วัดปากน้ำ ภาษีเจริญ

วัดปากน้ำ เป็นพระอารามหลวงชั้นตรี ชนิดสามัญราชกิจจานุเบกษา, ประกาศกระทรวงธรรมการ แผนกกรมสังฆการี เรื่อง จัดระเบียบพระอารามหลวง , เล่ม ๓๒, ตอน ๐ ก, ๓ ตุลาคม พ.ศ. ๒๔๕๘, หน้า 293 ตั้งอยู่ ณ ที่ราบลุ่มบางกอกซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของดินดอนสามเหลี่ยมปากแม่น้ำเจ้าพระยา อยู่ริมคลองหลวงหรือคลองบางกอกใหญ่ อันเป็นแม่น้ำเจ้าพระยาสายเก่า ก่อนที่จะมีการขุดคลองลัดหน้าวัดอรุณราชวรารามราชวรมหาวิหาร และกลายเป็นแม่น้ำเจ้าพระยาในปัจจุบัน  

 ประวัติ 
วัดปากน้ำ เป็นวัดโบราณสร้างมาแต่สมัยกรุงศรีอยุธยาตอนกลาง (ระหว่าง พ.ศ. 2031-2172) สถาปนาโดยพระราชวงศ์ในสมัยกรุงศรีอยุธยา แต่ไม่ปรากฏพระนามแน่ชัด เป็นวัดประจำหัวเมืองธนบุรี ปรากฏในตำนานเรื่องวัตถุสถานต่าง ๆ ซึ่งพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงสถาปนาว่าเป็นพระอารามหลวงมาแต่ครั้งสมัยกรุงศรีอยุธยาพระมหาวรัญญู วรญฺญู. (2546). จดหมายเหตุวัดปากน้ำ ค้นคว้าหามาได้จากหลักฐานทางประวัติศาสตร์. กรุงเทพฯ: อนิเมท พริ้นท์แอนด์ดีไซน์. 

ในสมัยพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงให้ขุดคลองภาษีเจริญข้างวัดด้านทิศตะวันตก วัดจึงมีลำน้ำโอบล้อมทั้ง 3 ด้าน ส่วนด้านใต้เป็นคลองเล็กแสดงอาณาเขตของวัดในสมัยก่อน เนื่องจากวัดตั้งอยู่บริเวณปากคลองด่านที่แยกไปจากคลองบางหลวงอีกทีหนึ่ง ชื่อของวัดจึงถูกเรียกตามที่ตั้งว่า วัดปากน้ำ ซึ่งชื่อนี้ปรากฏเรียกใช้ในจดหมายเหตุโบราณหลายฉบับ แต่ได้พบชื่อของวัดที่แปลกออกไปในแผนที่กรุงเทพฯ พ.ศ. 2453 และ พ.ศ. 2474 ระบุว่า วัดสมุทธาราม ทว่าไม่เป็นที่นิยมเรียกขานกัน ยังคงเรียกว่า วัดปากน้ำ และ วัดปากน้ำ ภาษีเจริญ ตามสถานที่ตั้งวัดตลอดมา 

หลักฐานทางโบราณวัตถุและโบราณสถานภายในวัดมีอายุย้อนไปถึงสมัยกรุงศรีอยุธยาตอนกลาง ได้พบร่องรอยคลองเล็กด้านทิศใต้และทิศตะวันตกของวัด ที่สมัยโบราณขุดไว้เป็นแนวเขตที่ดินของวัดหลวงสมัยกรุงศรีอยุธยา ที่ตั้งของวัดปากน้ำจึงมีลักษณะเป็นเกาะรูปสี่เหลี่ยมมีน้ำล้อมอยู่ทุกด้าน สถาปัตยกรรมและศิลปวัตถุที่อยู่คู่วัด เช่น หอพระไตรปิฏก ตู้พระไตรปิฎกทรงบุษบก ล้วนเป็นฝีมือช่างหลวงสมัยสมเด็จพระนารายณ์มหาราช และตัวพระอุโบสถก็ใช้เทคนิคก่อสร้างในสมัยนั้น นอกจากนี้ยังค้นพบนามเจ้าอาวาส 1 รูป ในรัชสมัยสมเด็จพระที่นั่งสุริยาศน์อมรินทร์ คือ พระครูธนะราชมุนี วัดปากน้ำ ได้มีบทบาทสำคัญมาแต่โบราณเพราะได้รับสถาปนาเป็นพระอารามหลวงที่อยู่นอกกรุงศรีอยุธยา เป็นวัดสำคัญประจำหัวเมืองหน้าด่านทางทะเล 

สมัยกรุงธนบุรี วัดปากน้ำได้รับพระราชทานพระราชทรัพย์จากสมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราชในการบูรณปฏิสังขรณ์หลังคาพระอุโบสถ

สมัยกรุงรัตนโกสินทร์ พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราชทรงเสด็จพระราชดำเนินทางชลมารคถวายผ้าพระกฐินหลวง ณ วัดปากน้ำ ต่อมาพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงบูรณปฏิสังขรณ์ใหญ่และให้คงรูปแบบสถาปัตยกรรมสมัยกรุงศรีอยุธยาไว้ ครั้นถึงรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทางวัดได้รับพระบรมราชานุญาตให้บูรณปฏิสังขรณ์ครั้งใหญ่เกือบทั้งพระอารามโดยให้อนุรักษ์ศิลปะเดิมไว้ และทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้พระบรมวงศานุวงศ์นำพระกฐินหลวงมาถวายตลอดรัชกาล

ในสมัยพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว วัดปากน้ำเริ่มชำรุดทรุดโทรม ไม่มีเจ้าอาวาสประจำพระอาราม มีแต่ผู้รักษาการที่อยู่ในอารามอื่น ทางคณะสงฆ์โดยพระสากยบุตติวงษ์ (ในกาลต่อมาได้รับพระราชทานสถาปนาสมณศักดิ์เป็นสมเด็จพระวันรัต (เผื่อน ติสฺสทตฺโต)) ได้ส่งพระสมุห์สด จนฺทสโร จากวัดพระเชตุพนวิมลมังคลารามราชวรมหาวิหารมาดำรงตำแหน่งเจ้าอาวาส ซึ่งท่านได้กวดขันพระภิกษุสามเณรให้ปฏิบัติในพระธรรมวินัยอย่างเคร่งครัด ที่สำคัญได้มีการสอนกรรมฐานอันมีรูปแบบเฉพาะเรียกว่า วิชชาธรรมกาย มีผู้สนใจศึกษาทั้งในประเทศและต่างประเทศเป็นจำนวนมาก นอกจากนี้ท่านยังส่งเสริมการศึกษาพระปริยัติธรรม ตั้งสำนักเรียนทั้งแผนกธรรมและแผนกบาลี สร้างโรงเรียนพระปริยัติธรรมที่ทันสมัยที่สุดในสมัยนั้น ทำให้พระภิกษุสามเณร และสาธุชนเข้ามาขอศึกษาและปฏิบัติธรรมเป็นจำนวนมาก วัดจึงเจริญขึ้นมาโดยลำดับ กลายเป็นศูนย์กลางการปฏิบัติธรรม และเป็นศูนย์กลางการศึกษาบาลี ท่านได้รับพระมหากรุณาธิคุณโปรดเกล้าฯ ตั้งสมณศักดิ์เป็นพระราชาคณะฝ่ายวิปัสสนาธุระ และได้รับพระราชทานเลื่อนสมณศักดิ์มาโดยลำดับ สมณศักดิ์สุดท้ายในพระราชทินนามที่ พระมงคลเทพมุนี แต่ผู้คนทั่วไปรู้จักและเรียกขานนามท่านว่า หลวงพ่อวัดปากน้ำสมเด็จพระวันรัต (ปุ่น ปุณฺณสิริ). (2502). ประวัติเจ้าคุณพระมงคลเทพมุนี พิมพ์เป็นที่ระลึกในงานบำเพ็ญกุศลสตมวาร ศพเจ้าคุณพระมงคลเทพมุนี. กรุงเทพฯ: โรงพิมพ์รุ่งเรืองธรรม.

ในสมัยสมเด็จพระวันรัต (ปุ่น ปุณฺณสิริ) ดำรงตำแหน่งรักษาการเจ้าอาวาส (ในกาลต่อมาท่านได้รับพระราชทานสถาปนาสมณศักดิ์เป็นสมเด็จพระอริยวงศาคตญาณ (ปุ่น ปุณฺณสิริ) สมเด็จพระสังฆราช ในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระมหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร) วัดปากน้ำได้รับการปรับปรุงทัศนียภาพและบูรณปฏิสังขรณ์ครั้งสำคัญ เช่น พระอุโบสถ พระวิหาร ช่างได้เปลี่ยนสถาปัตยกรรมเครื่องบนเป็นศิลปะสมัยรัตนโกสินทร์เกือบทั้งอาราม แต่ตัวรากฐานและอาคารยังคงเป็นของโบราณแต่เดิมมา

ถึงสมัยสมเด็จพระมหารัชมังคลาจารย์ (ช่วง วรปุญฺโญ) เป็นเจ้าอาวาส วัดปากน้ำได้พัฒนาอย่างมากในด้านการศึกษาพระปริยัติธรรม มีพระภิกษุสามเณรสอบได้เปรียญธรรม 9 ประโยคในนามวัดปากน้ำเป็นจำนวนมาก และการปฏิบัติภาวนาตามแนวหลวงพ่อวัดปากน้ำก็ได้รับการส่งเสริมสนับสนุนให้มีสถานที่ปฏิบัติ คือ หอเจริญวิปัสสนาเป็นเอกเทศ และมีผู้เข้าปฏิบัติเป็นจำนวนมากทุกวัน

ปัจจุบันวัดปากน้ำยังเป็นสถานที่ท่องเที่ยวได้รับความนิยมเป็นอันดับต้น ๆ ของกรุงเทพมหานคร ประชาชนนิยมเดินทางมาสักการะพระพุทธธรรมกายเทพมงคล พระพุทธรูปปางสมาธิ ความสูง 69 เมตร ซึ่งสูงที่สุดในกรุงเทพมหานครพระพุทธธรรมกายเทพมงคล"องค์ใหญ่ที่สุดในกรุงเทพฯ | เรื่องดีดีทั่วไทย | 31-12-65 และสูงเป็นอันดับที่ 3 ของประเทศไทย กับสักการะพระมหาเจดีย์มหารัชมงคล ความสูง 80 เมตร และสักการะสรีระสังขารพระมงคลเทพมุนี (สด จนฺทสโร) กับสรีระสังขารสมเด็จพระมหารัชมังคลาจารย์ (ช่วง วรปุญฺโญ) อดีตเจ้าอาวาสวัดปากน้ำ

 ลำดับเจ้าอาวาส 
ลำดับเจ้าอาวาส และผู้รักษาการแทนเจ้าอาวาสวัดปากน้ำ เท่าที่พบข้อมูลชาวสุพรรณบุรี. (2517). จดหมายสองพี่น้อง ชาวสุพรรณบุรีพิมพ์โดยเสด็จพระราชกุศลงานพระเมรุพระศพ สมเด็จพระอริยวงศาคตญาณ สมเด็จพระสังฆราช (ปุ่น ปุณณสิริมหาเถระ) วัดพระเชตุพนวิมลมังคลารามราชวรมหาวิหาร. กรุงเทพฯ: โรงพิมพ์รุ่งเรืองธรรม. ดังนี้
 ลำดับที่  รายนาม เริ่มวาระ สิ้นสุดวาระหมายเหตุ 1  พระครูธนะราชมุนี  ไม่พบข้อมูล  พ.ศ. 2310เจ้าอาวาส, สมัยกรุงศรีอยุธยา 2  พระธรรมโฆษา  ไม่พบข้อมูล  พ.ศ. 2325เจ้าอาวาส, สมัยกรุงธนบุรี 3  พระเทพกระวี  พ.ศ. 2325  พ.ศ. 2352เจ้าอาวาส 4  พระบวรญาณมุนี   พ.ศ. 2352  พ.ศ. 2386เจ้าอาวาส 5  พระญาณโพธิ พ.ศ. 2386  พ.ศ. 2406เจ้าอาวาส 6  พระครูสมณธรรมสมาทาน (มี)  พ.ศ. 2406  พ.ศ. 2426เจ้าอาวาส 7  พระครูสมณธรรมสมาทาน (แสง)  พ.ศ. 2426  พ.ศ. 2458เจ้าอาวาสว่างพระครูพุทธพยากรณ์ (เจริญ อุปติสฺโส)พ.ศ. 2458พ.ศ. 2459ผู้รักษาการแทนเจ้าอาวาส 8  พระมงคลเทพมุนี (สด จนฺทสโร) พ.ศ. 2459  พ.ศ. 2502เจ้าอาวาสว่างสมเด็จพระวันรัต (ปุ่น ปุณฺณสิริ) ป.ธ.6พ.ศ. 2502พ.ศ. 2508ผู้รักษาการแทนเจ้าอาวาส 9  สมเด็จพระมหารัชมังคลาจารย์ (ช่วง วรปุญฺโญ) ป.ธ.9  พ.ศ. 2508  พ.ศ. 2564เจ้าอาวาส 10  พระพรหมโมลี (สุชาติ ธมฺมรตโน) ป.ธ.9  พ.ศ. 2564  พ.ศ. 2565ผู้รักษาการแทนเจ้าอาวาสพ.ศ. 2565 -เจ้าอาวาส, ปัจจุบัน

 ระเบียงภาพ 

 อ้างอิง

 แหล่งข้อมูลอื่น 
 เว็บไซต์วัดปากน้ำ ภาษีเจริญ

หมวดหมู่:วัดในเขตภาษีเจริญ
หมวดหมู่:พระอารามหลวงชั้นตรี ชนิดสามัญ
หมวดหมู่:สิ่งก่อสร้างในสมัยกรุงศรีอยุธยา
หมวดหมู่:สายธรรมกาย