สมเด็จพระพุฒาจารย์

สมเด็จพระพุฒาจารย์ เป็นราชทินนามของพระเถระรูปหนึ่งที่มีสมณศักดิ์เป็นสมเด็จพระราชาคณะ ในสมัยหลังได้พระราชทานเฉพาะแก่พระเถระฝ่ายมหานิกาย ปัจจุบันคือ สมเด็จพระพุฒาจารย์ (สนิท ชวนปญฺโญ) วัดไตรมิตรวิทยารามวรวิหาร

 ประวัติ 
ในสมัยกรุงศรีอยุธยา พระพุทธาจารย์ เป็นราชทินนามพระราชาคณะเจ้าคณะอรัญวาสี มีผู้ได้รับพระราชทานราชทินนามสมณศักดิ์นี้สืบมา จนถึง พ.ศ. 2394 พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวโปรดให้เลื่อนสมณศักดิ์พระพุทธาจารย์ (สน) เป็นสมเด็จพระราชาคณะชั้นหิรัณยบัฏที่สมเด็จพระพุฒาจารย์เป็นรูปแรกวิเชียร อากาศฤกษ์ และ สุนทร สุภูตะโยธิน, ประวัติ สมณศักดิ์ และ พัดยศ, กรุงเทพฯ: โรงพิมพ์ศรีอนันต์, 2528, หน้า 33

 ฐานานุกรม 
สมเด็จพระพุฒาจารย์ มีฐานานุศักดิ์ตั้งฐานานุกรมได้ 10 รูป ดังนี้
 พระครูปลัดสัมพิพัฒนธุตาจารย์ ปรีชาญาณประยุทธ วิสุทธิจริยาธิการนายก
 พระครูศัพทสุนทร พระครูคู่สวด
 พระครูอมรโฆสิต พระครูคู่สวด
 พระครูวิจิตรสังฆการ พระครูรองคู่สวด
 พระครูวิจารณ์โกศล พระครูรองคู่สวด

 พระครูธรรมรักขิต
 พระครูวินัยธร
 พระครูธรรมธร
 พระครูสมุห์
 พระครูใบฎีกา

 รายนาม (สมเด็จ) พระพุฒาจารย์ 
ในสมัยรัตนโกสินทร์ มีพระราชาคณะได้พระราชทานสมณศักดิ์ที่ (สมเด็จ) พระพุฒาจารย์ ดังนี้พระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าสวัสดิประวัติ กรมพระสมมตอมรพันธ์, เรื่องตั้งพระราชาคณะผู้ใหญ่ในกรุงรัตนโกสินทร์ เล่ม ๑, กรมศิลปากร, 2545กรมศิลปากร, เรื่องตั้งพระราชาคณะผู้ใหญ่ในกรุงรัตนโกสินทร์ เล่ม ๒, กรุงเทพ : กรมศิลปากร, 2545
 ลำดับ  รายนาม  วัด  จังหวัด   ดำรงสมณศักดิ์ 1  พระพุฒาจารย์  วัดอมรินทรารามวรวิหาร  กรุงเทพมหานคร  ?2  พระพุฒาจารย์ (อยู่)  วัดระฆังโฆสิตารามวรมหาวิหาร  กรุงเทพมหานคร  ?3  พระพุฒาจารย์ (เป้า)สมเด็จพระพุฒาจารย์ (เป้า)  วัดอินทารามวรวิหารวัดธรรมาวาส  กรุงเทพมหานครจังหวัดพระนครศรีอยุธยา  ?<br/ >พ.ศ. 2363– ?4  พระพุฒาจารย์ (สน)สมเด็จพระพุฒาจารย์ (สน)  วัดสระเกศราชวรมหาวิหาร  กรุงเทพมหานคร   พ.ศ. 2386<br/ >พ.ศ. 2394– ?5  สมเด็จพระพุฒาจารย์ (โต พฺรหฺมรํสี)  วัดระฆังโฆสิตารามวรมหาวิหาร  กรุงเทพมหานคร  พ.ศ. 2407–24156  สมเด็จพระพุฒาจารย์ (พุก)  วัดศาลาปูนวรวิหาร  จังหวัดพระนครศรีอยุธยา  พ.ศ. 2422–24277  สมเด็จพระพุฒาจารย์ (ศรี อโนมสิริ)  วัดปทุมคงคาราชวรวิหาร  กรุงเทพมหานคร  พ.ศ. 2430–24378  หม่อมเจ้าพระสมเด็จพระพุฒาจารย์ (ทัด เสนีวงศ์)  วัดระฆังโฆสิตารามวรมหาวิหาร  กรุงเทพมหานคร  พ.ศ. 2437–24439  พระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าพระอรุณนิภาคุณากร ที่สมเด็จพระพุฒาจารย์ วัดราชบพิธสถิตมหาสีมารามราชวรวิหาร  กรุงเทพมหานคร  พ.ศ. 2443–244410  สมเด็จพระพุฒาจารย์ (ฤทธิ์ ธมฺมสิริ)  วัดบพิตรพิมุขวรวิหาร  กรุงเทพมหานคร  พ.ศ. 2444–244811  สมเด็จพระพุฒาจารย์ (เขียว จนฺทสิริ)  วัดราชาธิวาสราชวรวิหาร  กรุงเทพมหานคร  พ.ศ. 2448–245612  พระพุฒาจารย์ (มา อินฺทสโร)  วัดจักรวรรดิราชาวาสวรมหาวิหาร  กรุงเทพมหานคร  พ.ศ. 2456–245713  สมเด็จพระพุฒาจารย์ (จ่าย ปุณฺณทตฺโต)  วัดเบญจมบพิตรดุสิตวนารามราชวรวิหาร  กรุงเทพมหานคร  พ.ศ. 2465–246614  สมเด็จพระพุฒาจารย์ (แพ ติสฺสเทโว)  วัดสุทัศนเทพวรารามราชวรมหาวิหาร  กรุงเทพมหานคร  พ.ศ. 2466–247215  สมเด็จพระพุฒาจารย์ (เข้ม ธมฺมสโร)  วัดพระเชตุพนวิมลมังคลารามราชวรมหาวิหาร  กรุงเทพมหานคร  พ.ศ. 2472–248416  สมเด็จพระพุฒาจารย์ (นวม พุทฺธสโร)  วัดอนงคารามวรวิหาร  กรุงเทพมหานคร   พ.ศ. 2488–249917  สมเด็จพระพุฒาจารย์ (โสม ฉนฺโน)  วัดสุทัศนเทพวรารามราชวรมหาวิหาร  กรุงเทพมหานคร  พ.ศ. 2500–250518  สมเด็จพระพุฒาจารย์ (วน ฐิติญาโณ)  วัดอรุณราชวรารามราชวรมหาวิหาร  กรุงเทพมหานคร  พ.ศ. 2506–252019  สมเด็จพระพุฒาจารย์ (เสงี่ยม จนฺทสิริ)  วัดสุทัศนเทพวรารามราชวรมหาวิหาร  กรุงเทพมหานคร  พ.ศ. 2520–252620  สมเด็จพระพุฒาจารย์ (อาจ อาสโภ)  วัดมหาธาตุยุวราชรังสฤษฎิ์ราชวรมหาวิหาร  กรุงเทพมหานคร  พ.ศ. 2528–253221  สมเด็จพระพุฒาจารย์ (เกี่ยว อุปเสโณ)  วัดสระเกศราชวรมหาวิหาร  กรุงเทพมหานคร  พ.ศ. 2533–255622  สมเด็จพระพุฒาจารย์ (สนิท ชวนปญฺโญ)  วัดไตรมิตรวิทยารามวรวิหาร  กรุงเทพมหานคร  พ.ศ. 2557–ปัจจุบัน

 อ้างอิง