ขอม

ขอม (Khom) ตามนิยามของพจนานุกรม ฉบับราชบัณฑิตสถาน พ.ศ. 2554 คือ เขมรโบราณราชบัณฑิตยสถาน (พ.ศ. 2554) (ไทย) พจนานุกรม ฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ. 2554, กรุงเทพมหานคร: นานมีบุ๊คส์ กลุ่มชาวขอมกลุ่มหนึ่งที่อยู่บริเวณลุ่มน้ำเจ้าพระยาดินแดนสุวรรณภูมิ นับถือฮินดูหรือพุทธมหายาน เช่น แคว้นโยนก แคว้นสุโขทัย แคว้นอโยธยาเดิม (อู่ทอง ลวปุระ อโยชชะปุระ นครปฐม) และลุ่มแม่น้ำมูล (ดินแดนอีสาน) เอกสารทางล้านนา เช่น จารึกและตำนานต่าง ๆ ล้วนระบุสอดคล้องกันว่าขอมคือพวกที่อยู่ทางใต้ของล้านนา(ในสมัยอาณาจักรสุโขทัย) 
พวกนี้ตัดผมเกรียน และนุ่งโจงกระเบน กินข้าวเจ้า ฯลฯ แคว้นละโว้นับถือทั้งฮินดูและพุทธมหายาน อาจารย์ ม.ร.ว.คึกฤทธิ์ ปราโมช เคยเขียนอธิบายไว้ว่า ขอมเป็นพวกนับถือฮินดูหรือพุทธมหายาน ใครเข้ารีตเป็นฮินดู หรือพุทธมหายาน เป็นได้ชื่อว่า ขอม ทั้งหมด ขอมไม่ใช่ชื่อเชื้อชาติ เพราะไม่มีเชื้อชาติขอม แต่เป็นชื่อทางวัฒนธรรม เช่นเดียวกับ สยาม

นักวิชาการประวัติศาสตร์หลายคน เช่น ชาญวิทย์ เกษตรสิริ, ประเสริฐ ณ นคร, ไมเคิล ไรท์ และ สุจิตต์ วงษ์เทศ เห็นว่าขอมกับละโว้คือคนกลุ่มเดียวกัน

 ศัพทมูลวิทยา 
 รากศัพท์ 
อภิธานศัพท์มอญทวารวดีและญัฮกุร โดยเจราด ดีฟโฟลท์ () บัญญัติรากศัพท์เดิมของคำ ขอม (khom) ในภาษาไทยมาจากคำว่า *krɔɔmDiffloth, Gérard. (1984). The Dvaravati Old Mon Language and Nyah Kur. Bangkok: Chulalongkorn University Printing House. pp. 219–220.  หมายเหตุ: ลำดับคำที่ V192. และคำที่ V.192a.
p. 343 :— "The Thai term ขอม /khɔ̌ɔm/, "Khom", sometimes used to refer to the Khmer period in Thailand, is apparently a Lao pronounciation of the Old Mon word *krɔɔm < krom >, meaning "Cambodian". The word is found in an Old Mon inscription, with that meaning (DOMI: p. 62), and in other Mon-Khmer languages, meaning  "below, under, South". (Cf. V192)."  () ในภาษามอญโบราณสมัยทวารวดีและภาษาญัฮกุร มีรากศัพท์เดิมว่า *ruum, (& *rum?), *ruəmShorto, Harry Leonard; Sidwell, Paul J.; Cooper, Doug; Bauer, Christian (2006). A Mon-Khmer Comparative Dictionary. Canberra, A.C.T: Pacific Linguistics, Research School of Pacific and Asian Studies, The Australian National University. p. 380.  "1391 *ruum (& *rum?); *ruəm underneath." หมายถึง ทางใต้ ล่าง ต่ำ ส่วนใต้ของ...(บ้าน ถิ่นฐาน ฯลฯ) แผลงเป็นคำ *krɔɔm*kǝrɔɔm, *kǝnrɔɔm, *k-n-rɔɔm ในตระกูลภาษาออสโตรเอเชียติกแล้วกระจายสู่ตระกูลภาษาอื่นโดยเป็นทั้งคำนาม คำกริยา และคำบุพบท ดังนี้
 ตระกูลภาษาขร้า–ไท
ภาษาไท-กะไดดั้งเดิมและภาษาไหล: *krɔɔm*krom*kom, komBenedict, Paul K. (1990). Japanese/Austro-Tai. Ann Arbor, MI: Karoma Publishhers. p. 210.  /กอม/
ภาษาไทยถิ่นเหนือและภาษาลาว: *krɔɔm*kromkhomUnseth, Peter. "The Sociolinguistics of Script Shoice: An Introduction," International Journal of the Sociology of Language 192(2008): 25  "Notes 2. The term Khom is from the Lao word khom, from the mon krom 'south(erners)', ..." /ขอม/ (ไทยสุโขทัยและล้านนา) หรือ /กฺร่อม/ (ไทยภาคกลาง)ราชบัณฑิตยสถาน. (2549). "กรอม : ขอม," สารานุกรมประวัติศาสตร์ไทยฉบับราชบัณฑิตยสถาน (เเก้ไขเพิ่มเติม) อักษร ก เล่ม ๑. กรุงเทพฯ: ราชบัณฑิตยสถาน. หน้า 156. 
ภาษาไทดั้งเดิม: *krɔɔm*kromgom /กอม/
 ตระกูลภาษาม้ง-เมี่ยน
ภาษาม้ง: *krom*[kom]kom*gom /กอม/
 ตระกูลภาษาออสโตรเอเชียติก
ภาษามอญ: *krɔɔm*krom /กฺรอม/ (มอญโบราณ-สมัยใหม่)
ภาษามอญเก่า: kīnrom /kənrom/
ภาษาเขมร: *krɔɔmkaroṃ, karom, karomm /กะรอม/ (ก่อนเมืองพระนคร)*kroṃ /กฺโรม, กฺรอม/ (เขมรสมัยใหม่) มีความหมายตามจารึกที่มีอายุเก่าที่สุด ดังนี้
ทางใต้ ล่าง ตามจารึกวัดจองแอก (K.426) ค.ศ. 578–677
ต้นแดง (Xylia kerrii Craib & Hutch) ตามจารึกละแวก (K.137) ค.ศ. 578–677
ทำให้แข็งแรง มั่นคง ทนทาน และชื่อข้ารับใช้ ตามจารึกปราสาทกำพง (K.357) ค.ศ. 578–677Jenner, Philip N. (2009). A Dictionary of pre-Angkorian Khmer. Canberra: Pacific Linguistics Research School of Pacific and Asian Studies, The Australian National University. 
ภาษาบัฮนัร: roːm, kəroːm, *krɔɔmkrămResearch Institute for Languages and Cultures of Asia (RILCA), Mahidol University. (1991). Pan-Asiatic Linguistics Volume 2. Proceedings of the Third International Symposium on Language and Linguistics, Chulalongkorn University, Bangkok, Thailand, January 8-10. Nakhon Pathom: Mahidol University. p. 680.
ภาษาเวียดนามและบัฮนัร: krum ร่วมสายกับ kromprumThe Vietnam Social Sciences Committee, Institute of Archaeology (Vietnam Academy of Social Sciences) (1979). Khảo cổ học [Archeology] (in Vietnamese). Ha Noi: The Vietnam Institute of Archaeology. p. 57. "Krum, gần với Krom, sau thành Kouan louen và ngày nay là Prum." (คำว่า krum, prum ในกลุ่มภาษามอญ-เขมรบางภาษา หมายถึง ชาวจาม) (คำ prum ปรากฏในภาษาบัฮนัรตั้งแต่คริสต์ศตวรรษที่ 19)Vickery, Michael (1998). Society, economics, and politics in pre-Angkor Cambodia: the 7th-8th centuries. Tokyo: Centre for East Asian Cultural Studies (CEACS) for UNESCO (Japan). p. 67.  "If indeed the Bahnar in the 19th century called the Cham 'Iuan Prum' (= krum according to Stein), they were calling them a type of Vietnamese, for luan (Yuan) is a popular ethnonym for Vietnamese throughout southern Indochina and Central Thailand; and krum / krom / khom most often refer to Khmer, while in some Mon-Khmer languages prum means 'Cham'."
กลุ่มภาษากะตูดั้งเดิม: *dǝroom ~ *gǝroomSidwell, Paul and Jacq, Pascale. (2003). A Handbook of Comparative Bahnaric. Canberra: Pacific Linguistics, Research School of Pacific and Asian Studies, Australian National University. p. 144. 
ภาษาขมุ: *krɔɔmkn(d)ruumCentre de Documentation et de Recherches sur l'Asie du Sud-Est et le Monde Insulindien, École Pratique des Hautes Études (France). Asie du Sud-Est and Monde Indonésien 6(4)(1975): 4. 
ภาษาปะหล่องและกะตู: krüm
ภาษาดาราอั้ง (กลุ่มย่อยภาษาปะหล่อง): i-krüm
ภาษาว้า: krömGrierson, George Abraham (1928). "Down (88)," Linguistic Survey of India, Vol. I, Part II: Comparative Vocabulary. Delhi: Shri Jainendra Press. p. 212.
ภาษาเซอไมดั้งเดิม: *krɔɔm
ภาษาซะแร (Sre): roum
ภาษาคาซี: rum, khrum
ภาษาซะเตียง (Stieng) และฮาลัง (Halang): kruːm
ภาษาซะราว (Chrau): kroːm
ภาษาเจฮ์ (Jeh): krum
ภาษาเตเมียร์ (Temiar): kəroːp
ภาษาขมุ-ยวน: kəntruːm
ภาษาปะล็อก (Praok): grɯm, (*-um >?)
ภาษาละว้าบ่อหลวง: ŋgraum
ภาษาละว้าบ้านแม่อุมพาย: [ka]ŋgrum
ภาษาในอำเภอแม่สะเรียง: ŋgɯm
 ตระกูลภาษาย่อยทิเบต-พม่า
ภาษาพม่า: *krɔɔm*kromkrwaṁkywam, kurwaṁ, gywansLuce, G. H. (1922). "A Cambodian (?) Invasion of Lower Burma—a comparison of Burmese and Talaing Chronicles," Journal Of The Burma Research Society, 12(1)(1922): 42. 
 Ibid. "Krom is written ကြေ၁ံ in Talaing. Copied into Burmese it would no…"
 Ibid. footnote 1. "In the Hmannan the invaders are called [sic] (Gywam:); in the Middle Chronicle (MS. in Kinwun Mingyi's library) [sic] (Kywam). [sic]...they are used in different senses by modern Burmese scholars, Yun applying to the people of the Shan States and Laos, Gywam to Siamese."Luce, Gordon Hannington; Shin, Bo-Hmu Ba, and Oo, U Tin (1969). Old Burma--Early Pagán Vol. I: Text. Published for Artibus Asiae and the Institute of Fine Arts, New York University. Locust Valley, N.Y.: J.J. Augustin Publisher. p. 21.  :– "(Old Mon Krom, Old Burm. Krwaṁ)" /คฺยวม/ (พม่าเก่า)

 คำขอมในภาษาไทย 

คำ ขอม (Khom) เป็นคำไทใต้กรมศิลปากร. (2530). ทักษิณรัฐ. กรมศิลปากรจัดพิมพ์เพื่อเชิดชูเกียรติแด่ศาสตราจารย์มานิต วัลลิโภดม ผู้เชี่ยวชาญด้านประวัติศาสตร์และโบราณคดีไทย. กรุงเทพฯ: กรมศิลปากร. 187 หน้า. หน้า 90.Pholsena, W., Nordic Institute of Southeast Asian Studies (NIAS) University of Copenhagen and Institute of Southeast Asian Studies (ISEAS), National University of Singapore. (2006). Post-war Laos: The politics of Culture, History and Identity. Pasir Panjang: Utopia Press. p. 36. . "It seems Khom was an old word used by the Tai peoples in ancient times—perhaps before the foundation of the Lan Xan kingdom." คำไทลื้อสมาคมประวัติศาสตร์. รวมบทความประวัติศาสตร์ 5(7)(มิถุนายน 2525).  หรือคำไทเดิม คำ "ขอม" ไม่ใช่ภาษาเขมรพระราชกวี (อ่ำ ธมฺมทตฺโต ป.ธ.6) และวันอุ่น เขียนไทย. (2538). "ขอม สายสือขอม", ต้นไทย ฅนไทย ก่อนสุโขไทย. เรียบเรียงจากการค้นคว้าและการอ่านลายสือไทยจารึกในแผ่นหินทราย-กเบื้องจาร ของพระราชกวี (อ่ำ ธมฺมทตฺโต ป.ธ. 6). กรุงเทพฯ: ม.ป.พ. หน้า 72.  และไม่ได้แปลว่าเขมรเทพ สุนทรศารทูล. (2545). ดาวพระศุกร์: ดาวประจำเมืองสยาม. กรุงเทพฯ: ดวงแก้ว. หน้า 35.  เพราะไม่ปรากฏคำว่า "ขอม" ในจารึกเขมรโบราณศานติ ภักดีคำ. (2562). "เขมร คำที่ไทยใช้เรียกเขมรมาตั้งแต่เมื่อใด?", แลหลังคำ เขมร-ไทย. กรุงเทพฯ: มติชน. 375 หน้า. หน้า 61-87.  ดังนั้น ขอมและชาวเขมรในปัจจุบันเป็นคนละกลุ่มกัน ไม่ได้มีความเชื่อมต่อกัน

ความหมายเดิมของคําว่า ขอม เดิมพวกไทใช้เรียกพวกละว้า (ลัวะ) ดังปรากฏใน พงศาวดารโยนก ว่า พวกกล่อม หรือขอมดํา ต่อมาพวกเขมรเมืองนครธมได้ขยายอาณาเขตเข้ามาปกครองในแถบลุ่มน้ำเจ้าพระยารวมทั้งได้ปกครองพวกกล่อม (ขอมดํา) ด้วย จึงทําให้คนไทยเรียกสับสนกล่าวคือ เรียกพวกเขมรว่าเป็นพวกขอมไปด้วยจึงมีปัญหาแยกกันไม่ออกระหว่างขอมกับเขมรถนอม อานามวัฒน์, ไพฑูรย์ มีกุศล, สมคิด ศรีสิงห์, ทวีศักดิ์ ล้อมลิ้ม และพวงร้อย กล่อมเอี้ยง. (2518). ประวัติศาสตร์ไทยยุคก่อนประวัติศาสตร์ไทยถึงสิ้นอยุธยา. กรุงเทพฯ: ภาควิชาประวัติศาสตร์ มหาวิทยาลัยศรีนครินทรวิโรฒ. หน้า 11.
 สมชาย พุ่มสอาด. (2532). ถิ่นไทยในแหลมทอง. กรุงเทพฯ: กรุงสยาม. หน้า 27. 

ดังนั้น คำ "ขอม" คนไทยและคนลาวใช้เรียก ผู้คน ชาติ ปราสาท ตัวอักษร ภาษา ศาสนา และวัฒนธรรมที่มีอยู่ในดินแดนสุวรรณภูมิที่พบในพื้นที่ประเทศไทย ประเทศลาว และประเทศกัมพูชาในปัจจุบัน คำ "ขอม" จึงไม่ใช่ชื่อชนชาติใดชนชาติหนึ่งสัทธา อริยะธุกันต์. (2535). การวิเคราะห์วรรณกรรมคำสอนอีสานใต้. บุรีรัมย์: โครงการตำรามูลนิธิเจมส์ เอช ดับเบิลยู ทอมป์สัน, ศูนย์ตำราวิทยาลัยครูบุรีรัมย์. หน้า 59.
 วารสารศิลปวัฒนธรรม, 30(1):13.

 คำขอมในภาษาอื่น 
คำขอมในภาษาอื่นที่มีความหมายเดียวกัน มีดังนี้
 ภาษามอญโบราณเรียกชาวขอมว่า กรอม (Krom)Luce G. H. (1969). Old Burma—Early Pagán: Text. New York: Artibus Asiae and the Institute of Fine Arts, New York University. p. 24.
 Htin Aung, Maung. (1970). Burmese History Before 1287: A Defense of the Chronicles. Oxford, London: The Asoka Society. p. 16.   พบในจารึกมนูหะ คริสต์ศวรรษที่ 11 และจารึกมอญโบราณบริเวณพระเจดีย์ชเวซายันสมัยอาณาจักรสุธรรมวดี หมายถึง ชนชาติเลือดผสมระหว่างมอญ-ขอมอินเดียที่อยู่ในลุ่มแม่น้ำเจ้าพระยาตอนล่างระหว่างคริสตศักราชที่ 1000 ถึงครึ่งหลังคริสต์ศตวรรษที่ 13 ต่อมาตกอยู่ภายใต้อำนาจของพระเจ้าสุริยวรมันที่ 1Bennison, J.J. (1933). Census of India, 1931 Volume XI: BURMA PART I.—REPORT.. Rangoon: Office of the Supdt., Government Printing and Stationery. p 300.
 ภาษาพม่าเก่าเรียกชาวขอมว่า คฺยวม (Gywam, Krwam, kurwaṁ)สุจิตต์ วงษ์เทศ. (2529). คนไทยอยู่ที่นี่. กรุงเทพฯ: ศิลปวัฒนธรรม. หน้า 70. . "(จิตร ภูมิศักดิ์:๒๕๒๕ อ้างถึง ลูซ และอธิบายว่า "คฺยวม" เป็นคำพม่าหมายถึง "ขอม")".

 HENNEQUIN L. George Cœdès' Chronology of the Kingdom of Haripunjaya. p 61. footnote #27. พบใน มหาราชวงศ์ ฉบับหอแก้ว ฉบับแปลโดยหม่องทินอ่อง และลูซ และจารึกสักกาลัมปะเจดีย์ หมายถึง ชาวขอมดินแดน "อรอซะ" หรือ "อโยชะ" ในภาษาบาลีแปลว่า อยุธยา ซึ่งเป็นกลุ่มขอมสยามในลุ่มน้ำเจ้าพระยา นักวิชาการพม่าสมัยใหม่ยังใช้คำว่า คฺยวม กับชาวสยาม
 ภาษากรีกโบราณเรียกชาวขอมว่า ขอมเทศLiccardo S. p. 126. (2024). Old names, New Peoples: Listing Ethnonyms in Late Antiquity. Leiden, The Netherlands: Koninklijke Brill nv.    cited in Ptol., Heog. 6.13.3. "an ethnonym recorded by Ptolemy as Komedes (Κωμήδαι). This name defines also the highlands inhabited by the ethnic group, as recorded by Ammianus Marcellinus (mons Comedos)" () บันทึกโดยปโตเลมี และทหารชาวโรมันชื่อ Ammianus Marcellinus หมายถึง ชนชาติที่อาศัยอยู่ในที่ราบสูง
 ภาษาไทลื้อและภาษาไทใหญ่เรียกชาวขอมว่า กรอมจิตร ภูมิศักดิ์. (2547). ข้อเท็จจริงว่าด้วยชนชาติขอม: อันเนื่องมาจากความเป็นมาของคําสยาม ไทย ลาว และ ขอม และลักษณะทางสังคมของชื่อชนชาติ. กรุงเทพฯ: มติชน. หน้า 17.  (กะหลอม) หมายถึง ชนชาติไทยทั้งไทยภาคเหนือ และไทยสยามภาคกลางลงมา ในภาษาไทใหญ่นับรวมถึงชนชาติลาวด้วย
 ภาษาล่าหู่ (มูเซอ) และภาษาจีนยูนนาน เรียกชาวขอมว่า กรอม (กะเลาะ, เกอหลอ,โกโล) หมายถึง ชนชาติไทยพายัพ (ไทยวนในพื้นที่เชียงราย เชียงใหม่ ลําพูน และลําปาง)
 ภาษาลาว เรียกชาวขอมว่า กะหล่อม หมายถึง ชาวไทยวน ที่อาศัยอยู่ในประเทศลาว รวมไปถึงชาวไทลื้อที่อาศัยอยู่ร่วมกับไทยวนอีกด้วย ทั้งนี้ การเรียกว่า “ยวน” ก็เรียกเช่นกัน ชาวลาวยังเรียกชนเผ่าอาลักในแขวงจำปาศักดิ์ ว่า "ขอม" บุนมี เทบสีเมืองกล่าวว่า ขอม ในภาษาลาวเพี้ยนมาจากคำว่า กรอม ในภาษาขมุโบราณบุนมี เทบสีเมือง. (2566). ความเป็นมาของชนชาติลาว เล่ม 2: สภาพการณ์อาณาจักรล้านช้างตอนต้น อาณาจักรรอบข้าง และวิวัฒนาการด้านอารยธรรมของชนชาติลาว. (แปลโดย ไผท ภูธา). กรุงเทพฯ: บุ๊ค ไทม์. น. 75.  "พวกที่สองนี้ [ภาพบน: ผู้หญิงเผ่าอาลัก แขวงจำปาสัก เมื่อ ค.ศ. 1900... ภาพล่าง: ผู้ชายเผ่าอาลัก แขวงจำปาสัก เมื่อ ค.ศ. 1900 แต่งกายในชุดนักรบ... น. 74.] มีชื่อว่าขอม คำว่า "ขอม" นั้นเพี้ยนมาจากคำว่า "กรอม" ซึ่งเป็นภาษาขมุโบราณ แปลว่า กลุ่มคนที่มีถิ่นฐานอยู่ทางใต้ คนลาวออกเสียงคำว่า "กรอม" ไม่เป็น จึงเรียกคนกลุ่มนี้ว่า "ขอม" เช่นเดียวกับการออกเสี่ยงคำอื่น ๆ เช่น "กราบ" ลาวออกเสียงเป็น "ขาบ"."

 ที่มา 
ที่มาของคำ ขอม มีดังนี้
 ถ่ายทอดมาจากภาษาฮินดีว่า KomSharma G. C. (1999). "The Sixteen Devisioned of a Sign", Maharishi Parasara's Brihat Parasara Hora Sastra Vol. I: A Compendium in Vedic Astrology. Hapur, India: Sugar Publications. p. 126. () แผลงจากคำว่า KomalaFallon S. W. (1879). A new Hindustani-English dictionary: with Illustrations from Hindustani Literature and Folk-lore. Dedicated by Permission to Sir Richard Temple, Bart., G.C.S.I., C.I.E. Governor of Bombay. London: E.J. Lazarus and Co., Banaras-Trübner and Co. p. 959.
 Tivari B. (1964). Bhasha Vijnana Kosa Linguistics Treasury भाषा विज्ञान कोष (in Hindi)]. Varanasi, India: Jnana-Mandala. p. 169 () หมายถึง ความนุ่ม พื้นที่นุ่ม ที่ ๆ มีน้ำ ชนชาติ Kom (Kom peoples) ที่อาศัยอยู่ในรัฐมณีปุระทิศตะวันออกเฉียงเหนือของประเทศอินเดีย สอดคล้องกับบันทึกเปอร์เซียชื่อ The Ship of Sulaiman เรียกอาณาจักรอยุธยาว่า ชะฮฺริ เนาว์ หมายถึง เมืองใหม่อันเป็นเมืองแห่งนาวา มีเรือ และแม่น้ำลำคลองมากมายดิเรก กุลสิริสวัสดิ์. (2517). ความสัมพันธ์ของมุสลิมทางประวัติศาสตร์ และวรรณคดีไทย และสำเภากษัตริย์สุลัยมาน (ฉบับย่อ). กรุงเทพฯ: สมาคมภาษา และหนังสือแห่งประเทศไทย ในพระบรมราชูปถัมภ์. หน้า 146.
 อาจมาจากคำว่า อัญขยม, อํญขยุม เป็นคำสยามโบราณศรีสุนทรโวหาร (น้อย อาจารยางกูร), พระยา. (2446). "คำสยามโบราณ" หนังสืออนันตวิภาค: หนังสือสำหรับกุลบุตร์ศึกษาศัพท์ต่าง ๆ มี ศัพท์โบราณ เขมร ชวา บาฬีแปลง ราชาศัพท์ เปนต้น . พระนคร: พิศาลบรรณนิติ์. หน้า 16. เกิดจากการผสมระหว่างคำภาษาบาลีว่า "อญฺญ" (อ่านว่า อัน-ยะ) แปลว่า อื่น คนที่ต่างจากผู้นั้น หรือคำสันสกฤตว่า "อนฺย" () ส่วนคำ "ขยม" มาจากคำภาษาเขมรเก่าว่า "ขฺญุํ" หรือ "กฺญุม" ()"ខ្ញុំ", Dictionary of Old Khmer. SEALANG Projects. cited in Phillip Jenner's Dictionary of Pre-Angkorian Khmer and Dictionary of Angkorian Khmer (Pacific Linguistics, 2009). แปลว่า ข้ารับใช้ ทาส (Slave, bondsman)
 มาจากคำว่า "กโรม" (Karom) ในภาษาเขมรเก่ายุคก่อนพุทธศตวรรษที่ 8 แล้วเพี้ยนมาเป็น "กรอม" แล้วเป็น "ขอม"

พระยาปริยัติธรรมธาดา (แพ ตาละลักษมณ์) อธิบายที่มาของคำ "ขอม" ว่า โดยอาคตฐานที่มาของคำว่าขอมนั้น คงจะหมายเอาหนังสือ เรียกชื่อหนังสือ หรือตรงคำว่า "อาคม" ซึ่งเป็นภาษาบาลี เมื่อคำนี้แพร่หลายในชาวเหนือ คำว่า "อา" หายไป เหลือแต่คำว่า "คม" นานเข้าเลยเป็น "ค็อม" แล้วจึงแปลงสำเนียงเป็น "ขอม" ไปเท่านั้น "ขอมดำดิน" ถ้าไม่ใช่พวกวิชาอาคมแล้วก็ดำไปไม่ได้ และคำ "ขอม" นั้น คือพวกขอมที่มาตั้งอยู่ที่เรียกว่าเมืองขอมในเวลานั้นเป็นพวกใช้คำบาลี หรือพราหมณ์

ถ้าจะถือเอาคำว่า "ขอม" เป็นเขมรแล้ว ให้พิจารณา พงศาวดารเหนือ ย้อนหลังขึ้นไปตั้งแต่สมัยพระร่วงเจ้าครองเมืองล่วงแล้วพันปี พร้อมกับหยิบแผนที่สยามดูขึ้นไปทางข้างเหนือจะพบว่าน้ำทะเลขึ้นเกือบถึงเมืองศรีสัชนาลัย เมืองสุโขทัย จะเห็นแผนที่ข้างเหนือเป็นเมืองจีน ส่วนด้านใต้เมืองศรีสัชนาลัยจะเห็นได้แต่แหลม และเกาะกับน้ำทะเล เมื่อล่วงมาอีกเกือบพันปีจึงจะได้เห็นแผ่นดินและเมืองด้านทิศตะวันออก และด้านใต้ รวมทั้งพระเจ้าปัณฑราช เมืองพิทยานคร พึ่งจะจับจอง เมืองหงสาวดีเพิ่งจะผุดจากน้ำเมื่อล่วงได้ 1,000 ปี เท่านั้น ไม่เต็มใจที่จะสมมุติคำว่า "ขอม" เป็นชาติของคนเขมรได้เลยปริยัติธรรมธาดา (แพ ตาละลักษณ์), พระยา. (2530). โบราณศึกษาและรัตนพิมพวงศ์ ของพระยาปริยัติธรรมธาดา (แพ ตาละลักษมณ์). พิมพ์เป็นอนุสรณ์ในงานพระราชทานเพลิงศพ นางบุญเรือน ตาละลักษมณ์ ณ ฌาปนสถานกองทัพบก วัดโสมนัสวิหาร วันที่ ๒๓ กุมภาพันธ์ พุทธศักราช ๒๕๓๐. กรุงเทพฯ: ประชุมทองการพิมพ์. หน้า 4. 

 ความแตกต่าง ขอม–เขมร 

 เขมร 
ชาวเขมรในกัมพูชา เรียกว่า ขะแมร์กร็อม หรือ ขะแมร์กรอม (Khmer Krom) หมายถึง ขอมกัมพูชาแท้เริ่มนับตั้งแต่ พ.ศ. 1400ประกิต (นามเดิม จิตร) บัวบุศย์. (2516). การศึกษาศิลปกรรมไทย. กรุงเทพฯ: จักรานุกูลการพิมพ์. หน้า 30. อาศัยอยู่ในเขตฝั่งใต้ของลำน้ำมูล (ตามภูมิประเทศ เรียกว่า เขมรต่ำ หากอยู่เหนือลำน้ำมูลเรียกว่า เขมรสูง หรือขะแมร์ลือในภาษาเขมร)คณะโบราณคดี มหาวิทยาลัยศิลปากร. (2512). โบราณคดีนครราชสีมา. พระนคร: กรุงสยามการพิมพ์. หน้า 218.
 วีระ สุดสังข์. "ชาวกวย-ชาวเขมร รำตำตะ-เล่นตร๊ด ที่ศรีสะเกษ", เมืองโบราณ 26(1)(มกราคม-มีนาคม 2543):121. คำว่า "กร็อม" หรือ "กรอม" (Krom) ()"ក្រោម", Dictionary of Old Khmer. SEALANG Projects. cited in Phillip Jenner's Dictionary of Pre-Angkorian Khmer and Dictionary of Angkorian Khmer (Pacific Linguistics, 2009). ในภาษาเขมรเมืองสุรินทร์ และภาษาเขมรกัมพูชา แปลว่า ใต้ ล่าง หรือต่ำคติธรรม สิงคเสลิต. (2561). ภาษาเขมรเมืองสุรินทร์ (eBook). [ม.ป.ท.]: [ม.ป.พ.]. หน้า 49.
 สรศักดิ์ จันทร์วัฒนกุล. (2551). ๓๐ ปราสาทขอม ในเมืองพระนคร. กรุงเทพฯ: เมืองโบราณ. หน้า 65. 

คำ "ขะแมร์, คแมร์, แขฺมร และ เขมร" เป็นคำเก่าที่ชาวกัมพูชาใช้เรียกตนเองตั้งแต่สมัยพระเจ้าชัยวรมันที่ 7พิพัฒน์ กระแจะจันทร์. (2556). ประวัติศาสตร์ผู้คนบนเส้นพรมแดนเขาพระวิหาร. กรุงเทพฯ: มติชน. หน้า 268 เชิงอรรถ ๘.  (พ.ศ. 1724–61) มาจากคำว่า "เกฺมร" ()"ខ្មែរ", Dictionary of Old Khmer. SEALANG Projects. cited in Phillip Jenner's Dictionary of Pre-Angkorian Khmer and Dictionary of Angkorian Khmer (Pacific Linguistics, 2009). พบในศิลาจารึก Ka. 64 ที่บ้านเมลบ (เมลุบ) จังหวัดไพรแวง อายุราวพุทธศตวรรษที่ 12 คำจารึกว่า "(๑๓) กฺญุม เกฺมร โฆ โต ๒๐. ๒๐. ๗. เทร สิ ๒..." แปลว่า ข้ารับใช้ (ที่เป็น) ชาวเขมรกรมศิลปากร. (2565). "“เกฺมร” รูปเขียนของคำาว่า “เขมร” ในศิลาจารึกเขมรโบราณสมัยก่อนเมืองพระนคร", แถลงงานคณะกรรมการชำระประวัติศาสตร์ไทยพุทธศักราช ๒๕๖๔. กรุงเทพฯ: กรมศิลปากร กระทรวงวัฒนธรรม. หน้า 134-135. 
 รุ่งโรจน์ ธรรมรุ่งเรือง และศานติ ภักดีคํา. (2559). เกร็ดประวัติศาสตร์และการเมือง ว่าด้วยปรางค์ขอม ปราสาทเขมร และศิลปะลพบุรี. บรรยายเนื่องในกิจกรรมเสวนาวิชาการ “คนกับโบราณสถาน” จัดโดย ศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร (องค์การมหาชน) และ สํานักฝรั่งเศสแห่งปลายบุรพทิศ วันที่ 18 พ.ย. 2559 ณ ศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร กรุงเทพมหานคร. หน้า 4.

ส่วนจารึกวัดศรีชุม หลักที่ 2 (ด้านที่ 1 บรรทัด 29) แม้มีคำจารึกว่า ขอม ในจารึกเดียวกันนี้แต่กลับเรียกชาวเขมรว่า นักเกมรเทศ ปรากฏคำจารึกว่า "นักกกเมรเทส" หมายถึง ชาวเขมรบริบาลบุรีภัณฑ์ (ป่วน อินทุวงศ์), หลวง, สมบุญ โชติวิจิตร, สิน เฉลิมเผ่า และฉ่ำ ทองคำวรรณ. (2477). ประชุมจารึกสยาม ภาคที่ 1 จารึกกรุงสุโขทัย. ที่ระลึกในการพระราชทานเพลิงศพ เจ้าพระยามุขมนตรี (อวบ เปาโรหิตย์) ณ สุสานหลวงวัดเทพศิรินทราวาส วันที่ 1 กรกฎาคม พ.ศ. 2477. พระนคร: พระจันทร์. น. 19, 44. แสดงว่าจารึกวัดศรีชุมใช้คำเรียกชาวเขมรว่า เกฺมร เช่นเดียวกับจารึก Ka. 64

 ขอม 
หนังสือ ประชุมจารึกภาคที่ ๔ อธิบายว่าจารึกนครวัด หลักที่ 126 อายุ พ.ศ. 2106 เป็นจารึกเป็นภาษาขอมตอนต้นพุทธศตวรรษที่ 22 มีเชื้อสายกษัตริย์ขอมไปตั้งตัวอยู่ในเมืองละแวกและถ้อยคำในจารึกเป็นภาษาขอมแตกต่างจากภาษาเขมรคณะกรรมการจัดพิมพ์เอกสารทางประวัติศาสตร์ สำนักนายกรัฐมนตรี. (2513). "หลักที่ ๑๒๖ คำจารึกภาษาขอมที่นครวัด พ.ศ. ๒๑๐๖, อธิบายจารึกหลักที่ ๑๒๖," ประชุมศิลาจารึก ภาคที่ ๔. พระนคร: โรงพิมพ์สำนักทำเนียบนายกรัฐมนตรี. หน้า 258–59. เช่น
 เปฺร ขอมออกเสียงว่า /เปฺร/ ส่วนเขมรเขียนว่า เปฺรี ออกเสียงว่า /เปฺรอ/
 เถฺว ขอมออกเสียงว่า /เถฺว/ ส่วนเขมรเขียนว่า เธฺวี ออกเสียงว่า /เธฺวอ/

จารึกนครวัด หลักที่ 126 ชี้ให้เห็นว่า "ขอม" ไม่ใช่ "เขมร" มีประโยชน์ช่วยให้นักศึกษาโบราณคดีรุ่นหลังจะได้ไม่เข้าใจว่าเขมรเป็นขอมและยังมีจารึกอีกมากที่เป็นคำขอมโบราณซึ่งเป็นภาษาที่เขมรรับเอาภาษาขอมมาใช้ต่อในปัจจุบัน

เอกสาร แถลงงานประวัติศาสตร์เอกสารโบราณคดี สำนักเลขาธิการนายกรัฐมนตรี พ.ศ. 2510 ระบุว่า ชนชาติขอมไม่ใช่ชนชาติเขมรแต่เป็นคนอินเดียผู้ขอเดินทางผ่านอาณาจักรไทยไปตั้งรกรากอยู่ที่กัมพูชา และเป็นผู้คลั่งศาสนาพราหมณ์นับถือลัทธิไศวเวท และวิษณุเวท นิยมการสร้างปราสาทหินถวายพระนารายณ์ และสร้างศิวลึงค์ถวายพระอิศวรปรากฏตามประวัติศาสตร์คณะกรรมการชำระประวัติศาสตร์ไทย และคณะกรรมการจัดพิมพ์เอกสารทางประวัติศาสตร์ วัฒนธรรม และโบราณคดี, สำนักนายกรัฐมนตรี. (2510). แถลงงานประวัติศาสตร์เอกสารโบราณคดี ปีที่ 1 ฉบับที่ 1-2 (มกราคม-สิงหาคม 2510). พระนคร: สำนักเลขาธิการนายกรัฐมนตรี. หน้า 130.

หนังสือ พระแสงราชศัสตรากระทรวงมหาดไทย. (2509). พระแสงราชศัสตรา. พิมพ์เป็นอนุสรณ์ในงานพระราชทานเพลิงศพ พลเอก มังกร พรหมโยธี ม.ป.ช.,ม.ว.ม.,ท.จ.ว. ณ เมรุหน้าพลับพลาอิศริยาภรณ์ วัดเทพศิรินทราวาส ๒๙ มิถุนายน ๒๕๐๙. กรุงเทพฯ: โรงพิมพ์ส่วนท้องถิ่น กรมการปกครอง. 172 หน้า. โดยกระทรวงมหาดไทย ชี้ให้เห็นความแตกต่างไว้ว่า ขอม คือ ราชวงค์ขอมที่ปกครองแคว้นกำพูชาซึ่งได้สูญสิ้นให้แก่กรุงศรีอยุธยาเมื่อ พ.ศ. 1974 (ดูเพิ่ม พระราชพงศาวดารกรุงเก่า ฉบับหลวงประเสริฐ, หน้า 21 กล่าวว่า สักราช 793 กุนสก (พ.ส. 1974) สมเด็ดพระบรมราชาเจ้าสเด็ดไปเอาเมือง(นครหลวง)ได้ แลท่านจึงไห้พระราชกุมารท่านพระนครอินทร์เจ้าเสวยราชสมบัตินะเมืองนครหลวงนั้นพระราชพงสาวดารกรุงเก่า (ฉบับหลวงประเสิด). เจ้าภาพพิมพ์แจกในงานพระราชทานเพลิงสพ พันเอก พร้อม มิตรภักดี (พระยานรินทร์ราชเสนี). พระนคร: บริสัทการพิมพ์ไทย. หน้า 21. หมายถึง สมเด็จพระบรมราชาธิราชที่ 2 (เจ้าสามพระยา) พระเจ้ากรุงศรีอยุธยา เสด็จการศึกมีชัยเหนือเมืองพระนครแล้วโปรดให้พระอินทราชา (พระนครอินทร์) พระราชโอรสทรงปกครองเสวยราชสมบัติ ณ เมืองพระนคร) ส่วน เขมร คือ ชาวเขมรพื้นเมืองที่อาศัยอยู่ในแคว้นกำพูชาซึ่งสยามเป็นผู้สนับสนุนให้เขมรพื้นเมืองมีอำนาจควบคุมกำจัดราชวงค์ขอม ทั้งยังสนับสนุนให้เขมรพื้นเมืองขึ้นครองบัลลังก์แทนราชวงค์ขอมแต่อยู่ภายในความปกครองควบคุมของสยาม

 หลักฐานทางโบราณคดี 
หลักฐานคำ ขอม เก่าที่สุดปรากฏในจารึกกเบื้องจาร (แผ่นหินทราย) ที่ขุดค้นพบจากถ้ำฤๅษีเขางูและ เมืองโบราณคูบัว  จังหวัดราชบุรี ถ้ำเขาหลวง จังหวัดเพชรบุรี และอื่น ๆพระราชกวี (อ่ำ ธมฺมทต์โต). (2518). พุทธสาสนสุวัณภูมิปกรณ ราชบุรีวัตถุกถา ตำนานเมืองขุนไทย. กรุงเทพฯ: บำรุงนุกูลกิจ. น. 123. ค้นคว้าและปริวรรรตโดยพระราชกวี (อ่ำ ธมฺมทตฺโต ป.ธ.๖) ผู้ช่วยเจ้าอาวาสวัดโสมนัสราชวรวิหารพระราชกวี (อ่ำ ธมฺมทตฺโต ป.ธ.๖). Sangkhatikan.com. สืบค้นเมื่อ 7 สิงหาคม 2567. https://sangkhatikan.com/monk_view.php?ID=14865. คำว่า ขอม ในสมัยเมืองแมน ปีอิน 1 (5,340 ปีก่อนพุทธกาล) เป็นตําแหน่งสําหรับบุคคลที่มีความรู้ มีศิลปวิทยาการเป็นที่ยอมรับเป็นทางการ มีเครื่องแต่งกายที่แสดงสถานภาพชัดเจนซึ่งต้องสอบให้ได้มาเช่นเดียวกับตําแหน่งจอหงวนของจีนวันอุ่น เขียนไทย. (2538). ต้นไทย ฅนไทย ก่อนสุโขไทย: เรียบเรียงจากงานค้นคว้าและอ่านลายสือไทย จารึกในแผ่นดินหินทราย-กเบื้องจารที่ขุดได้จากจังหวัด ราชบุรี เพชรบุรี พิมาย กาญจนบุรี สุพรรณบุรี นครปฐม นครศรีธรรมราช ของพระราชกวี (อ่ำ ธมฺทตฺโต ป.ธ. 6). เชียงใหม่: [ม.ป.พ.]. น. 77.  ปรากฏคำจารึกว่า:–

เรื่อง ลายสือขอมพระราชกวี (อ่ำ ธมฺมทต์โต ป.ธ.๖). (2535).  "ต้นเลกไทย ปีอิน ๑๒๔๕-๑๓๒๒ ก่อน พ.ศ. ๔๐๙๕ เมื่อ ๖,๘๒๐ ปีมาแล้ว (พ.ศ. ๒๕๑๘)", พุทธสาสนสุวัณภูมิปกรณ ราชบุรีวัตถุกถา ตำนานเมืองขุนไทย. (พิมพ์ครั้งที่ 6). กรุงเทพฯ: มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์. สมัยสุวัณณภูมิ แต่เดิมขอมฟ้าไทยกับขุนสือไทยร่วมกันจารกเบื้องลายสือขอมเมื่อปีอิน 1245 มื้อวันเพ็ญเดือนห้า (4,095 ปีก่อนพุทธกาล) ลายสือขอมนี้เรียกว่า หนังสือไทย ใช้เป็นตัวจารึก (จาร) พระไตรปิฏก อรรถกถา ฎีกา โปฏฐปาทสูตร คันถธุระ คัมภีร์ ปกรณ์ หนังสือเทศน์ต่าง ๆ และคำว่า ออมขอมพระธรรมวงศ์เวที (อ่ำ ธมฺมทตฺโต). (2510). พงศาวดารไทยลว้า เมืองสวง เมืองแผน เมืองแมน เมืองทอง สุวรรณภูมิ ราชพลี ราชบุรี ตามกเบื้องจานไทย (ฉบับร่าง) อันได้จาก ราชบุรี เพชรบุรี กาญจนบุรี นครศรีธรรมราช พิมาย ตามกเบื้องจานไทย (ฉบับร่าง) . พิมพ์เป็นอนุสรณ์บรรณาการในการพระราชทานเพลิงศพ ม.ร.ว. สอน สุประดิษฐ์ (รองเสวกเอก จ่าโชนเชิดประทีปใน) นางชุบศรี สุประดิษฐ์ ณ อยุธยา จัดพิมพ์ ณ เมรุฌาปนสถานกองทัพบก วัดโสมนัสวิหาร วันที่ ๔ เดือนมีนาคม พ.ศ. ๒๕๑๐. พระนคร: พพิธ (แผนกการพิมพ์). หน้า 60. (แปลว่า แปลงตัวเป็นขอม ซึ่งขอมเป็นชื่อตำแหน่งครูอาจารย์ ช่าง นักวิชาการ นักหนังสือ) พบในจารึกกเบื้องจารคูบัว (แผ่นที่ 2 แผ่นลำดับอ่านที่ 93 หน้า 1) จังหวัดราชบุรี

สมัยสุโขทัยพบในศิลาจารึกวัดศรีชุม หลักที่ 2 สมัยสุโขทัย คำจารึกว่า:- "พ่อขุนบางกลางหาวแลขอมสบาดโขลญลำพงรบกนน" จารึกล้านนาพบคำ "ขอม" ครั้งแรกในจารึกกษัตริย์ราชวงศ์มังราย (พะเยา) พ.ศ. 1945 สมัยสุโขทัย คำจารึกว่า "ในปีเต่าสง้า คำจวา ปีขอมไซร้ ปีมะแม" และภาษาขอมที่เก่าแก่ที่สุดพบที่จารึกเขาน้อย จังหวัดปราจีนบุรี และจารึกเขารัง รัชสมัยพระเจ้าอิศานวรมันที่ 1 อาณาจักรเจนละ เป็นจารึกอักษรปัลลวะเขียนด้วยภาษาสันสกฤตและขอมกรรณิการ์ วิมลเกษม. (2552). ตําราเรียนอักษรไทยโบราณ อักษรขอมไทย อักษรธรรมล้านนา อักษรธรรมอีสาน. นครปฐม: ภาควิชาภาษาตะวันออก คณะโบราณคดี มหาวิทยาลัยศิลปากร. หน้า 324. 
 สำนักนายกรัฐมนตรี, คณะกรรมการจัดพิมพ์เอกสารทางประวัติศาสตร์ วัฒนธรรม และโบราณคดี. (2510). "อธิบายภาษาขอมเทียบภาษาเขมร", ประชุมพระตำราบรมราชูทิศเพื่อกัลปนาสมัยอยุธยา ภาค 1. กรุงเทพฯ: สำนักนายกรัฐมนตรี. หน้า 47.
 กรมศิลปากร, หอสมุดแห่งชาติ. (2529). จารึกในประเทศไทย เล่ม ๓: อักษรขอม พุทธศตวรรษที่ ๑๕-๑๖. กรุงเทพฯ: กรมศิลปากร. หน้า 13.
 มหาวิทยาลัยสุโขทัยธรรมาธิราช. (2534). สารานุกรมสุโขทัยศึกษา เล่ม 1. นนทบุรี: โครงการศูนย์สุโขทัยศึกษา สาขาวิชาศิลปศาสตร์ มหาวิทยาลัยสุโขทัยธรรมาธิราช. หน้า 10. 
 ชวลิต อังวิทยาธร. (2538). เงินตรานโม: เงินตราโบราณภาคใต้ 1. กรุงเทพฯ: เมืองโบราณ. หน้า 57. 
 ธิดา สาระยา. (2537). รัฐโบราณในภาคพื้นเอเชียตะวันออกเฉียงใต้: กําเนิดและพัฒนาการ. กรุงเทพฯ: เมืองโบราณ. หน้า 261.
 วิทยาลัยครูบุรีรัมย์. (2537). สมบัติอีสานใต้ 6(27–29 ธันวาคม 2537):60. พบที่จังหวัดศรีสะเกษธิดา สาระยา. (2552). อารยธรรมไทย. กรุงเทพฯ: เมืองโบราณ. หน้า 266. 

 ธิดา สาระยา. (2545). อารยธรรม-วัฒนธรรมในสังคมไทย. กรุงเทพฯ: คณะอักษรศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย. หน้า 200. 

 ความหมาย 
คำ "ขอม" ในพจนานุกรม ฉบับราชบัณฑิตสถานทุกฉบับราชบัณฑิตยสถาน (พ.ศ. 2493) (ไทย) พจนานุกรม ฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ. ๒๔๙๓, กรุงเทพมหานคร: โรงพิมพ์บริษัท คณะช่าง จำกัด  หน้า 190 พ.ศ. 2493, พ.ศ. 2525, พ.ศ.2542 ให้คำนิยามว่า ขอม แปลว่า เขมร 

ส่วนพจนานุกรม ฉบับราชบัณฑิตสถาน พ.ศ. 2554 ให้นิยามคำว่า ขอม แปลว่า เขมรโบราณ

นอกจากนี้ได้มีผู้ให้ความหมายแตกต่างไป ดังนี้ 
ขอม แปลว่า ใหญ่ หรือผู้เป็นใหญ่เทพ สุนทรศารทูล. (2533). ชีวประวัติ พระสุนทรโวหาร (ภู่ ภู่เรือหงส์). กรุงเทพ: พระนารายณ์. 225 หน้า. . หน้า 19.
 ศิลปวัฒนธรรม, 23(7), (2545): 22.
ขอม แปลว่า ผู้มีภูมิรู้ประเสริฐสุด นระผู้บรรชาญ นระผู้คงแก่เรียน นระผู้รู้ เป็นคนชั้นหัวก๊ก ปู่ครูผู้บรรชาญในสาขาความรู้ต่าง ๆ
ขอม แปลว่า ใต้ ถิ่นใต้ สิ่งของทางใต้ คนใต้ หรือกลุ่มชนชาติไทยสยามที่ชาวไทลื้อเรียกว่าไทใต้กรมศิลปากร, กรมกองโบราณคดี. (2518). ตำราเรียนอักษรโบราณของ อ.สวัสดิ์ วิเศษวงษ์. กรุงเทพฯ: วงศ์สว่างการพิมพ์. 110 หน้า. ชาวไทลื้อยังเรียกคนไทยวน หรือไทยภาคเหนือว่า กะหลอม อีกด้วย
ขอม (กลุ่มชาติพันธุ์ชาวไทเรียกว่า ขรอม) แปลว่า คนที่พูดภาษาไตอาศัยอยู่ใกล้ๆ ทะเล หรือทางใต้ของภูเขา (โดยนาย มิกกี้ ฮาร์ท นักวิชาการชาวเมียนมาร์ สันนิษฐานจากการอ่านศิลาจารึกภาษาขอมไทย พิพิธภัณฑ์โบราณคดีพุกาม และการสอบถามกลุ่มชาติพันธุ์ชาวไท)สารคดี: โยเดีย ที่คิด (ไม่) ถึง จารึกปริศนาภาษาไทยก่อนสมัยสุโขทัย. Thai PBS.
ขอม ในภาษาไทยละว้าเดิม แปลว่า รัด ครอบ สวมอรุณรัตน์ วิเชียรเขียว และคณะ. (2546). สิทธิชุมชนท้องถิ่นพื้นเมืองดั้งเดิม ล้านนา: กรณีศึกษาชุมชนลัวะ ลื้อ ปกาเกอญอ (กระเหรี่ยง) ในจังหวัดน่าน เชียงราย เชียงใหม่. กรุงเทพฯ: นิติธรรม. 440 หน้า. หน้า 282.  พบการใช้คำนี้เรียกปากชะลอมที่จังหวัดราชบุรี
ขอม ในตำนานไท เขียนว่า กรอม กล๋อม กะหล๋อม หรือ ก๋าหลอม แปลว่า คนที่อยู่ทางใต้
ขอม ในจารึกวัดศรีชุม แปลว่า กลุ่มชนที่อาศัยอยู่บริเวณลุ่มแม่น้ำเจ้าพระยาตอนล่างมากกว่าจะหมายถึงเขมรเมืองพระนคร
ขอม ความหมายตามหลักฐานสมัยสุโขทัย แปลว่า คนทางใต้ หรือ คนในลุ่มแม่น้ำเจ้าพระยา ส่วน "ขอม" ความหมายตามหลักฐานสมัยอยุธยา แปลว่า คนเขมรในประเทศกัมพูชา (โดย รศ.ดร.ศานติ ภักดีคำ ผู้เชี่ยวชาญประวัติศาสตร์เขมร)
ขอม (คำสันกฤต, ฮินดี) คือคำว่า Kom แผลงมาจากคำว่า Komala แปลว่า ความนุ่ม พื้นที่นุ่ม ที่ ๆ มีน้ำ ชนชาติ Kom (Kom peoples) ที่อาศัยอยู่ในรัฐมณีปุระ
ขอม แปลว่า กษัตริย์ไศเลนทรพวกที่มีมารดาเป็นเจ้าหญิงเขมรธรรมทาส พานิช. (2542). พนม ไศเลนทร: ประวัติศาสตร์ไทยก่อนสมัยสุโขทัย. กรุงเทพฯ: อรุณวิทยา และธรรมทานมูลนิธิ. หน้า 54.  
ขอม ใน ศัพทานุกรมโบราณคดี กรมศิลปากร แปลไว้ 3 ความหมายว่า 1. ชื่อที่คนไทยใช้เรียก "ชาวเขมรโบราณ" ในจารึกเขมรโบราณไม่มีคำว่า ขอม แต่เรียกอาณาจักรเขมรโบราณว่า "กัมพุชเทศ" (อังกฤษ: Kambuja-desa, แปลตรงตัว: "ดินแดนแห่งสายเลือดกัมพูสวยัมภูวะ")อ้างอิงหลายแหล่ง:
 Briggs, Lawrence Palmer (1951). "The Ancient Khmer Empire: Periods of Cambodia History," Transactions of the American Philosophical Society, 41(1)(1951): 11.  
 Narasimhaiah, Barkur (1994). Angkor Vat: India's Contribution in Conservation 1986–1993, Memoirs of the archeological survey of India No. 91. New Delhi: Archaeological Survey of India, Government of India. p. 2. 
 Schrock, Joann L et al (1970). "THE KHMER: Section 1. Introduction," Department of the Army Pamphlet No. 550–107, Ethnographic Study Series: Minority Groups in Thailand. Washington, D.C.: Cultural Information Analysis Center, American University, Washington, D.C. pp. 235–236. "The term "Kambuga" and "Kambuja-desa," from which the name Cambodia was ultimately derived, were apparently used by early Khmer kings who used the Sanskrit language and alphabet."

 Grolier Educational (2003). Lands and People Vol. 2: Asia, Australia, New Zealand, Oceania. Danbury, CT: Groiler Incorporated. p. 290.   "The first Khmer god-king is thought to have been Kambu Svayambhuva, from whom the name of Cambodia, or Kampuchea, is said to be derived. (Kambujadesa means "land of the lineage of Kambu.")..." และเรียกกลุ่มคนว่า "อนักเกมร" (คนเขมร) 2. คําที่คนในกลุ่มไท ลาว และเขมร ใช้เรียกกลุ่มชนที่ตั้งถิ่นฐานอยู่ทางใต้ของตนว่า "กร๋อม" ต่อมาเพี้ยนเป็น "ขอม" 3. คําที่คนไทยเรียกภาษาและอักษรเขมรโบราณ มีต้นกําเนิดในอาณาจักรเขมรโบราณ เมื่อพุทธศตวรรษที่ 14 วิวัฒนาการจากอักษรปัลลวะ มี 2 กลุ่มรูปอักษรขอมในพุทธศตวรรษที่ 14–17 เรียกว่า อักษรขอมโบราณ และกลุ่มรูปอักษรขอมนับตั้งแต่พุทธศตวรรษที่ 18 เป็นต้นมา เรียกว่า อักษรขอมคณะกรรมการดำเนินงานจัดทำศัพทานุกรมด้านโบราณคดีและพิพิธภัณฑ์. (2550)."ขอม, อักษร ดู ขอม," ศัพทานุกรมโบราณคดี. จัดพิมพ์เพื่อเฉลิมพระเกียรติพระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาภูมิพลอดุลยเดช เนื่องในโอกาสเฉลิมพระชนมพรรษา 80 พรรษา 5 ธันวาคม 2550. กรุงเทพฯ: กองโบราณคดี กรมศิลปากร. น. 57. 
กรอม (ล้านนาออกเสียงว่า ขอม ส่วนไทยพวนและล้านช้างว่า กอม)ราชบัณฑิตยสถาน. (2549). "กรอม : ขอม," สารานุกรมประวัติศาสตร์ไทย ฉบับราชบัณฑิตยสถาน (แก้ไขเพิ่มเติม) เล่ม 1 อักษร ก. กรุงเทพฯ: ราชบัณฑิตยสถาน. น. 156. แปลว่า คลุมลงมายาวสำนักพิมพ์มติชน. (2547). พจนานุกรมฉบับมติชน. กรุงเทพฯ: มติชน. น. 13. . "กรอม [กฺรอม] ว. คลุมลงมายาว เช่น นุ่งผ้ากรอมเท้า. (ข.). (ปาก) ก. ตรอม, เจ็บช้ำอยู่ในใจ." ปก คลุม คร่อมอ้างอิงหลายแหล่ง:
 มานิต มานิตเจริญ. (2519). พจนานุกรมไทย: ใหม่-ทันสมัยที่สุด. (พิมพ์ครั้งที่ 5). กรุงเทพฯ: รวมสาส์น. น. 16.  "กรอม ก. (คำชาวบ้าน) ตรอม เช่น กรอมใจ = ตรอมใจ ว. คลุม, คล่อม, ปรก เช่น นุ่งผ้ากรอมเท้า"

 กรมตำรา กระทรวงธรรมการ. (2470). ปทานุกรมกรมตำรา กระทรวงธรรมการ. (พิมพ์ครั้งที่ 2). พระนคร: โรงพิมพ์กรมตำรา กระทรวงธรรมการ. น. 15.  "กรอม [กฺรอม] ว. ปก, คลุม, คร่อม (เช่น นุ่งผ้ากรอมส้น)." เช่น ใน ตํานานไทยพวนโพธิ์ แซมลำเจียก. (2537). ตํานานไทยพวน: เล่าเรื่องราวเก่าแก่. กรุงเทพฯ: สามัคคีสาร (ดอกหญ้า). น. 68.  และ พงศาวดารล้านช้าง กล่าวถึงช้างขุนบรมราชาธิราชชื่อ ช้างเขียวงากอม (กรอม)กรรมการหอสมุดวชิรญาณ. (2506). "พงศาวดารล้านช้าง ตามถ้อยคำในฉบับเดิม: บริเฉทที่ 2 (ขุนบูลมแบ่งแก้วแหวนให้แก่บุตร)," ประชุมพงศาวดาร เล่ม 2 (ประชุมพงศาวดารภาค 1 ตอนปลาย และภาค 2). พระนคร: องค์การค้าของคุรุสภา. น. 146. "เมื่อนั้นช้างเขียวงากอม (กรอม) แต่ปู่เจ้าแถนหลวงแบ่งมาดอมพ่อเขานั้น" คำว่า งากอม ในที่นี้หมายถึง งายาวลงไปเกือบจรดดินจรูญ บุญพันธ์ และคณะ. (2524). พจนานุกรมภาษาไทยกรุงเทพฯ-ไทยเชียงใหม่.  กรุงเทพฯ: ภาควิชาภาษาศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย. น. 43.  เช่นเดียวกับ ตำนานเรื่องท้าวสักกะ (มฆวะ) กล่าวถึงภรรยาของมฆมาณพ (อดีตชาติของพระอินทร์) นุ่งผ้ากรอมเท้า โดยคำว่า กรอมเท้า ในที่นี้หมายถึง ลักษณะการนุ่งผ้ายาวลงมาเกือบจรดเท้าศิลปวัฒนธรรม, 16(3)(มกราคม 2538): 56. ส่วน กรอม คำภาษาปาก (ภาษาพูด) แปลว่า ตรอม เจ็บช้ำอยู่ในใจ

การใช้คำ "ขอม" พบว่าเป็นคํานามประสมหรือสำนวนในหนังสือวิชาการหลากหลาย เช่น
 อักษรขอมได้รับอิทธิพลจากอักษรปัลลวะกรมศิลปากร, หอสมุดแห่งชาติ. (2529). จารึกในประเทศไทย เล่ม ๔ : อักษรขอม พุทธศตวรรษที่ ๑๗-๑๘. กรุงเทพฯ: ภาพพิมพ์. หน้า 13.  (อักษรราชวงศ์ปัลลวะ หรือคฤษถ์ราชวงศ์ปัลลวะ) เป็นรูปอักษรแบบอินเดียใต้ระหว่างพุทธศตวรรษที่ 8–13มานิต วัลลิโภดม. (2521). สุวรรภูมิอยู่ที่ไหน. กรุงเทพฯ: การเวก. หน้า 108. ที่มีศกหรือมีผมบนตัวอักษรเอมอร เชาวร์สวน, สำนักหอสมุดแห่งชาติ กรมศิลปากร. "คำว่าขอมในจารึกสุโขทัย อยุธยา และล้านนา", นิตยสารศิลปากร, 66(3)(พฤษภาคม-มิถุนายน 2566). ใช้เขียนทั้งภาษาไทย บาลี สันสกฤต และเขมร (พึงระวังด้วยอักษรขอมไม่ใช่อักษรเขมรนิธิ เอียวศรีวงศ์ และปริตตา เฉลิมเผ่า กออนันตกูล. (2547). โขน, คาราบาว, น้ำเน่าและหนังไทย ว่าด้วยเพลง, ภาษา และนานามหรสพ. กรุงเทพฯ: มติชน. หน้า 107. ) เช่น อักษรขอมสยาม หรืออักษรธรรมไทใต้ (พ.ศ. 1100) อักษรขอมไทยเรืองเดช ปันเขื่อนขัติย์. (2530). อักษรไทย. นครปฐม: สถาบันวิจัยภาษาและวัฒนธรรมเพื่อพัฒนาชนบท มหาวิทยาลัยมหิดล. 144 หน้า.
 ประกิต (นามเดิม จิตร) บัวบุศ. (2520). อารยธรรมสยาม: ศูนย์กลางอารยธรรมของโลก . (พิมพ์ครั้งที่ 7). กรุงเทพฯ: กรุงสยามการพิมพ์. หน้า 58. (ขอมเมือง หรือขอมเสียบ) คือ อักษรที่ได้รวมเอาอักษรหลายแบบมาไว้ด้วยกัน คือ อักษรขอม อักษรพ่อขุนรามคำแหง และอักษรธรรมล้านนา พบในวรรณกรรมเรื่อง โคลงนิราศหริภุญชัย โคลงนิราศดอยเกิ้ง โคลงพรหมทัต เป็นต้นกรรณิการ์ วิมลเกษม. (2527). อักษรฝักขามที่พบในศิลาจารึกภาคเหนือ. (พิมพ์ครั้งที่ 2). นครปฐม: มหาวิทยาลัยศิลปากร. หน้า 38. อักษรขอมบาลี (หรืออักษรขอมมคธ) พบในจารึกวัดป่ามะม่วง หลักที่ 6 จารึกวัดศรีพิจิตรกิรติกัลยาราม (วัดตาเถรขึงหนัง) หลักที่ 8ค จังหวัดสุโขทัย ใช้ตั้งแต่สมัยสุโขทัย-รัตนโกสินทร์ สมัยรัชกาลที่ 5 อักษรขอมเกยกรมศิลปากร และวิทยาลัยครูนครศรีธรรมราช. (2529). รายงานการสัมมนาประวัติศาสตร์นครศรีธรรมราช ครั้งที่ 4 เรื่อง ศิลปวัฒนธรรมนครศรีธรรมราชกับการเปลี่ยนแปลงทางเศรษฐกิจและสังคมของนครศรีธรรมราช วันที่ 14-17 สิงหาคม 2529 ณ โรงแรมไทยโฮเต็ล อำเภอเมือง จังหวัดนครศรีธรรมราช. นครศรีธรรมราช: วิทยาลัยครูนครศรีธรรมราช. หน้า 311. คือ อักษรขอมบาลีคล้ายอักษรขอมไทยแต่มีสระน้อยกว่า อักษรขอมสันสกฤตหอพระสมุดวชิรญาณ. (2467). วยาการศตกม หรือ สุภาษิตร้อยบท. นางประเพณีวินิจฉัย แลขุนอนัคฆานุบาล กับสวิง เสริมประเสริญ พิมพ์ในงารศพสนองคุณ นางบุญรอด เสริมประเสริญ ผู้มารดา เมื่อปีชวด พ.ศ. ๒๔๖๗. พระนคร: โสภณพิพรรฒธนากร. เช่น วรรณกรรมเรื่อง วยาการศตกะหรือสุภาษิตร้อยบท แม่อักษรขอมขุดปรอท คือ อักษรสำหรับพระพุทธศาสนา อักษรขอมสุโขทัยเกริกฤทธิ์ เชื้อมงคล. (2562). แรกสถาปนากรุงรัตนโกสินทร์. กรุงเทพฯ: สยามความรู้. หน้า 190.  (จารึกวัดป่ามะม่วง พ.ศ. 1904) อักษรขอมอยุธยากรรณิการ์ วิมลเกษม. (2552). ตําราเรียนอักษรไทยโบราณ อักษรขอมไทย อักษรธรรมล้านนา อักษรธรรมอีสาน. หน้า 14.  อักษรขอมธนบุรี-รัตนโกสินทร์ อักษรขอมเฉียงชัยวุฒิ พิยะกูล, สถาบันทักษิณคดีศึกษา มหาวิทยาลัยทักษิณ. (2550). การปริวรรตวรรณกรรมท้องถิ่นภาคใต้ ประเภทหนังสือบุด เรื่อง ตําราพระเพลาวัดบางแก้ว. สงขลา: สถาบันทักษิณคดีศึกษา มหาวิทยาลัยทักษิณ. หน้า 4.
 วารสารวัฒนธรรมไทย 25(2529):45. พบในตำราพระเพลาวัดบางแก้ว แปลเป็นอักษรไทยโดยพระครูมณฑลกิจปาฏิกรณ์ (เอียด) อักษรขอมอินเดียใต้กรมศิลปากร. วารสารศิลปากร, 20(1-2)(2519):134–145.  พบในประเทศลาว อักษรขอมลาวกรมศิลปากร, กองโบราณคดี. (2531). ตํานานและนิทานพื้นบ้านอีสาน. กรุงเทพฯ: กรมศิลปากร. หน้า 19.  สันฐานคล้ายอักษรพม่าแต่ไม่ใช่อักษรพม่า พบที่วัดศีสะเกดเมืองเวียงจันทร์ ประเทศลาว ฯลฯ อักษรที่ใช้เขียนหนังสือสวดด้วยปากกาเพื่อความสวยงาม (จารไม่ได้) เช่น อักษรขอมย่อ อักษรที่ใช้จารแผ่นหิน แผ่นไม้ ใบลาน สมุดไทย เช่น อักษรขอมหวัด อักษรขอมบรรจง เป็นต้น
 ผู้คน  เช่น ชาวขอม คือ ชนกลุ่มหนึ่งซึ่งเป็นคนละกลุ่มกับชนกลุ่มชาวไทตามหลักฐานจารึกสมัยสุโขทัย ขอมสยาม (ทหารคฺยวม)วินัย ผู้นำพล ขมลศิษฐ์ เดชกำธร และโสพล ช่วยสุก. (2552). วัฒนธรรมผสมในศิลปกรรมสยาม. กรุงเทพฯ: รุ่งศิลป์การพิมพ์. หน้า 348.  คือ กองทัพสยามที่ยกไปตีเมืองสะเทิมของมอญสมัยพระเจ้าอุทินนะตามพงศาวดารกรุงสุธรรมวดี (สะเทิม) ขอมสันสกฤตอนุมานราชธน (ยง เสฐียรโกเศศ), พระยา. (2533). งานนิพนธ์ชุดสมบูรณ์ของศาสตราจารย์พระยาอนุมานราชธน หมวดสุภาษิต เล่มที่ 1. กรุงเทพฯ: คุรุสภาลาดพร้าว. หน้า 135. 
 ปีเตอร์ สกิลลิ่ง และศานติ ภักดีคำ. (2004). วรรณกรรมบาลีและฉบับแปล ในภาคกลางและภาคเหนือของสยาม (Pali and vernacular literature transmitted in Central and Northern Siam). กรุงเทพฯ: Lumbini International Research Institute และ The Fragile Palm Leaves Foundation. หน้า. 102-103.  คือ ชาวขอมพูดภาษาพราหมณ์  (ฮินดู) ขอมสบาดโขลญลำพงสุทัศน์ สิริสวย. (2509). พระราชกรณียกิจของพ่อขุนรามคำแหงในการก่อตั้งสถาบันการปกครองของชาติไทย. วิทยานิพนธ์รัฐประศาสนศาสตรมหาบัณฑิต สถาบันบัณฑิตพัฒนบริหารศาสตร์ กรุงเทพฯ. NIDA Wisdom Repository: http://repository.nida.ac.th/handle/662723737/1168. 141 หน้า. คือแม่ทัพฝ่ายขอมซึ่งปกครองเมืองสุโขทัยอยู่ในฐานะเมืองหน้าด่านของขอม พ.ศ. 1781 ขอมดำดิน ในพงศาวดารเหนือ ขอมละว้ากรมศิลปากร. วารสารศิลปากร, 35(2535):60. * มูลนิธิอภิธรรมมหาธาตุวิทยาลัย. วารสารช่อฟ้า, 25(7)(2533):38. (คือชนชาติละว้าพื้นราบผสมกับชนชาตินาคาจากอินเดียและตอนเหนือของพม่า วิวัฒนาการมาเป็นชาติ ขอมแท้) ชาวขอมเสลานคร คือชนกลุ่มที่อาศัยอยู่ในเมืองอุโมงค์คเสลานคร (พื้นที่จังหวัดเชียงใหม่ในปัจจุบัน) ชาวขอมดำ คือชนกลุ่มชาวกูยที่อาศัยริมแม่น้ำโขง ขอมแปรพักตร์  ในพระราชนิพนธ์เรื่อง แผ่นดินเขมรเป็น ๔ ภาค คือ หัวเมืองเขมรที่ขึ้นตรงกับกรุงเทพฯ เช่น เมืองพระตะบอง เมืองเสียมราฐ ขอมกับพูชา (ขอมกำพูชาแท้เริ่มตั้งแต่ พ.ศ. 1400) ชาวขอมดำกำโพชพิสัย คือ ชาวขอมดำในถิ่นกัมพูชา ขอมเลือดผสมไทยน่านเจ้า ขอมแท้ธรรมทาส พานิช. (2515). พนม ทวารวดี ศรีวิชัย. กรุงเทพฯ: แพร่พิทยา. หน้า 152.* ธรรมทาส พานิช. (2533). นิพพานธรรม ในประวัติศาสตร์สุวรรณภูมิ.  กรุงเทพฯ: อรุณวิทยา. หน้า 214.  คือ กลุ่มพวกพระเจ้าปทุมสุริยวงศ์ ยโสธรปุระ ผู้สร้างสร้างพระนครวัดนครธม ขอมดำ กรมศิลปากร. (2526). อักขรานุกรมประวัติศาสตร์ไทย เล่ม 3. กรุงเทพฯ: กรมศิลปากร. หน้า 29. คือ ชาวขอมอินเดียเผ่าหนึ่งในตระกูลภาษาออสโตรเอเชียติกอาศัยอยู่ทางตะวันออกเฉียงเหนือของอินเดีย ต่อมาได้อพยพมาอยู่ทางภาคเหนือของดินแดนสุวรรณภูมิ พิริยะแขกขอมเยี่ยมยง ส. สุรกิจบรรหาร. (2523). "พระหลักเมืองสงขลา", ศิลปากร 24(2)(พฤษภาคม 2523):86. คือ ครูผู้รู้ลายสือขอมไท
 กษัตริย์ เช่น พระยาขอมดำประชุมพงศาวดาร เล่ม ๓๔ (ประชุมพงศาวดาร ภาคที่ ๖๑(ต่อ)-๖๒) พงศาวดารเมืองเงินยาง (ต่อ) เชียงแสน ว่าด้วยเรื่องทูตฝรั่งสมัยกรุงรัตนโกสินทร์. กรุงเทพฯ: องค์การค้าของคุรุสภา, 2512. คือ กษัตริย์โยนกนครไชยบุรีราชธานีศรีช้างแส่น เจ้าเมืองขอม เช่น พระยากาฬวรรณดิศ ราชบุตรของพระยากากะภัทรกรุงตักศิลาสร้างเมืองละโว้

 ภาษา  เช่น ขอมดำดิน (สำนวนไทย) แปลว่า คนที่ปรากฏตัวขึ้นทันทีอย่างไม่คาดฝัน หรือหายไปอย่างรวดเร็วไม่ทันได้สังเกตสำนักงานราชบัณฑิตยสภา. (2556, 26 สิงหาคม). ขอมดำดิน. สืบค้นเมื่อ 21 พฤษภาคม 2567. อ้างใน บทวิทยุรายการ “รู้ รัก ภาษาไทย” ออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย เมื่อวันที่ ๒๖ สิงหาคม พ.ศ. ๒๕๕๖ เวลา ๗.๐๐-๗.๓๐ น.
 วัฒนธรรม เช่น วัฒนธรรมขอมลพบุรีกรมศิลปากร, สำนักพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ. (2554). งานช่างศิลปกรรมและสุนทรียภาพไทย-ญี่ปุ่น. กรุงเทพฯ: กรมศิลปากร. หน้า 33. 
 ชลิต ชัยครรชิต. (2534). ขอนแก่น: ภูมิหลังบ้านเมืองตั้งแต่เริ่มแรก จนถึงพุทธศตวรรษที่ 19. ขอนแก่น: ศูนย์วัฒนธรรมอีสาน มหาวิทยาลัยขอนแก่น. หน้า 90–91.  วัฒนธรรมขอมสยาม วัฒนธรรมขอมกัมพูชาคณะโบราณคดี มหาวิทยาลัยศิลปากร. (2512). โบราณคดีนครราชสีมา. พระนคร: กรุงสยามการพิมพ์. หน้า 218. วัฒนธรรมขอมฮินดู-พุทธมหายาน (แนวคิดของหม่อมราชวงศ์คึกฤทธิ์ ปราโมช)
 สถานที่ เช่น แม่น้ำขอมประชากิจกรจักร (แช่ม บุนนาค), พระยา. (2516). พงศาวดารโยนก ของพระยาประชากิจกรจักร (แช่ม บุนนาค). (พิมพ์ครั้งที่ 7). กรุงเทพฯ: คลังวิทยา คือชื่อเดิมของแม่น้ำโขง
 กาลเวลา ปฏิทิน เช่น ขอมเดือนอุดม รุ่งเรืองศรี. (2547). พจนานุกรมล้านนา-ไทย ฉบับแม่ฟ้าหลวง. เชียงใหม่: คณะมนุษยศาสตร์ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่. หน้า 80.
 ศิรินันท์ บุญศิริ (อักษรศาสตร์ ๘ ว.), กองวรรณกรรมและประวัติศาสตร์ กรมศิลปากร. "เกร็ดความรู้จากการตรวจสอบชำระประชุมพงศาวดาร ปัญหาเรื่องศักราชและวันเดือนปีทางจันทรคติ", วารสารศิลปากร, 44(5)(กันยายน-ตุลาคม 2544):100. คือ การนับเดือนแบบจันทรคติด้วยภาษาบาลีสันสกฤต เช่น เดือนกิตติกาเพ็ง หมายถึง ขึ้น 15 ค่ำเดือนสิบสอง (พบในจารึกฐานพระพุทธรูป วัดพระธาตุศรีดอนคํา ว.ศ.ด.ค. ๐๒๑) ขอมปีชัยสิทธิ์ ปะนันวงค์. (2559). การศึกษาวิเคราะห์จารึกที่ฐานพระพุทธรูป พิพิธภัณฑ์วัดพระธาตุศรีดอนคํา อําเภอลอง จังหวัดแพร่. วิทยานิพนธ์ศิลปศาสตร์มหาบัณฑิต (จารึกศึกษา) มหาวิทยาลัยศิลปากร. หน้า 111-112. คือ การนับปีแบบนักกษัตร 12 ราศี เช่น ปีวอก

ส่วนคำ ขอม ที่มีนัยหมายถึงเขมรในประเทศกัมพูชานับว่าเป็นทัศนะของผู้ชำระประวัติศาสตร์ในสมัยกรุงรัตนโกสินทร์ ปรากฏในหลักฐานดังนี้

 ประชุมพงศาวดาร เรื่อง พงศาวดารตอนไทยมาจากเมืองเดิม ว่าด้วยต้นเหตุการณ์เกณฑ์ทหารไทยแต่โบราณ กล่าวว่า :-
แดนดินที่เป็นสยามประเทศนี้ เดิมทีเดียวได้เป็นที่อยู่ของชน ๓ ชาติ ซึ่งพูดภาษาคล้ายคลึงกัน คือพวกขอม (ซึ่งเรียกกันบัดนี้ว่าเขมร) อยู่ข้างใต้ตอนแผ่นดินต่ำในลุ่มแม่น้ำโขงที่เป็นแดนกรุงกำพูชาเดี๋ยวนี้ ชาติ ๑ พวกลาว (คือชนชาติที่เรียกกันในปัจจุบันนี้ว่าละว้า) อยู่ตอนกลางคือในลุ่มแม่น้ำเจ้าพระยานี้ ตลอดไปทางตะวันออกจนในลุ่มแม่น้ำโขงตอนแผ่นดินสูง (คือมณฑลนครราชสีมาและมณฑลอุดรร้อยเอ็ดอุบลบัดนี้) ชาติ ๑ พวกมอญอยู่ทางตะวันตกเฉียงเหนือตอนลุ่มแม่น้ำสาละวิน ตลอดไปจนถึงลุ่มแม่น้ำเอราวดีข้างตอนใต้ ที่เป็นแดนประเทศพม่าบัดนี้ชาติ ๑ แดนดินที่กล่าวมานี้ชาวอินเดียแต่โบราณเรียกกันว่า "สุวรรณภูมิ" เพราะเหตุเป็นบ่อที่มีบ่อทองดำรงราชานุภาพ, สมเด็จ ฯ กรมพระยา. (2507). ประชุมพงศาวดาร เล่ม ๑๔  (ประชุมพงศาวดาร ภาคที่ ๒๒-๒๕). พระนคร: องค์การค้าของคุรุสภา. หน้า 74.

 พระราชพงศาวดาร ฉบับสมเด็จพระพนรัตน์ วัดพระเชตุพน ตรวจสอบชำระจากเอกสารตัวเขียน

 พระราชพงศาวดารกรุงศรีอยุธยาฉบับปลีก หมายเลข ๒/ก ๑๐๔ (ต้นฉบับของหอพระสมุดวชิรญาณ)

 พระราชพงศาวดารกรุงศรีอยุธยาฉบับหลวงประเสริฐอักษรนิติ์
 พงศาวดารเขมรฉบับออกญาวงศสารเพชญ (นง) ฉบับแปลภาษาไทย พ.ศ. 2398
 พระราชนิพนธ์เรื่อง แผ่นดินเขมรเป็น ๔ ภาค ของพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงเป็นผู้ริเริ่มกำหนดว่า ขอมแปรพักตร์ หมายถึง หัวเมืองเขมรที่ขึ้นตรงกับกรุงเทพฯ เช่น เมืองพระตะบอง เมืองเสียมราฐ
 กำสรวลสมุทร (โคลงบทที่ 20 และ 67)

 ยวนพ่ายโคลงดั้น (ลิลิตยวนพ่าย)

 กฏหมายตราสามดวงว่าด้วยกฏมณเฑียรบาล มาตรา ๒๐ ตราขึ้นปี จ.ศ. ๗๒๐ (พ.ศ. 1901)

 คำฉันท์เฉลิมพระเกียรติสมเด็จพระพุทธเจ้าหลวงประสาททอง (ฉบับพระมหาราชครู)

 จินดามณีครั้งแผ่นดินพระเจ้าบรมโกศ

 จารึกวัดโพธิ์ เรื่อง โคลงภาพคนต่างภาษา ฉบับหลวงลิขิตปรีชา (คุ้ม โรจนกุล)

 เสภาพระราชพงศาวดาร ของสุนทรภู่

 นิรุกติศาสตร์ 

เดิม ขอม ไม่ได้หมายถึงเขมรกลุ่มเดียว เพราะ เขมร นั้น เป็นคำไทย  ซึ่ง หมายถึง ขะแมร์ ชาวเขมร ไม่ได้เรียกตัวเองว่า ขอม และไม่รู้จัก ขอม โดยคำว่า เขมร ได้ปรากฏขึ้นอย่างน้อย ๆ เมื่อ พ.ศ. 1069 จากจารึกคำว่า เขมร ในจารึกซับบาก อำเภอปักธงชัย จังหวัดนครราชสีมาเยาวชนไทยกับขแมร์ ร่วมเมิลขแมร์แลไทย ไทยรัฐ สืบค้นเมื่อ 3 พฤศจิกายน 2558  ต่อมาสถาปนากรุงศรีอยุธยาขึ้นใหม่ เมื่อ พ.ศ. 1893 แล้วชื่อ ขอม มีความหมายเปลี่ยนไปเป็นพวกเขมรเท่านั้น สืบมาจนถึงทุกวันนี้ ทำไมชื่อขอม เปลี่ยนความหมายไปเป็นเขมร ? ยังหาคำอธิบายไม่ได้ชัดเจน แต่พอจะจับเค้าว่าเพราะบริเวณลุ่มแม่น้ำเจ้าพระยานับถือพุทธนิกายเถรวาทหมดแล้ว รวมทั้งละโว้ แต่ทางเขมรยังมีพวกนับถือฮินดูกับพุทธมหายาน คือขอมอยู่บ้าง

คำว่า ขอม ปรากฏในจารึกวัดศรีชุม สุโขทัย 2 แห่ง ระบุชื่อ ขอมสบาดโขลญลำพง จิตร ภูมิศักดิ์ เป็นนักวิชาการคนแรก ๆ พยายามศึกษาและอธิบายคำคำนี้ใหม่ ได้เสนอว่า ขอม ไม่ได้หมายถึงเชื้อชาติ แต่หมายถึงกลุ่มคนกลุ่มหนึ่ง ที่รับวัฒนธรรมฮินดูจากชมพูทวีปแล้วภายหลังเปลี่ยนเป็นพุทธมหายาน (ต่างกับชนชาติไทย-ลาวที่นับถือผีก่อนเปลี่ยนมารับพุทธเถรวาทจากชมพูทวีป) ใช้อักษรขอมในการจดจารึก ซึ่งคนกลุ่มนี้รวมถึงชนชาติเขมรและรัฐเครือญาติทั้งหมด รวมทั้งละโว้ ซึ่งต่อมาได้กลายมาเป็นอโยธยาศรีรามเทพนครด้วย คำว่า "ขอม" ถูกใช้เรียกกลุ่มคนโดยรวม คล้ายกับการใช้คำว่า "แขก" เรียกคนอิสลาม/ซิกข์/ฮินดูโดยรวม โดยไม่แยกว่าเป็นคนอินเดีย มลายู ชวา หรือตะวันออกกลาง
จิตร ยังอธิบายว่า คำว่าขอม ถูกนำมาใช้ในงานเขียนสมัยใหม่ (ขณะนั้น)โดยมีความรู้สึกชาตินิยมเป็นพื้นมากกว่าข้อเท็จจริงทางประวัติศาสตร์ เช่นการถือว่าขอมเป็นคนอีกกลุ่มหนึ่ง ที่เคยแผ่อำนาจมาครอบครองดินแดนในลุ่มแม่น้ำเจ้าพระยาจนถึงสุโขทัย มีอิทธิพลต่อชาวไทยโบราณ ต่อมาชาวไทยที่สุโขทัยรุ่งเรืองในบริเวณลุ่มน้ำเจ้าพระยา อิทธิพลของขอมได้หายไปจากแผ่นดินไทย

สุจิตต์ วงษ์เทศ นักวิชาการแห่งสำนักพิมพ์ศิลปวัฒนธรรม ก็เสนอว่า ขอม ในที่นี้น่าจะหมายถึงคนในที่ราบลุ่มแม่น้ำเจ้าพระยา ที่ต่อสู้ชิงความเป็นใหญ่กับคนทางเหนือ คำว่าขอม ใช้เรียกคนเมืองละโว้หรือลพบุรี ซึ่งเป็นเมืองใหญ่เก่าแก่ในลุ่มแม่น้ำเจ้าพระยา และต่อมาจึงเรียกรวมไปถึงเมืองอโยธยาศรีรามเทพนคร ซึ่งเป็นต้นกำเนิดของอยุธยา จากนั้นในหลักฐานประวัติศาสตร์ของอยุธยา ได้ใช้คำนี้เรียกคนในดินแดนเขมรแถบเมืองพระนครหรือนครธม ในข้อความที่ว่า "ขอมแปรพักตร์"และในกฎมณเฑียรบาล น่าจะหมายถึงคนในเขมรหรือกัมพูชาขอม กับ เขมร เทียบเคียงคำว่าสยามกับไทยรี มติชนออนไลน์ สืบค้นเมื่อ 13 มกราคม 2565
โดยสรุป คำว่า ขอม เป็นคำเรียกคน มีความหมายทางวัฒนธรรมและมีความหมายเปลี่ยนแปลงไปตามช่วงเวลา

 ดูเพิ่ม 
 แนวคิดว่าด้วยขอม
 อาณาจักรพระนคร
 อักษรขอม

 อ้างอิง 

หมวดหมู่:อาณาจักรพระนคร
หมวดหมู่:ความสัมพันธ์กัมพูชา–ไทย