เจ้าจอมมารดาหม่อมราชวงศ์แข ในรัชกาลที่ 5

เจ้าจอมมารดาหม่อมราชวงศ์แข (พ.ศ. 2390 - 13 พฤษภาคม พ.ศ. 2469) เป็นเจ้าจอมมารดาท่านแรกในพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว

 ประวัติ 
เจ้าจอมมารดาหม่อมราชวงศ์แข ในรัชกาลที่ 5 มีนามเดิมว่าหม่อมราชวงศ์แข เกิดเมื่อ พ.ศ. 2390 เป็นธิดาของหม่อมนก พระนามเดิมคือ "หม่อมเจ้านก" พระโอรสในพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงรักษ์รณเรศ (ซึ่งต้องพระราชอาญาถูกประหารชีวิต และถอดพระยศเป็น "หม่อมไกรสร" ในสมัยพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว) พระโอรสและพระธิดาจึงพลอยถูกถอดยศจากเจ้าลงมาเป็นสามัญชน และเรียกกันว่า "หม่อม" นำหน้านามต่อมา ส่วนพระนัดดาชั้นหม่อมราชวงศ์ รวมไปถึงพระปนัดดาชั้นหม่อมหลวงนั้นไม่นับเป็นเจ้านายในราชวงศ์ แต่เป็นเพียงเชื้อพระวงศ์ จึงยังคงใช้คำนำหน้านามได้อย่างเดิม

หม่อมราชวงศ์แข นั้นรับราชการเป็นพระพี่เลี้ยงในพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ขณะมีพระชนมายุเพียง 14-15 พรรษา และดำรงพระอิสริยยศเป็น "สมเด็จเจ้าฟ้าชายจุฬาลงกรณ์ กรมขุนพินิตประชานาถ" และได้ประสูติพระราชธิดาพระองค์แรกในพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว คือ 
 หม่อมเจ้าหญิงผ่อง ประสูติเมื่อวันพฤหัสบดี เดือนอ้าย แรม 8 ค่ำ ปีเถาะ ตรงกับวันที่ 19 ธันวาคม พ.ศ. 2410 ณ วังกรมหมื่นมาตยาพิทักษ์ เมื่อพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวเสด็จขึ้นครองราชย์แล้ว จึงมีพระยศเป็น "พระเจ้าลูกเธอ พระองค์เจ้าผ่องประไพ"

เนื่องจากพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงมีเจ้าจอมพระองค์แรกตั้งแต่ยังทรงพระเยาว์ ทั้งยังเป็นพระพี่เลี้ยงผู้มีอายุมากกว่าพระองค์ จึงเป็นเหตุให้พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวกริ้ว พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงบันทึกในพระราชหัตถเลขาที่ทรงมีถึงสมเด็จพระบรมโอรสาธิราช เจ้าฟ้ามหาวชิรุณหิศ สยามมกุฎราชกุมาร ความว่า

เจ้าจอมมารดาหม่อมราชวงศ์แข ในรัชกาลที่ 5 พำนักในพระบรมมหาราชวังตราบจนกระทั่งถึงแก่อนิจกรรมด้วยโรคอติสาร เมื่อวันที่ 13 พฤษภาคม พ.ศ. 2469 สิริอายุได้ 78 ปีราชกิจจานุเบกษา, ข่าวตาย, เล่ม ๔๓, ตอน ง, ๒๓ พฤษภาคม ๒๔๖๙, หน้า ๘๔๘และได้มีการพระราชทานเพลิงศพที่เมรุวัดเบญจมบพิตรดุสิตวนารามราชวรวิหาร เมื่อ พ.ศ. 2473 โดยในหมายกำหนดการ วันที่ 3 มิถุนายน พ.ศ. 2473 เวลา 15:00 น. เจ้าพนักงานเชิญศพเจ้าจอมมารดาหม่อมราชวงศ์แข ในรัชกาลที่ 5 ซึ่งทรงพระกรุณาโปรดเกล้าโปรดกระหม่อม พระราชทานโกศแปดเหลี่ยม ขึ้นรถประเทียบออกจากสุสานหลวงวัดเทพศิรินทราวาส มีนายตำรวจนครบาลขึ้นม้านำ 1 คู่ ไปถามถนนพลับพลาชัย ถนนบำรุงเมือง ถนนกรุงเกษม ถนนราชดำเนิน หยุดรถที่ประตูหน้าวัดเบญจมบพิตรดุสิตวนาราม เชิญศพขึ้นเสลี่ยงหิ้ว ศพเจ้าจอมมารดาหม่อมราชวงศ์แข กั้นกลดขาวลายทอง มีฉัตรเบญจา กลองชนะ จ่าปี่ แห่เวียรเมรุ 3 รอบ แล้วยกขึ้นตั้งบนจิตกาธาน โปรดเกล้าฯ ให้มีพระสงฆ์สวดพระอภิธรรมประจำสร้าง และมีการประโคมพระศพตามเกียรติยศ เวลา 17:30 น. ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าโปรดกระหม่อมพระราชทานผ้าไตร 5 ไตร พระสงฆ์บังสุกุล แล้วพระราชทานเพลิงศพการพระราชทานเพลิงพระศพและศพ ทีเมรุวัดเบญจมบพิตรดุสิตวนาราม พ.ศ. 2473http://www.ratchakitcha.soc.go.th/DATA/PDF/2473/D/834.PDFปัญญาสชาดก : ภาคที่ 22 เทวันทชาดก.พระเจ้าพี่นางเธอ พระองค์เจ้าผ่อง โปรดให้พิมพ์ในงานพระราชทานเพลิงศพ เจ้าจอมมารดาหม่อมราชวงศแข รัชกาลที่ 5 ณเมรุวัดเบญจมบพิตร เมื่อปีมะเมีย พ.ศ. 2473, กรุงเทพฯ : โรงพิมพ์โสภณพิพรรฒนธนากร, 2473

 วงศ์ตระกูล 

 อ้างอิง 
 เชิงอรรถ

 บรรณานุกรม



หมวดหมู่:พระภรรยาในรัชกาลที่ 5
หมวดหมู่:ราชสกุลพึ่งบุญ
หมวดหมู่:หม่อมราชวงศ์
หมวดหมู่:เจ้าจอมมารดา