สังขาร

สังขาร แปลว่า การปรุงแต่ง สิ่งที่ถูกปรุงแต่ง มีความหมาย 3 ประการ คือ 1. เป็นสิ่งที่ถูกเหตุปัจจัยปรุงแต่งมา 2. เป็นเหตุปัจจัยที่ไปปรุงแต่งสิ่งอื่น 3. เป็นเหตุปัจจัยที่ปรุงแต่งตนเอง

 สังขารในไตรลักษณ์ 
ในไตรลักษณ์ สังขาร คือ ธรรมที่ถูกปรุงแต่ง ได้แก่ ปรมัตถธรรม คือ จิต เจตสิก และรูป ทั้งหมด ยกเว้นนิพพาน ที่เป็นอสังขาร คือ ไม่ใช่สังขาร

 สังขารในขันธ์ 5 
ในขันธ์ 5 สังขารขันธ์ คือ สภาพที่ปรุงแต่งจิต เป็นคุณสมบัติต่าง ๆ ของจิต ได้แก่ เจตสิก เว้นเวทนาและสัญญา

 สังขารในปฏิจจสมุปบาท 
ในปฏิจจสมุปบาท สังขาร 3 คือ
 กายสังขาร สภาพที่ปรุงแต่งทางกาย
 วจีสังขาร สภาพที่ปรุงแต่งทางวาจา
 มโนสังขาร สภาพที่ปรุงแต่งทางใจ

หมายถึง กระบวนการของทุกเหตุปัจจัยที่ทำให้เกิดการปรุงแต่งทางกาย( กายสังขาร ) วาจา( วจีสังขาร) และใจ( มโนสังขาร) 

หรือ อภิสังขาร 3 ได้แก่
 ปุญญาภิสังขาร สภาพที่ปรุงแต่งกรรมฝ่ายดี
 อปุญญาภิสังขาร สภาพที่ปรุงแต่งกรรมฝ่ายชั่ว
 อาเนญชาภิสังขาร สภาพที่ปรุงแต่งภพอันมั่นคง ไม่หวั่นไหว

 อ้างอิง 
 พระธรรมกิตติวงศ์ (ทองดี สุรเตโช), พจนานุกรมเพื่อการศึกษาพุทธศาสน์ ชุด คำวัด,  วัดราชโอรสาราม กรุงเทพฯ พ.ศ. 2548

หมวดหมู่:หลักธรรมของศาสนาพุทธ
หมวดหมู่:คำศัพท์ศาสนาพุทธ