มาตราชั่งตวงวัดของไทย

มาตราชั่งตวงวัดของไทย หรือ มาตราชั่งตวงวัดตามประเพณีของไทย เป็นหลักในการวัด ความยาว น้ำหนัก พื้นที่ ปริมาตร ซึ่งมีการใช้มาตั้งแต่สมัยโบราณในประเทศไทย จวบจนกระทั่งมีการตรา พระราชบัญญัติมาตราชั่ง ตวง วัด พระพุทธศักราช ๒๔๖๖ ขึ้นในรัชสมัยของพระบาทสมเด็จพระมงกุฏเกล้าเจ้าอยู่หัว"พระราชบัญญัติมาตราชั่ง ตวง วัด พระพุทธศักราช ๒๔๖๖". ราชกิจจานุเบกษา ๔๐. 27 ธันวาคม พ.ศ. 2466. หน้า 183-218. ประเทศไทยจึงได้เปลี่ยนมาใช้หน่วยวัดระบบเมตริก (ปัจจุบันได้ถูกแทนที่ด้วยหน่วยเอสไอ) เป็นมาตรฐานตั้งแต่วันที่ 17 ธันวาคม พ.ศ. 2466Minutes of the 7th General Conference on Weights and Measures, 1927, page 69 ทั้งยังกำหนดให้หน่วยวัดตามประเพณีทุกหน่วยมีค่าอ้างอิงไปถึงหน่วยวัดระบบเมตริก เช่น กำหนดให้ความยาว 1 เส้น เท่ากับ 40 เมตร เป็นต้น อนึ่ง มาตราชั่งตวงวัดไทยบางหน่วยยังคงมีใช้จนถึงปัจจุบัน เช่นหน่วย ไร่ และ ตารางวา แต่ก็ล้วนอ้างอิงไปถึงหน่วยวัดระบบเมตริกทั้งสิ้น

ก่อนการใช้การวัดระบบ เอสไอ/เมตริก การวัดแบบดั้งเดิมที่ใช้ในประเทศไทยใช้หน่วยวัดที่อ้างอิงกับสัดส่วนของมนุษย์ หน่วยเหล่านี้บางส่วนยังคงใช้งานอยู่ เมื่อกรมแผนที่ทหารเริ่มการสำรวจรังวัดที่ดินในปี พ.ศ. 2439 ผู้อำนวยการภายใต้ทุนวิจัยพื้นฐานของราชสมาคมภูมิศาสตร์แห่งสหราชอาณาจักร (F.R.G.S.), RW Giblin กล่าวว่า "40 เมตร หรือ 4,000 เซนติเมตร นั้นมีขนาดเท่ากับหนึ่งเส้น" ดังนั้นแผนที่ที่ดินทั้งหมดจะถูกรังวัด, วาดและพิมพ์ลงในอัตราส่วน 1: 4,000 ในการวัดขนาดพื้นที่ยังคงใช้หน่วยตารางวา, งาน และไร่

 มาตราชั่งตวงวัดของไทยในประวัติศาสตร์และวรรณคดี 

หน่วยของไทยมีปรากฏทั้งในประวัติศาสตร์และวรรณคดีดังนี้

 พระราชพิธีสิบสองเดือน 
พระราชนิพนธ์พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว, “พระราชพิธีสิบสองเดือน”, พิมพ์ครั้งที่ 18, สำนักพิมพ์บรรณาคาร, พ.ศ. 2542  มีข้อความต่อไปนี้อยู่   “เสาโคมชัยใช้ไม้ยาว 11 วา” (พระราชพิธีจองเปรียง)  “เกยสูง 4 ศอก ไม้ยาว 4 ศอก” (พิธีกะติเกยา)    “ศิวลึงค์ตั้งอยู่บนฐานที่เรียกว่าโยนิ สูงตั้งแต่ 5 นิ้ว 6 นิ้ว ขึ้นไปจน 2 ศอก เศษ 2 ศอก” (พิธีศิวาราตรี)   “ใช้ผ้าลายหกคืบผืน 1  ห้าคืบผืน 1 สี่คืบผืน 1” (พระราชพิธีพืชมงคลและจรดพระนังคัล) จะเห็นว่า หน่วยในหน่วยของไทยมี วา ศอก  นิ้ว  คืบ

 หนังสือ มังรายศาสตร์ 
แปลโดย ดร.ประเสริฐ ณ นคร ประเสริฐ ณ นคร, “มังรายศาสตร์”, โรงพิมพ์พระจันทร์, พ.ศ. 2516  มีข้อความเช่น “คนจะหลีกช้าง หลีกให้ไกล 30 วา 20 วา  ผิช้างดุ ให้หลีกให้ไกล 110 วา 50 วา ผิหลีกม้าให้ไกล 1 วา 2 วา  ผิงัวควายดุให้หลีกให้ไกล 3 วา 4 วา 5 วา 6 วา”   มีหน่วยวัดเป็น วา

 โคลงโลกนิติ 
มีหน่วยวัดหลายที่ เช่น “ช้างสารหกศอกไซร้  เสียงา” “ขุนเขาสูงร้อยโยชน์  คณนา”   “ภุมราอยู่ไกลสถาน  นับโยชน์ ก็ดี”  เป็นต้น มีหน่วย ศอก โยชน์ สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาเดชาดิศร, “โคลงโลกนิติ”, พิมพ์ครั้งที่ 10, บริษัทเรือนปัญญา จำกัด, พ.ศ. 2545

 พจนานุกรมศัพท์วรรณคดีไทยสมัยสุโขทัย ไตรภูมิกถา 

มีหน่วยวัดเช่น “ต้นกัลปพฤกษ์นั้นโดยสูงได้ 10 วา 2 ศอก โดยกว้างได้ 10 วา”  “ชั้นฟ้าอันชื่อว่าดุสิดานั้นขึ้นไปเบื้องบนได้ 2,688,000,000 วา ผิแลจะคลนาด้วยโยชน์ได้ 336,000 โยชน์ จนถึงชั้นฟ้าอันชื่อว่านิมมานรดีนั้น” มีหน่วย วา  ศอก โยชน์ราชบัณฑิตยสถาน, “พจนานุกรมศัพท์วรรณคดีไทยสมัยสุโขทัย ไตรภูมิกถา”, ราชบัณฑิตยสถาน, พ.ศ. 2544

 พงศาวดารโยนก 
มีข้อความ “สร้างพระมหาสถูป ณ เมืองเชียงแสน ซึ่งเรียกว่าวัดต้นแก้ว ก่อฐานพระเจดีย์กว้าง 15 วา สูง 1 เส้น 5 วา”   “พระยาเมงรายได้ฟังคำอธิบายของสมเด็จพระร่วงเจ้าดังนั้น จึงตรัสว่า ข้าแต่สหายเจ้าทั้งสอง ผิดังนั้นเราจะตั้งล่วงแป (ด้านยาว) 1000 วา ล่วงขื่อ (ด้านสกัด) 400 วา เถิด” เป็นต้น  มีหน่วย วา  เส้นพระยาประชากิจกรจักร์ (แช่ม บุนนาค) , “พงศาวดารโยนก”, พิมพ์ครั้งที่ 7, สำนักพิมพ์คลังวิทยา, พ.ศ. 2516

ดังนั้นตามที่ทราบกัน หน่วยวัดของไทยที่ใช้กันมาแต่เดิมมี ศอก วา คืบ นิ้ว โยชน์ เส้น ความสัมพันธ์ระหว่างหน่วยเหล่านี้ก็คือ 12 นิ้วเป็น 1 คืบ,  2 คืบเป็น 1 ศอก,   4 ศอกเป็น 1 วา,  20 วาเป็น 1 เส้น,  และ 400 เส้นเป็น 1 โยชน์

 มาตราชั่วตวงวัดของไทยกับต่างประเทศ 
นิ้วของไทยก็ไม่เท่ากับ นิ้วของฝรั่งที่บอกว่าเป็นความยาวของข้าวบาร์เลย์ 3 เมล็ดเรียงกัน และก็ไม่เท่ากับ นิ้วมาตรฐานในหน่วยอังกฤษปัจจุบัน  แต่นิ้วของไทยนั้นใช้ความยาวเท่ากับ ข้อปลายของนิ้วกลาง ราชบัณฑิตยสถาน,  “พจนานุกรมไทยฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ. 2542” , นานมีบุ๊คส์พับลิเคชันส์, พ.ศ. 2546  ซึ่งนิ้วของแต่ละคนก็ไม่เท่ากันอยู่แล้ว ดังนั้นจะเอามาตรฐานแบบความยาวทางวิทยาศาสตร์ในปัจจุบันไม่ได้  เรื่องความยาวนิ้วที่สัมพันธ์กับเมล็ดข้าวนั้น ใน “สารานุกรมพระพุทธศาสนา”  ของสมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระยาวชิรญาณวโรรส สมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระยาวชิรญาณวโรรส, “สารานุกรมพระพุทธศาสนา”, พิมพ์ครั้งที่ 2, มหามกุฏราชวิทยาลัย, พ.ศ. 2539 ก็มีกล่าวถึงเช่นกันว่า “7 เม็ดข้าวเป็น 1 นิ้ว” และมีข้อความระบุไว้ว่า “ได้เอาข้าวเหนียวทั้งเปลือกเรียงเทียบนิ้ว  ข้าวเหนียวดำโตไป เพียง 6 เมล็ดก็ได้นิ้วหนึ่ง  ข้าวเหนียวขาว 7 เมล็ดพอดี  แต่เศษของนิ้วแบ่ง 8 สะดวกกว่า”   ที่ไม้บรรทัด สเกลเป็นนิ้วก็มีแบ่งเป็น 8 ส่วนด้วย นอกเหนือจากที่มีแบ่งเป็น 10 ส่วนแล้ว  และหน่วยของไทยก็มีการใช้ขนาดที่เรียกว่า หุน ซึ่ง 8 หุนเท่ากับ 1 นิ้ว   ถ้าพูดว่าท่อน้ำขนาด 4 หุนก็คือท่อขนาดครึ่งนิ้ว  หน่วยหุนนี่เข้าใจว่ามาจากหน่วยของจีน

คำที่ตรงกับคำว่านิ้วมีอยู่คำหนึ่งคือ องคุลี  (หมายถึงองคุลีมาล ซึ่งฆ่าคนเอานิ้วมาร้อยเป็นสร้อยคอแขวนไว้)   ในนิราศภูเขาทอง ของสุนทรภู่ สมเด็จฯ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ, “ชีวิตและงานของสุนทรภู่”, พิมพ์ครั้งที่ 10, สำนักพิมพ์เสริมวิทย์บรรณาคาร, พ.ศ. 2518 ก็มีบทที่เกี่ยวกับขนาดความยาวเป็นองคุลีหรือนิ้วอยู่ คือ บทที่ว่า

งิ้วนรกสิบหกองคุลีแหลม	ดังขวากแซมเสี้ยมแซกแตกไสว

ใครทำชู้คู่ท่านครั้นบรรลัย	ก็ต้องไปปีนต้นน่าขนพอง”

แสดงว่าหนามงิ้วนั้นยาวมาก ยาว 16 นิ้ว และคงอยู่ติด  ๆ กัน  เพราะถ้าอยู่ห่าง  ๆ กัน คนที่ตกนรกโดนปีนต้นงิ้วคงเหยียบปีนได้สบาย

คำกล่าวของไทยอีกเรื่องหนึ่งเกี่ยวกับขนาดก็มีว่า ร่างกายของคนเรานั้น กว้างศอก ยาววา หนาคืบ   

 หน่วยความยาวขนาดใหญ่ 
สำหรับหน่วยที่ยาวเกินวาของไทยมีคำว่า เส้น กับ โยชน์  นั้น  คำว่าโยชน์นี้เป็นขนาดความยาวที่มาก  ๆ ของไทย  เคยถูกนำไปใช้เวลาแปลชื่อเรื่อง 20,000 leagues under the sea ของจูลส์ เวิร์น ไทยโบราณที่ใช้กันก็คงมีแค่ เส้น กับ โยชน์  แต่ในหนังสือ สารานุกรมพระพุทธศาสนา ของสมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระยาวชิรญาณวโรรส  ยังกล่าวถึงหน่วยอื่นอีก คือ

		25 วาเป็น 1 อสุภะ       80 อสุภะ เป็น 1 คาวุต     4  คาวุต เป็น 1 โยชน์

	และ    4 ศอกเป็น 1 ธนู   500 ธนูเป็น 1 โกสะ   4 โกสะเป็น 1 คาวุต   4 คาวุตเป็น 1 โยชน์

 หน่วยความยาวขนาดเล็ก 
หน่วยความยาวที่เล็กกว่า นิ้ว มีการรับรู้กันว่ามีขนาดที่เรียกว่า กระเบียด โดย 4 กระเบียด เท่ากับ 1 นิ้ว  บางแห่งมีคำว่า อนุกระเบียด คือ 2 อนุกระเบียด เท่ากับ 1 กระเบียด

ไม่มีหน่วยความยาวที่เล็กกว่านี้อีก แต่มีคำสำหรับใช้เรียกวัตถุที่มีขนาดเล็กมากเกินกว่าที่จะตรวจวัดได้โดยสายตา เช่น ธุลี (ละออง, ฝุ่น) อนุภาค (ชิ้นหรือส่วนขนาดเล็กมาก, ในทางวิทยาศาสตร์มักใช้เรียกส่วนที่มีขนาดเล็กกว่าอะตอม เช่น อนุภาคแอลฟา อนุภาคบีตา  ภาษาอังกฤษใช้ว่า particle) อณู (ส่วนของสารที่ประกอบด้วยปรมาณู) และมีคำ ปรมาณู ซึ่งกำหนดไว้ว่า 36 ปรมาณู เป็น 1 อณู 

และมีหน่วยความยาวที่เล็กมาก  ๆ อีกหน่วนหนึ่งคือ ห่างกันแค่เส้นยาแดงผ่าแปด ซึ่งในพจนานุกรมบอกว่าเป็นสำนวนภาษาพูด หมายถึงห่างกันนิดเดียว และ สำนวน เส้นยาแดงผ่าแปด หมายถึง เฉียดฉิว ซึ่งคำว่า ยาแดง ในที่นี้ คงหมายถึงยาสูบชนิดหนึ่งของจีน เส้นแดง ซึ่งเป็นเส้นขนาดเล็ก  ๆ อยู่แล้ว เอามาผ่าแปดส่วนอีก ขนาดก็ยิ่งเล็กลงไป บางทีก็ใช้คำว่า เส้นผมผ่าแปด

รายการมาตราชั่งตวงวัดของไทย
ชื่อย่อhttps://onestopservice.ditp.go.th/download/file/2dit.pdfความหมายในภาษาอังกฤษการเปรียบเทียบเทียบมาตราเมตริก ความยาวกระเบียด Quarter of a finger - 0.5208 เซนติเมตรนิ้ว (ไทย) Siamese inchCf. Digit (unit)finger (unit) 4 กระเบียด 2.083 เซนติเมตรคืบค.Span12 นิ้ว (ไทย)25 เซนติเมตรศอกศ.คิวบิต2 คืบ50 เซนติเมตรวาว.ฟาธอม (สุดแขนซ้ายขวา)4 ศอก2 เมตรเส้นส.Cf. Rope (unit)line of rope 20 วา40 เมตรโยชน์ Cf. league 400 เส้น16 กิโลเมตร  พื้นที่ตารางวาว.๒  4 ตารางเมตรงานง. 100 ตารางวา 400 ตารางเมตรไร่ร. 4 งาน1,600 ตารางเมตร ความจุหยิบมือ Pinch 7.8125 มล.กำมือ Grain held in an enclosed hand4 หยิบมือ31.25 มล.ฟายมือ Grain held in the palm4 กำมือ125 มล.จังออน/กอบ  8 กำมือ0.25 ลิตรแล่ง  2 จังออน0.5 ลิตรทะนาน Coconut shell used for measuring8 ฟายมือ1ลิตรถัง Bucket20 ทะนาน20 ลิตรสัด Measuring basket25 ทะนาน,20 ทะนานhttp://legacy.orst.go.th/?knowledges=สัด-๒๘-พฤษภาคม-๒๕๖๒ การที่ ๑ สัด ลดจาก ๒๕ ทะนาน เป็น ๒๐ ทะนาน เพราะในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว มีฝรั่งเข้ามาตั้งโรงสีไฟ มีการกำหนดมาตราตวงขึ้นใหม่ สัดซึ่งเคยเป็นหน่วยตวงข้าวเปลือก เปลี่ยนมาใช้เป็นหน่วยตวงข้าวสาร และกำหนดใหม่ว่า ๑ สัดเท่ากับ ๒๐ ทะนานเท่านั้น25 ลิตรกระชุก  5 สัดhttps://dictionary.orst.go.th/ 125 ลิตรตะลอง  4 กระชุกhttps://dictionary.orst.go.th/ 500 ลิตรเกวียนCartload (cf. Cart)100 ถัง, 4 ตะลองhttps://dictionary.orst.go.th/2,000 ลิตรทะนานหลวงท.1 ลิตรสัดหลวงส.20 ทะนานหลวง20 ลิตรบั้นหลวงบ.50 สัดหลวง1,000 ลิตรเกวียนหลวงกว. 2 บั้นหลวง2,000 ลิตร น้ำหนักกล่อม2 เมล็ดข้าวhttps://www.baanjomyut.com/library/knowledge_of_encyclopedias/182.html117.1815 มก.กล่ำ2 กล่อม234.75 มก.ไพ2 กล่ำ468.75 มก.เฟื้อง4 ไพ1.875 กรัมสลึง   2 เฟื้อง3.75 กรัมบาท  4 สลึง15 กรัมตำลึง 兩/Tael4 บาท60 กรัมชั่ง 斤/Catty20 ตำลึง1,200 กรัมหาบ 擔/Picul50 ชั่ง60 กิโลกรัมหาบหลวงห.100 ชั่งหลวง60 กิโลกรัมชั่งหลวงช.600 กรัมกะรัตหลวงกร.0.2 กรัม

 อ้างอิง 

 ดูเพิ่ม 
 หน่วยความยาว

หมวดหมู่:หน่วยความยาวไทย
หมวดหมู่:วัฒนธรรมไทย