พระเจนดุริยางค์ (ปิติ วาทยะกร)

ศาสตราจารย์ เสวกโท พระเจนดุริยางค์ (ปีติ วาทยะกร)   (ชื่อเดิม ปิเตอร์ ไฟท์ (Peter Feit); 13 กรกฎาคม พ.ศ. 2426 – 25 ธันวาคม พ.ศ. 2511) หรือ ปิเตอร์ ไฟท์ วาทยะกร เป็นขุนนางชาวไทยและเป็นผู้แต่งทำนองเพลงชาติไทยที่เราร้องในปัจจุบัน

พระเจนดุริยางค์เป็นบุคคลสำคัญในวงการดนตรีของประเทศไทย ผู้ริเริ่มการบันทึกเพลงไทยเดิมด้วยโน้ตสากลโดยเทียบเสียงให้ตรงกับเครื่องดนตรีไทยทุกชิ้น เรียกว่า เพลงไทยประสานเสียง (Thai Music Harmony) ของ กรมศิลปากร 

เป็นอาจารย์วิชาดนตรีผู้ทุ่มเทสนับสนุนศิษย์เอก ครูเอื้อ สุนทรสนาน และครูชลหมู่ ชลานุเคราะห์ (นักเชลโล่, ผู้เรียบเรียงและอำนวยเพลงวงดุริยางค์สากลกรมศิลปากร) ครูประสาน สุทัศน์ ณ อยุธยา (นัก Cello, Double Bass และผู้เรียบเรียงเสียงประสานแห่งวงดุริยางค์สากลกรมศิลปากร) รวมทั้งเป็นผู้วางรากฐานวงดุริยางค์ทหารอากาศ และวงดุริยางค์ตำรวจ

ได้รับยกย่องเชิดชูเกียรติเป็นบูรพศิลปิน สาขาศิลปะการแสดง ประจำปี พ.ศ. 2558

 ประวัติ 
วัยต้น
เกิดที่ตำบลบ้านทะวาย อำเภอบ้านทะวาย จังหวัดพระนคร เป็นบุตรของร้อยตรีจาคอบ ไฟท์ (Jacob Feit หรือ Veit; 4 พฤษภาคม 2387 – 1 พฤศจิกายน 2452) ชาวอเมริกันเชื้อสายเยอรมัน ซึ่งเป็นครูแตรประจำกองพลที่ 1 รักษาพระองค์ กับนางทองอยู่ ชาวไทยเชื้อสายมอญ มีภรรยาสามคนคือ นางเบอร์ธา, นางบัวคำ และนางลิ้ม มีบุตรธิดารวมทั้งสิ้น 10 คน 

เริ่มเข้าเรียนหนังสือที่โรงเรียนอัสสัมชัญ บางรัก เมื่อ พ.ศ. 2433 จบการศึกษาหลักสูตรภาษาฝรั่งเศสและภาษาอังกฤษเมื่อ พ.ศ. 2433  

เริ่มเรียนดนตรีกับบิดาเมื่ออายุ 10 ขวบ ต่อจากนั้นได้ศึกษาดนตรีด้วยตนเองมาโดยตลอดจนมีความรู้และความชำนาญอย่างแตกฉาน และได้เดินทางไปศึกษาต่อมหาวิทยาลัยดนตรีเฟรเดริก ชอแป็ง ที่กรุงวอร์ซอ ประเทศโปแลนด์

วัยหนุ่ม
สมัครเข้าเป็นครูโรงเรียนอัสสัมชัญขณะอายุได้ 18 ปี เมื่อ พ.ศ. 2444 หลังจากนั้นอีกสองปีจึงเข้ารับราชการในกรมรถไฟหลวง กระทั่งได้รับพระราชทานบรรดาศักดิ์เป็น ขุนเจนรถรัฐ เมื่อวันที่ 30 มีนาคม พ.ศ. 2456

วันที่ 24 สิงหาคม พ.ศ. 2460 พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว โปรดเกล้าฯ ให้โอนมาเป็นผู้ช่วยปลัดกรมเครื่องสายฝรั่ง กรมมหรสพพร้อมกับรับพระราชทานยศชั้นหุ้มแพรต่อมาได้รับพระราชทานบรรดาศักดิ์เป็น หลวงเจนดุริยางค์ เมื่อวันที่ 22 พฤศจิกายน พ.ศ. 2460 ในตำแหน่งครูวงเครื่องสายฝรั่งหลวง และทำหน้าที่ผู้สอนวิชาดนตรีสากลให้สามัคยาจารยสมาคมและผลักดันให้วิชาขับร้อง (ด้วยโน้ต) เป็นวิชาเลือกในการสอบเลื่อนวิทยฐานะทั้งชุดของครูประถมและครูมัธยม 

ต่อมาได้รับพระราชทานบรรดาศักดิ์เป็น พระเจนดุริยางค์ ถือศักดินา 600 เมื่อวันที่ 30 ธันวาคม พ.ศ. 2465

พ.ศ. 2477 วงเครื่องสายฝรั่งหลวงที่กำกับดูแลอยู่ ได้โอนย้ายสังกัดไปยังกรมศิลปากร และส่งผลต่อหน้าที่การงานโดยตรง คือ การประพันธ์ทำนองเพลงชาติไทย ทำให้ต้องถูกออกจากราชการ โดยกล่าวหาว่า รับราชการมาเป็นระยะเวลา 30 ปี

วัยปลาย
ปี พ.ศ. 2480 กรมศิลปากรได้ส่งท่านไปศึกษาดูงานเกี่ยวกับการดนตรีเป็นระยะเวลา 10 เดือน และได้ร่างโครงการการศึกษาวิชาดนตรีตามแบบอารยประเทศเสนอต่อกรมศิลปากร แต่ถูกปฏิเสธ

โอนสังกัดไปสอนในวงดุริยางค์ทหารอากาศและเข้ารับราชการเมื่อ พ.ศ. 2483 เมื่ออายุได้ 57 ปี จนเกษียณอายุราชการในปี พ.ศ. 2486 หลังเกษียณอายุราชการแล้ว ได้รับเชิญจากกรมศิลปากรอีกครั้ง เป็นอาจารย์ในมหาวิทยาลัยศิลปากร โดยดำรงตำแหน่ง ศาสตราจารย์การดนตรี เพื่อปรับปรุงวงดุริยางค์สากลของกรมศิลปากร 

ต่อมาวันที่ 9 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2488 ได้รับพระบรมราชานุญาตให้กลับคืนมีบรรดาศักดิ์ดังเดิม

ปี พ.ศ. 2497 ได้ลาออกจากกรมศิลปากร และกรมตำรวจได้ขอยืมตัวให้ไปช่วยก่อตั้งวงดุริยางค์สากลกรมตำรวจและทำงานด้านดนตรี จนถึงแก่อนิจกรรมเมื่อวันที่ 25 ธันวาคม พ.ศ. 2511 สิริ อายุได้ 85 ปี 5 เดือน

 ผลงาน 
 ประพันธ์ทำนองเพลงชาติไทยเพลงชาติไทย เนื้อร้อง ประวัติที่มาจากอดีตสู่ปัจจุบัน
 ประพันธ์ทำนอง เพลงเถลิงศก
 ริเริ่มสร้าง เพลงไทยประสานเสียง (Thai Music Harmony) สำหรับการบรรเลงเพลงไทยด้วยเครื่องดุริยางค์สากล โดยเคาะระนาดเทียบเสียงโน้ตสากลทุกตัวเพื่อให้เสียงตรงต้นฉบับเพลงไทยเดิมอย่างไม่ผิดเพี้ยน เป็นเอกลักษณ์ของเพลงไทยเดิมที่บรรเลงด้วยวงดุริยางค์สากล กรมศิลปากร 
 ประพันธ์เพลงไทยประสานเสียงเพลง ศรีอยุธยา ประกอบภาพยนตร์ เรื่อง พระเจ้าช้างเผือก (2484) บทและอำนวยการสร้างโดย นายปรีดี พนมยงค์ บ้านไร่นาเรา (2485) ของกองภาพยนตร์กองทัพอากาศ ทุ่งมหาเมฆ
 เรียบเรียงทำนองเพลงไทยประสานเสียง ได้แก่ แขกเชิญเจ้า ปฐม ต้นบรเทศ ขับไม้บัณเฑาะว์ พม่ารำขวาน ธรณีกรรแสง/พสุธากรรแสง พม่าประเทศ ฯลฯ  รวมทั้งเพลงประกอบการแสดง /ละครเวที    
 เรียบเรียงใหม่บรรเลงโดยวงออร์เคสตรา เช่น สายสมร
 เรียบเรียงตำราวิชาดนตรีสากลเป็นภาษาไทย เช่นทฤษฎีการดนตรีตอนต้น การประสานเสียงเบื้องต้น รวมทั้ง ตำราประสานเสียง 3 เล่มจบ

 บรรดาศักดิ์ 
 30 มีนาคม พ.ศ. 2456 ขุนเจนรถรัฐ ถือศักดินา 400 ตั้งและเลื่อนบรรดาศักดิ์ (หน้า 57) 
 22 พฤศจิกายน พ.ศ. 2460 หลวงเจนดุริยางค์ พระราชทานบรรดาศักดิ์ 
 30 ธันวาคม พ.ศ. 2465 พระเจนดุริยางค์ ถือศักดินา 600 พระราชทานบรรดาศักดิ์ (หน้า 2889) 

 ยศและตำแหน่ง 
 นายเวรกองเดินรถ
 29 สิงหาคม 2458 – รองอำมาตย์โทพระราชทานยศพลเรือน (หน้า 1154) 
 31 กรกฎาคม 2459 – รองอำมาตย์เอกพระราชทานยศ (หน้า 1100)
 24 สิงหาคม พ.ศ. 2460 - ผู้ช่วยปลัดกรมเครื่องสายฝรั่ง กรมมหรสพ แจ้งความกรมมหาดเล็ก 
 24 สิงหาคม พ.ศ. 2460 - หุ้มแพร
 8 ธันวาคม พ.ศ. 2460 - นายหมู่ใหญ่ ครูแตรวง พระราชทานยศเสือป่า (หน้า 2685) 
 4 มกราคม พ.ศ. 2462 - จ่า
 20 กุมภาพันธ์ 2462 – นายหมวดตรีพระราชทานยศเสือป่า
 9 เมษายน พ.ศ. 2463 - ปลัดกรมดนตรีฝรั่งหลวงประกาศกรมบัญชาการกลางมหาดเล็ก
 21 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2463 - นายหมวดโทพระราชทานยศนายเสือป่า (หน้า 4149)
 นายหมวดเอก
 1 มกราคม 2466 – รองหัวหมื่น

 เครื่องราชอิสริยาภรณ์ 
พระเจนดุริยางค์ (ปิติ วาทยะกร) ได้รับพระราชทานเครื่องราชอิสริยาภรณ์ทั้งไทยและต่างประเทศ ดังนี้
 เครื่องราชอิสริยาภรณ์ไทย 
ราชกิจจานุเบกษา, แจ้งความสำนักนายกรัฐมนตรี เรื่อง พระราชทานเครื่องราชอิสริยาภรณ์, เล่ม ๗๐ ตอนที่ ๒๙ ง หน้า ๒๐๕๓, ๑๒ พฤษภาคม ๒๔๙๖
ราชกิจจานุเบกษา, แจ้งความสำนักคณะรัฐมนตรี เรื่อง พระราชทานเครื่องราชอิสริยาภรณ์, เล่ม ๗๔ ตอนที่ ๙ ง ฉบับพิเศษ หน้า ๔๕๙, ๒๓ มกราคม ๒๕๐๐
ราชกิจจานุเบกษา, แจ้งความสำนักนายกรัฐมนตรี เรื่อง พระราชทานเครื่องราชอิสริยาภรณ์, เล่ม ๖๙ ตอนที่ ๗๒ ง หน้า ๔๖๕๓, ๙ ธันวาคม ๒๔๙๕
ราชกิจจานุเบกษา, พระราชทานเหรียญรัตนาภรณ์, เล่ม ๓๖ ตอนที่ ๐ ง หน้า ๓๓๒๑, ๒๕ มกราคม ๒๔๖๒
ราชกิจจานุเบกษา, พระราชทานเหรียญรัตนาภรณ์, เล่ม ๔๓ ตอนที่ ๐ ง หน้า ๓๓๐๐, ๑๒ ธันวาคม ๒๔๖๙
ราชกิจจานุเบกษา, แจ้งความสำนักนายกรัฐมนตรี เรื่อง พระราชทานเหรียญรัตนาภรณ์, เล่ม ๗๐ ตอนที่ ๗๑ ง หน้า ๔๗๒๔, ๑๐ พฤศจิกายน ๒๔๙๖
ราชกิจจานุเบกษา, พระราชทานเหรียญดุษฎีมาลา, เล่ม ๔๓ ตอนที่ ๐ ง หน้า ๔๓๐๒, ๖ มีนาคม ๒๔๖๙
ราชกิจจานุเบกษา, พระราชทานเครื่องราชอิสริยาภรณ์และเหรียญ, เล่ม ๔๖ ตอนที่ ๐ ง หน้า ๒๙๒๗, ๑ ธันวาคม ๒๔๗๒
ราชกิจจานุเบกษา. ส่งเครื่องราชอิสริยาภรณ์ไปพระราชทาน, เล่ม ๔๓ ตอนที่ ๐ ง หน้า ๔๕๔, ๒ พฤษภาคม ๒๔๖๙

 เครื่องราชอิสริยาภรณ์ต่างประเทศ 
  :
 พ.ศ. 2468 – 80px เครื่องอิสริยาภรณ์วิชาการการศึกษา ชั้นที่ 2ราชกิจจานุเบกษา, พระราชทานพระบรมราชานุญาตประดับตราต่างประเทศ, เล่ม ๔๒ ตอนที่ ๐ ง หน้า ๒๓๑๘, ๒๕ ตุลาคม ๒๔๖๘

 อ้างอิง 

 แหล่งข้อมูลอื่น 

หมวดหมู่:นักแต่งเพลงชาวไทย
หมวดหมู่:บรรดาศักดิ์ชั้นพระ
หมวดหมู่:ชาวไทยเชื้อสายเยอรมัน
หมวดหมู่:ชาวไทยเชื้อสายมอญ
หมวดหมู่:บุคคลจากโรงเรียนอัสสัมชัญ
หมวดหมู่:ความสัมพันธ์ไทย–เยอรมนี
หมวดหมู่:ผู้ได้รับเครื่องราชอิสริยาภรณ์ ท.ช.
หมวดหมู่:ผู้ได้รับเครื่องราชอิสริยาภรณ์ ท.ม.
หมวดหมู่:ผู้ได้รับเครื่องราชอิสริยาภรณ์ ต.จ.ว.
หมวดหมู่:บุคคลจากเขตสาทร
หมวดหมู่:ชาวไทยเชื้อสายอเมริกัน
หมวดหมู่:บูรพศิลปินสาขาศิลปะการแสดง