กรมพระราชวังบวรสถานมงคล

กรมพระราชวังบวรสถานมงคล แต่เรียกกันเป็นสามัญว่า วังหน้า เป็นตำแหน่งที่พระมหากษัตริย์สยามทรงสถาปนาขึ้นสำหรับพระมหาอุปราช และมีฐานะเป็นองค์รัชทายาทผู้มีสิทธิ์ที่จะขึ้นครองราชสมบัติต่อไป

ตำแหน่งพระมหาอุปราชปรากฏครั้งแรกในรัชสมัยสมเด็จพระบรมไตรโลกนาถ ต่อมาสมเด็จพระเพทราชาจึงเปลี่ยนชื่อเป็น "กรมพระราชวังบวรสถานมงคล" ภายหลังจากการเสด็จทิวงคตของกรมพระราชวังบวรวิไชยชาญ พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวโปรดให้เลิกธรรมเนียมตั้งพระมหาอุปราช แล้วทรงสถาปนาสมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้ามหาวชิรุณหิศ ขึ้นเป็นสมเด็จพระบรมโอรสาธิราชแทน

 สมัยกรุงศรีอยุธยา 
ในสมัยกรุงศรีอยุธยาตอนต้นยังไม่มีการแต่งตั้งตำแหน่งพระมหาอุปราช เพียงแต่มีแต่งตั้งเจ้านายเพื่อไปครองเมืองต่าง ๆ เท่านั้น เช่น สมเด็จพระบรมราชาธิราชที่ 2 โปรดให้สมเด็จพระราเมศวรเจ้าพระราชโอรสไปครองเมืองพิษณุโลกในปี พ.ศ. 1981พระราชพงศาวดารกรุงศรีอยุธยา ฉบับพันจันทนุมาศ (เจิม) และเอกสารอื่น, หน้า 395 เมื่อสมเด็จพระราเมศวรเจ้าเสวยราชสมบัติทรงพระนามว่าสมเด็จพระบรมไตรโลกนาถ จึงโปรดให้สถาปนาสมเด็จพระเชษฐาธิราชเจ้าที่เพิ่งลาผนวชเป็นพระมหาอุปราชเป็นครั้งแรกในปี พ.ศ. 2028พระราชพงศาวดารกรุงศรีอยุธยา ฉบับพันจันทนุมาศ (เจิม) และเอกสารอื่น, หน้า 400

ตำแหน่งพระมหาอุปราชยิ่งเด่นชัดยิ่งขึ้นอีกในรัชสมัยสมเด็จพระมหาธรรมราชาธิราช เมื่อสมเด็จพระนเรศวรมหาราชเสด็จไปครองเมืองพิษณุโลก สมเด็จพระมหาธรรมราชาทรงสร้าง "พระราชวังจันทรเกษม" ขึ้นที่หน้าพระราชวังหลวงเพื่อเป็นที่ประทับของสมเด็จพระนเรศวรเวลาเสด็จมายังกรุงศรีอยุธยา จึงเป็นที่มาของคำว่า "วังหน้า" ต่อมา เมื่อสมเด็จพระนเรศวรขึ้นครองราชย์ โปรดเกล้าฯ ให้สถาปนาสมเด็จพระเอกาทศรถ สมเด็จพระอนุชาธิราชเป็นที่พระมหาอุปราช รับพระราชโองการ มีพระเกียรติยศเสมอพระเจ้าแผ่นดินพระราชวังบวรสถานมงคล (วังหน้า), หน้า 20

ในรัชสมัยสมเด็จพระเพทราชา ได้โปรดเกล้าฯ สถาปนาหลวงสรศักดิ์พระราชโอรสบุญธรรมเป็นพระมหาอุปราช ประทับ ณ วังหน้า พร้อมทั้งบัญญัติศัพท์นามสังกัดวังหน้าว่า "กรมพระราชวังบวรสถานมงคล" นอกจากนี้ยังโปรดเกล้าฯ สถาปนานายจบคชประสิทธิ์ให้ดำรงพระยศเป็นวังหลัง พระราชทานวังหลังเป็นที่ประทับ พร้อมทั้งบัญญัติศัพท์นามวังหลังว่า "กรมพระราชวังบวรสถานพิมุข" เป็นครั้งแรกพระราชวังบวรสถานมงคล (วังหน้า), หน้า 24

 สมัยกรุงธนบุรี 
เมื่อเดือนเมษายน พ.ศ. 2325 ขณะกรมขุนอินทรพิทักษ์ และพระยากำแหงสงคราม (บุญคง) ตั้งทัพอยู่ที่เมืองพุทไธเพชร (บันทายเพชร ราชธานีของกัมพูชา) สมเด็จเจ้าพระยามหากษัตริย์ศึก และเจ้าพระยาสุรสีห์ ได้ยกทัพกลับกรุงธนบุรี และปราบดาภิเษกเป็นพระเจ้าแผ่นดิน พร้อมกับสำเร็จโทษสมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราช และพระบรมวงศานุวงศ์ของสมเด็จพระเจ้าตากสินที่เป็นชาย ได้ส่งทหารตามจับกุมตัวกรมขุนอินทรพิทักษ์ พร้อมด้วยพระยากำแหงสงคราม และทหารองครักษ์จำนวน 5 คน ได้ในป่าตำบลเขาน้อย สระบุรี

สมเด็จเจ้าพระยามหากษัตริย์ศึกตรัสถามกรมขุนอินทรพิทักษ์ว่าทรงยินดีที่จะไว้พระชนม์ให้ แต่กรมขุนอินทรพิทักษ์ทรงยืนยันที่ขอตายตามสมเด็จพระเจ้าตากสิน สมเด็จเจ้าพระยามหากษัตริย์ศึกจึงโปรดเกล้าฯ ให้นำตัวเจ้าฟ้ากรมขุนอินทรพิทักษ์ไปสำเร็จโทษพร้อมกับพระยากำแหงสงคราม และพระอนุชา คือเจ้าฟ้าน้อย เมื่อวันเสาร์ เดือน 6 แรม 8 ค่ำ พ.ศ. 2325ประชุมพงศาวดารภาคที่ ๓๙ หน้า ๑๓๘

 สมัยกรุงรัตนโกสินทร์ 
ในสมัยกรุงรัตนโกสินทร์ไม่มีความแตกต่างจากสมัยอยุธยาเท่าไรนัก กรมพระราชวังบวรสถานมงคลจะประทับอยู่ที่พระราชวังบวรสถานมงคลมาโดยตลอด 

หลังจากการเสด็จทิวงคตของกรมพระราชวังบวรวิไชยชาญ พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวไม่ได้ทรงแต่งตั้งผู้ใดขึ้นดำรงตำแหน่งกรมพระราชวังบวรสถานมงคลอีก จนกระทั่ง พ.ศ. 2429 จึงทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ สถาปนาสมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้ามหาวชิรุณหิศ ขึ้นเป็นสมเด็จพระบรมโอรสาธิราช เจ้าฟ้ามหาวชิรุณหิศ สยามมกุฎราชกุมาร ซึ่งเป็นพระองค์แรกที่ทรงดำรงตำแหน่งสยามมกุฎราชกุมาร ทำให้ตำแหน่งกรมพระราชวังบวรสถานมงคลถูกยกเลิกตั้งแต่นั้นมา

อนึ่ง สมเด็จพระมหิตลาธิเบศร อดุลยเดชวิกรม พระบรมราชชนก ทรงพระฐานันดรศักดิ์เสมอด้วยสมเด็จพระบวรราชเจ้าในพระบรมราชวงศ์แห่งกรุงรัตนโกสินทร์ราชกิจจานุเบกษา, ประกาศเฉลิมพระนามาภิไธย สมเด็จพระบรมราชชนก และ สมเด็จพระบรมราชชนนี , เล่ม ๘๗, ตอน ๕๒, ๑๒ มิถุนายน พ.ศ. ๒๕๑๓, ฉบับพิเศษ หน้า ๑

 พระบัณฑูร 
พระบัณฑูร คือ คำสั่งของพระมหาอุปราช มาจากภาษาเขมร แปลว่า "สั่ง" สำหรับคำสั่งของพระมหากษัตริย์นั้นใช้คำว่า "พระราชโองการ" ในการสถาปนาพระมหาอุปราชตั้งแต่อดีตนั้น มักเรียกว่า "วังหน้ารับพระบัณฑูร"

ส่วน "วังหน้ารับ (บวร) ราชโองการ" นั้น เป็นพระมหาอุปราชที่พระมหากษัตริย์ทรงสถาปนาขึ้นเป็นพระเจ้าแผ่นดินพระองค์ที่ 2 เสมอกับพระองค์ มีเพียง 2 พระองค์ ได้แก่
 สมเด็จพระเอกาทศรถ พระอนุชาของสมเด็จพระนเรศวรมหาราช
 พระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัว พระอนุชาของพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวจุลลดา ภักดีภูมินทร์, พระบัณฑูร , สกุลไทย, ฉบับที่ 2435, ปีที่ 47, 19 มิถุนายน 2544จุลลดา ภักดีภูมินทร์, วังหน้ารับพระบัณฑูร และ วังหน้ารับราชโองการ , สกุลไทย, ฉบับที่ 2739, ปีที่ 53, 17 เมษายน 2550

 รายพระนามพระมหาอุปราชและกรมพระราชวังบวรสถานมงคล 
 พระมหาอุปราช  พระมหากษัตริย์  ความสัมพันธ์  ระยะเวลา  เหตุที่พ้นจากตำแหน่ง <center>สมัยอยุธยา</center> ราชวงศ์สุพรรณภูมิ พระเอกสัตราชพระมหาอุปราช สมเด็จพระบรมราชาธิราชที่ 3 พระอนุชา (น้องชาย) พ.ศ. 2031 — พ.ศ. 2034 เป็นสมเด็จพระรามาธิบดีที่ 2 พระอาทิตยวงศ์ สมเด็จพระรามาธิบดีที่ 2 พระราชโอรส (ลูกชาย) พ.ศ. 2069 — พ.ศ. 2072 เป็นสมเด็จพระบรมราชาธิราชที่ 4 มหาอุปราช (จัน) ขุนวรวงศาธิราช พระอนุชา (น้องชาย) พ.ศ. 2091 (42 วัน) ถูกลอบปลงพระชนม์ ราชวงศ์สุโขทัย พระองค์ดำ สมเด็จพระมหาธรรมราชาธิราช พระราชโอรส (ลูกชาย) พ.ศ. 2114 — พ.ศ. 2133 เป็นสมเด็จพระนเรศวรมหาราช สมเด็จพระเอกาทศรถ สมเด็จพระนเรศวรมหาราช พระอนุชา (น้องชาย) พ.ศ. 2133 — พ.ศ. 2148 เป็นสมเด็จพระเอกาทศรถ เจ้าฟ้าสุทัศน์ สมเด็จพระเอกาทศรถ พระราชโอรส (ลูกชาย) พ.ศ. 2148 — พ.ศ. 2153 สวรรคตจมื่นศรีเสารักษ์สมเด็จพระเจ้าทรงธรรมพระราชโอรสบุญธรรมพ.ศ. 2154 (10 วัน)สวรรคต ราชวงศ์ปราสาททอง สมเด็จพระนารายณ์ สมเด็จพระศรีสุธรรมราชา พระภาติยะ (หลานอา) พ.ศ. 2199 (2 เดือน 17 วัน) เป็น สมเด็จพระนารายณ์มหาราชราชวงศ์บ้านพลูหลวง หลวงสรศักดิ์ สมเด็จพระเพทราชา พระราชโอรส (ลูกชาย) พ.ศ. 2231 — พ.ศ. 2246 เป็น สมเด็จพระเจ้าสุริเยนทราธิบดี เจ้าฟ้าเพชร (ออกพระนามว่า พระบัณฑูรใหญ่) สมเด็จพระเจ้าสุริเยนทราธิบดี พระราชโอรส (ลูกชาย) พ.ศ. 2246 — พ.ศ. 2251 เป็น สมเด็จพระที่นั่งท้ายสระ เจ้าฟ้าพร  สมเด็จพระที่นั่งท้ายสระ พระอนุชา (น้องชาย) พ.ศ. 2251 — พ.ศ. 2275 เป็น สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวบรมโกศ เจ้าฟ้ากรมขุนเสนาพิทักษ์ สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวบรมโกศ พระราชโอรส (ลูกชาย) พ.ศ. 2284 — พ.ศ. 2289 สวรรคต เจ้าฟ้ากรมขุนพรพินิต สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวบรมโกศ พระราชโอรส (ลูกชาย) พ.ศ. 2300 — พ.ศ. 2301 เป็น สมเด็จพระเจ้าอุทุมพร <center>สมัยกรุงธนบุรี</center> เจ้าฟ้ากรมขุนอินทรพิทักษ์ สมเด็จพระเจ้ากรุงธนบุรี พระราชโอรส (ลูกชาย) ไม่ทราบปี — พ.ศ. 2325 สำเร็จโทษ <center>สมัยรัตนโกสินทร์</center>ราชวงศ์จักรี สมเด็จพระบวรราชเจ้ามหาสุรสิงหนาท พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช พระอนุชา (น้องชาย) พ.ศ. 2325 - พ.ศ. 2346 สวรรคต สมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้ากรมหลวงอิศรสุนทร พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช พระราชโอรส (ลูกชาย) พ.ศ. 2349 - พ.ศ. 2352 เป็น พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย สมเด็จพระบวรราชเจ้ามหาเสนานุรักษ์ พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย พระอนุชา (น้องชาย) พ.ศ. 2352 - พ.ศ. 2360 สวรรคต สมเด็จพระบวรราชเจ้ามหาศักดิพลเสพ พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว พระปิตุลา (อา) พ.ศ. 2367 - พ.ศ. 2375 สวรรคต พระบาทสมเด็จพระปิ่นเกล้าเจ้าอยู่หัว พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว พระอนุชา (น้องชาย) พ.ศ. 2394 - พ.ศ. 2408 สวรรคต กรมพระราชวังบวรวิไชยชาญ พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว พระภาดา (ลูกพี่ลูกน้อง) หมวดขัตติยตระกูล หน้า 3 พ.ศ. 2411 - พ.ศ. 2428 ทิวงคตยกเลิกตำแหน่งกรมพระราชวังบวรสถานมงคล

 อ้างอิง 
 เชิงอรรถ

 บรรณานุกรม


  [พิมพ์แจกในงานศพนางสุ่น ชาติโอสถ ปีมะแม พ.ศ. 2462]