สมเด็จพระวันรัต

สมเด็จพระวันรัต แปลว่า ผู้ยินดีในการอยู่ป่า ผู้รักการอยู่ป่า เดิมใช้คำว่า พนรัตน์ และ วันรัตน์ ซึ่งแปลว่า ป่าแก้ว ปัจจุบันเป็นราชทินนามสมเด็จพระราชาคณะรูปหนึ่งในฝ่ายธรรมยุติกนิกาย

วันรัตน์ เป็นนามที่ได้มาจากลังกา สันนิษฐานตามคำแปลว่าคงเป็นสังฆนายกฝ่ายอรัญวาสี คู่กับสมเด็จพระพุทธโฆษาจารย์ซึ่งเป็นสังฆนายกฝ่ายคามวาสี ในพระราชพงศาวดาร ฉบับพันจันทนุมาศ (เจิม) ปรากฏนามนี้ครั้งแรกในรัชสมัยสมเด็จพระมหาจักรพรรดิ ว่าพระพนรัตน์ป่าแก้วให้ฤกษ์แก่พระศรีสินในการก่อกบฏพระราชพงศาวดารกรุงศรีอยุธยา ฉบับพันจันทนุมาศ, พระราชพงศาวดารกรุงศรีอยุธยา ฉบับพันจันทนุมาศ (เจิม) และเอกสารอื่น, นนทบุรี : ศรีปัญญา, 2553. ที่มีชื่อเสียงปรากฏเด่นชัดอีกรูปหนึ่งคือสมเด็จพระพนรัตน์ป่าแก้ว ซึ่งได้เข้าไปถวายพระพรสมเด็จพระนเรศวรมหาราชขอพระราชทานอภัยโทษแก่แม่ทัพนายกองที่ตามเสด็จไม่ทันคราวสงครามยุทธหัตถี

สมเด็จพระวันรัต ในสมัยกรุงศรีอยุธยาพระมหาเถระผู้จะได้รับพระราชทานนามนี้จะต้องมีความสำคัญมากในด้านภูมิธรรม โดยเฉพาะความป็นผู้ยินดีในการปฏิบัติกรรมฐาน ยินดีในการปลีกวิเวก

 ฐานานุกรม 
สมเด็จพระวันรัต มีฐานานุศักดิ์ตั้งฐานานุกรมได้ 10 รูป ดังนี้
 พระครูปลัดสัมพิพัฒนสุตาจารย์ ญาณโกศล วิมลศีลาจาร มหาคณาธิการนายก ปิฎกธรรมรักขิต

 พระครูวินัยธร
 พระครูพรหมสร พระครูคู่สวด
 พระครูธรรมคุต พระครูรองคู่สวด
 พระครูสังฆกิจจานุรักษ์
 พระครูใบฎีกา

 พระครูธรรมธร
 พระครูอมรศัพท์ พระครูคู่สวด
 พระครูพุทธบาล พระครูรองคู่สวด
 พระครูสมุห์

 รายนามสมเด็จพระวันรัตสมัยรัตนโกสินทร์ 

 ลำดับที่  รายนาม  วัด  ได้รับสมณศักดิ์ 1  พระธรรมธีรราชมหามุนี (ชื่น) ว่าที่พระพนรัตน  วัดหงส์รัตนารามราชวรวิหาร  พ.ศ. 2325 2  สมเด็จพระพนรัตน (สุก)  วัดมหาธาตุยุวราชรังสฤษฎิ์ราชวรมหาวิหาร  ? 3  สมเด็จพระพนรัตน์  วัดพระเชตุพนวิมลมังคลารามราชวรมหาวิหาร  พ.ศ. 2337 4  สมเด็จพระพนรัตน (มี)  วัดมหาธาตุยุวราชรังสฤษฎิ์ราชวรมหาวิหาร  ? 5  สมเด็จพระพนรัตน (อาจ)  วัดมหาธาตุยุวราชรังสฤษฎิ์ราชวรมหาวิหาร  พ.ศ. 2359 6  สมเด็จพระพนรัตน (ด่อน)  วัดมหาธาตุยุวราชรังสฤษฎิ์ราชวรมหาวิหาร  พ.ศ. 2363 7  สมเด็จพระพนรัตน (ทองดี)  วัดระฆังโฆสิตารามวรมหาวิหาร  ? 8  สมเด็จพระพนรัตน (นาค) วัดราชบุรณราชวรวิหาร  พ.ศ. 2373 9  สมเด็จพระพนรัตน (ฤกษ์)  วัดระฆังโฆสิตารามวรมหาวิหาร  พ.ศ. 2386 10  สมเด็จพระวันรัตน (เซ่ง)  วัดอรุณราชวรารามราชวรมหาวิหาร  พ.ศ. 2394 11  สมเด็จพระวันรัตน์ (สมบุรณ์)  วัดพระเชตุพนวิมลมังคลารามราชวรมหาวิหาร  พ.ศ. 2415 12  สมเด็จพระวันรัตน์ (ทับ พุทฺธสิริ)  วัดโสมนัสราชวรวิหาร  พ.ศ. 2422 13  สมเด็จพระวันรัต (แดง สีลวฑฺฒโน)  วัดสุทัศนเทพวรารามราชวรมหาวิหาร  พ.ศ. 2434 14  สมเด็จพระวันรัต (ฑิต อุทโย)  วัดมหาธาตุยุวราชรังสฤษฎิ์ราชวรมหาวิหาร  พ.ศ. 2443 15  สมเด็จพระวันรัต (จ่าย ปุณฺณทตฺโต)  วัดเบญจมบพิตรดุสิตวนารามราชวรวิหาร  พ.ศ. 2466 16  สมเด็จพระวันรัต (แพ ติสฺสเทโว)  วัดสุทัศนเทพวรารามราชวรมหาวิหาร  พ.ศ. 2472 17  สมเด็จพระวันรัต (เฮง เขมจารี)  วัดมหาธาตุยุวราชรังสฤษฎิ์ราชวรมหาวิหาร  พ.ศ. 2482 18  สมเด็จพระวันรัต (เผื่อน ติสฺสทตฺโต)  วัดพระเชตุพนวิมลมังคลารามราชวรมหาวิหาร  พ.ศ. 2488 19  สมเด็จพระวันรัต (ปลด กิตฺติโสภโณ)  วัดเบญจมบพิตรดุสิตวนารามราชวรวิหาร  พ.ศ. 2490 20  สมเด็จพระวันรัต (ปุ่น ปุณฺณสิริ)  วัดพระเชตุพนวิมลมังคลารามราชวรมหาวิหาร  พ.ศ. 2504 21  สมเด็จพระวันรัต (ทรัพย์ โฆสโก)  วัดสังเวชวิศยารามวรวิหาร  พ.ศ. 2515 22  สมเด็จพระวันรัต (จับ ฐิตธมฺโม)  วัดโสมนัสราชวรวิหาร  พ.ศ. 2520 23 สมเด็จพระวันรัต (นิรันตร์ นิรนฺตโร)  วัดเทพศิรินทราวาส ราชวรวิหาร  พ.ศ. 2539 24 สมเด็จพระวันรัต (จุนท์ พฺรหฺมคุตฺโต)  วัดบวรนิเวศวิหารราชวรวิหาร  พ.ศ. 2552

 อ้างอิง 

 พระธรรมกิตติวงศ์ (ทองดี สุรเตโช), พจนานุกรมเพื่อการศึกษาพุทธศาสน์ ชุด คำวัด,  วัดราชโอรสาราม กรุงเทพฯ พ.ศ. 2548