อำเภอท่าปลา

ท่าปลา () เป็นอำเภอหนึ่งของจังหวัดอุตรดิตถ์ เดิมสังกัดอยู่กับจังหวัดน่าน ต่อมาได้มีการย้ายมาสร้างเขตอำเภอใหม่ภายหลังจากสร้างเขื่อนสิริกิติ์ และขึ้นสังกัดอยู่กับจังหวัดอุตรดิตถ์จนปัจจุบัน ท่าปลา เป็นอำเภอเดียวที่ประชาชนส่วนหนึ่งพูดภาษาเหนือในจังหวัดอุตรดิตถ์ และกระจุกอยู่ในหมู่บ้านเขตผังที่ดินจัดสรรสำหรับประชาชนของหมู่บ้านที่โดนเวนคืนที่ดินสำหรับสร้างเขื่อน มีวัฒนธรรมคล้ายจังหวัดน่าน  และเป็นแหล่งอารยธรรมและอดีตดินแดนล้านนาตะวันออก มีพื้นที่ 1,366.445 ตารางกิโลเมตร (ประมาณ 854,028.125 ไร่) ลักษณะส่วนใหญ่เป็นที่ราบที่อยู่ระหว่างเนินเขาและภูเขา มีอ่างเก็บน้ำเขื่อนสิริกิติ์อยู่ตอนกลางเป็นพื้นที่แหล่งน้ำ 284.8 ตารางกิโลเมตร พื้นที่ส่วนใหญ่ของอำเภออยู่ในการดูแลของนิคมสร้างตนเองลำน้ำน่าน เขตอุทยานแห่งชาติลำน้ำน่าน เขตอนุรักษ์พันธุ์สัตว์ป่า และเขตป่าสงวนแห่งชาติ โดยมีพื้นที่ที่เป็นกรรมสิทธิ์ของประชาชนน้อยมาก

 ที่ตั้งและอาณาเขต 
อำเภอท่าปลามีอาณาเขตติดต่อกับอำเภอข้างเคียงดังนี้
 ทิศเหนือ ติดต่อกับอำเภอสูงเม่น อำเภอเมืองแพร่ (จังหวัดแพร่) และอำเภอนาหมื่น (จังหวัดน่าน)
 ทิศตะวันออก ติดต่อกับอำเภอน้ำปาด
 ทิศใต้ ติดต่อกับอำเภอน้ำปาด อำเภอทองแสนขัน และอำเภอเมืองอุตรดิตถ์ 
 ทิศตะวันตก ติดต่อกับอำเภอเมืองอุตรดิตถ์ และอำเภอเด่นชัย (จังหวัดแพร่)

 ประวัติ 
ชื่อเดิมเรียกว่า "ทับป่า" ขึ้นอยู่กับเมืองน่านในสมัยที่เมืองน่านยังมีเจ้าเมืองเป็นผู้ครองนครน่านเมื่อประมาณร้อยปีเศษ โดยรวมแขวงศีรษะเกษกับแขวงท่าปลาเข้าด้วยกันเป็นเขตน่าน ต่อมาในปี พ.ศ. 2466 จึงแยกมาขึ้นกับจังหวัดอุตรดิตถ์ ตามตำนานเคยมีสถานที่ริมแม่น้ำน่าน มีหินใสสีขาวเหมือนตาปลาอยู่ในน้ำลึก เชื่อว่าหินนี้ศักดิ์สิทธิ์มาก ในวันสงกรานต์จะทำพิธีบวงสรวงแล้วจึงจะนำหินไปสกัดและ เรียกบริเวณนี้ว่า "บ่อแก้วตาปลา" ต่อมาเรียกเพี้ยนเป็น "แก้วท่าปลา" และหมู่บ้านนี้เรียกต่อมาว่า "บ้านท่าปลา" ซึ่งเป็นคำเมืองหมายถึงรอปลาขึ้นและจับปลา 

และเมื่อปี พ.ศ. 2513 กระทรวงเกษตรและสหกรณ์โดยกรมชลประทานได้เปิดโครงการพัฒนาลุ่มน้ำน่านและก่อสร้างเขื่อนสิริกิติ์ วันที่ 15 ธันวาคม พ.ศ. 2505 วันที่ 24 กันยายน พ.ศ. 2511 วันที่ 30 ธันวาคม พ.ศ. 2513 ทำให้เกิดการเปลี่ยนแปลงสภาพพื้นที่ พื้นที่อำเภอบางส่วนกลายเป็นอ่างเก็บน้ำ ราษฎรต้องอพยพออกมาตั้งรกรากถิ่นฐานใหม่บนพื้นที่จัดสรรของนิคมสร้างตนเองลำน้ำน่าน กรมประชาสงเคราะห์ วันที่ 13 ธันวาคม พ.ศ. 2515 วันที่ 14 ตุลาคม พ.ศ. 2528 ที่ว่าการอำเภอท่าปลาซึ่งเดิมตั้งอยู่ในเขตหมู่ที่ 3 ตำบลท่าปลา ถูกผลกระทบจากการก่อสร้างตามโครงการฯ จึงได้ปรับย้ายมาตั้งที่ทำการแห่งใหม่อยู่ในเขตหมู่ที่ 1 ซึ่งเป็นพื้นที่จัดสรรของนิคมสร้างตนเองลำน้ำน่านอยู่จนทุกวันนี้

 วันที่ 8 กันยายน พ.ศ. 2450 ยกเลิกบริเวณน่านใต้ และรวมเมืองท่าปลา เมืองท่าแฝก และเมืองผาเลือด ตั้งเป็นแขวงเรียกว่า แขวงท่าปลา วันที่ 8 กันยายน พ.ศ. 2450 ตั้งที่ว่าการแขวงที่เมืองท่าปลา
 วันที่ 4 มิถุนายน พ.ศ. 2465 เปลี่ยนแปลงเขตจังหวัดน่านกับจังหวัดอุตรดิตถ์ โดยโอนพื้นที่อำเภอท่าปลา จังหวัดน่าน มาขึ้นกับจังหวัดอุตรดิตถ์ วันที่ 4 มิถุนายน พ.ศ. 2465 และกำหนดเป็นอำเภอท่าปลา จังหวัดอุตรดิตถ์
 วันที่ 30 กันยายน พ.ศ. 2490 ตั้งตำบลจริม แยกออกจากตำบลท่าปลา วันที่ 30 กันยายน พ.ศ. 2490
 วันที่ 26 มกราคม พ.ศ. 2500 จัดตั้งสุขาภิบาลท่าปลา ในท้องที่บางส่วนของตำบลท่าปลา วันที่ 26 มกราคม พ.ศ. 2500
 วันที่ 10 พฤศจิกายน พ.ศ. 2513 ยุบสุขาภิบาลท่าปลา จังหวัดอุตรดิตถ์ วันที่ 10 พฤศจิกายน พ.ศ. 2513 เนื่องจากท้องถิ่นภายในเขตสุขาภิบาลดังกล่าวเป็นเขตน้ำท่วมถึง และทางราชการได้อพยพราษฎรในเขตสุขาภิบาลออกไปอยู่ในเขตท้องที่ตำบลอื่น ท้องถิ่นแห่งนี้จึงหมดสภาพอันสมควรที่จะให้มีฐานะเป็นสุขาภิบาล
 วันที่ 20 พฤศจิกายน พ.ศ. 2516 จัดตั้งสุขาภิบาลท่าปลา ในท้องที่หมู่ 27–28, 33 ตำบลน้ำหมัน วันที่ 20 พฤศจิกายน พ.ศ. 2516
 วันที่ 21 ธันวาคม พ.ศ. 2516 โอนพื้นที่หมู่ 8–11 (ในขณะนั้น) ของตำบลหาดล้า และพื้นที่หมู่ 10 (ในขณะนั้น) ของตำบลท่าแฝก ไปตั้งเป็นหมู่ที่ 33–36 ของตำบลน้ำหมัน กับโอนพื้นที่หมู่ 1–2 (ในขณะนั้น) ของตำบลจริม ไปตั้งเป็นหมู่ 5,6 ของตำบลท่าแฝก กับโอนพื้นที่หมู่ 7–9 (ในขณะนั้น) ของตำบลท่าปลา ไปตั้งเป็นหมู่ 10–12 ของตำบลผาเลือด วันที่ 21 ธันวาคม พ.ศ. 2516 ทำให้ท้องที่ตำบลหาดล้า ตำบลจริม และตำบลท่าปลา ไม่มีหมู่บ้านเหลืออยู่ จึงหมดความจำเป็นที่จะให้ตั้งเป็นตำบล จึงให้ยุบตำบลหาดล้า ตำบลจริม และตำบลท่าปลา วันที่ 21 ธันวาคม พ.ศ. 2516 และตั้งตำบลท่าปลา (ใหม่) ตำบลจริม (ใหม่) และตำบลหาดล้า (ใหม่) แยกออกจากตำบลน้ำหมัน วันที่ 21 ธันวาคม พ.ศ. 2516 ภายในวันเดียวกัน
 วันที่ 2 เมษายน พ.ศ. 2517 โอนการจัดการทรัพย์สิน หนี้ สิทธิ และสิทธิเรียกร้องของสุขาภิบาลท่าปลา ปี พ.ศ. 2500 และถูกยุบปี พ.ศ. 2513 มาเป็นของสุขาภิบาลท่าปลา (ใหม่) ที่ตั้งขึ้นปี พ.ศ. 2516 และโอนท้องที่สุขาภิบาลท่าปลาจากตำบลน้ำหมัน มาขึ้นตำบลท่าปลา วันที่ 2 เมษายน พ.ศ. 2517
 วันที่ 7 ธันวาคม พ.ศ. 2519 ตั้งที่ทำการไปรษณีย์ท่าปลา วันที่ 7 ธันวาคม พ.ศ. 2519 ท้องที่อำเภอท่าปลา จังหวัดอุตรดิตถ์
 วันที่ 1 สิงหาคม พ.ศ. 2521 ตั้งตำบลนางพญา แยกออกจากตำบลท่าปลา วันที่ 1 สิงหาคม พ.ศ. 2521
 วันที่ 8 กันยายน พ.ศ. 2523 เปลี่ยนแปลงเขตอำเภอเมืองอุตรดิตถ์กับอำเภอท่าปลา จังหวัดอุตรดิตถ์ โดยโอนพื้นที่ตำบลร่วมจิตร (ตำบลร่วมจิต) อำเภอเมืองอุตรดิตถ์ มาขึ้นกับอำเภอท่าปลา วันที่ 8 กันยายน พ.ศ. 2523
 วันที่ 17 พฤศจิกายน พ.ศ. 2524 ตั้งที่ทำการไปรษณีย์ผาเลือด วันที่ 7 มกราคม พ.ศ. 2500 ท้องที่อำเภอท่าปลา จังหวัดอุตรดิตถ์
 วันที่ 20 ธันวาคม พ.ศ. 2526 จัดตั้งสุขาภิบาลร่วมจิต ในท้องที่หมู่ 1–3 ตำบลร่วมจิต วันที่ 20 ธันวาคม พ.ศ. 2526
 วันที่ 3 ธันวาคม พ.ศ. 2535 ย้ายที่ทำการไปรษณีย์ผาเลือด จากตำบลผาเลือด มาตั้งที่ตำบลร่วมจิต และเปลี่ยนแปลงชื่อที่ทำการไปรษณีย์ผาเลือด อำเภอท่าปลา จังหวัดอุตรดิตถ์ เป็น ที่ทำการไปรษณีย์ร่วมจิต วันที่ 3 ธันวาคม พ.ศ. 2535
 วันที่ 25 พฤษภาคม พ.ศ. 2542 ยกฐานะจากสุขาภิบาลท่าปลา และสุขาภิบาลร่วมจิต เป็นเทศบาลตำบลท่าปลา และเทศบาลตำบลร่วมจิต ตามลำดับ วันที่ 24 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2542 ด้วยผลของกฎหมาย
 วันที่ 1 กรกฎาคม พ.ศ. 2551 จัดตั้งองค์การบริหารส่วนตำบลจริม จังหวัดอุตรดิตถ์ เป็น เทศบาลตำบลจริม วันที่ 1 กรกฎาคม พ.ศ. 2551
 วันที่ 13 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2558 เปลี่ยนแปลงเขตอำเภอท่าปลากับอำเภอน้ำปาด จังหวัดอุตรดิตถ์ โดยโอนพื้นที่ตำบลท่าแฝก อำเภอท่าปลา ไปขึ้นกับอำเภอน้ำปาด วันที่ 13 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2558

 การแบ่งเขตการปกครอง 
 การปกครองส่วนภูมิภาค 
อำเภอท่าปลาแบ่งพื้นที่การปกครองออกเป็น 7 ตำบล 76 หมู่บ้าน ได้แก่ 
ลำดับอักษรไทยอักษรโรมันจำนวนหมู่บ้านจำนวนประชากร(ธันวาคม 2565)1.ท่าปลาTha Pla2.หาดล้าHat La3.ผาเลือดPha Lueat4.จริมCharim5.น้ำหมันNam Man6.นางพญาNang Phaya7.ร่วมจิตRuam Chit

 การปกครองส่วนท้องถิ่น 
ท้องที่อำเภอท่าปลาประกอบด้วยองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น 9 แห่ง ได้แก่
 เทศบาลตำบลท่าปลา ครอบคลุมพื้นที่ตำบลท่าปลา เฉพาะหมู่ที่ 1 และบางส่วนของหมู่ที่ 6, 8
 เทศบาลตำบลร่วมจิต ครอบคลุมพื้นที่ตำบลร่วมจิต เฉพาะหมู่ที่ 1, 4 และบางส่วนของหมู่ที่ 2–3, 10–11
 เทศบาลตำบลจริม ครอบคลุมพื้นที่ตำบลจริมทั้งตำบล
 เทศบาลตำบลหาดล้า ครอบคลุมพื้นที่ตำบลหาดล้าทั้งตำบล
 เทศบาลตำบลร่วมใจ ครอบคลุมพื้นที่ตำบลร่วมจิต เฉพาะหมู่ที่ 5–9 และบางส่วนของหมู่ที่ 2–3, 10–11
 องค์การบริหารส่วนตำบลท่าปลา ครอบคลุมพื้นที่ตำบลท่าปลา เฉพาะหมู่ที่ 2–5, 7, 9–12 และบางส่วนของหมู่ที่ 6, 8
 องค์การบริหารส่วนตำบลผาเลือด ครอบคลุมพื้นที่ตำบลผาเลือดทั้งตำบล
 องค์การบริหารส่วนตำบลน้ำหมัน ครอบคลุมพื้นที่ตำบลน้ำหมันทั้งตำบล
 องค์การบริหารส่วนตำบลนางพญา ครอบคลุมพื้นที่ตำบลนางพญาทั้งตำบล

 อ้างอิง 

 แหล่งข้อมูลอื่น 
 แหล่งท่องเที่ยวในอำเภอท่าปลา 

ท่าปลา