สมเด็จพระปฐมบรมมหาชนก

สมเด็จพระปฐมบรมมหาชนก (พ.ศ. 2254 – 2311) มีพระนามเดิมว่า ทองดี เป็นสมเด็จพระบรมอรรคราชบรรพบุรุษแห่งราชวงศ์จักรี เนื่องด้วยทรงเป็นสมเด็จพระบรมราชชนกนาถในพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช ปฐมกษัตริย์แห่งราชวงศ์จักรี

 พระราชประวัติ 
สมเด็จพระปฐมบรมมหาชนกเสด็จพระราชสมภพที่บ้านสะแกกรัง เมืองอุทัยธานี เป็นบุตรพระองค์ใหญ่ของพระยาราชนิกูล (ทองคำ)พลาดิศัย สิทธิธัญกิจ. (2544). เกร็ดพงศาวดารสยาม (The Old Legend of Siam). กรุงเทพฯ: บันทึกสยาม. 135 หน้า. หน้า 118, 134.  ปลัดทูลฉลองกรมมหาดไทยสุทธิ ภิบาลแทน, คม คำทัปน์ และรัศมี ภิบาลแทน. (2551). จ้าวแผ่นดินไทย ราชันแห่งโลก. กรุงเทพฯ: อักษรเจริญทัศน์. 309 หน้า. หน้า 13.  (บ้างก็ว่า กรมนา) ในรัชกาลสมเด็จพระที่นั่งท้ายสระซึ่งสืบเชื้อสายมาจากเจ้าพระยาโกษาธิบดี (ปาน) เสนาบดีพระคลังในรัชกาลสมเด็จพระเพทราชา ผู้ซึ่งเคยดำรงตำแหน่งเป็นออกพระวิสุทธสุนทรและได้เดินทางไปถวายพระราชสาส์นของสมเด็จพระนารายณ์มหาราชยังราชสำนักของพระเจ้าหลุยส์ที่ 14 แห่งฝรั่งเศสเมื่อปี พ.ศ. 2228 

สมเด็จพระปฐมบรมมหาชนกทรงรับราชการในกรมมหาดไทย รับบรรดาศักดิ์เป็นที่ หลวงพินิจอักษร และ พระอักษรสุนทรศาสตร์ ในตำแหน่งเสมียนตรากรมมหาดไทย มีหน้าที่ร่างพระราชสาส์นโต้ตอบกับหัวเมืองฝ่ายเหนือและเก็บรักษาพระราชลัญจกรและทรงรับบรรดาศักดิ์ครั้งสุดท้ายเป็น เจ้าพระยาจักรีศรีองครักษ์ ที่เมืองพิษณุโลก ได้รับสถาปนาบรรดาศักดิ์โดยเจ้าพระยาพิษณุโลก (เรือง) เมื่อสมเด็จเจ้าพระยามหากษัตริย์ศึก (ทองด้วง) พระบุตร ปราบดาภิเษกขึ้นครองราชย์เป็นพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช ทรงนำนามตำแหน่ง เจ้าพระยาจักรี ของพระราชบิดา และตำแหน่ง เจ้าพระยาจักรี ของพระองค์ซึ่งรับราชกาลมาแต่ครั้งกรุงธนบุรีมาตั้งเป็นนามราชวงศ์จักรี

สมเด็จพระปฐมบรมมหาชนกเสกสมรสกับสองพี่น้องบุตรีของคหบดีชาวจีน คนพี่ชื่อว่า ดาวเรืองมีหลักฐานว่า ท่านทั้งสองได้บริจาคเงินสร้างวัดชื่อวัดสุวรรณดารารามราชวรวิหาร จึงสันนิษฐานว่า คนพี่ชื่อดาวเรือง (หรือ หยก) ส่วนคนน้อง (ไม่ทราบนาม) ตั้งบ้านเรือนอยู่ภายในกำแพงพระนครด้านทิศตะวันออกเฉียงใต้บริเวณป้อมเพชรซึ่งเป็นย่านอาศัยของชาวจีน

 พระราชโอรส-ธิดา 
สมเด็จพระปฐมบรมมหาชนกมีพระโอรส-ธิดา กับพระอัครชายา (หยก) 5 พระองค์ คือ
 สมเด็จพระเจ้าพี่นางเธอ เจ้าฟ้ากรมพระเทพสุดาวดี (พ.ศ. 2272 – 22 พฤศจิกายน พ.ศ. 2342)
 สมเด็จพระเจ้าขุนรามณรงค์
 สมเด็จพระเจ้าพี่นางเธอ เจ้าฟ้ากรมพระศรีสุดารักษ์ (สิ้นพระชนม์ 28 กรกฎาคม พ.ศ. 2342) 
 พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช (20 มีนาคม พ.ศ. 2280 – 7 กันยายน พ.ศ. 2352)
 สมเด็จพระบวรราชเจ้ามหาสุรสิงหนาท (19 กันยายน พ.ศ. 2286 – 3 พฤศจิกายน พ.ศ. 2346)
มีพระธิดาอีก 1 พระองค์ ที่ประสูติแต่พระน้องนางของพระอัครชายา คือ
 พระเจ้าไปยิกาเธอ กรมหลวงนรินทรเทวี (สิ้นพระชนม์ราว พ.ศ. 2370)
และมีพระโอรสอีก 1 พระองค์ เกิดแต่บาทบริจาริกาชื่อว่า มา คือ
 สมเด็จพระเจ้าน้องยาเธอ เจ้าฟ้ากรมหลวงจักรเจษฎา (พ.ศ. 2303 – 4 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2350)

 สวรรคต 
ช่วงการเสียกรุงศรีอยุธยาครั้งที่สองในปี พ.ศ. 2310 ก่อนที่จะเสียกรุงเชาวน์ รูปเทวินทร์. (2523). ย่ำอดีต ชุด ๓ : พระราชวีรกรรมอันหาญกล้า ท่านบุญมาพระยาเสือ เล่ม ๑ ภาคกรุงธนบุรี. กรุงเทพฯ : ทิพย์อักษร. 380 หน้า. หน้า 164. พระอักษรสุนทรศาสตร์ (ทองดี) พร้อมด้วยคุณมา ภรรยา (ต่อมาคือ เจ้าจอมมารดามา) และนายลา (ต่อมาสถาปนาเป็น สมเด็จพระเจ้าน้องยาเธอ เจ้าฟ้ากรมหลวงจักรเจษฎา) บุตรคนสุดท้องลี้ภัยออกจากกรุงศรีอยุธยาไปรับราชการกับเจ้าพระยาพิษณุโลก (เรือง)วิลาวัณย์ หอประสาทสุข, เพ็ญพรรษ์ ดำรงศิริ และคณะ, สำนักวรรณกรรมและประวัติศาสตร์ กรมศิลปากร. (2530). สมเด็จพระนารายณ์ และพระเจ้าหลุยส์ที่ ๑๔: บทวิเคราะห์ทางวิชาการเกี่ยวกับสัมพันธภาพไทย-ฝรั่งเศส รัชสมัยสมเด็จพระนารายณ์. กรุงเทพฯ : กรมศิลปากร. 133 หน้า. หน้า 54.  ซึ่งตั้งตนเป็นกษัตริย์อยู่ทางเหนือได้รับแต่งตั้งเป็น เจ้าพระยาจักรีศรีองครักษ์ สมุหนายกเสนาบดีพลาดิศัย สิทธิธัญกิจ. (2534). มรดกใหม่จากลุ่มน้ำสะแกกรัง. กรุงเทพฯ : ต้นอ้อ. 160 หน้า. หน้า 105–108.  ที่เมืองพิษณุโลก รับราชการกระทั่งชุมนุมพิษณุโลก (เรือง) ตกไปเป็นของชุมนุมเจ้าพระฝาง (เรือน) ไม่นานนักเจ้าพระยาจักรี (ทองดี) จึงได้ถึงแก่อสัญกรรมเมื่อ พ.ศ. 2311 นายลาและมารดาจึงได้ทำการฌาปนกิจศพตามสมควรในเวลานั้น ต่อมาจึงเชิญอัฐิบรรจุในมหาสังข์มามอบแด่พระยาอไภยรณฤทธิ์ (พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช) ที่กรุงธนบุรี

พระมหาสังข์องค์นี้เป็นสังข์เวียนซ้ายความยาว 20 เซนติเมตร ริ้วเวียนรอบหัวสังข์และปากสังข์เลี่ยมทองคำสลักลายฝังพลอย ข้างในท้องสังข์มีดอกมะเขือฝังนพเก้า ร่องปลายปากสังข์จารึกอักขระ อุมีมังสีทองคำลงยารองรับถือเป็นพระมหาสังข์คู่บ้านคู่เมือง ใช้หลั่งน้ำพระราชทานแก่ราชสกุลในงานสมรสพระราชทานกราบถวายบังคมลาไปปฏิบัติราชการต่างประเทศในรัชกาลต่อมาจนถึงรัชกาลปัจจุบัน

 พระราชพิธีถวายพระเพลิงพระบรมอัฐิ 
พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช โปรดเกล้าโปรดกระหม่อมให้จัดงานพระราชพิธีถวายพระเพลิงพระบรมอัฐิของพระบรมราชชนกและพระบรมราชชนนีขึ้นเมื่อปี พ.ศ. 2338 เนื่องในโอกาสทรงเจริญพระชนมพรรษาครบ 5 รอบ 60 พรรษา ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าโปรดกระหม่อมให้สร้างพระเมรุมาศขนาดใหญ่ และมีเครื่องมหรสพสมโภชเหมือนอย่างงานพระบรมศพพระเจ้าแผ่นดินในสมัยกรุงศรีอยุธยา

พระเมรุมาศก่อสร้างแล้วเสร็จในปี พ.ศ. 2339 ได้มีพิธีแห่พระบรมอัฐิออกสู่พระเมรุมาศ มีมหรสพสมโภชเป็นเวลา 7 วัน เมื่อถวายพระเพลิง ไม่ได้ถวายพระเพลิงมากจะถวายพระเพลิงแต่พอควรเพราะแต่เดิมแล้วเป็นพระบรมอัฐิ เมื่อเสร็จพระราชพิธีถวายพระเพลิงแล้วได้อญเชิญพระบรมอัฐิกลับมาประดิษฐาน ณ หอพระสุราลัยพิมาน ในพระบรมมหาราชวัง พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราชยังได้โปรดเกล้าฯ ให้หล่อพระพุทธปฏิมากรปางห้ามสมุทร หุ้มทองคำประดับเนาวรัตน์ขึ้นองค์หนึ่ง ถวายพระนามว่าพระพุทธจักรพรรดิ ทรงอุทิศส่วนพระราชกุศลถวายแด่สมเด็จพระปฐมบรมมหาชนก พระพุทธรูปพระองค์นี้ประดิษฐานไว้ ณ หอพระสุราลัยพิมานในพระบรมมหาราชวัง

 พระราชานุสาวรีย์ 
จังหวัดอุทัยธานีได้จัดสร้างพระบรมราชานุสาวรีย์สมเด็จพระปฐมบรมมหาชนก ประดิษฐานอยู่ ณ เขาแก้ว (เขาสะแกกรัง-ปัจจุบัน) ซึ่งเป็นเทือกเขาที่ทอดขนานกับแม่น้ำสะแกกรัง เมื่อ พ.ศ. 2514  พระบาทสมเด็จพระมหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตรและสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวงได้เสด็จพระราชดำเนินทรงประกอบพิธีเปิดพระบรมราชานุสาวรีย์เมื่อวันที่ 5 เมษายน พ.ศ. 2522

 ในวัฒนธรรมสมัยนิยม 
มีนักแสดงผู้รับบทสมเด็จพระปฐมบรมมหาชนก ได้แก่

 ชยุต โชติวิจักขณ์ จากละครเรื่อง ศรีอโยธยา (2560)

 พระอิสริยยศ 

บรรดาศักดิ์
สมัยกรุงศรีอยุธยา
 ทองดี (พ.ศ. 2254 – พ.ศ. 2275)
 หลวงพินิจอักษร (รัชกาลสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวบรมโกศ)
 พระพินิจอักษรณัฐวุฒิ สุทธิสงคราม. (2533). สมเด็จพระบวรราชเจ้ามหาสุรสิงหนาถ. กรุงเทพฯ: ราชบัณฑิตยสถาน. 231 หน้า. หน้า 8.  หรือ พระอักษรสมบูรณ์กีรติ เกียรติยากร. (2544). มหากษัตราธิราช: จากวันพระราชสมภพถึงสวรรคต. กรุงเทพฯ: จดหมายเหตุ. 544 หน้า. หน้า 41.  (รัชกาลสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวบรมโกศ)
 พระอักษรสุนทรศาสตร์ (พ.ศ. 2301 – พ.ศ. 2310)

สมัยกรุงธนบุรี
ระหว่างการจลาจลหลังเสียกรุงศรีอยุธยาครั้งที่สอง พ.ศ. 2310–11

 เจ้าพระยาจักรีศรีองครักษ์ สมุหนายกอัครมหาเสนาบดี อภัยพิริยบรากรมภาหุบุญเตือน ศรีวรพจน์. (2545). อภินิหารบรรพบุรุษและปฐมวงศ์. กรุงเทพฯ: มติชน. 183 หน้า. หน้า 144.  (พ.ศ. 2310 – พ.ศ. 2311) ที่เมืองพิษณุโลก

 พระอิสริยยศ 
สมัยกรุงรัตนโกสินทร์
ภายหลังการสวรรคตในรัชกาลที่ 1

 สมเด็จพระปฐมบรมมหาชนก หรือ สมเด็จพระเจ้าปฐมบรมมหาชนกสมบัติ พลายน้อย. (2533). กวีสยาม. กรุงเทพฯ: บํารุงสาส์น. 228 หน้า. หน้า 23. 
 พระเทพปัญญามุนี. (2517). "ลำดับปฐมราชจักรีวงษ์ โดยสังเขป," ใน อนุสรณ์พระราชทานเพลิง หม่อมหลวงต่วนศรี วรวรรณ ในพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระนราธิปประพันธ์พงศ์ ณ เมรุหน้าพลับพลาอิศริยาภรณ์ วัดเทพศิรินทราวาส วันจันทร์ที่ ๘ เมษายน พุทธศักราช ๒๕๑๗. กรุงเทพฯ: โรงพิมพ์มหามกุฏราชวิทยาลัย. 102 หน้า. หน้า 45. (พ.ศ. 2339)

 พงศาวลี 

 อ้างอิง 
 เชิงอรรถ

บรรณานุกรม




 แหล่งข้อมูลอื่น 
 ....."ปฐมวงศ์"....(เหง้าของเจ้านายทั้งมวล)....


หมวดหมู่:บุคคลจากอำเภอเมืองอุทัยธานี
หมวดหมู่:รัชกาลที่ 1