีรายชื่อผู้ที่ต้องมาเข้าพิธีถือน้ำดังกล่าว และสอบสวนผู้ที่อ้างเหตุจำเป็นในการไม่มาร่วมพิธีว่าเป็นความจริงดังอ้างหรือไม่ และจับกุมส่งตัวผู้ฝ่าฝืนมาลงโทษยังเมืองหลวงด้วย ดังปรากฏตามพระราชกำหนดเก่า ฉบับที่ 58 ตราขึ้นเมื่อจุลศักราช 1093 ( พ.ศ. 2274 ) ในรัชสมัยสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวท้ายสระ

3. อำนาจหน้าที่ในด้านการยุติธรรม

ยกกระบัตรมีอำนาจหน้าที่หลายประการในด้านการศาลและการยุติธรรม อาจจำแนกได้ ดังนี้ 

3.1 ในการดำเนินคดีที่เกี่ยวข้องกับคนต่างประเทศ ปรากฏตามพระธรรมนูญท่อนแรก ซึ่งเป็นกฎหมายส่วนพระราชศาสตร์ที่เกี่ยวกับเขตอำนาจในการพิจารณาคดีของศาลต่าง ๆ ในบทที่ 7 กำหนดให้คดีที่คนไทยก็ดีคนต่างประเทศก็ดีพิพาทกับคนต่างประเทศที่เกิดเหตุในหัวเมือง เป็นอำนาจหน้าที่ของยกกระบัตร 

3.2 ในการดำเนินคดีในศาลต่าง ๆ ยกกระบัตรมีบทบาทในกระบวนพิจารณาหลายประการ จะได้พิจารณาจากพระอัยการต่าง ๆ ดังนี้

ยกกระบัตรต้องทำหน้าที่สอบสวนและบันทึกปากคำของไพร่หรือทาสที่หลบหนีมูลนายซึ่งถูกจับได้ ดังปรากฏตามพระอัยการทาส ตราขึ้นเมื่อมหาศักราช 1387 (พ.ศ. 2008) ในรัชสมัยสมเด็จพระบรมไตรโลกนาถ 

ยกกระบัตรต้องทำหน้าที่ขับไล่พวกพ้องของคู่ความที่ทำการก่อกวนแกล้งพยานในคดีเพื่อให้หลงลืมเรื่องราวที่ต้องให้การต่อตระลาการไปให้พ้น ดังปรากฏตามพระอัยการลักษณะรับฟ้อง ลักษณะตัดพยาน ซึ่งตราขึ้นเมื่อ พ.ศ. 1926 ในรัชสมัยสมเด็จพระบรมราชาธิราชที่ 1 (ขุนหลวงพะงั่ว)

การพิจารณาคดีของศาลไทยในสมัยโบราณ เมื่อมีการดำเนินกระบวนพิจารณาที่ควรจะทำมาทั้งหมดแล้ว แต่ปรากฏว่าคดีดังกล่าวขาดทั้งประจักษ์พยาน พยานแวดล้อม และพยานหลักฐานอื่น ๆ ไม่อาจค้นหาความจริงได้ กฎหมายจึงยอมให้ใช้วิธีต่อพิสูจน์ ตามพระอัยการพิสูจน์ดำน้ำลุยเพลิง ตราขึ้นเมื่อ พ.ศ. 1899 ในรัชสมัยสมเด็จพระรามาธิบดีที่ 1 ( อู่ทอง ) ซึ่งถือเป็นมาตรการสุดท้ายที่จะหาเกณฑ์ตัดสินข้อแพ้ชนะในระหว่างคู่ความโดยยึดถือปรากฏการณ์เหนือหรือเกินเกณฑ์มาตรฐานตามธรรมชาติเป็นตัวชี้วัดมี 7 ประการ ได้แก่ 1. ล้วงตะกั่ว 2. สาบาน 3. ลุยเพลิงด้วยกัน 4. ดำน้ำด้วยกัน 5. ว่ายขึ้นน้ำแข่งกัน 6. ว่ายข้ามฟากแข่งกัน 7. จุดเทียนคนละเล่ม ดูว่าเทียนฝ่ายใดดับก่อน เป็นเกณฑ์แพ้ชนะกัน

พระอัยการพิสูจน์ดำน้ำลุยเพลิง บทที่ 2 กำหนดให้ยกกระบัตรเป็นผู้รักษาเวลาในการต่อพิสูจน์ดำน้ำ ซึ่งคู่ความต้องดำน้ำได้พ้นสามกลั้นลมหายใจของยกกระบัตร และใน บทที่ 6 กำหนดให้ยกกระบัตรเป็นผู้รักษาความยุติธรรมในการต่อพิสูจน์ตามเทียน โดยควบคุมการต่อพิสูจน์ดังกล่าวให้เป็นไปโดยเรียบร้อย มิให้คู่ความและพวกพ้องของแต่ละฝ่ายโต้เถียงกัน ให้ฟั่นเทียนให้เท่ากัน นับเส้นด้ายไส้เทียนให้เท่ากัน เทียนผู้ใดดับก่อนเป็นฝ่ายแพ้คดี

พระอัยการลักษณะตระลาการ ซึ่งตราขึ้นเมื่อ พ.ศ. 1900 ในรัชสมัยสมเด็จพระรามาธิบดีที่ 1 ( อู่ทอง ) มาตรา 46 กำหนดให้ยกกระบัตรซึ่งนั่งในศาลทุกกระทรวงความ ต้องทักท้วงคำพิพากษาที่มิชอบให้ทำการพิพากษาให้ถูกต้อง ถ้าเจ้ากรมผู้พิพากษาคดีมิยินยอมให้รายงานไปยังมูลนายผู้แต่งตั้งยกกระบัตรนั้น 

พระอัยการลักษณะอุทธรณ์ ซึ่งตราขึ้นเมื่อมหาศักราช 1555 ( พ.ศ. 2176) ในรัชสมัยสมเด็จพระเจ้าปราสาททอง มาตรา 7 และบทที่ 21 กำหนดให้กรณีที่คู่ความกล่าวหาตระลาการผู้พิจารณาตัดสินคดีเป็นเรื่องอาญาหรืออุทธรณ์ให้ยกกระบัตรมีหน้าที่พิจารณา

3.3 บทบาทของยกกระบัตรเกี่ยวกับการดำเนินคดีในศาลต่าง ๆ ยังมีปรากฏในพระราชกำหนดเก่าอีกหลายฉบับ ได้แก่

พระราชกำหนดเก่า ฉบับที่ 21 ตราขึ้นเมื่อจุลศักราช 1084 (พ.ศ. 2265) ในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวท้ายสระ ได้กำหนดมาตรการเกี่ยวกับการลงโทษปรับไหมในคดีความหัวเมืองของผู้รักษาเมืองผู้รั้งกรมการและขุนหมื่นแขวงพันแขวง และนายอำเภอมิให้ปรับไหมตามอำเภอใจ โดยกำหนดให้มีเมืองคู่ปรับเพื่อเป็นการตรวจสอบการใช้ดุลพินิจในการปรับไหมซึ่งกันและกัน เช่นคดีความของเมืองแม่กลองต้องส่งไปให้กรมการเมืองราชบุรีปรับ ในทางกลับกันคดีความของเมืองราชบุรีต้องส่งไปให้กรมการเมืองแม่กลองปรับ ในการนี้ยกกระบัตรมีหน้าที่ตรวจสอบให้ผู้รักษาเมืองผู้รั้งกรมการ ฯ ปฏิบัติให้ถูกต้องตามกฎหมาย หากทำผิดไปจากกฎหมายกำหนดมีหน้าที่รายงานไปยังเมืองหลวง

พระราชกำหนดเก่า ฉบับที่ 23 ตราขึ้นเมื่อจุลศักราช 1089 (พ.ศ. 2270) ในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวท้ายสระเช่นกัน กำหนดอำนาจหน้าที่หลายประการของยกกระบัตรไว้ เช่นให้ยกกระบัตรร่วมรู้เห็นเมื่อเจ้าเมืองพิพากษาคดีความ ร่วมกับเจ้าเมืองในการตรวจความถูกต้องของตราตำแหน่งต่าง ๆ ที่ส่งมาให้ดำเนินการเกี่ยวกับคดีความให้เป็นไปตามกฎหมาย ในการทำบัญชีช้างน้อยใหญ่แจ้งไปยังลูกขุน ณ ศาลา และหน้าที่อื่น ๆ

พระราชกำหนดเก่า ฉบับที่ 47 ตราขึ้นเมื่อจุลศักราช 1095 (พ.ศ. 2276) ในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวบรมโกศ กำหนดให้ยกกระบัตรทำหน้าที่สอดส่องดูแล(สอดแนม) ตระลาการในการพิจารณาคดีความให้เป็นไปตามกฎหมาย ตระลาการที่ไม่ปฏิบัติหน้าที่ตามกฎหมาย ยกกระบัตรต้องรายงานเป็นหนังสือไปยังลูกขุน ณ ศาลา หากยกกระบัตรทำบกพร่องต่อหน้าที่นี้ยกกระบัตรต้องมีโทษด้วย

พระราชกำหนดเก่า ฉบับที่ 51 ตราขึ้นเมื่อจุลศักราช 1085 (พ.ศ. 2266) ในรัชสมัยสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวท้ายสระ กำหนดให้ยกกระบัตรเมืองตรี เมืองจัตวา มีหน้าที่พิจารณาความที่โจทก์จำเลยติดใจกล่าวหาตระลาการ

พระราชกำหนดเก่า ฉบับที่ 54 ตราขึ้นเมื่อจุลศักราช 1124 (พ.ศ. 2305) ในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวสุริยาศน์อมรินทร์ กำหนดไว้ทำนองเดียวกันว่า คดีความในหัวเมืองเมื่อกรมการเมืองผู้พิจารณาคดีทำผิด ให้ฟ้องแก่ปลัดยกกระบัตร

เซอร์จอห์น เบาว์ริง เข้ามาเจริญทางพระราชไมตรีในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ได้บันทึกไว้ว่า

“ การพิจารณาคดี หรือการนั่งบัลลังก์ของศาล ในทางปฏิบัติของสยาม ศาลสำคัญที่พิจารณาคดี คือศาลหลวง ศาลพระราชวงศ์และศาลเจ้าเมือง เจ้าเมืองคนหนึ่งจะออกนั่งไต่สวนคดีทุกวันที่หอนั่งในจวนที่พัก โดยมีผู้ช่วย หลายคน ได้แก่ปลัด หรือผู้ช่วยเจ้าเมือง ยกกระบัตร คล้ายกับอัยการของแผ่นดินคอยช่วยเจ้าเมือง มหาดไทย เจ้าหน้าที่บริหารของเจ้าเมือง ...”

อำนาจหน้าที่ต่าง ๆ ของยกกระบัตรที่กฎหมายกำหนดไว้ล้วนแต่มีส่วนสำคัญในการปกครอง การทหาร การต่างประเทศ การยุติธรรม และอื่น ๆ ตำแหน่งนี้จึงเป็นตำแหน่งที่กำหนดไว้เพื่อถ่วงดุลอำนาจกับเจ้าเมือง ต้องทำงานต่างพระเนตรพระกรรณ ดังบทบัญญัติที่ว่า ยกกระบัตรจะมาเฝ้าพระเจ้าอยู่หัวเมื่อใดก็ได้ เจ้าเมืองไม่มีสิทธิห้ามปราม โดยเฉพาะบทบัญญัติเกี่ยวกับการสรรหาและแต่งตั้งผู้ดำรงตำแหน่งยกกระบัตรจะเห็นได้ว่าสอดคล้องกับจดหมายเหตุของลาลูแบร์ดังกล่าวแล้ว และตามพระธรรมนูญ บทที่ 23 กำหนดให้ เจ้าพญาธรมาธิบดีวิริยภักดีบดินทรเดโชไชยมไหยสุริยาธิบดีรัตนมลเทียรบาลอัคมหาเสนาธิบดีอไภยพิริยบรากรมภาหุ กรมวัง ใช้ตราเทพดาขี่พระนนทิการไปยังกรมการเมืองให้ตั้งขุนยกกระบัตรหัวเมืองโทหัวเมืองตรี เมืองจัตวา แลหัวเมืองเล็ก

หลักฐานทั้งจดหมายเหตุของต่างชาติและตัวบทกฎหมายเก่าจึงฟังได้เป็นที่ยุติว่ายกกระบัตรเป็นตำแหน่งที่ส่วนกลาง(กรมวัง) แต่งตั้งออกไปทำหน้าที่ยังหัวเมืองต่าง ๆ ผู้ดำรงตำแหน่งนี้ต้องประกอบด้วยชาติตระกูล รอบรู้ขนบธรรมเนียม และต้องเป็นที่ไว้วางพระราชหฤทัยเนื่องจากภารกิจสำคัญคือ คอยดูผิดแลชอบแห่งเจ้าเมือง และอาจสรุปวิธีการแต่งตั้งและอำนาจหน้าที่ของยกกระบัตรได้ ดังนี้

1. ตำแหน่งยกกระบัตรต้องแต่งตั้งจากบุคคลที่มีคุณสมบัติครบถ้วนตามที่กฎหมายกำหนด

2. การปฏิบัติหน้าที่ของยกกระบัตรต้องมีจริยธรรรมตามที่กฎหมายกำหนด

3. ยกกระบัตรต้องร่วมรู้เห็นในราชการสำคัญของเจ้าเมือง ได้แก่ 

3.1 ราชการใด ๆ ที่พระเจ้าอยู่หัวตรัสสั่งไว้ให้ปฏิบัติ การไปราชการสงคราม

3.2 การใช้เจ้าหน้าที่ไปราชการนอกเขตอำนาจ หรือ ไปต่างประเทศ

3.3 การค้าขายกับต่างประเทศ

3.4 การติดต่อทางการทูตกับต่างประเทศ

4. ยกกระบัตรจะไปเฝ้าพระเจ้าอยู่หัวเมื่อใดก็ได้ เจ้าเมืองไม่มีอำนาจห้ามปราม

5. ยกกระบัตรไม่ต้องรับผิดชอบปฏิบัติราชการในกระทรวงใด ๆ มีหน้าที่กำกับดูแลราชการทั้งหลายให้ถูกต้องเรียบร้อย กรณีที่พบเห็นการปฏิบัติที่ผิดพลาดให้แจ้งเจ้าเมืองแก้ไขให้ถูกต้อง

6.ยกกระบัตรมีหน้าที่บันทึกความดีความชอบและความผิด และหน้าที่อื่น ๆ ในราชการสงครามตามที่กฎหมายบัญญัติ

7. ยกกระบัตรต้องตรวจสอบให้ข้าราชการถวายความจงรักภักดีต่อพระเจ้าอยู่หัว เช่น ตรวจสอบรายชื่อข้าราชการให้มาร่วมถือน้ำพระพิพัฒน์สัตยาให้ครบถ้วนและจับกุมผู้ฝ่าฝืน ร่วมรู้เห็นในการที่เจ้าเมืองจะประกอบพระราชพิธีตามเทศกาลต่าง ๆ เช่น เสกข้าว เผาข้าว

8. ยกกระบัตรมีอำนาจหน้าที่ในการยุติธรรม ได้แก่

8.1 สอดส่องและเร่งรัดให้เจ้าเมืองชำระความต่าง ๆ ที่เป็นความเดือดร้อนของราษฎร

8.2 การพิจารณาพิพากษาคดีของเจ้าเมืองหรือกรมการเมืองที่กระทำโดยมิชอบ ยกกระบัตรต้องทักท้วงห้ามปราม หากผู้ฝ่าฝืนไม่ฟังต้องกราบทูลพระเจ้าอยู่หัว

8.3 ยกกระบัตรมีหน้าที่บางประการในกระบวนพิจารณาคดี เช่น เป็นผู้รักษาเวลาใน การต่อพิสูจน์ดำน้ำ ตรวจสอบการปรับไหมของเมืองคู่ปรับ

8.4 ยกกระบัตรต้องรับคดีที่ราษฎรร้องทุกข์เกี่ยวกับการกระทำความผิดของ เจ้าหน้าที่ และต้องปฏิบัติตามพระธรรมนูญเกี่ยวกับการรับฟ้องโดยเคร่งครัด

9. อำนาจหน้าที่อื่นตามที่กฎหมายบัญญัติ เช่น การทำบัญชีช้างน้อยใหญ่แจ้งเมืองหลวง

 ดูเพิ่ม 
 อัยการสูงสุด (attorney general)
 อัยการสูงสุด (ประเทศไทย)
 อัยการ

 อ้างอิง 

หมวดหมู่:อัยการ