ภาษาไทใหญ่

ภาษาไทใหญ่ หรือ ภาษาฉาน (ไทใหญ่:  [หลิกไต๊],  ความไท [กว๊ามไต๊], /kwáːm.táj/; ) เป็นภาษาตระกูลขร้า-ไท ใช้พูดในภาคเหนือของประเทศพม่า ประเทศไทย และทางตอนใต้ของประเทศจีน มีเสียงวรรณยุกต์ 5 เสียง ไม่มีข้อมูลเกี่ยวกับจำนวนผู้พูดที่แน่นอน เนื่องจากสงครามระหว่างพม่ากับไทใหญ่ ทำให้การเข้าไปศึกษาเกี่ยวกับชาวไทใหญ่ทำได้ยาก คาดว่ามีผู้พูดราว 4-30 ล้านคน มีอักษรเป็นของตนเอง 2 ชนิดคือ อักษรไทใหญ่ ใช้ในพม่า และอักษรไทใต้คง ใช้ในจีน

แม้ว่าจะมีคำกล่าวว่า "อย่ากิ๋นอย่างม่าน อย่าตานอย่างไต" ซึ่งเปรียบเทียบวิถีชีวิตของชาวพม่าที่ให้ความสำคัญกับการกินอยู่ ซึ่งแตกต่างจากชาวไทใหญ่ที่ให้ความสำคัญแก่การทำบุญ ถึงกระนั้นไทใหญ่ก็รับวัฒนธรรม ศาสนา ตลอดจนถึงคำในภาษาพม่าเข้ามามาก จนคำไทใหญ่หลายถิ่นเป็นกวามไตลอแล คือไทใหญ่พูดคำพม่าปนไปหมด เช่นที่เมืองสีป้อและเมืองยางเป็นต้นบรรจบ พันธุเมธา. ไปสอบคำไทย. โครงการเผยแพร่วัฒนธรรมไทย กระทรวงศึกษาธิการ, 2522

 สำเนียงท้องถิ่น 
ภาษาไทใหญ่มีสำเนียงแตกต่างกันไปตามท้องถิ่น เช่น ฉานเหนือ ฉานใต้ เชียงตุง และพรมแดนติดกับจีนเรียกว่า ไทเหนือ โดยภาษาเมืองหนอง ถือเป็นภาษาไทหลวง สำเนียงของฉานเหนือ และฉานใต้จะแตกต่างโดยชัดเจน ส่วนที่เชียงตุงชนส่วนใหญ่มีเชื้อสายไทเขิน โดยมีส่วนต่างกับภาษาไทใหญ่อื่น ๆ มาก และมีศัพท์เฉพาะค่อนข้างมาก และเสียง ร ไม่เป็น ฮ ไปทั้งหมด โดยเชียงตุงกับเมืองไทยจะมีสุภาษิตคล้ายคลึงกันมากเลยทีเดียว

ระบบเสียง
พยัญชนะ
เสียงสัทอักษรพยัญชนะในภาษาไทใหญ่ (เสียงแปร) มีอยู่ด้วยกัน 19 เสียง ไม่เหมือนภาษาไทยและลาวเพราะไม่มีเสียงกักโฆษะ [d] และ [b]**

 ริมฝีปากทั้งสอง ปุ่มเหงือก เพดานแข็ง เพดานอ่อน เส้นเสียง เสียงนาสิก/m/မ/n/ၼ/ɲ/ၺ/ŋ/င เสียงกักไม่พ่นลม/p/ပ/t/တ/tɕ/ၸ/k/ၵ/ʔ/ဢพ่นลม/pʰ/ၽ/tʰ/ထ/kʰ/ၶ เสียงเสียดแทรก(/f/)ၾ/s/သ/h/ႁ เสียงรัวลิ้น(/r/)ရ เสียงเปิด/j/ယ/w/ဝ เสียงข้างลิ้น/l/လ

 เสียง /f/ (ၾ) บางครั้งอาจจะออกเสียงเป็น /pʰ/
 เสียง /r/ ส่วนใหญ่มักออกเสียงเป็น /ɹ/ (เหมือนอักษร R ในภาษาอังกฤษ)
 ปัจจุบัน ได้มีการเพิ่มรูปและเสียงของพยัญชนะเข้ามาแล้ว คือ /b/ = ၿ  , /d/ = ၻ  แต่มักจะใช้ในคำที่มาจากภาษาต่างประเทศ

พยัญชนะควบกล้ำ
ในภาษาไทใหญ่มีการควบกล้ำอยู่ 3 เสียง /j/ /r/ /w/ โดยจะมีการเปลี่ยนแปลงรูปของพยัญชนะที่นำมาควบด้วย เป็น ျ , ြ , ႂ ตามลำดับ อนึ่ง คำที่ควบด้วยเสียง /r/ บางครั้งจะไม่ออกเสียงควบกันสนิท โดยจะออกเสียงในลักษณะสระอะกึ่งเสียง สำหรับเสียง /k/ , /kʰ/ และ /s/ เมื่อมีการควบของเสียงร่วมกับเสียง /j/ เสียงที่เกิดขึ้นมักจะใกล้เคียงกับเสียง /c/ , /cʰ/ และ /ʃ/ ตามลำดับ
ตัวอย่างคำ 
 ၵျွင်း   [kʲɔ̰́ŋ]     วัด [กย๊อง หรือ จอง]
 ၽြႃး  [pʰɹáː]    พระ [พร้า หรือ พรา]
 ၵႂၢမ်း  [kʷáːm]  คำพูด, ความ, ภาษา [กว๊าม]

เสียงสระ
ภาษาไทใหญ่มีสระเดี่ยวอยู่ 10 เสียง และสระผสมอีก 13 เสียง
สระเดี่ยว
 หน้า  กลาง-หลัง  หลัง /i/  /ɨ/~/ɯ/  /u/  /e/  /ə/~/ɤ/  /o/  /ɛ/  /a//aː/  /ɔ/ 
สระผสม
[iu] (อิว), [eu] (เอว), [ɛu] (แอว); [ui] (อุย), [oi] (โอย), [ɯi] (อึย), [ɔi] (ออย), [əi] (เอย); [ai] (อัย/ไอ), [aɯ] (ใอ (อะ~อึ/อะ~อือ)), [au] (เอา); [aːi] (อาย), [aːu] (อาว)

เสียงวรรณยุกต์

เสียงวรรณยุกต์ไทยไทใหญ่เสียงอักษรไทย คำแปลจัตวา  หนาหนาเอก  หน่ามากโทต่ำ  หน้าหน้าตรี  น้านาโทสูง  น่าน้าสามัญ  นา (ใช้อุทาน/ทับศัพท์)

 เปรียบเสียงกับภาษาไทย 
โดยมากแล้วทั้งสองภาษามักมีเสียงวรรณยุกต์ที่คล้ายกันยกเว้นบางที่ ที่คล้ายได้แก่ เสียงเอกในคำเป็นของทั้งสองมักตรงกัน เช่น ป่า, อย่า, อยู่, ผ่า เป็นต้น เสียงจัตวาในคำเป็นที่ขึ้นต้นด้วยอักษรสูงมักตรงกัน เช่น ขา, หมา, หนา, ผา, หลัง เป็นต้น เสียงที่ไม่เหมือนได้แก่ เสียงสามัญไทยในคำที่ขึ้นต้นด้วยอักษรกลางมักตรงกับเสียงจัตวาไทใหญ่  เช่น กา เป็น ก๋า, ปลา เป็น ป๋า, ตา เป็น ต๋า, และ อา เป็น อ๋า เป็นต้น เสียงสามัญไทยในคำที่ขึ้นต้นด้วยอักษรต่ำมักตรงกับเสียงตรีไทใหญ่ เช่น นา เป็น น้า, ทา เป็น ต๊า, ลา เป็น ล้า เป็นต้น เสียงโทไทยมักตรงกับเสียงสามัญไทใหญ่ เช่น เจ้า เป็น เจา, ข้า เป็น คา, หน้า เป็น นา, และ ผ้า เป็น พา เป็นต้น เสียงตรีไทยมักตรงกับเสียงโทสั้นไทใหญ่ เช่น น้ำ เป็น น่ำ, ช้าง เป็น จ้าง, ม้า เป็น ม่า, น้า เป็น น่า เป็นต้น 

นอกจากการแตกต่างระหว่างเสียงวรรณยุกต์แล้ว ทั้งสองมีความแตกต่างเล็กน้อยทางเสียงพยัญชนะขึ้นต้นด้วย คำในภาษาไทยที่ขึ้นต้นด้วยอักษรต่ำเสียงกักธนิตมักตรงกับเสียงกักสิถิลในไทใหญ่ เช่น พยัญชนะ พ, ท, และ ค ในไทยมักตรงกับเสียง ป, ต, และ ก ในไทใหญ่ แต่คำในภาษาไทยที่ขึ้นต้นด้วยอักษรต่ำเสียงกักธนิตที่ตรงกับเสียงโฆษะบาลีมักตรงกับเสียงกักธนิตในไทใหญ่ เช่น พยัญชนะ ภ, ธ, และ ฆ ในไทยมักตรงกับเสียง พ, ท, และ ค นอกจากนี้ คำในภาษาไทยที่ขึ้นต้นด้วยอักษรต่ำเสียงกักธยิตที่ตามด้วย ร มักตรงกับเสียงกักธนิตในไทใหญ่ เช่น พยัญชนะ ปร, ทร, และ คร ในไทยมักตรงกับเสียง พ, ท, และ ค ในไทใหญ่

นอกจากนี้แล้ว มีเสียงพยัญชนะบางเสียงในไทใหญ่ที่ไม่ตรงกับไทย พยัญชนะ ด กับ บ ของไทยมักตรงกับเสียง หล กับ หม ในไทใหญ่ เช่น ดิน เป็น หลิน, ดี เป็น หลี, เดือน เป็น เหลิน, บ่า เป็น หม่า, บ้า เป็น มา (หม้า), และ บ่าว เป็น หม่าว เป็นต้น พยัญชนะ ร ของไทยมักตรงกับเสียง ฮ ไทใหญ่ เช่น เรา เป็น เฮ้า, ร่าง เป็น ฮาง, และ รัก เป็น ฮั่ก เป็นต้น

 อักษรต่ำไทย 
ไม้วรรณยุกต์ไทยอักษรไทยเสียงไทยอักษรไทใหญ่การออกเสียงเสียงไทใหญ่ - ทา  ต๊า~ตาเอกท่า  ต้า (โทพิเศษ)โทท้า  ต้ะ~ต้า

 อักษรกลางไทย 
ไม้วรรณยุกต์ไทยอักษรไทยเสียงไทยอักษรไทใหญ่การออกเสียงเสียงไทใหญ่ - ปลา  ป๋าเอกป่า  ป่าโทป้า  ปา

 อักษรสูงไทย 
ไม้วรรณยุกต์ไทยอักษรไทยเสียงไทยอักษรไทใหญ่การออกเสียงเสียงไทใหญ่ - ผา  ผาเอกผ่า  ผ่าโทผ้า  พา

 ไวยากรณ์ 
ภาษาไทใหญ่ เป็นภาษาที่ไม่มีการผันคำไปตามกาล เพศ การก ฯลฯ เช่นเดียวกับภาษาไทย รูปแบบประโยคเป็นแบบ ประธาน-กริยา-กรรม คำคุณศัพท์จะมีการวางไว้หลังคำนาม
 สรรพนาม 
  บุรุษที่  ไทใหญ่  ถอดอักษร  สัทอักษรสากล การออกเสียง  ความหมาย  จำนวน ๑    เกา   เก๋า  'กู' หนึ่งคน    ข้า  คา  'ผม, ดิฉัน' หนึ่งคน    เกาข้า   เก๋าคา  'ผม, ดิฉัน' หนึ่งคน    ตู   ตู๋  'กู' หนึ่งคน    รา (ฮา)   ฮ้า  'พวกกูสองคน' สองคน   เรา (เฮา)  เฮ้า  'เรา' 'พวกเรา' หนึ่งคน หรือ หลายคน    เราข้า (เฮาข้า)   เฮ้าคา  'เกล้ากระผม' 'ดิฉัน' 'พวกเรา' 'พวกข้าพเจ้า' หนึ่งคน หรือ หลายคน ๒     ใม   มะ-อือ 'มึง' หนึ่งคน    เจ้า   เจา  'คุณ' หนึ่งคน    ใมเจ้า   ใม๊ (มะ-อึ๊) เจา  'คุณ'  หนึ่งคน    เขือ  เขอ  'พวกมึงสองคน' สองคน    สู   สู  'พวกคุณ' หนึ่งคน หรือ หลายคน    สูเจ้า   สูเจา  'ท่าน' 'พวกคุณ' 'พวกท่าน' หนึ่งคน หรือ หลายคน ๓    มัน   มั้น  'มัน' หนึ่งคน    มันชาย (มันจาย)   มั้นจ๊าย  'มัน(ชาย)' หนึ่งคน    มันนาง   มั้นน้าง  'มัน(หญิง) ' หนึ่งคน    มันเจ้า  มั้นเจา  'เขา' หนึ่งคน    ขา   ขา  'พวกมันสองคน' สองคน     เขา  เขา  'เขา' 'พวกมัน' 'พวกเขา' หนึ่งคน หรือ หลายคน   เขาเจ้า   เขาเจา  'พวกท่านเขา' หนึ่งคน หรือ หลายคน    เพิ่น (เปิ้น)    เปิน  'คนอื่น' หลายคน

 การทักทาย (ล่องโต้งตั้ก) 
ไทย ไทใหญ่ ถอดอักษร  การออกเสียง สวัสดีမႂ်ႇသုင်ၶႃႈ ใหม่สูงข้า  ใหม่-สูง-ข้าสบายดีหรือ   จ่องอยู่ดีฮ้า? จ่อง-หยู่-หลี-ฮ่า สบายดีครับ/ค่ะ     อยู่ดีอยู่ข้า  หยู่-หลี-อยู่-ข้า แล้วท่าน/คุณล่ะสบายดีหรือ    เจ้าเราเขาสูเขาก็อยู่ดีอยู่ข้าน่อ?  เจ้า-เฮา-เขาสู-เขา-ก็-อยู่-หลี-อยู่-ข้า-น่อสบายดีครับ/ค่ะ ขอบคุณ     อยู่ดีอยู่ข้า ขอบใจข้า   หยู่-หลี-อยู่-ข้า-ขอบ-ใจ๋-ข้า สวัสดี      ใหม่สูง   ใหม่(มะ-อื่อ)สูง  ตอนเช้า      ยามเช้า   ยามเจ้า  ตอนกลางวัน      ยามกลางวัน  ยามก๋างวัน ตอนเย็น/ค่ำ   / ยามเย็น ก๋างฅ่ำ (ค่ำ) ยามเหย็นก๋างค่ำ  ลาก่อน     มอนมอน   มอนมอน  แล้วเจอกันใหม่    ค่อยถบกันใหม่   ก้อย-โทบ-กั๋น-ใหม่(หม่ะ-อือ)
  โชคดี   โชคดีให้มีสุ่นมีหมาน  โจ้กหลีให้(ฮะ-อือ)
มีสู่นมีหมาน ขอโทษ     กั่นทอ  กั่นตอ  คุณชื่ออะไร     ชื่อเจ้าร้องว่าสังชื่อสัง   จื๋อเจ้าฮ่องว่าสังจื๋อสัง  ผม/ดิฉันชื่อ ...    ข้าเราชื่อ  ข้าเฮาจื๋อ... ยินดีที่ได้รู้จัก     ยินดีที่ได้รู้จัก  ยินหลีตี้ไหล้ฮู่จั๊ก  เช่นกัน     เหมือนกัน  เหมินกั๋น แล้วเจอกัน     ถบกันใหม่  โทบกั๋นใหม่ ขอบคุณ     ขอบใจ  ขอบใจ๋ ไม่เป็นไร     อ่ำเป็นสัง  อ่ำเป๋นสัง

 การนับเลข (ล่อง-นั่บ-อ่าน) 
ตัวเลขของภาษาไทใหญ่ใช้ชุดต่างจากอักษรพม่าตามปกติ มีดังนี้
 เลขไทย  ๑   ๒   ๓   ๔   ๕   ๖   ๗   ๘    ๙   ๑๐ เลขไทใหญ่   ႑   ႒   ႓   ႔   ႕   ႖   ႗  ႘   ႙   ႑႐คำอ่านไทใหญ่  ၼိုင်ႈ   သွင်   သၢမ်   သီႇ   ႁႃႈ   ႁူၵ်း    ၸဵတ်း   ပႅတ်ႇ  ၵဝ်ႈ   သိပ်း นึ่ง  สอง สามสี่ฮ่าฮกเจ๊ดแปดเก้าซิบคำอ่านไทย  หนึ่งสองสามสี่ห้าหกเจ็ดแปดเก้าสิบสัทอักษร  /nɯ̄ŋ//sʰɔ̌ŋ//sʰǎːm//sʰì//hā//hók//tɕét//pɛ̀t//kāw//sʰíp/  เลขไทย  -๑   ๑๑   ๒๐   ๑๐๐   ๑,๐๐๐   ๑๐,๐๐๐   ๑๐๐,๐๐๐   ๑,๐๐๐,๐๐๐        เลขไทใหญ่   -႑   ႑႑   ႒႐   ႑႐႐   ႑,႐႐႐   ႑႐,႐႐႐   ႑႐႐,႐႐႐  ႑,႐႐႐,႐႐႐    คำอ่านไทใหญ่  ဢဵတ်း သိပ်းဢဵတ်း သၢဝ်း  ပၢၵ်ႇ  ႁဵင်  မိုၼ်ႇ   သႅၼ်  လၢၼ်ႉ    -เอ๊ด  ซิบเอ๊ด ซ้าวปากเห็งหมื่นแสนล้าน  คำอ่านไทย  -เอ็ด สิบเอ็ดยี่สิบร้อยพันหมื่นแสนล้าน  สัทอักษร  /ʔét//sʰíp.ʔét//sʰáːw//pàːk//hěŋ//mɯ̀n//sɛ̌n//la̰ːn/  

 เวลา (ยาม) 
การบอกเวลา
การบอกเวลาในภาษาไทใหญ่ก็คล้าย ๆ กับในภาษาไทย เช่น " " (เม่อเหล็วไน่ สาม โม้งเย่า)  - ตอนนี้ 3 โมงแล้ว
ตารางการบอกช่วงเวลา
 ภาษาไทใหญ่  ถอดอักษร  คำอ่าน  ความหมาย  หมายเหตุ   เมื่อซืน  เม่อซื้น  เมื่อวานซืน    เมื่อวา  เม่อว้า  เมื่อวาน  เทียบคำเมือง ตะวา (ᨲᩅᩤ)   เมื่อเดียว เม่อแหล็ว  ตอนนี้ เทียบคำไทย เดี๋ยวนี้    เมื่อพรูก  เม่อพุก  พรุ่งนี้  เทียบคำเมือง พูก (ᨻᩕᩪᨠ/ᨻᩕᩪᩢ)    เมื่อรือ  เม่อฮื้อ  มะรืนนี้  เทียบลาว (ຮື) ฮือ เทียบคำเมือง วันฮือ (ᩅᩢ᩠ᨶᩁᩨ)

 ปี เดือน วัน (ปี๋ เหลิน วัน) 
ပီႊလိူၼ်ဝၼ်း

႑႒ လိူၼ်

လိူၼ်ၸဵင် လိူၼ်ၵမ် လိူၼ်သၢမ် လိူၼ်သီ လိူၼ်ႁႃႈ လိူၼ်ႁူၵ်း လိူၼ်ၸဵတ်း လိူၼ်ပႅတ်ႇ လိူၼ်ၵဝ်ႈ လိူၼ်သိပ်း လိူၼ်သိပ်းဢဵတ်း လိူၼ်သိပ်းသွင်

႗ လုၵ်ႈဝၼ်း

ဝၼ်းၸၼ် ဝၼ်းဢင်းၵၢၼ်း ဝၼ်းပုတ်ႉ  ဝၼ်းၽတ်း ဝၼ်းသုၵ်း ဝၼ်းသဝ်ႈ  ဝၼ်ႈဢႃႊတိတ်ႉ

 อ้างอิง 

 BlogGang.com : : นายช่างปลูกเรือน
 :  : การออกเสียง และการพูดในภาษาไท (ไทใหญ่) : โอเคไต 

 แหล่งข้อมูลอื่น 

 SIL Padauk Font (Shan Unicode)
 SEAlang Library Shan Dictionary

ไทใหญ่
ไทใหญ่
ไทใหญ่
ไทใหญ่