สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระสวัสดิวัดนวิศิษฎ์

มหาอำมาตย์เอก พลตรี สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระสวัสดิวัดนวิศิษฎ์ (22 ธันวาคม พ.ศ. 2408 - 10 ธันวาคม พ.ศ. 2478) เป็นพระราชโอรสในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ประสูติแต่สมเด็จพระปิยมาวดี ศรีพัชรินทรมาตา ร่วมพระชนนีกับสมเด็จพระนางเจ้าสุนันทากุมารีรัตน์ พระบรมราชเทวี สมเด็จพระศรีสวรินทิราบรมราชเทวี พระพันวัสสาอัยยิกาเจ้า และสมเด็จพระศรีพัชรินทราบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง เป็นพระราชบิดาในสมเด็จพระนางเจ้ารำไพพรรณี พระบรมราชินีทรงดำรงตำแหน่งเสนาบดีกระทรวงยุติธรรมเป็นพระองค์แรก นอกจากนี้ยังทรงเคยดำรงตำแหน่งอธิบดีศาลฎีกาในระหว่าง พ.ศ. 2455-2461 ทรงเป็นต้นราชสกุลสวัสดิวัตน์

 พระประวัติ 
alt=พระเจ้าลูกยาเธอ พระองค์เจ้าสวัสดิโสภณ|thumb|สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระสวัสดิวัดนวิศิษฎ์ เมื่อครั้งทรงพระเยาว์

 ประสูติ 
สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระสวัสดิวัดนวิศิษฎ์ เป็นพระราชโอรสพระองค์ที่ 60 ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ที่ประสูติแต่สมเด็จพระปิยมาวดี ศรีพัชรินทรมาตา (เจ้าคุณจอมมารดาเปี่ยม) ประสูติเมื่อวันศุกร์ เดือนยี่ ขึ้น 5 ค่ำ ปีฉลูสัปตศก จ.ศ. 1227 ตรงกับวันที่ 22 ธันวาคม พ.ศ. 2408 เมื่อแรกประสูติพระองค์มีพระอิสริยยศที่ พระเจ้าลูกยาเธอ พระองค์เจ้าสวัสดิโสภณ โดยพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวได้พระราชทานคาถาพระราชทานพระนามเป็นภาษามคธ ซึ่งสมเด็จพระพุทธโฆษาจารย์ (เจริญ ญาณวโร) วัดเทพศิรินทราวาสราชวรวิหาร ได้แปลไว้ว่าจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว, พระบาทสมเด็จพระ, คาถาพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว พระราชทานพระนามพระราชโอรสธิดา, โรงพิมพ์โสภณพิพรรฒธนากร, พ.ศ. 2472 

"กุมารน้อยของเรานี้ จงมีชื่อว่า สวัสดิโสภณ ขอบุตรของเราผู้เกิดแต่เปี่ยมผู้มารดา จงบรรลุความเจริญฯ ขอบุตรนี้จงมีอายุยืน ไม่มีอุปัทวทุกข มั่งคั่ง มีโภคสมบัติ มีทรัพย์มาก มีความสุข เป็นเสรีภาพ มีอำนาจโดยลำพังตัว ขอพระรัตนตรัย คือ พระพุทธเจ้า พระธรรม และพระสงฆ์นี้ และเทพเจ้าเป็นต้นผู้รักษารัฐมณฑล จงอภิบาลกุมารน้อยของเรานั้น ในกาลทุกเมื่อ ขอบุตรของเรานั้น พึงเป็นผู้มีเดช มีกำลังมาก มีฤทธานุภาพใหญ่ มีปัญญา และปรีชาในประโยชน์อย่างใด พึงรักษาตระกูลให้สำเร็จประโยชน์อย่างนั้น เทอญ "

พระองค์เป็นพระราชโอรสพระองค์สุดท้ายที่ประสูติแต่สมเด็จพระปิยมาวดี ศรีพัชรินทรมาตา โดยมีพระเชษฐาและพระเชษฐภคินีร่วมพระมารดา ได้แก่ 
 พระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าอุณากรรณอนันตนรไชย 
 สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาเทวะวงศ์วโรปการ
 สมเด็จพระนางเจ้าสุนันทากุมารีรัตน์ พระบรมราชเทวี 
 สมเด็จพระศรีสวรินทิราบรมราชเทวี พระพันวัสสาอัยยิกาเจ้า 
 สมเด็จพระศรีพัชรินทราบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง

 ผนวช 
วันที่ 7 กรกฎาคม พ.ศ. 2432 ทรงผนวชเป็นพระภิกษุ ณ พระอุโบสถวัดพระศรีรัตนศาสดาราม โดยมีพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระปวเรศวริยาลงกรณ์ เป็นพระอุปัชฌาย์ สมเด็จพระพุทธโฆษาจารย์ (สา ปุสฺสเทโว) เป็นพระศีลาจารย์ และพระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นวชิรญาณวโรรส เป็นพระกรรมวาจาจารย์ ผนวชแล้วเสด็จไปประทับ ณ วัดบวรนิเวศราชวรวิหาร ถึงวันที่ 11 กรกฎาคม ศกนั้น จึงทรงย้ายไปประทับ ณ วัดราชาธิวาสราชวรวิหาร แล้วลาผนวชในวันที่ 18 มีนาคม พ.ศ. 2432

 การศึกษา 
พระองค์เจ้าสวัสดิโสภณ ทรงเป็นเจ้านายไทยพระองค์แรก ๆ ที่ได้ไปศึกษาต่อที่ประเทศอังกฤษ ทรงศึกษากฎหมายจากเบลเลียลคอลเลจ มหาวิทยาลัยออกซฟอร์ด

 รับราชการ 
เสด็จกลับมาดำรงตำแหน่งเสนาบดีกระทรวงยุติธรรมพระองค์แรกตั้งแต่วันที่ 1 เมษายน พ.ศ. 2435 ทรงปรับปรุงกิจการศาลแบบเก่า ถึงปี พ.ศ. 2437 จึงโปรดเกล้าฯ ให้ไปราชการในยุโรปเพื่อถวายอภิบาลสมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้ามหาวชิราวุธ (รัชกาลที่ 6) ที่เสด็จไปศึกษา ณ สหราชอาณาจักรและในยุโรป ตลอดจนปฏิบัติราชการทางการทูตในยุโรปนานถึง 4 ปี ระหว่างปี พ.ศ. 2436 - 2440 นับว่ามีความสำคัญยิ่งเพราะเป็นช่วงระยะเวลาเกิดวิกฤตการณ์ ร.ศ.112 และต่อมาในสมัยรัชกาลที่ 6 เมื่อ พ.ศ. 2466 ทรงรับตำแหน่งอธิบดีศาลฎีกาพระองค์ที่ 3 ระหว่างวันที่ 11 เมษายน พ.ศ. 2455 - 31 สิงหาคม พ.ศ. 2461

ในปี พ.ศ. 2461 พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้รับราชการฉลองพระเดชพระคุณในตำแหน่งนายกสภากรรมการร่างประมวลกฎหมาย และให้ทรงเป็นที่ปรึกษาพิเศษในการร่างพระราชบัญญัติ 

เมื่อ พ.ศ. 2441 พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ สถาปนาขึ้นเป็นพระองค์เจ้าต่างกรม มีพระนามตามจารึกในพระสุพรรณบัฏว่า พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นสวัสดิวัดนวิศิษฎ์ราชกิจจานุเบกษา, พระบรมราชโองการ ประกาศ ในการพระราชทาน พระสุพรรณบัตร, เล่ม 15, ตอน 33, 13 พฤศจิกายน พ.ศ. 2441, หน้า 341

ต่อมาพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้เลื่อนกรมขึ้นเป็น พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงสวัสดิวัดนวิศิษฎ์ เมื่อ พ.ศ. 2456ราชกิจจานุเบกษา, พระบรมราชโองการ ประกาศ เลื่อนกรม ตั้งกรม ตั้งพระองค์เจ้า และตั้งเจ้าพระยา, เล่ม 30, ตอน ก, 11 พฤศจิกายน พ.ศ. 2456, หน้า 329 และทรงได้รับการโปรดเกล้าให้เลื่อนกรมเป็นกรมพระอีกครั้งในวันที่ 11 พฤศจิกายน พ.ศ. 2466 มีพระนามตามจารึกในพระสุพรรณบัฏว่า "พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระสวัสดิวัดนวิศิษฎ์ สยามมิศรราชมาตุลาธิบดี ศรีพัชรินทรโสรานุชาร์ย มานวธรรมศาสดรวิธาน นิรุกติปรติภานพิทยโกศล โศภนมิตรสุจริตอาร์ชวาศัย ศรีรัตนไตรยสรณาภิรัต ชเนตภูมิปะภัทปิยมานมนุญ สุนทรธรรมย์บพิตร์" ทรงศักดินา 15000ราชกิจจานุเบกษา, ประกาศสถาปนา เลื่อนกรม ตั้งกรม ตั้งพระองค์เจ้า และตั้งเจ้าพระยา, เล่ม 40, ตอน ง, 25 พฤศจิกายน พ.ศ. 2466, หน้า 2600  เนื่องด้วย พระองค์เป็นพระมาตุลา (น้า) อยู่แต่พระองค์เดียว สมควรจะยกย่องพระอิศริยยศให้ยิ่งขึ้น สนองพระคุณูปการ และความจงรักภักดีซึ่งได้มีมาแต่หนหลัง 
ต่อมาในพิธีบรมราชาภิเษกพระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัวเมื่อวันจันทร์ที่ 15 มีนาคม พ.ศ. 2468 (นับแบบปัจจุบันตรงกับ พ.ศ. 2469) จึงทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้เฉลิมพระเกียรติยศขึ้นเป็น " สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระสวัสดิวัดนวิศิษฎ์ฯ  " เนื่องด้วยทรงมีอุปการคุณต่อองค์พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ในฐานเป็นพระมาตุลาธิบดี (น้า) อยู่แต่พระองค์เดียวราชกิจจานุเบกษา, พระบรมราชโองการ ประกาศ สถาปนาพระอิสริยศเฉลิมพระอภิไธยและเลื่อนกรมพระราชวงศ์, เล่ม 42, ตอน 0 ก, 21 มีนาคม พ.ศ. 2468, หน้า 372

 สิ้นพระชนม์ 
สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระสวัสดิวัดนวิศิษฎ์ สิ้นพระชนม์ใน ณ เกาะปีนัง เมื่อเวลา 4 นาฬิกา วันอังคาร เดือนอ้าย ขึ้น 15 ค่ำ ปีกุน สัปตศก จ.ศ. 1297 ตรงกับวันที่ 10 ธันวาคม พ.ศ. 2478 พระชันษาได้ 70 ปี หลังจากทรงพระประชวรเนื่องจากตกรถยนต์เมื่อเสด็จเมืองอีโปะฮ์ และ มีอาการ เจ็บพระนาภี และ เส้นพระโลหิตในพระเศียรแตกสาส์นสมเด็จ ลายพระหัตถ์สมเด็จเจ้าฟ้ากรมพระนริศรานุวัดติวงศ์ และ สมเด็จกรมพระยาดำรงราชานุภาพ (ภาคที่ ๗)  พิมพ์ในงานพระราชทานเพิงศพ เสวกโท พระอโศกมนตรี (เรียม เศวตเศรณี) ณ วัดมกุฎกษัตริยาราม วันที่ ๒๗ เมษายน พ.ศ. ๒๔๙๔ หน้าที่ ๓๒ - ๓๓  พระราชทานเพลิงพระศพ ณ วัดปาตูลันจัง (วัดปิ่นบังอร) วันอาทิตย์ที่ 22 ธันวาคม พ.ศ. 2478 เวลา 17:00 น. และ ได้ส่งพระอัฐิกลับกรุงเทพทางรถไฟ เพื่อประดิษฐาน ณ วัดราชาธิวาสราชวรวิหาร เมื่อวันศุกร์ที่ 27 ธันวาคม พ.ศ. 2478

 พระโอรส-ธิดา 
สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระสวัสดิวัดนวิศิษฎ์ ทรงเป็นต้นราชสกุลสวัสดิวัตน์ มีพระชายาและหม่อม รวม 10 ท่าน ได้แก่
 หม่อมลมุล (สกุลเดิม พิศลยบุตร) ธิดาพระยาพิสณฑ์สมบัติบริบูรณ์ (ยิ้ม พิศลยบุตร) กับ ปราง สมบัติศิริ  (ทั้ง 3 เป็นพี่น้องกัน โดยหม่อมลมุลเป็นพี่สาวของหม่อมหุ่นและหม่อมศรีตามลำดับ)
 หม่อมหุ่น (สกุลเดิม พิศลยบุตร) ธิดาพระยาพิสณฑ์สมบัติบริบูรณ์ (ยิ้ม พิศลยบุตร)
 หม่อมศรี (สกุลเดิม พิศลยบุตร) ธิดาพระยาพิสณฑ์สมบัติบริบูรณ์ (ยิ้ม พิศลยบุตร)
 หม่อมราชวงศ์เสงี่ยม ท.จ. (พ.ศ. 2443) (ราชสกุลเดิม สนิทวงศ์) หม่อมห้ามพระราชทาน ธิดาในพระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าสายสนิทวงศ์ กับหม่อมเขียน สนิทวงศ์ ณ อยุธยา (สกุลเดิม ศศิสมิต) 
 พระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าอาภาพรรณี ป.จ. (พ.ศ. 2472) (พระนามเดิม หม่อมเจ้าหญิงอาภาพรรณี คัคณางค์) พระชายา พระธิดาในพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงพิชิตปรีชากร กับหม่อมสุ่น คัคณางค์ ณ อยุธยา
 หม่อมสุดใจ
 หม่อมเจ้าฉวีวิลัย (ราชสกุลเดิม คัคณางค์) ชายา พระธิดาในพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงพิชิตปรีชากร กับหม่อมสุ่น คัคณางค์ ณ อยุธยา
 หม่อมเร่ (สกุลเดิม บุนนาค) ธิดาขุนอนุมานพลนิกร (พลอย บุนนาค) กับทรัพย์ (สกุลเดิม สิทธิโรจน์)
 หม่อมลัภ (สกุลเดิม บุนนาค) ธิดาขุนอนุมานพลนิกร (พลอย บุนนาค) กับทรัพย์ (สกุลเดิม สิทธิโรจน์)
 หม่อมพงษ์ (สกุลเดิม บุณยรัตพันธุ์) ธิดาร้อยโท สามชัย บุณยรัตพันธุ์

โดยมีพระโอรสธิดารวมทั้งหมด 48 องค์ เป็นชาย 22 องค์ และหญิง 26 องค์
พระรูปพระนามหม่อมมารดาประสูติสิ้นพระชนม์/สิ้นชีพิตักษัยคู่สมรส100px1. หม่อมเจ้าพิไชยสิทธิสวัสดิ์ที่ 1 ในหม่อมศรี1 พฤษภาคม พ.ศ. 243112 มีนาคม พ.ศ. 2433100px2. หม่อมเจ้าหญิงทัศนีนงลักษณ์ ที่ 1 ในหม่อมลมุล26 มีนาคม พ.ศ. 243228 พฤษภาคม พ.ศ. 2444100px3. หม่อมเจ้าหญิงพนัสนิคม (แฝด)ที่ 2 ในหม่อมศรี30 สิงหาคม พ.ศ. 2434ในวันประสูติ100px4. หม่อมเจ้าหญิงพนมสารคาม (แฝด)ที่ 3 ในหม่อมศรี30 สิงหาคม พ.ศ. 2434ในวันประสูติ100px5. หม่อมเจ้าหญิงพิมพ์พักตร์ภาณีที่ 2 ในหม่อมลมุล22 สิงหาคม พ.ศ. 243522 ธันวาคม พ.ศ. 2477100px6. หม่อมเจ้าเฉลิมศรีสวัสดิวัตน์ที่ 3 ในหม่อมลมุล11 ธันวาคม พ.ศ. 244115 กรกฎาคม พ.ศ. 2507หม่อมเจริญ (เศวตะทัต)  หม่อมโฉมฉาย (เสมรบุณย์)141x141px7. หม่อมเจ้าวิศิษฎ์สวัสดิรักษ์หม่อมหุ่น5 เมษายน พ.ศ. 244226 ธันวาคม พ.ศ. 2531หม่อมราชวงศ์หญิงเครือศรี (โศภางค์)100px8. หม่อมเจ้าหญิงนงลักษณ์ทัศนีย์ที่ 4 ในหม่อมลมุล5 เมษายน พ.ศ. 244331 มีนาคม พ.ศ. 2482หม่อมเจ้าลายฉลุทอง ทองใหญ่100px9. หม่อมเจ้าศุภสวัสดิ์วงศ์สนิทที่ 1 ในหม่อมราชวงศ์หญิงเสงี่ยม23 สิงหาคม พ.ศ. 244322 เมษายน พ.ศ. 2510หม่อมเสมอ (สิงหเสนี)100px10. หม่อมเจ้าหญิง (ไม่มีพระนาม)ที่ 2 ในหม่อมราชวงศ์หญิงเสงี่ยม22 กันยายน พ.ศ. 2444มิถุนายน พ.ศ. 2445100px11. หม่อมเจ้าเสรีสวัสดิกมลที่ 1 ในพระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าหญิงอาภาพรรณี6 กันยายน พ.ศ. 24457 มีนาคม พ.ศ. 2454100px12. หม่อมเจ้าโสภณภราไดยที่ 2 ในพระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าหญิงอาภาพรรณี8 มกราคม พ.ศ. 244617 กรกฎาคม พ.ศ. 2514พระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าหญิงมยุรฉัตร  หม่อมแตงนวล (ปาลกะวงศ์ ณ อยุธยา)  หม่อมประเทือง100px13. หม่อมเจ้าหญิง (สุด) ที่ 3 ในหม่อมราชวงศ์หญิงเสงี่ยม22 มกราคม พ.ศ. 2446กรกฎาคม พ.ศ. 2447100x100px14. หม่อมเจ้าหญิงรำไพพรรณี 
(พ.ศ. 2468: สมเด็จพระนางเจ้ารำไพพรรณี พระบรมราชินี)ที่ 3 ในพระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าหญิงอาภาพรรณี20 ธันวาคม พ.ศ. 244722 พฤษภาคม พ.ศ. 2527พระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว100px15. หม่อมเจ้าหญิง (ใหม่)ที่ 4 ในพระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าหญิงอาภาพรรณี19 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 244817 มีนาคม พ.ศ. 2448100px16. หม่อมเจ้าสวัสดีประดิษฐ์หม่อมสุดใจ16 กรกฎาคม พ.ศ. 24492 สิงหาคม พ.ศ. 2519หม่อมเจ้าหญิงดวงตา (จักรพันธุ์)  หม่อมสอิ้ง  หม่อมฉลวย (วิถียุธ)100px17. หม่อมเจ้าหญิง (แดง) ที่ 5 ในพระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าหญิงอาภาพรรณี25 เมษายน พ.ศ. 245030 พฤษภาคม พ.ศ. 2450100px18. หม่อมเจ้าพีรยศยุคลที่ 1 ในหม่อมเจ้าหญิงฉวีวิลัย16 มกราคม พ.ศ. 245029 พฤษภาคม พ.ศ. 2519หม่อมเอสเตอร์ 19. หม่อมเจ้านนทิยาวัดที่ 6 ในพระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าหญิงอาภาพรรณี25 เมษายน พ.ศ. 245218 ตุลาคม พ.ศ. 2501หม่อมเจ้าหญิงสุวภาพเพราพรรณ (วุฒิชัย)100px20. หม่อมเจ้าหญิงรัสสาทิศที่ 2 ในหม่อมเจ้าหญิงฉวีวิลัย21 กรกฎาคม พ.ศ. 245223 สิงหาคม พ.ศ. 2539หม่อมเจ้าสมัยเฉลิม กฤดากร100px21. หม่อมเจ้าอรชุนชิษณุที่ 7 ในพระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าหญิงอาภาพรรณี15 มกราคม พ.ศ. 245326 คุลาคม พ.ศ. 2512พระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าหญิงจันทรกานตมณี100px22. หม่อมเจ้าหญิงผุสสดีวิลาสที่ 3 ในหม่อมเจ้าหญิงฉวีวิลัย5 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 24538 สิงหาคม พ.ศ. 2500100px23. หม่อมเจ้าหญิงศกุนตลา ที่ 1 ในหม่อมเร่29 กันยายน พ.ศ. 245428 กรกฎาคม พ.ศ. 2524ราศี ปัทมะศังข์100px24. หม่อมเจ้าหญิงผ่องผัสมณีที่ 4 ในหม่อมเจ้าหญิงฉวีวิลัย2 ตุลาคม พ.ศ. 245526 มีนาคม พ.ศ. 2526หม่อมเจ้าการวิก จักรพันธุ์100px25. หม่อมเจ้ากอกษัตริย์ที่ 5 ในหม่อมเจ้าหญิงฉวีวิลัย27 มกราคม พ.ศ. 245615 พฤษภาคม พ.ศ. 2513หม่อมเนลลี่ (วอง)100px26. หม่อมเจ้า (บุญ)14 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 245621 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2456100px27. หม่อมเจ้าหญิงอุษารดีที่ 2 ในหม่อมเร่12 เมษายน พ.ศ. 24578 มีนาคม พ.ศ. 2550100px28. หม่อมเจ้าหญิงผ่องศรีวิลัย
(พระนามเดิม: เหมวิลัย)ที่ 6 ในหม่อมเจ้าหญิงฉวีวิลัย23 เมษายน พ.ศ. 24588 กรกฎาคม พ.ศ. 2537100px29. หม่อมเจ้าหญิงรอดรมาภัฎที่ 8 ในพระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าหญิงอาภาพรรณี24 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 24584 สิงหาคม พ.ศ. 2460100px30. หม่อมเจ้าลอลิไตยที่ 7 ในหม่อมเจ้าหญิงฉวีวิลัย16 เมษายน พ.ศ. 2459พ.ศ. 2461100px31. หม่อมเจ้าหญิงสุลัภวัลเลงหม่อมลัภ7 กันยายน พ.ศ. 245917 กันยายน พ.ศ. 2540หม่อมเจ้ารัตยากร วิสุทธิ100px32. หม่อมเจ้าหญิงสุเลสลัลเวงที่ 3 ในหม่อมเร่14 พฤศิกายน พ.ศ. 245914 เมษายน พ.ศ. 2542ประพันธ์ สิริกาญจน100px33. หม่อมเจ้าหญิง (เล็ก)มีนาคม พ.ศ. 24594 สิงหาคม พ.ศ. 2460100px34. หม่อมเจ้ายุธิษเฐียรที่ 9 ในพระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าหญิงอาภาพรรณี9 มีนาคม พ.ศ. 246024 กันยายน พ.ศ. 2528หม่อมราชวงศ์หญิงภัทราตรีทศ (เทวกุล)100px35. หม่อมเจ้าหญิงสีดาดำรวงที่ 8 ในหม่อมเจ้าหญิงฉวีวิลัย2 สิงหาคม พ.ศ. 246125 สิงหาคม พ.ศ. 2533หม่อมเจ้ากมลีสาณ ชุมพล100px36. หม่อมเจ้าหญิงอมิตดา ที่ 4 ในหม่อมเร่22 พฤษภาคม พ.ศ. 246211 กันยายน พ.ศ. 2542นายแพทย์สภร ธรรมารักษ์100px37. หม่อมเจ้าหญิงมัทรีโสภนาที่ 9 ในหม่อมเจ้าหญิงฉวีวิลัย11 ธันวาคม พ.ศ. 246215 กรกฎาคม พ.ศ. 2546ฟื้น ดุลยจินดา100px38. หม่อมเจ้าณางค์กูลสวัสดิ์ที่ 10 ในหม่อมเจ้าหญิงฉวีวิลัย12 มีนาคม พ.ศ. 246312 กันยายน พ.ศ. 2507100px39. หม่อมเจ้าหญิงมโนหราที่ 5 ในหม่อมเร่20 มิถุนายน พ.ศ. 24646 กันยายน พ.ศ. 2526100px40. หม่อมเจ้าหญิงวิสาขานุจฉวี ที่ 11 ในหม่อมเจ้าหญิงฉวีวิลัย18 กรกฎาคม พ.ศ. 246530 ตุลาคม พ.ศ. 2555 ณ ประเทศญี่ปุ่นโบชูกุ อุตากาวา100px41. หม่อมเจ้าอำนอร์สวัสดิ์ที่ 6 ในหม่อมเร่2 ธันวาคม พ.ศ. 24667 มีนาคม พ.ศ. 2529หม่อมฉลวย (เอกรัตน์)100px42. หม่อมเจ้าบุญทัดสวัสดีที่ 7 ในหม่อมเร่27 สิงหาคม พ.ศ. 246822 กรกฎาคม พ.ศ. 2539หม่อมจารุวัลย์ (ศัตรวาหา)100px43. หม่อมเจ้านรรยราชที่ 8 ในหม่อมเร่27 พฤศจิกายน พ.ศ. 247024 พฤษภาคม พ.ศ. 2546หม่อมแสงทอง (ดิศวนนท์)100px44. หม่อมเจ้าปุสาณที่ 9 ในหม่อมเร่27 ธันวาคม พ.ศ. 24726 มิถุนายน พ.ศ. 2567 (94 ปี)หม่อมนวลศรี (วีรบุตร)100px45. หม่อมเจ้าพันฑูรย์ที่ 1 ในหม่อมพงษ์4 กรกฎาคม พ.ศ. 247316 เมษายน พ.ศ. 2545100px46. หม่อมเจ้าภากูลที่ 2 ในหม่อมพงษ์1 กันยายน พ.ศ. 247431 ตุลาคม พ.ศ. 2499หม่อมประชุมสินธุ์ (พันธ์พัฒน์)100px47. หม่อมเจ้าหญิงเมรีที่ 10 ในหม่อมเร่12 กรกฎาคม พ.ศ. 24759 ตุลาคม พ.ศ. 2561100px48. หม่อมเจ้า (โต)

 พระนัดดา 
สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระสวัสดิวัดนวิศิษฎ์ มีพระนัดดารวม 69 คน ดังนี้
หม่อมเจ้าเฉลิมศรีสวัสดิวัตน์ สวัสดิวัตน์ มีโอรสธิดา 4 คน ได้แก่
หม่อมราชวงศ์หญิงสนองศรี สวัสดิวัตน์
หม่อมราชวงศ์หญิง (เล็ก) สวัสดิวัตน์ 
หม่อมราชวงศ์ถนัดศรี สวัสดิวัตน์
หม่อมราชวงศ์เพิ่มศรี สวัสดิวัตน์

หม่อมเจ้าวิศิษฎ์สวัสดิรักษ์ สวัสดิวัตน์ มีโอรสธิดา 6 คน ได้แก่
หม่อมราชวงศ์อุฑฑินวิศิษฎ์ สวัสดิวัตน์
หม่อมราชวงศ์หญิงโพยมศรี สุขุม 
หม่อมราชวงศ์หญิงนภาศรี บุรณศิริ 
ท่านผู้หญิงนภกานต์ สุวรรณจินดา 
หม่อมราชวงศ์หญิงวิมลโพยม อนิรุทธเทวา 
หม่อมราชวงศ์หญิงปรียางค์ศรี วัฒนคุณ

หม่อมเจ้าหญิงนงลักษณ์ทัศนีย์ ทองใหญ่ มีโอรส 3 คน ได้แก่
หม่อมราชวงศ์ (ไม่มีนาม) ทองใหญ่
หม่อมราชวงศ์ทองใหญ่ ทองใหญ่
หม่อมราชวงศ์ทองน้อย ทองใหญ่

หม่อมเจ้าศุภสวัสดิ์วงศ์สนิท สวัสดิวัตน์ มีธิดา 4 คน ได้แก่
หม่อมราชวงศ์หญิงปิ่มสาย อัมระนันทน์
หม่อมราชวงศ์หญิงสายสวัสดี สวัสดิวัตน์ ทอมสัน
หม่อมราชวงศ์หญิงสมานสนิท กาญจนะวณิชย์
หม่อมราชวงศ์หญิงสายสิงห์ ศิริบุตร 

หม่อมเจ้าโสภณภราไดย สวัสดิวัตน์ มีโอรสธิดา 8 คน ได้แก่
หม่อมราชวงศ์พรรธณภณ สวัสดิวัตน์ (นามเดิม: หม่อมราชวงศ์ฉัตรโสภณ)
หม่อมราชวงศ์เดชธาร สวัสดิวัตน์
หม่อมราชวงศ์หญิงวรรณโสภา หวังแก้ว
หม่อมราชวงศ์หญิงปรียาภา เดนท์
หม่อมราชวงศ์เกียรติโสภณ สวัสดิวัตน์
หม่อมราชวงศ์ลาภโสภณ สวัสดิวัตน์ 
หม่อมราชวงศ์กุลโสภณ สวัสดิวัตน์
หม่อมราชวงศ์มิตรโสภณ สวัสดิวัตน์

หม่อมเจ้าสวัสดีประดิษฐ์ สวัสดิวัตน์ มีโอรสธิดา 5 คน ได้แก่
หม่อมราชวงศ์หญิงปณิตา ฮอลล์
หม่อมราชวงศ์หญิงนยนา กุญชร
หม่อมราชวงศ์ประภัสสร สวัสดิวัตน์ (นามเดิม: หม่อมราชวงศ์ศัสติประดิษฐ์)
หม่อมราชวงศ์หญิงสุจิตรา เฟลส์
หม่อมราชวงศ์วิทัศดีประดิษฐ์ สวัสดิวัตน์

หม่อมเจ้านนทิยาวัด สวัสดิวัตน์ มีโอรสธิดา 5 คน ได้แก่
หม่อมราชวงศ์หญิงสุวนันท์ วัลยะเสวี
หม่อมราชวงศ์หญิงรำพิอาภา เกษมศรี
หม่อมราชวงศ์วุฒิสวัสดิ์ สวัสดิวัตน์
หม่อมราชวงศ์หญิงสุดานนท์ สินธวานนท์
หม่อมราชวงศ์หญิงแพรวพรรณี สวัสดิวัตน์

หม่อมเจ้าหญิงรัสสาทิศ กฤดากร มีโอรส 1 คน ได้แก่
หม่อมราชวงศ์สาทิส กฤดากร

หม่อมเจ้าอรชุนชิษณุ สวัสดิวัตน์ มีโอรสธิดา 3 คน ได้แก่
หม่อมราชวงศ์หญิงศศิพรรณ สวัสดิวัตน์
หม่อมราชวงศ์หญิงเดือนเด่น กิติยากร
หม่อมราชวงศ์ชิษณุสรร สวัสดิวัตน์

ศกุนตลา ปัทมะศังข์ มีโอรสธิดา 3 คน ได้แก่
รังสิมันต์ ปัทมะศังข์
คุณหญิงรังสิมา หวั่งหลี
เกวลี จำรัสโรมรัน

หม่อมเจ้ากอกษัตริย์ สวัสดิวัตน์ มีโอรสธิดา 3 คน ได้แก่
หม่อมราชวงศ์หญิงวงศ์ฉวี Heng
หม่อมราชวงศ์หญิงพาณีนาถ Yang
หม่อมราชวงศ์ภาสมานพ สวัสดิวัตน์

หม่อมเจ้าหญิงสุลัภวัลเลง วิสุทธิ มีโอรส 3 คน ได้แก่
หม่อมราชวงศ์เกษมวิสุทธิ์ วิสุทธิ
หม่อมราชวงศ์สุทธิสวัสดิ์ วิสุทธิ
หม่อมราชวงศ์โสรัจจ์ วิสุทธิ

สุเลสลัลเวง สิริกาญจน มีโอรสธิดา 3 คน ได้แก่
ประภัสสร เศรษฐบุตร
สิริพันธ์ สิริกาญจน
ประไพศิริ สิริกาญจน

หม่อมเจ้าหญิงสีดาดำรวง ชุมพล มีโอรส 2 คน ได้แก่
หม่อมราชวงศ์ศักดิสาณ ชุมพล
หม่อมราชวงศ์พฤทธิสาณ ชุมพล

อมิตดา ธรรมารักษ์ มีธิดา 1 คน ได้แก่
ฐานะพร ธรรมารักษ์

มัทรีโสภนา ดุลยจินดา มีโอรสธิดา 2 คน ได้แก่
ฉวีพันธุ์ ฮันตระกูล
เกรียงศักดิ์ ดุลยจินดา

วิสาขานุจฉวี อุตากาวา มีโอรสธิดา 3 คน ได้แก่
Ann Hunziker
Jims Utagawa
Steven Utagawa

หม่อมเจ้าอำนอร์สวัสดิ์ สวัสดิวัตน์ มีโอรสธิดา 2 คน ได้แก่
หม่อมราชวงศ์พันธุ์เทพสวัสดิ์ สวัสดิวัตน์
หม่อมราชวงศ์หญิงจิตติพัณณา สวัสดิวัตน์

หม่อมเจ้าบุญทัดสวัสดี สวัสดิวัตน์ มีธิดา 2 คน ได้แก่
หม่อมราชวงศ์หญิงสิริวัลย์ เกษมสันต์
หม่อมราชวงศ์หญิงวัลย์วาณี สวัสดิวัตน์

หม่อมเจ้านรรยราช สวัสดิวัตน์ มีโอรสธิดา 3 คน ได้แก่
หม่อมราชวงศ์ประเดิมสวัสดิ์ สวัสดิวัตน์
หม่อมราชวงศ์หญิงนรรยโสภาคย์ สวัสดิวัตน์
หม่อมราชวงศ์หญิงจุฬาวิลาศ สวัสดิวัตน์

หม่อมเจ้าปุสาณ สวัสดิวัตน์ มีโอรสธิดา 2 คน ได้แก่
หม่อมราชวงศ์หญิงวไลวัฒนา สวัสดิ์-ชูโต
หม่อมราชวงศ์สวัสดิวุฒิ สวัสดิวัตน์

หม่อมเจ้าภากูล สวัสดิวัตน์ มีโอรส 1 คน ได้แก่
หม่อมราชวงศ์พงษ์สวัสดิ์ สวัสดิวัตน์

 พระเกียรติยศ 
 พระอิสริยยศ 

 พระเจ้าลูกยาเธอ พระองค์เจ้าสวัสดิโสภณ (22 ธันวาคม พ.ศ. 2408 - 1 ตุลาคม พ.ศ. 2411)
 พระเจ้าน้องยาเธอ พระองค์เจ้าสวัสดิโสภณ (1 ตุลาคม พ.ศ. 2411 - 11 พฤศจิกายน พ.ศ. 2441)
 พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นสวัสดิวัดนวิศิษฎ์ (11 พฤศจิกายน พ.ศ. 2441 - 23 ตุลาคม พ.ศ. 2453)
 พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหมื่นสวัสดิวัดนวิศิษฎ์ (23 ตุลาคม พ.ศ. 2453 - 11 พฤศจิกายน พ.ศ. 2456)
 พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงสวัสดิวัดนวิศิษฎ์ (11 พฤศจิกายน พ.ศ. 2456 - 11 พฤศจิกายน พ.ศ. 2466)
 พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระสวัสดิวัดนวิศิษฎ์ (11 พฤศจิกายน พ.ศ. 2466 - 15 มีนาคม พ.ศ. 2469)
 สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระสวัสดิวัดนวิศิษฎ์ (15 มีนาคม พ.ศ. 2469 - 10 ธันวาคม พ.ศ. 2478)

 เครื่องราชอิสริยาภรณ์ไทย 

 (กิตติมศักดิ์พิเศษ)

 พระราชทานเครื่องราชอิสริยาภรณ์จุลจอมเกล้าฝ่ายหน้าและฝ่ายใน (หน้า ๒๙๓๑) 

 เครื่องราชอิสริยาภรณ์ต่างประเทศ 

 ประเทศ  ปีที่ได้รับ  เครื่องอิสริยาภรณ์  แพรแถบ  อ้างอิง   พ.ศ. 2440  เครื่องราชอิสริยาภรณ์เลออปอล  100px Mémorial du centenaire de l'Ordre de Léopold. 1832-1932. Bruxelles, J. Rozez, 1933.   พ.ศ. 2440  เครื่องราชอิสริยาภรณ์เซราฟีม  100px ราชกิจจานุเบกษา,    พ.ศ. 2441  เครื่องราชอิสริยาภรณ์มงกุฎอิตาลี ชั้นที่ 1  100px ราชกิจจานุเบกษา, พระราชทานรานุญาตเครื่องราชอิสริยาภรณ์ต่างประเทศ, เล่ม ๑๔, ตอน ๘, ๒๓ พฤษภาคม พ.ศ. ๒๔๔๐, หน้า ๙๐    พ.ศ. 2449  เครื่องราชอิสริยาภรณ์อเล็กซานเดอร์ เนฟสกี้ ชั้นที่ 1  100px   

 พระยศ 

 พระยศพลเรือน 
 มหาอำมาตย์เอก
 พระยศทหาร 
 นายพลตรีราชกิจจานุเบกษา, รายพระนามและนาม ผู้ที่ได้รับพระราชทานเลื่อนพระเกียรติยศและเกียรติยศ ในงานพระราชพิธีฉัตรมงคล, เล่ม ๓๐ ตอนที่ ๐ ง หน้า ๑๘๓๗, ๑๖ พฤศจิกายน ๒๔๕๖

 พระอนุสรณ์ 
 พระอนุสาวรีย์ 
พระอนุสาวรีย์ สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระสวัสดิวัดนวิศิษฎ์ บริเวณ สถาบันเทคโนโลยีปทุมวัน

สถาบันเทคโนโลยีปทุมวัน ได้จัดสร้างพระอนุสาวรีย์ สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระสวัสดิวัดนวิศิษฎ์ ในลักษณะประทับยืน บริเวณสระบัววิคตอเรีย ด้านหน้าสถาบันเทคโนโลยีปทุมวัน ถนนพระราม 1 แขวงปทุมวัน เขตปทุมวัน กรุงเทพมหานคร อันเป็นวังที่ประทับเดิมของพระองค์ท่าน

 วังที่ประทับ 
วังที่ประทับของสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระสวัสดิวัดนวิศิษฎ์

วังปทุมวัน หรือ วังนอก รับพระราชทาน จากสมเด็จพระศรีสวรินทิราบรมราชเทวี พระพันวสาอัยยิกาเจ้า พระเชษฐภคินีของสมเด็จฯ ตั้งอยู่ริมคลองบางกะปิ (คลองแสนแสบ) เขตปทุมวัน ใกล้กับวังสระปทุม และวังวินด์เซอร์ ปัจจุบัน สำนักงานพระคลังข้างที่ ให้เช่า โดยเป็นที่ตั้งของสถาบันเทคโนโลยีปทุมวัน
วังถนนพระอาทิตย์ (เลขที่ 19 ถนนพระอาทิตย์) รับพระราชทาน จาก ร.7 ปัจจุบัน สำนักงานพระคลังข้างที่ให้เช่า โดยเป็นที่ตั้งของ ยูนิเซฟ และที่ทำการของสำนักงานองค์การอาหารและเกษตรแห่งสหประชาชาติ (Food and Agriculture Organization of the United Nations - FAO)

 ราชตระกูล 
+พระราชตระกูลในสามรุ่นของ สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระสวัสดิวัดนวิศิษฎ์ สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระสวัสดิวัดนวิศิษฎ์ พระชนก:พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว พระอัยกาฝ่ายพระชนก:พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย พระปัยกาฝ่ายพระชนก:พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช พระปัยยิกาฝ่ายพระชนก:สมเด็จพระอมรินทราบรมราชินี พระอัยยิกาฝ่ายพระชนก:สมเด็จพระศรีสุริเยนทราบรมราชินี พระปัยกาฝ่ายพระชนก:เจ้าขรัวเงิน แซ่ตัน พระปัยยิกาฝ่ายพระชนก:สมเด็จพระเจ้าพี่นางเธอ เจ้าฟ้ากรมพระศรีสุดารักษ์ พระชนนี:สมเด็จพระปิยมาวดี ศรีพัชรินทรมาตา พระอัยกาฝ่ายพระชนนี:หลวงอาสาสำแดง (แตง) พระปัยกาฝ่ายพระชนนี:พระยาจินดารังสรรค์ (แก้วแขก)  พระปัยยิกาฝ่ายพระชนนี: ไม่ทราบ พระอัยยิกาฝ่ายพระชนนี:ท้าวสุจริตธำรง (นาค) พระปัยกาฝ่ายพระชนนี: ไม่ทราบ พระปัยยิกาฝ่ายพระชนนี:ไม่ทราบ

 อ้างอิง 
 เชิงอรรถ

 บรรณานุกรม


 Jeffy Finestone. 2542. สมุดพระรูป พระราชโอรส พระราชธิดา พระราชนัดดาใน พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว. ปรียนันทนา รังสิต,ม.ร.ว. โลมาโฮลดิ้ง 

หมวดหมู่:สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ ชั้น 4
หมวดหมู่:พระองค์เจ้าชาย
หมวดหมู่:กรมพระ
หมวดหมู่:พระราชโอรสในรัชกาลที่ 4

หมวดหมู่:ประธานศาลฎีกาไทย
หมวดหมู่:รัฐมนตรีว่าการกระทรวงยุติธรรมไทย
หมวดหมู่:ผู้ได้รับเครื่องราชอิสริยาภรณ์ ม.จ.ก. (ฝ่ายหน้า)
หมวดหมู่:ผู้ได้รับเครื่องราชอิสริยาภรณ์ น.ร.
หมวดหมู่:ผู้ได้รับเครื่องราชอิสริยาภรณ์ ป.จ.ว.
หมวดหมู่:ผู้ได้รับเครื่องราชอิสริยาภรณ์ ร.ว.
หมวดหมู่:ผู้ได้รับเหรียญรัตนาภรณ์ ม.ป.ร.3
หมวดหมู่:ผู้ได้รับเหรียญรัตนาภรณ์ จ.ป.ร.1
หมวดหมู่:ผู้ได้รับเหรียญรัตนาภรณ์ ว.ป.ร.1
หมวดหมู่:ผู้ได้รับเหรียญรัตนาภรณ์ ป.ป.ร.1
หมวดหมู่:ผู้ได้รับเหรียญ ร.ด.ม.(ผ)
หมวดหมู่:ผู้ได้รับเหรียญ ร.ด.ม.(พ)
หมวดหมู่:ผู้ได้รับเหรียญ ร.ด.ม.(ศ)
หมวดหมู่:บุคคลจากมหาวิทยาลัยออกซฟอร์ด
หมวดหมู่:สมาชิกกองเสือป่า
หมวดหมู่:ชาวไทยที่เสียชีวิตในประเทศมาเลเซีย
หมวดหมู่:ผู้ลี้ภัยชาวไทย
หมวดหมู่:บุคคลในประวัติศาสตร์กรุงรัตนโกสินทร์