อำเภอพาน

พาน  ( <ᨻᩕᩣ᩠ᨶ>)ชื่อเขียนตามที่ปรากฏในตำนานพื้นเมืองเชียงใหม่ ฉบับวัดพระงาม จ.ศ. 1216 เป็นอำเภอหนึ่งของจังหวัดเชียงราย

 ที่ตั้งและอาณาเขต 
อำเภอพานมีอาณาเขตติดต่อกับอำเภอข้างเคียง ดังนี้
 ทิศเหนือ ​ติดต่อกับอำเภอแม่ลาวและอำเภอเมืองเชียงราย
 ทิศตะวันออก​ ติดต่อกับ​อำเภอเมืองเชียงรายและอำเภอป่าแดด
 ทิศใต้ ​ติดต่อกับ​อำเภอแม่ใจ (​จังหวัดพะเยา) ​อำเภอวังเหนือ​ (จังหวัดลำปาง) และอำเภอเวียงป่าเป้า
 ทิศตะวันตก​ ติดต่อกับอำเภอแม่สรวย

 ประวัติ 
อำเภอพานเดิมได้ปกครองตามระบอบ "พ่อเมือง" ที่ทำการตั้งอยู่ที่บ้านฝั่งตื้น ปัจจุบันเป็นหมู่ที่ 8 ตำบลม่วงคำ พ่อเมืองนี้ขึ้นตรงต่อเจ้าผู้ปกครองนครลำพูน ต่อมาเมื่อ พ.ศ. 2450 ทางราชการได้เปลี่ยนฐานะการปกครองจากระบอบพ่อเมืองขึ้นเป็นกิ่งอำเภอโดยมีปลัดอำเภอ เป็นปลัดกิ่งอำเภอมาประจำเรียกว่า "กิ่งอำเภอเมืองพาน" ต่อได้โอนกิ่งอำเภอเมืองพานเข้าไปอยู่กับอำเภอเมืองเชียงราย จังหวัดเชียงราย ครั้นถึง พ.ศ. 2451 ได้ขึ้นตรงต่ออำเภอแม่ใจ จังหวัดเชียงราย เมื่อปี พ.ศ. 2455 ได้ยกฐานะกิ่งอำเภอเมืองพาน แล้วยุบอำเภอแม่ใจ และเขตอำเภอเมืองเชียงรายบางส่วน ให้ขึ้นกับอำเภอเมืองพาน และย้ายที่ว่าการอำเภอจากบ้านฝั่งตื้นไปตั้งที่ตำบลเมืองพาน อันเป็นที่ทำการอำเภอปัจจุบันมีนามว่า "อำเภอเมืองพาน" ซึ่งต่อมาทางราชการได้สั่งให้เปลี่ยนชื่ออำเภอเสียใหม่ว่า "อำเภอพาน" เพราะชื่อคำว่า "เมือง" ไปตรงกับอำเภอเมืองเชียงราย ฉะนั้นอำเภอเมืองพาน จึงตัดคำว่าเมืองออกไป คงเรียกว่า "อำเภอพาน" มาจนกระทั่งทุกวันนี้

อนึ่ง ชื่อของอำเภอพานนั้น แต่เดิมในตำนานพื้นเมืองเชียงใหม่เขียนเป็นอักษรธรรมว่า 30px ตรงกับคำว่า พราน ในภาษาไทยมาตรฐานชื่อเขียนตามที่ปรากฏในตำนานพื้นเมืองเชียงใหม่ ฉบับวัดพระงาม จ.ศ. 1216 มีความหมายสองประการคือ "นายพราน" หรือต้นไม้ชนิดหนึ่งชื่อต้น "ปอพราน"พจนานุกรมภาษาล้านนา, สถาบันภาษา ศิลปะ และวัฒนธรรม มหาวิทยาลัยราชภัฏเชียงใหม่, พ.ศ. 2550, หน้า 234 เพียงแต่คำเมืองจะออกเสียงว่า พาน ราษฎรท้องถิ่นจึงเรียกขานกันตามสำเนียงท้องถิ่นว่าเมืองพาน เมื่อกระทรวงมหาดไทยได้จัดตั้งอำเภอพานขึ้น ก็โดยสะกดชื่อตามสำเนียงท้องถิ่นว่า "พาน" ทำให้ในปัจจุบันมีผู้คนจำนวนไม่น้อย เข้าใจไปว่าชื่ออำเภอพานนั้นนำมาจากคำว่า "พาน" อันหมายถึงภาชนะอย่างหนึ่ง
 วันที่ 8 ธันวาคม 2455 ยกฐานะกิ่งอำเภอเมืองพาน มณฑลพายัพ ขึ้นเป็น อำเภอเมืองพาน
วันที่ 23 ธันวาคม 2460 ยุบอำเภอแม่ใจ จังหวัดเชียงราย และแบ่งท้องที่รวมเข้ากับอำเภอเมืองพาน
วันที่ 24 พฤษภาคม 2474 เปลี่ยนแปลงเขตจังหวัดลำปางและจังหวัดเชียงราย โดยโอนพื้นที่หมู่ 1 บ้านงิ้วเฒ่า และหมู่ 15 บ้านผาวี ตำบลทุ่งฮั้ว อำเภอแจ้ห่ม จังหวัดลำปาง มาขึ้นกับตำบลป่าหุ่ง อำเภอเมืองพาน จังหวัดเชียงราย
วันที่ 23 มกราคม 2481 รวมตำบลแม่หนาด กับพื้นที่หมู่ 1,16 (ในขณะนั้น) ของตำบลฝั่งตื้น และพื้นที่หมู่ 3-10,12,14 (ในขณะนั้น) ของตำบลสันกลาง แล้วจัดตั้งเป็น ตำบลแม่คาวโตน กับรวมตำบลฝั่งตื้น ตำบลป่าหุ่ง และพื้นที่หมู่ 1,2,11,13 (ในขณะนั้น) ของตำบลสันกลาง แล้วจัดตั้งเป็น ตำบลเมืองพาน กับรวมตำบลป่าแฝก ตำบลแม่เย็น แล้วจัดตั้งเป็น ตำบลแม่เย็น กับรวมตำบลแม่ใจเหนือ ตำบลแม่ใจใต้ ตำบลแม่สุก แล้วจัดตั้งเป็น ตำบลแม่ใจ กับรวมตำบลป่าแดด กับพื้นที่หมู่ 1 (ในขณะนั้น) ของตำบลหัวง้ม และตำบลแม่อ้อ แล้วจัดตั้งเป็น ตำบลแม่อ้อ และยุบท้องที่ตำบลป่าทุ่ง ยุบตำบลสันกลาง ยุบตำบลป่าแฝก ยุบตำบลแม่สุก ยุบตำบลป่าแดด ยุบตำบลแม่ใจใต้ ยุบตำบลแม่ใจเหนือ ยุบตำบลแม่หนาด และยุบตำบลฝั่งตื้น ในท้องที่อำเภอเมืองพาน
วันที่ 14 พฤศจิกายน 2481 เปลี่ยนแปลงชื่ออำเภอเมืองพาน จังหวัดเชียงราย เป็น อำเภอพาน
วันที่ 12 พฤศจิกายน 2483 โอนพื้นที่หมู่ 21,25 (ในขณะนั้น) ของตำบลแม่คาวโตน ไปขึ้นกับตำบลเมืองพาน กับตั้งตำบลป่าแดด แยกออกจากตำบลแม่อ้อ และโอนพื้นที่หมู่ 12 (ในขณะนั้น) ของตำบลหัวง้ม ไปขึ้นกับตำบลแม่อ้อ
 วันที่ 10 มิถุนายน 2490 ตั้งตำบลสันกลาง แยกออกจากตำบลเมืองพาน และตำบลแม่คาวโตน ตั้งตำบลป่าหุ่ง แยกออกจากตำบลเมืองพาน ตั้งตำบลป่าแฝก แยกออกจากตำบลแม่เย็น ตั้งตำบลศรีถ้อย แยกออกจากตำบลแม่ใจ และตั้งตำบลแม่สุก แยกออกจากตำบลแม่ใจ
 วันที่ 17 กันยายน 2498 จัดตั้งสุขาภิบาลเมืองพาน ในท้องที่บางส่วนของตำบลเมืองพาน
 วันที่ 5 กุมภาพันธ์ 2506 แยกพื้นที่ตำบลแม่ใจ ตำบลป่าแฝก ตำบลศรีถ้อย และตำบลแม่สุก จากอำเภอพาน ไปตั้งเป็น กิ่งอำเภอแม่ใจ และกำหนดให้ขึ้นการปกครองกับอำเภอพาน
 วันที่ 27 กรกฎาคม 2508 ยกฐานะจากกิ่งอำเภอแม่ใจ อำเภอพาน เป็น อำเภอแม่ใจ
 วันที่ 3 มิถุนายน 2512 แยกพื้นที่ตำบลป่าแดด จากอำเภอพาน ไปตั้งเป็น กิ่งอำเภอป่าแดด และกำหนดให้ขึ้นการปกครองกับอำเภอพาน
 วันที่ 1 กันยายน 2513 ตั้งตำบลม่วงคำ แยกออกจากตำบลเมืองพาน ตั้งตำบลเจริญเมือง แยกออกจากตำบลแม่คาวโตน ตั้งตำบลสันมะเค็ด แยกออกจากตำบลแม่อ้อ ตั้งตำบลป่าแงะ แยกออกจากตำบลป่าแดด และตั้งตำบลสันมะค่า แยกออกจากตำบลป่าแดด
 วันที่ 4 มกราคม 2515 จัดตั้งสุขาภิบาลป่าแดด ในท้องที่บางส่วนของตำบลป่าแดด
 วันที่ 11 เมษายน 2515 เปลี่ยนแปลงชื่อตำบลแม่คาวโตน อำเภอพาน เป็น ตำบลทรายขาว
 วันที่ 12 กันยายน 2515 ตั้งตำบลดอยงาม แยกออกจากตำบลหัวง้ม
 วันที่ 21 สิงหาคม 2518 ยกฐานะจากกิ่งอำเภอป่าแดด อำเภอพาน เป็น อำเภอป่าแดด
 วันที่ 9 ตุลาคม 2522 ตั้งตำบลธารทอง แยกออกจากตำบลทรายขาว
 วันที่ 12 พฤษภาคม 2524 ตั้งตำบลสันติสุข แยกออกจากตำบลเมืองพาน
 วันที่ 10 ตุลาคม 2529 ตั้งตำบลทานตะวัน แยกออกจากตำบลแม่เย็น
 วันที่ 1 กรกฎาคม 2534 ตั้งตำบลเวียงห้าว แยกออกจากตำบลดอยงาม
 วันที่ 25 พฤษภาคม 2542 ยกฐานะจากสุขาภิบาลเมืองพาน เป็นเทศบาลตำบลเมืองพาน ด้วยผลของกฎหมาย
 วันที่ 25 มิถุนายน 2558 เปลี่ยนแปลงชื่อหมู่ 14 บ้านร่วมใจพัฒนา ตำบลดอยงาม อำเภอพาน เป็น หมู่ 14 บ้านสารภี
 วันที่ 13 กรกฎาคม 2560 เปลี่ยนแปลงชื่อหมู่ 5 บ้านทุ่งพัฒนา ตำบลแม่เย็น อำเภอพาน เป็น หมู่ 5 บ้านแม่เย็นกลาง
 วันที่ 31 ตุลาคม 2562 แยกพื้นที่หมู่ 3 บ้านสันนคร ตำบลสันมะเค็ด มาตั้งเป็นหมู่บ้านใหม่ หมู่ 20 บ้านศรีนคร และ แยกพื้นที่หมู่ 16 บ้านกล้วยทรายทอง ตำบลสันมะเค็ด มาตั้งเป็นหมู่บ้านใหม่ หมู่ 21 บ้านกล้วยทรายเงิน

 การแบ่งเขตการปกครอง 
 การปกครองส่วนภูมิภาค 
อำเภอพานแบ่งเขตการปกครองย่อยออกเป็น 15 ตำบล จำนวน 236 หมู่บ้าน ดังนี้

 ที่   ชื่อตำบล  ตัวเมือง  อักษรโรมัน  จำนวนหมู่บ้าน  จำนวนครัวเรือนจำนวนประชากร จำนวนประชากรและบ้าน จำแนกเป็นรายอำเภอ และรายตำบล จังหวัดเชียงราย ณ เดือนธันวาคม พ.ศ. 2553, สำนักบริหารทะเบียน กรมการปกครอง กระทรวงมหาดไทย1.สันมะเค็ด48pxSan Makhet213,48310,5392.แม่อ้อ40pxMae O203,3019,5063.ธารทอง43pxThan Thong112,4216,5344.สันติสุข47pxSanti Suk91,9835,3495.ดอยงาม43pxDoi Ngam142,2286,3946.หัวง้ม34pxHua Ngom132,4466,9237.เจริญเมือง53pxCharoen Mueang222,9778,4038.ป่าหุ่ง40pxPa Hung183,7029,5269.ม่วงคำ43pxMuang Kham173,0508,34310.ทรายขาว43pxSai Khao173,9509,83111.สันกลาง35pxSan Klang183,1248,43712.แม่เย็น43pxMae Yen112,0335,57313.เมืองพาน43pxMueang Phan257,62319,30114.ทานตะวัน53pxThan Tawan122,2116,26415.เวียงห้าว43pxWiang Hao81,2623,441

 การปกครองส่วนท้องถิ่น 
ท้องที่อำเภอพานประกอบด้วยองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น 16 แห่ง ได้แก่
 เทศบาลตำบลเมืองพาน ครอบคลุมพื้นที่บางส่วนของตำบลเมืองพาน
 เทศบาลตำบลสันมะเค็ด ครอบคลุมพื้นที่ตำบลสันมะเค็ดทั้งตำบล
 เทศบาลตำบลแม่อ้อ ครอบคลุมพื้นที่ตำบลแม่อ้อทั้งตำบล
 องค์การบริหารส่วนตำบลธารทอง ครอบคลุมพื้นที่ตำบลธารทองทั้งตำบล
 องค์การบริหารส่วนตำบลสันติสุข ครอบคลุมพื้นที่ตำบลสันติสุขทั้งตำบล
 องค์การบริหารส่วนตำบลดอยงาม ครอบคลุมพื้นที่ตำบลดอยงามทั้งตำบล
 องค์การบริหารส่วนตำบลหัวง้ม ครอบคลุมพื้นที่ตำบลหัวง้มทั้งตำบล
 องค์การบริหารส่วนตำบลเจริญเมือง ครอบคลุมพื้นที่ตำบลเจริญเมืองทั้งตำบล
 องค์การบริหารส่วนตำบลป่าหุ่ง ครอบคลุมพื้นที่ตำบลป่าหุ่งทั้งตำบล
 องค์การบริหารส่วนตำบลม่วงคำ ครอบคลุมพื้นที่ตำบลม่วงคำทั้งตำบล
 องค์การบริหารส่วนตำบลทรายขาว ครอบคลุมพื้นที่ตำบลทรายขาวทั้งตำบล
 องค์การบริหารส่วนตำบลสันกลาง ครอบคลุมพื้นที่ตำบลสันกลางทั้งตำบล
 องค์การบริหารส่วนตำบลแม่เย็น ครอบคลุมพื้นที่ตำบลแม่เย็นทั้งตำบล
 องค์การบริหารส่วนตำบลเมืองพาน ครอบคลุมพื้นที่ตำบลเมืองพาน (นอกเขตเทศบาลตำบลเมืองพาน)
 องค์การบริหารส่วนตำบลทานตะวัน ครอบคลุมพื้นที่ตำบลทานตะวันทั้งตำบล
 องค์การบริหารส่วนตำบลเวียงห้าว ครอบคลุมพื้นที่ตำบลเวียงห้าวทั้งตำบล

 อ้างอิง 

 แหล่งข้อมูลอื่น 
 ข้อมูลอำเภอพาน จากสำนักงานวัฒนธรรมจังหวัดเชียงราย 

พาน