สมุหพระกลาโหม

ในการบริหารรัฐกิจสยามตั้งแต่สมัยอยุธยาจนถึงรัตนโกสินทร์ตอนต้น สมุหพระกลาโหม คืออัครมหาเสนาบดีฝ่ายทหาร เป็นเจ้ากรมกลาโหม และเป็นผู้บังคับบัญชาหัวเมืองฝ่ายใต้ มีราชทินนามว่า "เจ้าพระยามหาเสนาบดีวิริยภักดีบดินทร์" คู่กับสมุหนายก อัครมหาเสนาบดีฝ่ายพลเรือนและผู้บังคับบัญชาหัวเมืองฝ่ายเหนือ มีราชทินนามว่า "เจ้าพระยาจักรีศรีองครักษ์"

 ประวัติ 
เดิมสมุหพระกลาโหมดูแลการทหารเท่านั้น แต่ในรัชกาลสมเด็จพระเพทราชาได้เพิ่มอำนาจหน้าที่เป็นบังคับบัญชางานทั้งด้านทหารและพลเรือนสำหรับหัวเมืองฝ่ายใต้ ส่วนสมุหนายกที่เดิมดูแลด้านพลเรือนเท่านั้น ก็ได้เพิ่มอำนาจหน้าที่เป็นบังคับบัญชาทั้งด้านทหารและพลเรือนสำหรับหัวเมืองฝ่ายเหนือ

ตำแหน่งทั้งสองถูกยกเลิกไปเมื่อพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงปฏิรูปการปกครองแผ่นดินในปี พ.ศ. 2435 จินตนาการประชาธิปไตย “ที่แท้จริง” ของกษัตริย์สยาม : รัชกาลที่ 5 ศิลปวัฒนธรรม ฉบับมิถุนายน 2553

 รายนามสมุหพระกลาโหม 

 สมัยธนบุรี 
+ราชทินนามรูปภาพช่วงเวลาที่ดำรงตำแหน่งหมายเหตุพระยามหาเสนา150pxรัชสมัยสมเด็จพระเจ้ากรุงธนบุรีในพงศาวดารไม่ปรากฏชื่อของผู้ดำรงตำแหน่ง ปรากฏแค่ว่ามีผู้ดำรงตำแหน่งที่สมุหพระกลาโหม ราชทินนามว่า "พระยามหาเสนา"

 สมัยรัตนโกสินทร์ 
+ราชทินนามรูปภาพช่วงเวลาที่ดำรงตำแหน่งหมายเหตุเจ้าพระยามหาเสนา (ปลี)150pxรัชสมัยรัชกาลที่ 1สมุหกลาโหมคนแรกในสมัยรัตนโกสินทร์ ผู้มีบาทสำคัญในสงครามเก้าทัพ พงศาวดารระบุว่าเจ้าพระยามหาเสนา (ปลี) ถูกสังหารในสนามรบ ในช่วงสงครามตีเมืองทวายเจ้าพระยาอรรคมหาเสนา (บุนนาค)150pxรัชสมัยรัชกาลที่ 1
พ.ศ.2336 - พ.ศ. 2348เป็นต้นตระกูลบุนนาคเจ้าพระยาอภัยราชา (ปิ่น)150pxรัชสมัยรัชกาลที่ 1
พ.ศ.2348 - พ.ศ. 2352ในรัชกาลที่ 2 ได้รับการแต่งตั้งให้เป็นสมเด็จเจ้าพระยาวังหน้าเจ้าพระยามหาเสนา (บุญมา)150pxรัชสมัยรัชกาลที่ 2
พ.ศ. 2352 - ?เป็นสมุหกลาโหมช่วงต้นรัชกาลที่ 2 และเป็นแม่ทัพในสงครามพม่าตีเชียงใหม่เจ้าพระยาวงศาสุรศักดิ์ (แสง วงศาโรจน์)150pxรัชสมัยรัชกาลที่ 2
พ.ศ. 2352 - พ.ศ. 2365 ต้นตระกูล วงศาโรจน์เจ้าพระยาอัครมหาเสนา (สังข์)150pxรัชสมัยรัชกาลที่ 2
พ.ศ. 2365 - พ.ศ. 2367 ถึงแก่อสัญกรรมในปี พ.ศ. 2370 ไม่มีบุตรธิดาเจ้าพระยามหาเสนา (น้อย)150pxรัชสมัยรัชกาลที่ 3
พ.ศ. 2367 - พ.ศ. 2373 สมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาประยูรวงศ์ (ดิศ บุนนาค)150pxรัชสมัยรัชกาลที่ 3 ถึงรัชกาลที่ 4
พ.ศ. 2373 - พ.ศ. 2398 สมเด็จเจ้าพระยาบรมมหาศรีสุริยวงศ์ (ช่วง บุนนาค)150pxรัชสมัยรัชกาลที่ 4 ถึง รัชกาลที่ 5
พ.ศ. 2398 - พ.ศ. 2412 เจ้าพระยาสุรวงษ์ไวยวัฒน์ (วร บุนนาค)150pxรัชสมัยรัชกาลที่ 5
พ.ศ. 2412 - พ.ศ. 2431 เจ้าพระยารัตนาธิเบศร์ (พุ่ม ศรีไชยยันต์)150pxรัชสมัยรัชกาลที่ 5
พ.ศ. 2331 - พ.ศ. 2437 สมุหกลาโหมคนสุดท้าย

 อ้างอิง