ภาษากาปัมปางัน

ภาษากาปัมปางัน เป็นภาษาหนึ่งที่ใช้พูดในประเทศฟิลิปปินส์

 สัทวิทยา 
ภาษากาปัมปางันมาตรฐานมี 21 หน่วยเสียง แบ่งเป็นเสียงพยัญชนะ 15 เสียง และเสียงสระ 5 เสียง ในสำเนียงตะวันตกบางส่วนมีเสียงสระหกเสียง โครงสร้างพยางค์ของภาษานี้เรียบง่าย โดยแต่ละพยางค์มีพยัญชนะและสระอย่างน้อยหนึ่งตัว

สระ

 พยัญชนะ 
ริมฝีปากฟัน /ปุ่มเหงือกเพดานแข็งเพดานอ่อนเส้นเสียง นาสิก หยุดไม่ก้องก้อง เสียดแทรก ลิ้นกระทบ/รัว ~  เปิด

 ไวยากรณ์ 
 คำนาม 
คำนามมี 3 การก คือ สัมบูรณ์ เกี่ยวพัน และกรรมตรง เป็นภาษาที่นิยมใช้ในรูปถูกกระทำ เครื่องหมายสำหรับการกสัมบูรณ์จะแสดงการกระทำของอกรรมกริยาและกรรมของสกรรมกริยา เครื่องหมายแสดงการกเกี่ยวพัน แสดงกรรมของอกรรมกริยา และการกระทำของสกรรมกริยา และใช้แสดงความเป็นเจ้าของ เครื่องหมายแสดงกรรมเหมือนกับบุพบทในภาษาอังกฤษแสดงตำแหน่งและทิศทาง เครื่องหมายของคำนามแบ่งเป็น 2 กลุ่มคือ ใช้กับบุคคลและใช้ทั่วไป ดังในตาราง

 การกสัมบูรณ์ (Absolutive)การกเกี่ยวพัน (Ergative)การกกรรมตรง (Oblique)เอกพจน์ทั่วไปing -ng, ningkingพหูพจน์ทั่วไปdingringringkaringเอกพจน์บุคคลi -ngkangพหูพจน์บุคคลdiririkari

ตัวอย่างประโยค
 Dinatang ya ing lalaki = ผู้ชายมาถึง
 Ikit neng Juan i Maria = จอห์นเห็นมาเรีย
 Munta la ri Elena at Roberto king bale nang Miguel = เอเลนาและโรเบอร์โตจะไปบ้านของมิเกล
 Nukarin la ring libro = หนังสือเหล่านั้นอยู่ที่ไหน
 สรรพนาม 
  การกสัมบูรณ์ (อิสระ)การกสัมบูรณ์ (ภายใน)การกเกี่ยวพันการกกรรมตรงเอกพจน์บุรุษที่ 1yaku, akukukukanaku, kakuเอกพจน์บุรุษที่ 2ikakamukekaเอกพจน์บุรุษที่ 3iya, yayanakeya, kayaทวิพจน์บุรุษที่ 1ikatakata, tatakekataพหูพจน์บุรุษที่ 1 รวมผู้ฟังikatamu, itamukatamu, tamutamu, takekatamu, kekataพหูพจน์บุรุษที่ 1 ไม่รวมผู้ฟังikami, ikekami, ke mikekami, kekeพหูพจน์บุรุษที่ 2ikayo, ikokayu, koyukekayu, kekoพหูพจน์บุรุษที่ 3ilaladakarela

ตัวอย่างประโยค
 Sinulat ku. = ฉันเขียนแล้ว (อดีต)
 Silatanan na ku = (เขา) เขียนถึงฉัน
 Dinatang ya = เขามาถึงแล้ว 
 Ninu ing minaus keka? = ใครเรียกคุณ
คำสรรพนามแสดงความเป็นเจ้าของตามหลังคำที่ถูกขยาย คำสรรพนามที่เป็นกรรมอาจใช้แทนคำสรรพนามแสดงความเป็นเจ้าของได้ แต่จะนำหน้าคำที่ถูกขยาย เช่น 
 Ing bale ku = Ing kakung bale = บ้านของฉัน
คำสรรพนามทวิพจน์ ikata ใช้แทนสรรพนามบุรุษที่ 1 และ 2 คำสรรพนามรวมผู้ฟัง ikatamu ใช้แทนบุรุษที่ 1 และ 2 อาจรวมบุรุษที่ 3 ด้วย คำสรรพนามไม่รวมผู้ฟัง ikami ใช้แทนสรรพนามบุรุษที่ 1 และ 3 แต่ไม่รวมบุรุษที่ 2 ตัวอย่างเช่น
 Ala tang nasi = เรา (คุณและฉัน) กินข้าว
 Ala tamung nasi = เรา (คุณและฉันและคนอื่น ๆ) กินข้าว
 Ala keng nasi = เรา (คนอื่น ๆ และฉัน ไม่รวมคุณ) กินข้าว
ภาษากาปัมปางันต้องแสดงคำสรรพนาม แม้ว่าจะมีคำนามปรากฏอยู่ก็ตาม เช่น
 Dinatang ya i Ernine = เออร์นินมาถึง
 Mamasa la ri Maria at Juan = มาเรียและฮวนกำลังอ่านหนังสือ
สรรพนาม ya และ la มีรูปพิเศษเมื่อใช้เป็นคำสันธานกับคำ ati (มี) และ ala (ไม่มี) เช่น
 Ati yu king Pampanga = เขาอยู่ในปัมปางา
 Ala lu ring doktor keni = หมอไม่ได้อยู่ที่นี่นาน
 การรวมคำสรรพนาม 
การเรียงลำดับและรูปแบบของคำสรรพนามในภาษากาปัมปางันแสดงในตารางข้างล่าง สรรพนามเหล่านี้มีลำดับแน่นอนในการตามหลังคำกริยาหรืออนุภาค เช่น คำปฏิเสธ คำสรรพนามภายในจะตามหลังคำสรรพนามอีกตัวเป็นลำดับแรก เช่น
 Ikit da ka = ฉันเห็นคุณ 
 Silatanan na ku = เขาเขียนถึงฉัน
การเรียงลำดับคำสรรพนามสลับกันถือว่าผิดไวยากรณ์ มีการรวมตัวของคำสรรพนามด้วย เช่น 
 Ikit ke (แทน Ikit ku ya) = ฉันเห็นหล่อน
 Dinan kung pera (Dinan ku lang pera) =  ฉันจะให้เงินแก่พวกเขา
คำสรรพนามที่รวมกันนี้ใช้ในคำถามด้วย เช่น 
 Akakit mya? = คุณเห็นเขาไหม
ตารางต่อไปนี้แสดงคำสรรพนามที่รวมกันได้ ช่องว่างแสดงว่าคำสรรพนามคู่นั้นรวมกันไม่ได้ ตามแนวตั้งเป็นสรรพนามรูปสัมบูรณ์ ส่วนแนวนอนเป็นสรรพนามรูปเกี่ยวพัน

 yaku1 sika2 sya3 sikata1 dualikatamu1 p inc.ikami1 p exc.ikayo2 pila3 pku1 s(ing sarili ku)da kakekya - - -da koda kayukoku lamu2 smu ku(ing sarili mu)memya - -mu kemu kami -momu lana3 sna kuna kanenya(ing sarili na)na katana katamuna kena kamina kona kayunonu lata1 dual - -tetya(ing sarili ta) - - -tota latamu1 p inc. - -ta ya -(ing sarili tamu) - -ta lami1 p exc. -da kami ya - -(ing sarili mi)da koda kayumi layu2 pyu ku -yeya - -yu keyu kami(ing sarili yu)yoyu lada3 pda kuda kadedyada katada katamuda keda kamida koda kayudoda la(ing sarili da)
 คำสรรพนามชี้เฉพาะ 
คำสรรพนามชนิดนี้ในภาษากาปัมปางันต่างจากภาษาในฟิลิปปินส์อื่น ๆ คือมีการแยกรูปเอกพจน์กับพหูพจน์

   การกสัมบูรณ์ การกเกี่ยวพัน การกกรรมตรง สถานที่ ภายในเอกพจน์พหูพจน์เอกพจน์พหูพจน์เอกพจน์พหูพจน์เอกพจน์พหูพจน์ใกล้กับผู้พูดที่สุด(นี่ ที่นี่) inidenirenininidarenikaninikarenioyniorenikeniใกล้ผู้พูดหรือสถานที่(นี่ ที่นี่)itidetiretinitidaretikanitikaretioytioretiketiสถานที่ที่อยู่ใกล้(ที่นั่น นั่น)iyandenrenniyandarenkanyankarenoyanorenkenอยู่ไกล(โน่น)itadetaretanitadaretakanitakaretaoytaoretaketa
imi และ iti หมายถึง "นี่" เหมือนกันแต่ใช้ต่างกัน iti ใช้แทนสิ่งที่เป็นนามธรรม เช่น iting musika (ดนตรีนี้) ini ใช้กับสิ่งที่เป็นรูปธรรมเท่านั้น เช่น ining libru (หนังสือเล่มนี้)

ในรูปชี้บ่งสถานที่  keni ใช้เมื่อผู้พูดไม่อยู่ใกล้สิ่งที่พูดถึง keti ใช้เมื่อผู้พูดอยู่ใกล้สิ่งที่พูดถึง ทั้งสองคำหมายถึง "ที่นี่" เหมือนกัน ตัวอย่างเช่น 
 Ninu ing lalaking ita = ใครคือผู้ชายคนนั้น
 Me keni = มาที่นี่
 Ati ku keti = ฉันอยู่ที่นี่
 Oreni adwang regalo para keka = นี่คือของขวัญ 2 ชิ้น สำหรับคุณ
 คำกริยา 
คำกริยาในภาษากาปัมปางันมีโครงสร้างที่ซับซ้อน มีการลงวิภัติปัจจัยผันตามสิ่งเน้น จุดประสงค์ รูปแบบ และอื่น ๆ ผู้พูดภาษาอื่น ๆ ในฟิลิปปินส์จะมองว่าคำกริยาของภาษากาปัมปางันยากกว่าภาษาอื่น เพราะมีรูปแบบที่คาดเดาได้ยาก ตัวอย่างเช่นคำว่า sulat (เขียน) ซึ่งเป็นรากศัพท์ที่พบทั้งภาษาตากาล็อกและภาษากาปัมปางัน มีการผันต่างกันดังนี้
 susulat ภาษากาปัมปางันแปลว่า "กำลังเขียน"  ภาษาตากาล็อกแปลว่า "จะเขียน"
 sumulat ภาษากาปัมปางันแปลว่า "จะเขียน"  ภาษาตากาล็อกแปลว่า "เขียนแล้ว" และใช้เป็นรูปนามกริยาทั้ง 2 ภาษา
 sinulat แปลว่า "เขียนแล้ว" ทั้ง 2 ภาษา แต่ภาษากาปัมปางันเน้นผู้กระทำ ภาษาตากาล็อกเป็นรูปเน้นกรรม

มีคำกริยาในรูปเน้นผู้ถูกกระทำที่ไม่ใช้อาคม -um- แต่ใช้การเชื่อมต่อ เช่น gawa(ทำ) bulus (จม) sindi (สูบบุหรี่) คำกริยาเหล่านี้เกิดจากการเปลี่ยนเสียงสระในรูปเน้นผู้กระทำจะเกิดกับคำกริยาที่มีสระ u ที่พยางค์แรก เช่น lucas (เอาออกไป) lukas (จะเอาออกไป) lulukas (กำลังเอาออกไป) และ likas (เอาออกไปแล้ว)

 นามกริยา & Contemplativeความต่อเนื่องสมบูรณ์เน้นผู้กระทำ1a -um- CV- -in-เน้นผู้กระทำ1b - CV- -in--i-เน้นผู้กระทำ1c m- mVm- min-me-เน้นผู้กระทำ2mag-mág-mig-, meg-เน้นผู้กระทำ3ma-má-ne-เน้นผู้กระทำ4maN-máN-meN-เน้นกรรม1 -an CV- ... -an -in--i--e-เน้นกรรม2เน้นการใช้ประโยชน์i-iCV-i- -in-i- -i-i- -e-เน้นกรรม3เน้นสถานที่ -anCV- ... -an -in- ... -an-i- ... -an-e- ... -anเน้นเครื่องมือipaN-páN-piN-, peNเน้นเหตุผลka-ká-ke-

ตัวอย่างประโยคทั่วไป
 Kumusta naka? = คุณเป็นอย่างไรบ้าง
 Masalese kupu = ฉันสบายดี
 Nanung lagyu mu? = คุณชื่ออะไร

 จำนวน 
1 = metung 2 = adwa 3 = atlu 4 = apat 5 = lima 6 = anam 7 = pitu 8 = walu 9 = siyam 10 = apulu

อ้างอิง

บรรณานุกรม
Bautista, Ma. Lourdes S. 1996. An Outline: The National Language and the Language of Instruction. In Readings in Philippine Sociolinguistics, ed. by Ma. Lourdes S. Bautista, 223. Manila: De La Salle University Press, Inc.
Bergaño, Diego. 1860. Vocabulario de la Lengua Pampanga en Romance. 2nd ed. Manila: Imprenta de Ramirez y Giraudier.
Castro, Rosalina Icban. 1981. Literature of the Pampangos. Manila: University of the East Press.
Fernández, Eligío. 1876. Nuevo Vocabulario, ó Manual de Conversaciónes en Español, Tagálo y Pampángo. Binondo: Imprenta de M. Perez
Forman, Michael. 1971. Kapampangan Grammar Notes. Honolulu: University of Hawaii Press
Gallárdo, José. 1985–86. Magaral Tang Capampangan. Ing Máyap a Balità, ed. by José Gallárdo, May 1985- June 1986. San Fernando: Archdiocese of San Fernando.
Henson, Mariano A. 1965. The Province of Pampanga and Its Towns: A.D. 1300–1965. 4th ed. revised. Angeles City: By the author.
Kitano Hiroaki. 1997. Kapampangan. In Facts About The World's Major Languages, ed. by Jane Garry. New York: H.W. Wilson. Pre-published copy
Lacson, Evangelina Hilario. 1984. Kapampangan Writing: A Selected Compendium and Critique. Ermita, Manila: National Historical Institute.
Manlapaz, Edna Zapanta. 1981. Kapampangan Literature: A Historical Survey and Anthology. Quezon City: Ateneo de Manila University Press.
Panganiban, J.V. 1972. Diksyunaryo-Tesauro Pilipino-Ingles. Quezon City: Manlapaz Publishing Co.
Pangilinan, Michael Raymon M. 2004. Critical Diacritical. In Kapampangan Magazine, ed. by Elmer G. Cato,32-33, Issue XIV. Angeles City: KMagazine.
Samson, Venancio. 2004. Problems on Pampango Orthography. In Kapampangan Magazine, ed. by Elmer G. Cato,32-33, Issue XII. Angeles City: KMagazine.
Samson, Venancio. 2011. Kapampangan Dictionary. Angeles City: The Juan D. Nepomuceno Center for Kapampangan Studies, Holy Angel University Press. 
Tayag, Katoks (Renato). 1985. "The Vanishing Pampango Nation", Recollections and Digressions. Escolta, Manila: Philnabank Club c/o Philippine National Bank.
Turla, Ernesto C. 1999. Classic Kapampangan Dictionary. Offprint Copy

แหล่งข้อมูลอื่น

Sínúpan Singsing , de facto language regulator
Bansa Kapampangan-English Dictionary 
Kapampangan Wiktionary

กาปัมปางัน
กาปัมปางัน