อักษรไว

ชุดตัวหนังสือพยางค์ไว เป็นระบบการเขียนแบบพยางค์สำหรับภาษาไวโดยโมโมลู ดูวาลู บูเกเลแห่งจอนดู ซึ่งปัจจุบันอยู่ในเทศมณฑลแกรนด์เคปเมานต์ ประเทศไลบีเรีย สังคมไวและนักวิชาการส่วนใหญ่ถือให้โมโมลูเป็นผู้คิดค้นและผู้สนับสนุนอักษรไวตอนที่มีการบันทึกครั้งแรกในคริสต์ทศวรรษ 1830 อักษรไวถือเป็นหนึ่งในสองอักษรพื้นเมืองที่ประสบความสำเร็จมากที่สุดในแอฟริกาตะวันตกทั้งในด้านจำนวนผู้ใช้งานในปัจจุบันกับการใช้งานในวรรณกรรม ส่วนอีกอักษรหนึ่งคืออักษรอึนโก 

พยางค์

 eiaouɔɛ‑ ꔀ  ꔤ  ꕉ  ꕱ  ꖕ  ꖺ  ꗡ‑̃ ꔁ  ꔥ  ꕊ  ꕲ  ꖖ  ꖻ  ꗢŋ‑̃  ꕋ   ꖼ  ꗣh‑ ꔂ  ꔦ  ꕌ  ꕳ  ꖗ  ꖽ  ꗤh‑̃  ꔧ  ꕍ   ꖘ  ꖾ  ꗥ w‑ ꔃ  ꔨ  ꕎ  ꕴ  ꖙ  ꖿ  ꗦw‑̃ ꔄ  ꔩ  ꕏ  ꕵ  ꖚ  ꗀ  ꗧ p‑ ꔅ  ꔪ  ꕐ  ꕶ  ꖛ  ꗁ  ꗨ b‑ ꔆ  ꔫ  ꕑ  ꕷ  ꖜ  ꗂ  ꗩ ɓ‑ ꔇ  ꔬ  ꕒ  ꕸ  ꖝ  ꗃ  ꗪ mɓ‑ ꔈ  ꔭ  ꕓ  ꕹ  ꖞ  ꗄ  ꗫ kp‑ ꔉ  ꔮ  ꕔ  ꕺ  ꖟ  ꗅ  ꗬ kp‑̃  ꕕ   ꗭ mgb‑ ꔊ  ꔯ  ꕖ  ꕻ  ꖠ  ꗆ  ꗮ gb‑ ꔋ  ꔰ  ꕗ  ꕼ  ꖡ  ꗇ  ꗯ gb‑̃  ꗈ  ꗰ f‑ ꔌ  ꔱ  ꕘ  ꕽ  ꖢ  ꗉ  ꗱ v‑ ꔍ  ꔲ  ꕙ  ꕾ  ꖣ  ꗊ  ꗲ t‑ ꔎ  ꔳ  ꕚ  ꕿ  ꖤ  ꗋ  ꗳ θ‑ ꔏ  ꔴ  ꕛ  ꖀ  ꖥ  ꗌ  ꗴ d‑ ꔐ  ꔵ  ꕜ  ꖁ  ꖦ  ꗍ  ꗵ ð‑ ꔑ  ꔶ  ꕝ  ꖂ  ꖧ  ꗎ  ꗶ l‑ ꔒ  ꔷ  ꕞ  ꖃ  ꖨ  ꗏ  ꗷ r‑ ꔓ  ꔸ  ꕟ  ꖄ  ꖩ  ꗐ  ꗸ ɗ‑ ꔔ  ꔹ  ꕠ  ꖅ  ꖪ  ꗑ  ꗹ nɗ‑ ꔕ  ꔺ  ꕡ  ꖆ  ꖫ  ꗒ  ꗺ s‑ ꔖ  ꔻ  ꕢ  ꖇ  ꖬ  ꗓ  ꗻ ʃ‑ ꔗ  ꔼ  ꕣ  ꖈ  ꖭ  ꗔ  ꗼ z‑ ꔘ  ꔽ  ꕤ  ꖉ  ꖮ  ꗕ  ꗽ ʒ‑ ꔙ  ꔾ  ꕥ  ꖊ  ꖯ  ꗖ  ꗾ tʃ‑ ꔚ  ꔿ  ꕦ  ꖋ  ꖰ  ꗗ  ꗿ dʒ‑ ꔛ  ꕀ  ꕧ  ꖌ  ꖱ  ꗘ  ꘀ ndʒ‑ ꔜ  ꕁ  ꕨ  ꖍ  ꖲ  ꗙ  ꘁ j‑ ꔝ  ꕂ  ꕩ  ꖎ  ꖳ  ꗚ  ꘂ k‑ ꔞ  ꕃ  ꕪ  ꖏ  ꖴ  ꗛ  ꘃ k‑̃  ꕫ  ŋg‑ ꔟ  ꕄ  ꕬ  ꖐ  ꖵ  ꗜ  ꘄ ŋg‑̃  ꘅ g‑ ꔠ  ꕅ  ꕭ  ꖑ  ꖶ  ꗝ  ꘆ g‑̃  ꘇ m‑ ꔡ  ꕆ  ꕮ  ꖒ  ꖷ  ꗞ  ꘈ n‑ ꔢ  ꕇ  ꕯ  ꖓ  ꖸ  ꗟ  ꘉ ɲ‑ ꔣ  ꕈ  ꕰ  ꖔ  ꖹ  ꗠ  ꘊ  eiaouɔɛ

พยางค์เพิ่มเติม

สัญลักษณ์การใช้งาน ꘋ  พยางค์ท้าย ŋ ꘌ  พยางค์ขยายเสียงสระ (เพื่อระบุสระเสียงยาว)

เครื่องหมายวรรคตอน
อักษรไวมีเครื่องหมายวรรคตอนแบบพื้นฐานดังนี้:
 สัญลักษณ์  การใช้งาน ꘍  จุลภาค (,) ꘎  จุด (.) ꘎꘎  อัศเจรีย์ (!) ꘏  ปรัศนี (?)

เครื่องหมายวรรคตอนเพิ่มเติมนำมาจากแบบยุโรป

สัญลักษณ์ในอดีต
ตัวหนังสือคำ
ข้อความอักษรไวเก่าใช้ตัวหนังสือคำหลายแบบ เฉพาะ ꘓ และ ꘘ เท่านั้นที่ยังคงใช้งานอยู่

ตัวหนังสือคำออกเสียงชุดตัวหนังสือพยางค์ความหมาย ꘓ  feŋ  ꔌꘋ  สิ่งของ ꘔ  keŋ  ꔞꘋ  เท้า ꘕ  tiŋ  ꔳꘋ  เกาะ ꘖ  nii; kpɛ kɔwu  ꕇꔦꗬ ꗛꖙ}}  วัว; ลังจิน ꘗ  ɓaŋ  ꕒꘋ สำเร็จ ꘘ  faa  ꕘꕌ  ตาย, ฆ่า ꘙ  taa  ꕚꕌ  ไป, เดินทาง ꘚ  ɗaŋ  ꕠꘋ  ได้ยิน, เข้าใจ ꘛ  ɗoŋ  ꖅꘋ  เข้า ꘜ  kuŋ  ꖴꘋ  หัว, สามารถ ꘝ  tɔŋ  ꗋꘋ  มีชื่อ ꘞ  ɗɔɔ  ꗑꖽ  ตัวเล็ก ꘟ  dʒɔŋ  ꗘꘋ  ทาส ꔔ  ɗeŋ  ꔔꘋ  เด็ก, เล็ก ꕪ*  kai  ꕪꔦ  ผู้ชาย ꗑ  lɔ  ꗏ  ใน
 <ka> ปัจจุบัน ในอดีตใช้รูป ꘑ สำหรับเสียง <ka>

ตัวเลข
อักษรไวใช้ตัวเลขอาหรับ (0–9) ในคริสต์ทศวรรษ 1920 เคยมีการประดิษฐ์ตัวเลขไวแต่ไม่ได้นำมาใช้งาน:

0123456789 ꘠  ꘡  ꘢  ꘣  ꘤  ꘥  ꘦  ꘧  ꘨  ꘩

หนังสือโรรา
Kaali Bala Ndole Wano หนึ่งในลูกพี่ลูกน้องของโมโมลู ดูวาลู บูเกเล เขียน หนังสืออึนโดเล หรือ หนังสือโรรา ในช่วง ค.ศ. 1845 ภายใต้นามปากกา โรรา
เอกสารตัวเขียนเกือบ 50 หน้ามีสัญลักษณ์ที่ปัจจุบันไม่ใช้งานแล้วบางส่วน:

 รูปอดีต ꘐ  ꘑ  ꘒ  ꘪ  ꘫ รูปปัจจุบัน ꕘ  ꕪ  ꖇ  ꕮ  ꗑ

 ยูนิโคด 

 อ้างอิง 

อ่านเพิ่ม

 Fatima Massaquoi-Fahnbulleh. 1963. "The Seminar on the Standardization of the Vai script," in University of Liberia Journal Vol. 3, No. 1, pp. 15–37.

 Tuchscherer, Konrad. 2005. "History of Writing in Africa." In Africana: The Encyclopedia of the African and African American Experience (second edition), ed. by Kwame Anthony Appiah and Henry Louis Gates, Jr., pp. 476–480. New York: Oxford University Press.
 Tuchscherer, Konrad. 2002 (with P.E.H. Hair). "Cherokee and West Africa: Examining the Origins of the Vai Script," History in Africa, 29, pp. 427–486.
 Tuchscherer, Konrad. 2001. "The Vai Script," in Liberia: Africa's First Republic (Footsteps magazine). Petersborough, NH: Cobblestone Press.
 Tykhostup, Olena and Piers Kelly. 2017. "A diachronic comparison of the Vai script of Liberia (1834–2005)." Journal of Open Humanities Data 4:2. doi: http://doi.org/10.5334/johnd.10.

แหล่งข้อมูลอื่น
Ethnologue on Vai 
Scripts of Africa
Input tool and Unicode font for using Vai on Windows XP
SIL on Vai

วไ