พระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าศรีเสาวภางค์

พระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าศรีเสาวภางค์ (18 กรกฎาคม พ.ศ. 2405 – 11 ตุลาคม พ.ศ. 2432) เป็นพระราชโอรสในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ประสูติแต่ท้าวสมศักดิ์ (เจ้าจอมมารดาเหม ในรัชกาลที่ 4) เป็นอธิบดีกรมพยาบาลพระองค์แรก พระบรมราชโองการ ประกาศ ตั้งกรมพยาบาล และเป็นบุคคลสำคัญที่มีส่วนร่วมในการจัดตั้งโรงพยาบาลศิริราช

 พระประวัติ 
 พระชนม์ชีพช่วงต้นและการทำงาน 
พระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าศรีเสาวภางค์ เป็นพระราชโอรสพระองค์ที่ 60 ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ประสูติแต่ท้าวสมศักดิ์ (เจ้าจอมมารดาเหม ในรัชกาลที่ 4) เมื่อวันศุกร์ แรม 7 ค่ำ เดือน 8 ปีจอ จัตวาศก จ.ศ. 1224 ตรงกับวันที่ 18 กรกฎาคม พ.ศ. 2405 พระองค์เป็นต้นราชสกุลโศภางค์

พระเจ้าน้องยาเธอ พระองค์เจ้าศรีเสาวภางค์ ทรงรับราชการหลายตำแหน่ง เป็นเลขานุการในพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงดำรงตำแหน่งอธิบดีกรมอักษรพิมพการ (โรงพิมพ์หลวงอักษรพิมพการ สำนักงานพิมพ์หนังสือราชกิจจานุเบกษา) และเป็นอธิบดีกรมพยาบาล เป็นกำลังสำคัญในการก่อตั้งโรงพยาบาลศิริราชร่วมกับพระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นดำรงราชานุภาพ

หากเรียงลำดับพระราชโอรสในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวที่ยังมีพระชนม์อยู่ในขณะนั้น โดยเรียงตามพระชันษา พระเจ้าน้องยาเธอ พระองค์เจ้าศรีเสาวภางค์ จะมีลำดับต่อจากสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ เมื่อครั้งที่พระเจ้าน้องยาเธอ พระองค์เจ้าศรีเสาวภางค์ ทรงจัดตั้งโรงพยาบาลศิริราช พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงให้เจ้ากรมพระอาลักษณ์คิดชื่อกรมให้คล้องจองกับกรมหมื่นดำรงราชานุภาพ และได้ชื่อกรมว่า กรมหมื่นศุภกาพย์กวีการ แต่พระเจ้าน้องยาเธอ พระองค์เจ้าศรีเสาวภางค์ สิ้นพระชนม์เสียก่อนรับกรม ชื่อกรมนี้จึงไม่ได้มีการสถาปนาแต่อย่างใด

 สิ้นพระชนม์ 
เนื่องจากการทรงงานอย่างหนักในหลายหน้าที่ทั้งงานประจำและงานจร ทำให้พระพลานามัยของพระองค์เจ้าศรีเสาวภางค์ทรุดลง แม้สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพและบรรดาเจ้านายที่เป็นพระพี่น้องจะเคยทูลตักเตือนว่าทรงงานเกินพระกำลัง ควรแบ่งเบางานด้านอื่นที่ไม่เกี่ยวกับกิจการของกรมพยาบาลให้ผู้อื่นทำแทน แต่พระองค์ไม่ทรงรับฟังและตั้งพระทัยจะทรงงานถวายพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวต่อไป กระทั่งเมื่อแพทย์ตรวจพบว่าพระองค์ประชวรด้วยวัณโรคเนื่องจากพระปัปผาสะ (ปอด) พิการ พระองค์เจ้าศรีเสาวภางค์จึงเสด็จประทับรักษาพระองค์ที่โรงพยาบาลศิริราช และตั้งพระทัยไว้ว่าหากรักษาไม่หายก็จะขอสิ้นพระชนม์ในโรงพยาบาล เพราะทรงผูกพันกับโรงพยาบาลศิริราชมาตั้งแต่ทรงเริ่มจัดตั้ง

เมื่อประชวรครั้งที่จะสิ้นพระชนม์นั้นเอง พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวได้ออกพระโอษฐ์ด้วยความตกพระทัยว่า "ไม่รู้เลยว่าใช้ศรีเกินกำลัง" และทรงมีพระมหากรุณาธิคุณเสด็จไปเยี่ยมพระอาการของพระองค์เจ้าศรีเสาวภางค์ที่โรงพยาบาลศิริราชหลายครั้ง เป็นพยานแห่งพระเกียรติยศสูงสุดที่ได้ถวายงานสนองพระเดชพระคุณในพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว

พระเจ้าน้องยาเธอ พระองค์เจ้าศรีเสาวภางค์ สิ้นพระชนม์เมื่อวันศุกร์ เดือน 11 แรม 2 ค่ำ ปีฉลูเอกศก จ.ศ. 1251 ตรงกับวันที่ 11 ตุลาคม พ.ศ. 2432 เวลา 13.40 น. สิริพระชันษาได้ 27 ปี 2 เดือน 23 วัน คิดเป็นวันได้ 9,947 วัน พระศพได้ตั้งบำเพ็ญพระกุศล ณ วังสะพานถ่านของสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาเทวะวงศ์วโรปการ เนื่องจากก่อนเสด็จไปประทับ ณ โรงพยาบาลศิริราชจนกระทั่งสิ้นพระชนม์นั้น พระองค์เจ้าศรีเสาวภางค์ประทับอยู่ ณ ตำหนักแพที่บางยี่ขัน ยังมิทันได้สร้างวังของพระองค์เอง ได้มีการพระราชทานเพลิงพระศพตามราชประเพณี โดยพระราชทานเพลิงพระบุพโพเมื่อวันที่ 10 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2433 (ตามปฏิทินปัจจุบัน) ณ วัดสระเกศราชวรมหาวิหาร และพระราชทานเพลิงพระศพ ณ พระเมรุ ท้องสนามหลวง เมื่อวันที่ 14 กุมภาพันธ์ ปีเดียวกัน หลังจากนั้นจึงได้เชิญพระอัฐิของพระองค์ไปประดิษฐานไว้ที่หอพระนาก วัดพระศรีรัตนศาสดาราม ส่วนพระอังคารนั้นได้บรรจุไว้ที่วัดพระนามบัญญัติ (วัดมกุฏกษัตริยารามราชวรวิหาร ในปัจจุบัน)

 พระโอรสและธิดา 
พระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าศรีเสาวภางค์ เป็นต้นราชสกุลโศภางค์ มีหม่อม 1 คน คือ หม่อมสาย (สกุลเดิม สาตราภัย) ธิดาของพระยารามคำแหง (กล่อม สาตราภัย) มีพระโอรสและธิดา 3 องค์ เป็นชาย 2 องค์ และหญิง 1 องค์
 พระรูป  พระนาม  หม่อมมารดา  ประสูติ  สิ้นชีพิตักษัย  คู่สมรส60px  1. หม่อมเจ้าเล็ก   หม่อมสาย      80px 2. หม่อมเจ้าปิยสรรพางค์ ต.จ.  หม่อมสาย  มกราคม พ.ศ. 2423  18 ตุลาคม พ.ศ. 2453  หม่อมทองคำ60px 3. หม่อมเจ้าสุรางค์ศรี โศภางค์ ป.ป.ร.3  หม่อมสาย  11 เมษายน พ.ศ. 2427  4 สิงหาคม พ.ศ. 2507 
หม่อมเจ้าปิยสรรพางค์สมรสกับหม่อมทองคำ มีโอรสธิดา 4 คน คือ

 หม่อมราชวงศ์ประมวญศรี โศภางค์
 หม่อมราชวงศ์หญิงเครือศรี สวัสดิวัตน์
 หม่อมราชวงศ์เชวงศรี โศภางค์
 หม่อมราชวงศ์หญิงเยี่ยมศรี สาตราภัย

ปัจจุบันนี้ ราชสกุลโศภางค์ยังมีผู้สืบราชสกุลหลงเหลืออยู่ แต่ปรากฏรายชื่อเพียง 2 ท่านคือ สุชัญญ์ญา โศภางค์ ณ อยุธยา ซึ่งได้รับรางวัลที่ 3 ในการประกวดรถโบราณของสมาคมรถโบราณแห่งประเทศไทยเมื่อปี พ.ศ. 2562https://vintagecarclub.or.th/news/307 และวิวัฒน์พล โศภางค์ ณ อยุธยา ซึ่งปัจจุบันนี้อาศัยอยู่ที่จังหวัดปทุมธานีhttp://www.oic.go.th/FILEWEB/CABINFOCENTER5/DRAWER025/GENERAL/DATA0001/00001342.PDF

งานพระนิพนธ์
200px|thumb|"หนังสือว่าด้วยอำนาจผีแลผีหลอก" ผลงานพระนิพนธ์ของพระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าศรีเสาวภางค์
พระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าศรีเสาวภางค์ ทรงมีผลงานพระนิพนธ์เท่าที่ค้นพบ ดังนี้
 หนังสือว่าด้วยอำนาจผีแลผีหลอก - ตีพิมพ์ครั้งแรกในนิตยสารวชิรญาณวิเศษ ต่อมาได้พิมพ์รวมเล่มแจกเป็นที่ระลึกในงานพระราชทานเพลิงพระศพของพระองค์เอง เมื่อ พ.ศ. 2433 และตีพิมพ์ซ้ำอีกครั้งเมื่อปี พ.ศ. 2464
 โคลงภาพพระราชพงศาวดาร - โคลงประกอบรูปที่ 87 แผ่นดินพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช ภาพฉลองพระศรีศากยมุนีน่าพระตำหนักน้ำ (งานจิตรกรรมเป็นผลงานการวาดของนายโต) ตีพิมพ์ครั้งแรกเมื่อ พ.ศ. 2430
 วชิรญาณสุภาษิต - ประกอบด้วยโคลงสี่จำนวน 1 บท

 พระเกียรติยศ 

 พระอิสริยยศ 
 18 กรกฎาคม พ.ศ. 2405 – 1 ตุลาคม พ.ศ. 2411 : พระเจ้าลูกยาเธอ พระองค์เจ้าศรีเสาวภางค์
 1 ตุลาคม พ.ศ. 2411 – 11 ตุลาคม พ.ศ. 2432 : พระเจ้าน้องยาเธอ พระองค์เจ้าศรีเสาวภางค์
 23 ตุลาคม พ.ศ. 2453 : พระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าศรีเสาวภางค์

 เครื่องราชอิสริยาภรณ์ 

 พงศาวลี 

 อ้างอิง 

 ราชกิจจานุเบกษา. [http://www.ratchakitcha.soc.go.th/DATA/PDF/2432/029/248.PDF ข่าวสิ้นพระชนม์ [พระเจ้าน้องยาเธอ พระองค์เจ้าศรีเสาวภางค์]]. เล่ม 6, ตอน 29, วันที่ 20 ตุลาคม พ.ศ. 2432, หน้า 248.
 ราชกิจจานุเบกษา. ประวัติพระเจ้าน้องยาเธอ พระองค์เจ้าศรีเสาวภางค์. เล่ม 6, ตอน 29, วันที่ 20 ตุลาคม พ.ศ. 2432, หน้า 250.
  ราชกิจจานุเบกษา. [http://www.ratchakitcha.soc.go.th/DATA/PDF/2432/046/400.PDF ข่าวพระราชทานเพลิงพระบุพโพ [พระเจ้าน้องยาเธอ พระองค์เจ้าศรีเสาวภางค์]]. เล่ม 6, ตอน 46, วันที่ 16 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2432, หน้า 400.
  ราชกิจจานุเบกษา. [http://www.ratchakitcha.soc.go.th/DATA/PDF/2432/047/403.PDF ข่าวพระเมรุท้องสนามหลวงต่อไป [พระเจ้าน้องยาเธอ พระองค์เจ้าศรีเสาวภางค์]]. เล่ม 6, ตอน 47, วันที่ 21 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2432, หน้า 403.
 ดำรงราชานุภาพ, สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยา. นิทานโบราณคดี, เรื่องที่ 12 เรื่องตั้งโรงพยาบาล. พิมพ์ครั้งที่ 10.   พระนคร: เขษมบรรณกิจ, พ.ศ. 2503. หน้า 241-267.

 แหล่งข้อมูลอื่น 

 นิทานโบราณคดี (ออนไลน์) โดยเว็บไซต์ vajirayana.org

หมวดหมู่:พระเจ้าบรมวงศ์เธอ ชั้น 4
หมวดหมู่:พระองค์เจ้าชาย
หมวดหมู่:พระราชโอรสในรัชกาลที่ 4
หมวดหมู่:เสียชีวิตจากวัณโรค