สมเด็จพระราชปิตุจฉา เจ้าฟ้าวไลยอลงกรณ์ กรมหลวงเพชรบุรีราชสิรินธร

พันเอกหญิง สมเด็จพระราชปิตุจฉา เจ้าฟ้าวไลยอลงกรณ์ กรมหลวงเพชรบุรีราชสิรินธร (16 เมษายน พ.ศ. 2427 – 15 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2482) เป็นพระราชธิดาลำดับที่ 48 ในพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ประสูติแต่สมเด็จพระศรีสวรินทิราบรมราชเทวี พระพันวัสสาอัยยิกาเจ้า เมื่อวันที่ 16 เมษายน พ.ศ. 2427 เป็นพระโสทรกนิษฐภคินีในสมเด็จพระบรมโอรสาธิราช เจ้าฟ้ามหาวชิรุณหิศ สยามมกุฎราชกุมารพระองค์แรก เป็นพระโสทรเชษฐภคินีในสมเด็จพระมหิตลาธิเบศร อดุลยเดชวิกรม พระบรมราชชนก และเป็นพระราชปิตุจฉาในพระบาทสมเด็จพระปรเมนทรมหาอานันทมหิดล พระอัฐมรามาธิบดินทร และพระบาทสมเด็จพระมหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร 

สมเด็จพระราชปิตุจฉา เจ้าฟ้าวไลยอลงกรณ์ กรมหลวงเพชรบุรีราชสิรินธร ทรงเล็งเห็นความสำคัญกับการศึกษาของสตรีไทย เช่น ทรงรับเป็นองค์อุปถัมภ์ของโรงเรียนราชินี การก่อสร้างโรงเรียนราชินีบน และทรงจัดตั้งโรงเรียนฝึกหัดครูเพชรบุรีวิทยาลงกรณ์ (ต่อมาคือ มหาวิทยาลัยราชภัฏวไลยอลงกรณ์) เป็นต้น

พระองค์ทรงพระประชวรด้วยโรคพระวักกะพิการเรื้อรัง เคยเสด็จไปทรงรับการผ่าตัดที่ต่างประเทศถึง 2 ครั้ง จนเมื่อวันที่ 14 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2481 มีพระอาการหนักอย่างน่าวิตก พระอาการประชวรได้ทรุดลงตามลำดับ และสิ้นพระชนม์เมื่อเวลา 23.15 น. ของวันที่ 15 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2481 (แบบสากลคือ พ.ศ. 2482) สิริพระชนมายุ 54 พรรษา

 พระประวัติ 
 พระชนม์ชีพตอนต้น 
สมเด็จพระราชปิตุจฉา เจ้าฟ้าวไลยอลงกรณ์ กรมหลวงเพชรบุรีราชสิรินธร เป็นพระราชธิดาลำดับที่ 48 ในพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ประสูติแต่สมเด็จพระศรีสวรินทิราบรมราชเทวี พระพันวัสสาอัยยิกาเจ้า เมื่อวันพุธ แรม 6 ค่ำ เดือน 5 ปีวอก ฉศก จ.ศ. 1246 ตรงกับวันที่ 16 เมษายน พ.ศ. 2427 ณ พระตำหนักของพระมารดาในพระบรมมหาราชวัง พระองค์เป็นพระราชบุตรร่วมพระชนกชนนีลำดับที่ห้า จากพี่น้องทั้งหมดแปดพระองค์คือ สมเด็จพระบรมโอรสาธิราช เจ้าฟ้ามหาวชิรุณหิศ สยามมกุฎราชกุมาร,ราชสกุลวงศ์, หน้า 86 สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้าอิศริยาลงกรณ์,ราชสกุลวงศ์, หน้า 87 สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้าวิจิตรจิรประภา อดุลยาดิเรกรัตน ขัตติยราชกุมารี,ราชสกุลวงศ์, หน้า 88-89 สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้าสมมติวงศ์วโรทัย กรมขุนศรีธรรมราชธำรงฤทธิ์,ราชสกุลวงศ์, หน้า 91 สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้าศิราภรณ์โสภณ พิมลรัตนวดี,ราชสกุลวงศ์, หน้า 98 สมเด็จพระมหิตลาธิเบศร อดุลยเดชวิกรม พระบรมราชชนกราชสกุลวงศ์, หน้า 101 และสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้าหญิง (ไม่มีพระนาม)ราชสกุลวงศ์, หน้า 104

เมื่อพระชนม์ครบหนึ่งเดือนได้มีพระราชพิธีสมโภชเดือน ณ พระตำหนักสมเด็จพระนางเจ้าสว่างวัฒนา บรมราชเทวี พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว พระราชทานพระนามว่า สมเด็จพระเจ้าลูกเธอ เจ้าฟ้าวไลยอลงกรณ์ นรินทรเทพยกุมารี เมื่อวันที่ 29 พฤษภาคม พ.ศ. 2427 พระนามของพระองค์ถูกตั้งให้สอดคล้องกับพระนามของพระราชธิดาพระองค์อื่นในพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวที่มีความหมายถึงเครื่องทรงของจักรพรรดิราชทั้งหมด โดยทุกพระนามมีความไพเราะคล้องจอง ได้รับการร้อยเรียงด้วยภาษาอันวิจิตร และมีรสแห่งวรรณศิลป์ ได้แก่ กรรณาภรณ์เพ็ชรรัตน์ (แปลว่า เครื่องประดับที่หู) พาหุรัตมณีมัย (แปลว่า กำไลต้นแขน) วไลยอลงกรณ์ (แปลว่า กำไลข้อแขน) และ ศิราภรณ์โสภณ (แปลว่า เครื่องประดับศีรษะ) ซึ่งล้วนแต่เป็นเครื่องแสดงความสวัสดิมงคลของพระราชบัลลังก์ ส่งเสริมพระบรมเดชานุภาพแห่งองค์พระมหากษัตริย์ ชาววังออกพระนามว่า ทูลกระหม่อมฟ้าหญิงจุลลดา ภักดีภูมินทร์, เครื่องราชอิสริยาภรณ์ ปฐมจุลจอมเกล้า เมื่อ พ.ศ. ๒๔๓๖ , สกุลไทย, ฉบับที่ 2669, ปีที่  52, ประจำวันอังคารที่  13 ธันวาคม พ.ศ. 2548 หรือ ทูลกระหม่อมวไลยปรีดี พิศภูมิวิถี. เก็จแก้วกัลยา. กรุงเทพฯ : มติชน, 2559, หน้า 14 บ้างก็ออกพระนามว่า ทูลกระหม่อมหญิงแหม่ม เนื่องจากทรงไว้พระเกศายาวประบ่าตั้งแต่ทรงพระเยาว์ กับมีพระพักตร์คล้ายกับชาวตะวันตก และโปรดฉลองพระองค์อย่างสตรีตะวันตกสวนสุนันทา. กรุงเทพฯ : มหาวิทยาลัยราชภัฏสวนสุนันทา, หน้า 69 แต่พระองค์จะลงพระอภิไธยว่า วลัย

จากการที่สมเด็จพระศรีพัชรินทราบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวงทรงสูญเสียพระราชธิดาทั้งสองพระองค์ใน พ.ศ. 2430 พระองค์ทรงปรารภจะมีพระราชธิดา จึงทรงขอประทานสมเด็จพระเจ้าลูกเธอ เจ้าฟ้าวไลยอลงกรณ์ นรินทรเทพยกุมารี จากสมเด็จพระศรีสวรินทิราบรมราชเทวี พระพันวัสสาอัยยิกาเจ้าให้เป็นพระราชธิดาในปลายปี พ.ศ. 2431 โดยมีจันทร์ ชูโต เป็นพระพี่เลี้ยง พระองค์จึงเรียกสมเด็จพระศรีพัชรินทราบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวงว่า "เสด็จแม่"ศันสนีย์ วีระศิลป์ชัย. "สมเด็จเจ้าฟ้าวไลยอลงกรณ์ ผู้นำการแต่งกายทั้งงามทั้งเก๋". ในศิลปวัฒนธรรม ปีที่ 34 ฉบับที่ 7 พฤษภาคม 2556. กรุงเทพฯ : มติชน. 2556, หน้า 24 และเรียกสมเด็จพระศรีสวรินทิราบรมราชเทวี พระพันวัสสาอัยยิกาเจ้าว่า "สมเด็จป้า"ศันสนีย์ วีระศิลป์ชัย. ลูกแก้ว เมียขวัญ. พิมพ์ครั้งที่ 4. กรุงเทพฯ : มติชน. 2551, หน้า 104 พระองค์ประทับที่พระที่นั่งสุทธาศรีอภิรมย์ร่วมกับสมเด็จพระศรีพัชรินทราบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวงโดยแบ่งครึ่งห้องพระบรรทมศรีพรหมา กฤดากร ณ อยุธยา, หม่อม. อัตชีวประวัติหม่อมศรีพรหมา กฤดากร. นนทบุรี : สารคดี, 2562, หน้า 98 กระทั่งโสกันต์แล้ว จึงทรงแยกไปประทับห้องอื่นภายในพระบรมมหาราชวัง

จากการที่สมเด็จพระราชปิตุจฉา เจ้าฟ้ากรมหลวงเพชรบุรีราชสิรินธรได้เป็นพระราชธิดาบุญธรรมในสมเด็จพระศรีพัชรินทราบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง ทำให้พระองค์มีความสนิทสนมกับพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัวเป็นอย่างยิ่ง เมื่อคราวที่พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงศึกษาต่อยังต่างประเทศ ทรงส่งจดหมายกราบบังคมทูลพระบรมราชชนกและพระบรมราชชนนี ก็ทรงสอบถามถึงสมเด็จพระราชปิตุจฉา เจ้าฟ้ากรมหลวงเพชรบุรีราชสิรินธร ที่ทรงเรียกว่า "น้องหญิง" อยู่เสมอ นอกจากนี้พระองค์ยังสนิทสนมกับเจ้านายฝ่ายหน้าและฝ่ายในพระองค์อื่น เช่น สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้าจักรพงษ์ภูวนาถ กรมหลวงพิษณุโลกประชานาถ สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาชัยนาทนเรนทร พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระจันทบุรีนฤนาถ พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระกำแพงเพชรอัครโยธิน สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ามาลินีนภดารา ศิรินิภาพรรณวดี กรมขุนศรีสัชนาลัยสุรกัญญา สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้านิภานภดล วิมลประภาวดี กรมขุนอู่ทองเขตขัตติยนารี พระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าประภาพรรณพิไลย พระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าวาปีบุษบากร และโดยเฉพาะพระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าเยาวภาพงศ์สนิท ที่มักจะเสวยพระกระยาหารร่วมกัน

เบื้องต้นทรงได้รับการศึกษาจากโรงเรียนราชกุมารีที่ตั้งอยู่ในพระที่นั่งอัมรินทรวินิจฉัย เมื่อวันที่ 18 พฤษภาคม พ.ศ. 2436 โดยมีพระอิศรพันธ์โสภณเป็นพระอาจารย์ถวายพระอักษร ส่วนวิชาภาษาอังกฤษมีพระอาจารย์ถวายการสอนคือ หม่อมเจ้ามัณฑารพ กมลาศน์, หม่อมเจ้าพิจิตรจิราภา เทวกุล, หม่อมจันทร์ เทวกุล ณ อยุธยา และสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระสวัสดิวัดนวิศิษฎ์ ทั้งนี้พระองค์ได้รับการกวดขันจากสมเด็จพระบรมราชินีนาถอย่างสมัยใหม่ทั้งการศึกษา, การแต่งกาย, แนวคิด และการปฏิบัติพระองค์ เมื่อสมเด็จพระเจ้าลูกเธอ เจ้าฟ้าวไลยอลงกรณ์ นรินทรเทพยกุมารี มีพระชันษา 12 ปี พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้ตั้งการพระราชพิธีโสกันต์ พระราชทานพระสุพรรณบัฏเฉลิมพระนาม สมเด็จพระเจ้าลูกเธอ เจ้าฟ้าวไลยอลงกรณ์ นรินทรเทพยกุมารี

ในห้วงเวลาที่สมเด็จพระศรีสวรินทิราบรมราชเทวี พระพันวัสสาอัยยิกาเจ้า ต้องระทมพระราชหฤทัยหลังสูญเสียพระราชโอรสและพระราชธิดา ตั้งแต่การสวรรคตของสมเด็จพระบรมโอรสาธิราช เจ้าฟ้ามหาวชิรุณหิศ สยามมกุฎราชกุมาร ทำให้มีการแต่งตั้งสมเด็จพระเจ้าลูกเธอ เจ้าฟ้ามหาวชิราวุธ กรมขุนเทพทวารวดี ขึ้นเป็นสยามมกุฎราชกุมารพระองค์ใหม่รักในราชสำนัก, หน้า 207 สมเด็จพระศรีพัชรินทราบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง พระราชชนนีของสยามมกุฎราชกุมารพระองค์ใหม่ ได้ขึ้นเป็นผู้สำเร็จราชการแทนพระองค์ หรือ สมเด็จรีเยนต์ ที่มีพระราชอิสริยยศสูงส่งกว่าหอมติดกระดาน, หน้า 194 ตามมาด้วยการสิ้นพระชนม์ของสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้าศิราภรณ์โสภณเมื่อ พ.ศ. 2441อัตชีวประวัติ หม่อมศรีพรหมา กฤดากร ณ อยุธยา, หน้า 88 และสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้าสมมติวงศ์วโรทัย กรมขุนนครศรีธรรมราชธำรงฤทธิ์เมื่อ พ.ศ. 2442 ก็ยิ่งทวีความระทมพระทัยขึ้นเท่าทวีพระภรรยาเจ้า และสมเด็จเจ้าฟ้าในรัชกาลที่ 5, หน้า 365 ด้วยเหตุนี้พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว มีพระราชดำริว่า สมเด็จพระศรีสวรินทิราบรมราชเทวี พระพันวัสสาอัยยิกาเจ้าควรไปรักษาพระองค์แถวริมทะเลที่มีอากาศดี ทรงเลือกที่ตำบลบางพระ เมืองชลบุรี และทรงจัดให้สมเด็จพระพันวัสสาอัยยิกาเจ้าไปประทับที่อำเภอศรีราชา โดยมีสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระสวัสดิวัดนวิศิษฎ์ พระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าสายสนิทวงศ์ และพระยาแพทย์พงศาวิสุทธาธิบดี (สุ่น สุนทรเวช) ตามเสด็จ ในการเสด็จศรีราชาครั้งนี้ สมเด็จพระราชปิตุจฉา เจ้าฟ้าวไลยอลงกรณ์ กรมหลวงเพชรบุรีราชสิรินธร ซึ่งในขณะนั้นเป็นพระราชธิดาบุญธรรมของสมเด็จพัชรินทราบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวงแล้ว ได้ตามเสด็จด้วย พร้อมด้วยสมเด็จพระมหิตลาธิเบศร อดุลยเดชวิกรม พระบรมราชชนก และยังมีพระราชธิดาบุญธรรมในพระองค์ ได้แก่ พระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าเยาวภาพงษ์สนิท พระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าประภาพรรณพิไลย และพระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าวาปีบุษบากรพระราชธิดาในรัชกาลที่ 5, หน้า 52 ที่ศรีราชานั้น สมเด็จพระราชปิตุจฉา เจ้าฟ้าวไลยอลงกรณ์ กรมหลวงเพชรบุรีราชสิรินธรทรงแต่งพระองค์เป็นเด็กผู้ชายประทานแก่สมเด็จพระศรีสวรินทิราบรมราชเทวี พระพันวัสสาอัยยิกาเจ้า เพื่อความสะดวกในการทรงม้า และทรงจักรยานได้สะดวก

 ผลัดรัชกาล 
 รัชสมัยพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว 
ต่อมาในรัชกาลของพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว พระองค์ได้การสถาปนาเป็น สมเด็จพระเจ้าน้องนางเธอ เจ้าฟ้าวไลยอลงกรณ์ นรินทรเทพยกุมารี กรมหลวงเพชรบุรีราชสิรินธร เมื่อ พ.ศ. 2454 โดยคำว่า "ราชสิรินธร" อันเป็นสร้อยพระนามกรม มีความหมายว่า "ผู้ทรงไว้ซึ่งพระสิริแห่งพระราชา" แปลความได้ว่า ผู้มีความรุ่งโรจน์ สง่างาม และเป็นสิริมงคลของพระราชา ในช่วงนี้พระองค์ย้ายไปประทับที่พระราชวังพญาไท ร่วมกับสมเด็จพระศรีพัชรินทราบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง ทรงใช้เวลาว่างกับการอ่านหนังสือ หรือทรงกีฬากับเหล่าข้าหลวง เช่น โครเกต์ ปิงปอง แบดมินตัน และไพ่เบสิก นอกจากนี้พระองค์มีสุนัขทรงเลี้ยงสองตัว คือ ยิบ เป็นสุนัขพันธุ์ต่างประเทศ กับปลอด เป็นสุนัขพันธุ์ไทย

ในพระราชพิธีราชาภิเษกสมโภชเมื่อ พ.ศ. 2454 เป็นพระราชพิธีแรกที่ราชสำนักสยามทูลเชิญเจ้านายจากต่างประเทศและผู้แทนรัฐนานาชาติเข้าร่วมในฐานะพระราชอาคันตุกะ ได้แก่ เจ้าชายวิลเลียมแห่งสวีเดน และแกรนด์ดัชเชสมารีเยีย ปัฟลอฟนา พระชายา เจ้าชายวัลเดมาร์แห่งเดนมาร์ก พร้อมด้วยพระโอรส คือ เจ้าชายออเกอแห่งเดนมาร์ก เจ้าชายอักเซลแห่งเดนมาร์ก และเจ้าชายอีริกแห่งเดนมาร์ก แกรนด์ดยุกบอริส วลาดีมีโรวิชแห่งรัสเซีย เจ้าชายฮิโรยาซุ ฟูชิมิโนะมิยะ เจ้าชายแอลิกแซนเดอร์แห่งเท็ก และเจ้าหญิงอลิซ พระชายา โดยมีสมเด็จพระราชปิตุจฉา เจ้าฟ้าวไลยอลงกรณ์ กรมหลวงเพชรบุรีราชสิรินธร เป็นเจ้านายฝ่ายในของสยามเสด็จออกในงานเลี้ยงรับรองดังกล่าว และมีเจ้านายพระองค์อื่นร่วมเสด็จออกด้วย ได้แก่ สมเด็จพระศรีพัชรินทราบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง พระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าประภาวสิตนฤมล พระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าเฉลิมเขตรมงคล หม่อมเจ้าพร้อมเพราพรรณ วุฒิชัย หม่อมเจ้าพิจิตรจิราภา เทวกุล หม่อมเจ้าจงจิตรถนอม ดิศกุล และหม่อมคัทริน ณ พิศณุโลกพัสตราภรณ์กับการต่างประเทศไทยสมัยใหม่, หน้า 42-43

พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงสนิทสนมกับพระขนิษฐภคินีพระองค์นี้เป็นอันมาก คราวที่พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัวจะเสด็จไปทรงเยี่ยมสมเด็จพระบรมราชชนนีพันปีหลวงที่พระราชวังพญาไท ก็จะทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้สมเด็จพระราชปิตุจฉา เจ้าฟ้ากรมหลวงเพชรบุรีราชสิรินธรเข้าเฝ้าฯ ด้วยกันเสมอ และหากมีพระราชพิธีต่าง ๆ ที่ต้องเสด็จพระราชดำเนินผ่านเจ้านายฝ่ายในที่ประทับ ณ พระที่นั่งไพศาลทักษิณ พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัวจะมีพระราชปฏิสันถารกับสมเด็จพระราชปิตุจฉา เจ้าฟ้ากรมหลวงเพชรบุรีราชสิรินธรทุกครั้งเช่นกัน ในรัชกาลนี้ พระองค์ได้รับพระราชทานพระยศทางทหาร ซึ่งพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัวโปรดเกล้าฯ พระราชทานตำแหน่งผู้บังคับการพิเศษกรมทหารม้าที่สอง มีพระยศเป็นนายพันเอก ซึ่งสมเด็จพระราชปิตุจฉา เจ้าฟ้ากรมหลวงเพชรบุรีราชสิรินธรเองก็เคยรับสั่งกับเจ้าพระยาบดินทรเดชานุชิต (หม่อมราชวงศ์อรุณ ฉัตรกุล) ว่า เมื่อพระองค์สิ้นพระชนม์ให้จัดงานแบบทหารด้วย โดยรับสั่งว่า "ฉันเป็นทหาร" ในเวลาต่อมา สมเด็จพระศรีพัชรินทราบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง พระชนนีบุญธรรมของพระองค์ ทรงพระประชวรพระวักกะพิการ (ไตพิการ) ทำให้มิได้เสด็จพระราชดำเนินไปที่ใด คงประทับอยู่ภายในพระตำหนัก โดยมีแพทย์คอยถวายการรักษาตั้งแต่แรกประชวร มีเจ้านายหลายพระองค์แวะเวียนเพื่อทรงเยี่ยม จนกระทั่งพระอาการเพียบหนักเสด็จสวรรคตลงวันที่ 2 ตุลาคม พ.ศ. 2462

สมเด็จพระราชปิตุจฉา เจ้าฟ้าวไลยอลงกรณ์ กรมหลวงเพชรบุรีราชสิรินธรเริ่มสำแดงพระอาการประชวรเมื่อ พ.ศ. 2463 พระองค์บังคนเบาเป็นพระโลหิต แสดงให้เห็นว่าประชวรด้วยพระวักกะพิการ กอปรกับพระโรคอันตะอักเสบ (ลำไส้ใหญ่อักเสบ) ที่ประชวรเรื้อรังมานาน กระทั่ง พ.ศ. 2464 (หรือ 2465) พระองค์เริ่มมีพระอาการประชวรจากพระวักกะพิการมากขึ้น สมเด็จพระมหิตลาธิเบศร อดุลยเดชวิกรม พระบรมราชชนก เสด็จกลับจากสหรัฐอเมริกา และกราบบังคมทูลขอพระราชทานพระบรมราชานุญาตพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัวเพื่อเชิญสมเด็จพระราชปิตุจฉา เจ้าฟ้ากรมหลวงเพชรบุรีราชสิรินธรไปรักษาพระองค์ที่ประเทศอังกฤษ โดยมีคณะตามเสด็จคือ สมเด็จพระศรีนครินทราบรมราชชนนี พระเจ้าวรวงศ์เธอ กรมหมื่นอนุวัตน์จาตุรนต์ พระยาชนินทรภักดี (เปลี่ยน หัสดิเสวี) หม่อมเจ้าสุภาภรณ์ ไชยันต์ และท่านผู้หญิงพัว อนุรักษ์ราชมณเฑียร พระองค์เสด็จทางชลมารคด้วยเรือซีแลนเดียเมื่อวันที่ 20 พฤษภาคม พ.ศ. 2465 ระหว่างทาง เรือได้แวะพักที่ราชอาณาจักรอียิปต์ มีเวลาว่างสำหรับการทรงอูฐ และทอดพระเนตรพีระมิด ครั้นเมื่อเดินทางถึงประเทศอังกฤษ พระองค์ประทับโรงแรมเดอะนิวสตาร์กาเทอร์ แล้วทรงเข้ารับการถวายการรักษาด้วยการผ่าตัดพระวักกะออกไปข้างหนึ่ง พระพลานามัยของพระองค์ดีขึ้นโดยลำดับ สามารถทรงพระมาลาและฉลองพระองค์เฟอร์อย่างงดงาม เป็นที่ชื่นชมยินดีแก่ผู้ตามเสด็จอย่างยิ่ง

หลังจากนั้นสมเด็จพระราชปิตุจฉา เจ้าฟ้าวไลยอลงกรณ์ กรมหลวงเพชรบุรีราชสิรินธร ทรงพักฟื้นพระวรกายที่ประเทศฝรั่งเศส ทรงนำสุนัขคิงชาลส์จากฝรั่งเศสมาเลี้ยงด้วยตัวหนึ่ง ตั้งชื่อว่า ไหว ระหว่างที่สมเด็จพระมหิตลาธิเบศร อดุลยเดชวิกรม พระบรมราชชนก ทรงถวายการดูแลพระเชษฐภคินีอย่างใกล้ชิด ก็ทรงพระประชวรไป จึงขอประทานสมเด็จพระศรีสวรินทิราบรมราชเทวี พระพันวัสสาอัยยิกาเจ้า ให้สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาชัยนาทนเรนทร ซึ่งเป็นพระราชโอรสบุญธรรมในสมเด็จพระศรีสวรินทิราบรมราชเทวี พระพันวัสสาอัยยิกาเจ้า พร้อมด้วยหม่อมเอลีซาเบท รังสิต ณ อยุธยา และพระโอรสสององค์ คือ หม่อมเจ้าปิยะรังสิต และหม่อมเจ้าสนิทประยูรศักดิ์ รังสิต มาทรงรับหน้าที่ถวายการดูแลสมเด็จพระราชปิตุจฉา เจ้าฟ้าวไลยอลงกรณ์ กรมหลวงเพชรบุรีราชสิรินธรแทนอนุสรณ์ในงานเสด็จพระราชทานเพลิงศพ หม่อมเจ้าปิยะรังสิต รังสิต ป.ช., ป.ม., ท.จ.ว. ณ เมรุหน้าพลับพลาอิสริยาภรณ์ วัดเทพศิรินทราวาส วันพุธ ที่ 4 เมษายน พ.ศ. 2533, หน้า 9 ต่อมาเจ้านายทุกพระองค์ได้เสด็จไปประทับที่ประเทศอังกฤษ ประทับอยู่ที่นั่นจนกระทั่งสมเด็จพระศรีนครินทราบรมราชชนนี ประสูติกาลสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากัลยาณิวัฒนา กรมพระนราธิวาสราชนครินทร์ บดินทรเชษฐภคินี เมื่อเดือนพฤษภาคม พ.ศ. 2466

สมเด็จพระราชปิตุจฉา เจ้าฟ้าวไลยอลงกรณ์ กรมหลวงเพชรบุรีราชสิรินธรเสด็จกลับจากการรักษาพระองค์ถึงสิงคโปร์เมื่อวันที่ 17 เมษายน พ.ศ. 2467 และเมื่อพระองค์นิวัตสยามในวันที่ 20 เมษายน พ.ศ. 2467 มีพระบรมวงศานุวงศ์ทรงเยี่ยมพระองค์จำนวนมาก และพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัวก็ทรงตรัสถามถึงพระพลานามัยของพระขนิษฐภคินีพระองค์นี้อยู่เสมอ

ตลอดทั้งรัชกาล สมเด็จพระราชปิตุจฉา เจ้าฟ้าวไลยอลงกรณ์ กรมหลวงเพชรบุรีราชสิรินธร ปฏิบัติพระราชกรณียกิจบริหารกิจการฝ่ายในด้วยความจงรักภักดีและวิริยอุตสาหะเป็นอย่างดี

 รัชสมัยพระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว 
ในรัชกาลพระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลถัดมา พระองค์ได้รับการสถาปนาขึ้นเป็น สมเด็จพระเจ้าพี่นางเธอ เจ้าฟ้าวไลยอลงกรณ์ นรินทรเทพยกุมารี กรมหลวงเพชรบุรีราชสิรินธร ซึ่งพระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่ทรงเห็นว่าสมเด็จพระราชปิตุจฉา เจ้าฟ้ากรมหลวงเพชรบุรีราชสิรินธรมีความสนพระทัยในการดัดแปลงชุดให้เข้ากับบุคลิกภาพ และมีพระปรีชาสามารถด้านการแต่งกายได้อย่างสง่างามสมพระเกียรติแห่งขัตติยราชนารี จึงโปรดเกล้าฯ ให้สมเด็จพระราชปิตุจฉา เจ้าฟ้ากรมหลวงเพชรบุรีราชสิรินธร เป็นที่ปรึกษาเรื่องฉลององค์ของหม่อมเจ้ารำไพพรรณี พระวรราชชายา ที่จะได้รับการสถาปนาขึ้นเป็นสมเด็จพระนางเจ้ารำไพพรรณี พระบรมราชินีในพระราชพิธีบรมราชาภิเษก พ.ศ. 2468

ต่อมาสมเด็จพระราชปิตุจฉา เจ้าฟ้าวไลยอลงกรณ์ กรมหลวงเพชรบุรีราชสิรินธรเสด็จไปตากอากาศเพื่อรักษาพระอาการประชวรที่เกาะสุมาตรา หมู่เกาะอินเดียตะวันออกของเนเธอร์แลนด์ เพราะมีภูมิประเทศสวยงาม เหมาะแก่การพักผ่อน ในช่วงหลัง เมื่อสมเด็จพระศรีสวรินทิราบรมราชเทวี พระพันวัสสาอัยยิกาเจ้ามีพระชนมายุสูงขึ้น ทั้งสมเด็จพระราชปิตุจฉา เจ้าฟ้าวไลยอลงกรณ์ กรมหลวงเพชรบุรีราชสิรินธร และสมเด็จพระมหิตลาธิเบศร อดุลยเดชวิกรม พระบรมราชชนก ทรงคอยดูแลพระชนนี กระทั่งสมเด็จพระมหิตลาธิเบศร อดุลยเดชวิกรม พระบรมราชชนก ทิวงคตลงเมื่อวันที่ 24 กันยายน พ.ศ. 2472 พระองค์โศกเศร้าอาลัยเป็นอย่างมาก และทรงเหลือพระนัดดาสามพระองค์ คือ สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากัลยาณิวัฒนา กรมพระนราธิวาสราชนครินทร์ บดินทรเชษฐภคินี พระบาทสมเด็จพระปรเมนทรมหาอานันทมหิดล พระอัฐมรามาธิบดินทร และพระบาทสมเด็จพระมหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร

กระทั่ง พ.ศ. 2478 ปลายรัชกาลพระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว พระอาการประชวรด้วยพระวักกะพิการกลับมากำเริบอีกครั้ง ขณะนั้นสมเด็จพระมหิตลาธิเบศร อดุลยเดชวิกรม พระบรมราชชนกเสวยทิวงคตไปแล้ว สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาชัยนาทนเรนทร ทรงรับหน้าที่เชิญสมเด็จพระราชปิตุจฉา เจ้าฟ้ากรมหลวงเพชรบุรีราชสิรินธรเข้ารับการถวายการรักษาที่ประเทศอังกฤษอีกครั้ง ซึ่งเป็นห้วงเวลาที่พระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงตัดสินพระทัยสละราชสมบัติ

 รัชสมัยพระบาทสมเด็จพระปรเมนทรมหาอานันทมหิดล พระอัฐมรามาธิบดินทร 
ในรัชกาลของพระบาทสมเด็จพระปรเมนทรมหาอานันทมหิดล พระอัฐมรามาธิบดินทร พระองค์ได้รับการสถาปนาเป็น สมเด็จพระราชปิตุจฉา เจ้าฟ้าวไลยอลงกรณ์ กรมหลวงเพ็ชร์บุรีราชสิรินธร ในช่วงเวลานั้นพระองค์จบการถวายการรักษาที่อังกฤษแล้ว ก็ได้เสด็จไปประทับอยู่กับสมเด็จพระศรีนครินทราบรมราชชนนีและพระนัดดา ได้แก่ สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากัลยาณิวัฒนา กรมพระนราธิวาสราชนครินทร์ บดินทรเชษฐภคินี พระบาทสมเด็จพระปรเมนทรมหาอานันทมหิดล พระอัฐมรามาธิบดินทร พระบาทสมเด็จพระมหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร ที่ประเทศสวิตเซอร์แลนด์ จากนั้นเสด็จไปเข้าเฝ้าพระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว ที่ทรงสละราชสมบัติและประทับอยู่ในประเทศอังกฤษ และได้เสด็จไปทรงเยี่ยมประยูรญาติที่ทรงลี้ภัยทางการเมืองอยู่ในทวีปยุโรป เป็นที่สราญพระทัย เดิมทรงตัดสินพระทัยที่จะสิ้นพระชนม์ที่ต่างประเทศเสีย เพื่อมิให้พระชนนีต้องยุ่งยากพระทัย แต่ครั้นเมื่อพระองค์ทรงทราบข่าวการประชวรของสมเด็จพระศรีสวรินทิราบรมราชเทวี พระพันวัสสาอัยยิกาเจ้า พระองค์จึงนิวัตประเทศไทยศันสนีย์ วีระศิลป์ชัย. พระราชหฤทัยในสมเด็จพระศรีสวรินทิราฯ กับพระราชโอรสพระราชธิดาทั้ง ๘ พระองค์. ในศิลปวัฒนธรรม ปีที่ 33 ฉบับที่ 4 กุมภาพันธ์ 2555, หน้า 35 พระองค์มีรับสั่งเกี่ยวเรื่องการนิวัตประเทศไทยนี้ว่า "หมอเขาให้มาตายที่เมืองไทย" เพราะการรักษาพระวักกะพิการครั้งนี้พระอาการไม่ดีขึ้น

ในหนังสือ สุทธิสิริโสภา ซึ่งเป็นหนังสืออนุสรณ์ที่โรงเรียนราชินีจัดพิมพ์เมื่อคราวพระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าสุทธสิริโสภา ผู้จัดการโรงเรียนราชินีสิ้นพระชนม์เมื่อ พ.ศ. 2541 ได้อธิบายถึงช่วงปลายพระชนม์ชีพของสมเด็จพระราชปิตุจฉา เจ้าฟ้ากรมหลวงเพชรบุรีราชสิรินธรไว้ ความว่า

"...ก่อนเสด็จกลับแพทย์ที่ถวายการรักษาได้กราบทูลกับกรมขุนชัยนาทนเรนทรว่า สมเด็จพระราชปิตุจฉา เจ้าฟ้าวไลยอลงกรณ์ กรมหลวงเพชรบุรีราชสิรินธร จะมีพระชนม์ได้อีกไม่เกินห้าเดือน และสมเด็จพระราชปิตุจฉา เจ้าฟ้าวไลยอลงกรณ์ กรมหลวงเพชรบุรีราชสิรินธร ก็ทรงมีรับสั่งว่า "หมอเขาให้มาตายที่เมืองไทย" พระองค์เสวยแต่อาหารรสจืดและเสวยได้เพียงเล็กน้อย โปรดสรงน้ำด้วยน้ำอุ่นและหลังจากสรงและจะทรงใช้โอเดอโคโลญเป็นประจำ เมื่ออากาศเย็นเล็กน้อยจะรู้สึกพระองค์ว่าหนาว และจะทรงสวมเสื้อหนาวทันที..."

 สิ้นพระชนม์ 
สมเด็จพระราชปิตุจฉา เจ้าฟ้าวไลยอลงกรณ์ กรมหลวงเพชรบุรีราชสิรินธร เป็นพระราชธิดาเพียงพระองค์เดียวของสมเด็จพระศรีสวรินทิราบรมราชเทวี พระพันวัสสาอัยยิกาเจ้าที่ยังทรงพระชนม์ แต่จากการประชวรพระวักกะพิการจนต้องเสด็จไปทรงรับการผ่าตัดที่ต่างประเทศถึง 2 ครั้ง พระอาการของพระองค์กลับไม่ดีขึ้น และหลังนิวัตประเทศไทยเพื่อเฝ้าพระอาการประชวรของสมเด็จพระพันวัสสาอัยยิกาเจ้า พระอาการของพระองค์กลับกำเริบขึ้น จนวันที่ 14 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2481 (แบบสากลคือ พ.ศ. 2482) มีพระอาการหนักมากจนน่าวิตก

พระองค์สิ้นพระชนม์ที่วังคันธวาส ถนนวิทยุ เมื่อวันที่ 15 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2481 (แบบสากลคือ พ.ศ. 2482) เวลา 23.15 น. ด้วยพระอาการสงบ สิริพระชันษา 54 ปี ท่ามกลางความเศร้าโศกเสียใจของพระบรมวงศานุวงศ์ ข้าราชบริพารตลอดจนผู้ใกล้ชิด นับเป็นพระราชธิดาองค์สุดท้ายของสมเด็จพระพันวัสสาอัยยิกาเจ้าที่สิ้นพระชนม์ ในการนี้สมเด็จพระพันวัสสาอัยยิกาเจ้าเสด็จไปงานพระราชทานเพลิงพระศพด้วยพระองค์เอง ซึ่งก่อนหน้านี้พระองค์ไม่เคยเสด็จไปงานพระราชทานเพลิงพระศพพระราชโอรสธิดาพระองค์ใด เนื่องจากคติโบราณที่ห้ามบิดามารดาเผาศพบุตร มิฉะนั้นต้องเผาอีก แต่ครั้งนี้เป็นพระราชธิดาองค์ท้ายสุด พระองค์จึงเสด็จมา และมีพระดำรัสที่มีนัยยะความชอกช้ำพระทัย และประชดประชันในพระชะตาชีวิตว่า "...อ๋อ ไปส่งให้หมด พอกันที ไม่เคยไปเลยจนคนเดียว คนนี้ต้องไปหมดกันที" พระราชพิธีพระราชทานเพลิงพระศพถูกจัดขึ้นเมื่อวันที่ 14 พฤษภาคม พ.ศ. 2484 ณ พระเมรุ ท้องสนามหลวงประมวญสาร. 26 พฤษภาคม 2484. หน้า 2

หลังการสิ้นพระชนม์ของพระองค์ สมเด็จพระศรีสวรินทิราบรมราชเทวี พระพันวัสสาอัยยิกาเจ้าได้พระราชทานวังคันธวาสให้กับโรงเรียนราชินีบน เพื่อเก็บผลประโยชน์เป็นรายได้บำรุงโรงเรียน ปัจจุบันพื้นที่ของวังคันธวาสเป็นที่ตั้งของโรงแรมพลาซ่า แอทธินี รอยัล เมอริเดียนโรงเรียนราชินีบน - สมเด็จพระราชปิตุจฉาเจ้าฟ้าวไลยอลงกรณ์

 ชีวิตส่วนพระองค์ 
พระองค์ได้รับการดูแลโดยพระพี่เลี้ยงชื่อจันทร์ ชูโต ซึ่งปรนนิบัติเลี้ยงดูกรมหลวงเพชรบุรีราชสิรินธรจนกระทั่งเธอถึงแก่กรรมลงใน พ.ศ. 2462 สิ่งที่พระองค์ทรงสนพระทัยเป็นพิเศษ คือ การเย็บปักถักร้อย ทรงทำผ้ารองจาน ผ้ารองแก้ว เสื้อกันหนาว หรือไม่ก็ทรงร้อยดอกไม้ ทรงจัดดอกไม้ในแจกันและทรงพระอักษร บางคราวจะทรงเล่นเกม เช่น หมากฮอส สกาลูโด ผสมอักษรอังกฤษเป็นคำ ๆ ทรงเลือกแต่งฉลองพระองค์ซึ่งมีสีสันสวยงาม ทั้งนี้พระองค์โปรดปรานฉลองพระองค์กระโปรง และตัดพระเกศาอย่างชาวตะวันตก ทั้งยังทรงเป็นผู้ริเริ่มการนุ่งผ้าถุงเป็นพระองค์แรก โดยการดัดแปลงผ้าซิ่นธรรมดาให้เป็นผ้าถุงสำเร็จเพื่อความสะดวกสบายในการนุ่งศันสนีย์ วีระศิลป์ชัย. "สมเด็จเจ้าฟ้าวไลยอลงกรณ์ ผู้นำการแต่งกายทั้งงามทั้งเก๋". ในศิลปวัฒนธรรม ปีที่ 34 ฉบับที่ 7 พฤษภาคม 2556, หน้า 25 พระองค์ชื่นชอบการซื้อของในห้างสรรพสินค้าของชาวตะวันตกที่เข้ามาเปิดกิจการในไทย เช่น ห้างแบดแมน ห้างยอนแซมสัน ห้างไวท์อเวเลคลอ และตัดแต่งพระเกศาที่ร้านศรีวารพาร จนขึ้นชื่อว่าเป็นผู้นำด้านการแต่งกายของสตรีในราชสำนักสยามในช่วงเวลานั้น

พระองค์ถือเป็นเจ้านายพระองค์หนึ่งที่ทรงนำสมัยในเรื่องการแต่งกาย ฉลองพระองค์ของเจ้าฟ้าวไลยอลงกรณ์ ถือเป็นฉลองพระองค์เจ้านายที่ทันสมัยและเก๋ไก๋ที่สุดในช่วงรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัวและพระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัวพัสตราภรณ์กับการต่างประเทศไทยสมัยใหม่, หน้า 54 เพราะพระปรีชาสามารถในการดัดแปลงชุดสตรียุโรปมาดัดแปลงให้เข้ากับบุคลิกภาพประจำพระองค์ทำให้ทั้งดูงามและเก๋ ซึ่งพระพี่เลี้ยงหวน หงสกุล ได้บันทึกเกี่ยวกับเรื่องนี้ ความว่า "...ท่านโปรดทรงหนังสือฝรั่ง ทรงรับแมคคาซีนนอก แม้แต่แบบเสื้อก็สั่งนอก แม่ [พระพี่เลี้ยงหวน] ก็เป็นผู้เย็บให้ทรงคนเดียว บางครั้งก็ทรงเลือกแบบเอง แล้วให้ฝรั่งห้างยอนแซมสันตัด แต่เป็นชื่อของแม่ และวัดตัวแม่เอง ไม่ต้องลอง นำไปถวายก็ทรงพอดีเลย ถ้าเป็นเสื้อแม่ ฝรั่งเรียกราคาตัวละ ๘๐ บาท ถ้าเป็นฉลองพระองค์เขาก็เรียกราคาแพงกว่านั้น ต่อมาเมื่อเย็บได้เก่งแล้ว ภายหลังก็ไม่ต้องจ้างฝรั่งเย็บ"หอมติดกระดาน, หน้า 43 พระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าจุลจักรพงษ์ ก็ทรงกล่าวถึงพระองค์ใน เกิดวังปารุสก์ ความว่า "...ทูลหม่อมอาหญิงท่านทั้งงามทั้งเก๋ ข้าพเจ้าชอบไปเฝ้าท่านบ่อย ๆ... " ในช่วงงานวันสมโภชพระนคร 150 ปี มีข่าวลือเกี่ยวกับการลอบทำร้ายพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวและพระบรมวงศานุวงศ์ที่สำคัญ พระองค์ก็มิทรงหวาดหวั่นและกล่าวถึงด้วยพระอารมณ์ขันว่า "...วันนี้แต่งเต็มที่ เพราะเวลาตายจะได้สวย ๆ..."ศันสนีย์ วีระศิลป์ชัย. "สมเด็จเจ้าฟ้าวไลยอลงกรณ์ ผู้นำการแต่งกายทั้งงามทั้งเก๋". ในศิลปวัฒนธรรม ปีที่ 34 ฉบับที่ 7 พฤษภาคม 2556, หน้า 26

พระองค์ไม่โปรดเครื่องประดับชิ้นใหญ่ แม้จะทรงมีเครื่องประดับจำนวนมากก็ตาม แต่โปรดเครื่องประดับชิ้นเล็ก ๆ ที่เหมาะสมกับฉลองพระองค์ในแต่ละชุด ซึ่งเด็ก ๆ ในพระอุปถัมภ์ พระองค์ก็ไม่ทรงปล่อยให้เชย หม่อมเจ้าพิไลยเลขา ดิศกุล ทรงเขียนเกี่ยวกับเรื่องนี้ไว้ว่า เมื่อโรงเรียนราชินีมีงานออกร้านขายของนั้น โปรดให้หม่อมเจ้าพิไลยเลขามาช่วยขายของให้เจ้านายต่างประเทศ รับสั่งให้ถอดเครื่องเพชรที่แต่งอยู่ออกให้หมด เหลือเพียงจี้เพชรอย่างเดียว แล้วตรัสว่า "เด็กฝรั่งเขาไม่แต่งเพชรมาก ๆ "หอมติดกระดาน, หน้า 126 รวมทั้งนางข้าหลวงของพระองค์ถูกกล่าวถึงว่า "...ไม่มีข้าหลวงตำหนักใดจะสวยเก๋ทันสมัยเท่าข้าหลวงของสมเด็จเจ้าฟ้าวไลยอลงกรณ์..."

พระองค์เสวยพระกระยาหารที่ห้องประทับเล่น มีนางข้าหลวงเชิญเครื่องเสวยจากที่พักเครื่องขึ้นมาบนพระตำหนัก ซึ่งจะมีการปูพรมและพระขนน (หมอนอิง) ข้างพระกาย โดยจะประทับพับเพียบเสวย มีพระกระยาหารที่ขาดจากสำรับมิได้ คือ ปลาดุกย่างและหมูหวาน มีผลไม้โปรดคืออ้อยควั่น ซึ่งสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากัลยาณิวัฒนา กรมพระนราธิวาสราชนครินทร์ บดินทรเชษฐภคินี ซึ่งเป็นพระนัดดา ทรงเล่าว่า กรมหลวงเพชรบุรีราชสิรินธรไม่โปรดองุ่น ทั้งที่ในขณะนั้นเป็นผลไม้หายากราคาแพงและหรูหรา เพราะต้องนำเข้าจากต่างประเทศ

พระองค์เป็นหนึ่งในเจ้านายฝ่ายในไม่กี่พระองค์ที่มีความรู้ภาษาอังกฤษถึงขั้นอ่านออกเขียนได้ โปรดการอ่านหนังสื่อและวารสารภาษาอังกฤษ ติดตามข่าวสารจากโลกตะวันตกอยู่เป็นประจำ นอกจากนี้พระองค์ยังสนพระทัยวิชาการสมัยใหม่ ทรงแสดงออกถึงแนวคิดและวิธีปฏิบัติของพระองค์ว่าเป็นสตรีผู้ก้าวตามสมัยนิยม เช่น การเสด็จออกไปซื้อของตามห้างต่าง ๆ ที่มีสินค้านำเข้าจากทวีปยุโรป หรือแม้แต่การออกไปเสวยบะหมี่เกี๊ยวและไอศกรีมที่ย่านราชวงศ์เช่นเดียวกับสตรีชั้นสูงสมัยนั้นนิยมปฏิบัติกัน โปรดการอ่านหนังสือ ในทุก ๆ วันจะทรงพระอักษรในช่วงบ่าย บางคราวพระพี่เลี้ยงจันทร์จะนำหนังสือที่ทรงอยู่ไปซ่อนเพื่อที่จะให้พระองค์บรรทม  แต่ก็ไม่เป็นผลสำเร็จเพราะพระองค์จะทรงเล่มอื่นต่อไปหรือไม่ก็จะทรงหาหนังสือนั้นจนพบ เกี่ยวกับการอ่านหนังสือ พระองค์เคยรับสั่งกับข้าหลวงว่า "ถ้าเกิดไฟไหม้ไม่ต้องเก็บเครื่องเพชร ให้เก็บหนังสือก่อน"

พระองค์ไม่โปรดคนพูดโกหก และจะทรงทำโทษข้าหลวงที่พูดปด ดังปรากฏความว่า "...ความผิดที่สำคัญคือเรื่องการโกหก ถ้าใครพูดโกหกจะถูกเอาป้ายแขวนคอทั้งสองข้าง ในแผ่นป้ายจะเขียนว่า 'ฉันเป็นคนไม่ดี ฉันพูดปด' และจะมีผู้ใหญ่พาตัวตระเวนไปตามที่มีคนอยู่มาก ๆ เพื่อจะได้อายและเข็ดหลาบ จะได้ไม่ประพฤติตัวอย่างนี้อีก..."หอมติดกระดาน, หน้า 142

 พระกรณียกิจ 
ในปี พ.ศ. 2443 พระองค์ทรงบริจาคทรัพย์ส่วนพระองค์ในการบำเพ็ญพระกุศลสร้างสะพานข้ามคลองเปรมประชากรเพื่อให้เป็นสาธารณประโยชน์ เนื่องในโอกาสเจริญพระชันษา 15 ปี และจะก้าวเข้าสู่พระชันษา 17 ปี เสมอพระเชษฐาสองพระองค์ คือ สมเด็จพระบรมโอรสาธิราช เจ้าฟ้ามหาวชิรุณหิศ สยามมกุฎราชกุมาร และสมเด็จพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้าสมมติวงศ์วโรทัย กรมขุนศรีธรรมราชธำรงฤทธิ์ โดยชื่อของสะพานได้รับพระราชทานนามจากพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวว่า "สะพานชมัยมรุเชฐ" (ในราชกิจจานุเบกษาสะกดว่า "ชมัยมรุเชษฐ") ซึ่งหมายถึง พี่ชายผู้เป็นเทพ 2 พระองค์

นอกจากนี้พระองค์ทรงให้ความสำคัญกับการศึกษาของกุลสตรีไทยและทรงทำนุบำรุงการศึกษาของสตรีจำนวนมาก เช่น ทรงรับเป็นองค์อุปถัมภ์ให้แก่โรงเรียนราชินี, สร้างโรงเรียนสตรีขึ้นอีกแห่งพร้อมทั้งประทานที่ดินและสละราชทรัพย์ส่วนพระองค์เพื่อถวายเป็นพระกุศลแด่สมเด็จพระศรีพัชรินทราบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง ประทานนามว่า โรงเรียนราชินีบน ในปี พ.ศ. 2472พระราชประวัติสมเด็จพระราชปิตุจฉา เจ้าฟ้าวไลยอลงกรณ์ กรมหลวงเพชรบุรีราชสิรินธร ต่อมาในปี พ.ศ. 2473 พระองค์ได้ประทานเงิน 6,000 บาท แก่โรงเรียนเบญจมเทพอุทิศ จังหวัดเพชรบุรี เพื่อให้รื้อถอนอาคารเดิมเพื่อสร้างอาคารเรียนขึ้นใหม่ ทั้งยังประทานเงินอีกจำนวน 2,000 บาท เพื่อจัดซื้ออุปกรณ์การเรียน โรงเรียนเบญจมเทพอุทิศจังหวัดเพชรบุรี - ประวัติโรงเรียน วันที่ 25 มีนาคม พ.ศ. 2475 ได้ประทานเงินบำรุงโรงเรียนยุพราชวิทยาลัยและโรงเรียนวัฒโนทัยพายัพ แห่งละ 100 บาท และทรงจัดตั้งโรงเรียนฝึกหัดครูเพชรบุรีวิทยาลงกรณ์ขึ้น เมื่อวันที่ 4 มิถุนายน พ.ศ. 2475 โดยประทานอาคารพร้อมที่ดินประมาณ 4 ไร่ให้กระทรวงศึกษาธิการ (ซึ่งต่อมาคือมหาวิทยาลัยราชภัฏวไลยอลงกรณ์ ในพระบรมราชูปถัมภ์)

ด้านการแพทย์ ในปี พ.ศ. 2454 พระองค์ได้ประทานทรัพย์ส่วนพระองค์บำรุงโรงพยาบาลสามเสน (ปัจจุบันคือวชิรพยาบาล), โรงพยาบาลสำหรับรักษาโรคติดต่อกัน (ปัจจุบันถูกยุบแล้วเปลี่ยนเป็นสถาบันบำราศนราดูร), โรงพยาบาลคนเสียจริต (ปัจจุบันคือสถาบันจิตเวชศาสตร์สมเด็จเจ้าพระยา) และโรงพยาบาลบางรัก (ปัจจุบันคือโรงพยาบาลเลิดสิน) แห่งละ 28 บาท รวมเป็นเงิน 112 บาท เนื่องในโอกาสเจริญพระชันษาเสมอสมเด็จพระเทพศิรินทราบรมราชินี และประทานที่ดินสร้างหอพักนักศึกษาแพทย์ (หอชาย 1) ของโรงพยาบาลศิริราช ตามคำกราบทูลของสมเด็จพระมหิตลาธิเบศร อดุลยเดชวิกรม พระบรมราชชนก เป็นตึกสามชั้น มีมุขสามมุขทั้งทิศเหนือและใต้ จำนวนห้องพัก 100 ห้อง ต่อมาในปี พ.ศ. 2531 คณะแพทยศาสตร์ศิริราชพยาบาล มหาวิทยาลัยมหิดล ได้ก่อสร้างหอพักชายขึ้นใหม่ทดแทนหอเดิมที่เคยประทานที่ดินไว้ โดยสร้างเป็นตึกสิบสองชั้น ห้องพัก 160 ห้อง คงเหลือสิ่งก่อสร้างเดิมคือรั้วสามด้านและหอพระ การนี้พระบาทสมเด็จพระมหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร พระราชทานนามหอพักใหม่นี้ว่า "มหิตลาคาร สมเด็จพระราชปิตุจฉา" เพื่อเป็นเกียรติแก่ทั้งสองพระองค์ โดยสมเด็จพระบรมโอรสาธิราช เจ้าฟ้ามหาวชิราลงกรณ สยามมกุฎราชกุมาร (ต่อมาคือ พระบาทสมเด็จพระวชิรเกล้าเจ้าอยู่หัว) เสด็จพระราชดำเนินไปทรงเปิดหอพักเมื่อวันที่ 26 เมษายน พ.ศ. 2538

ด้านศาสนา พระองค์มีศรัทธาในบวรพุทธศาสนา โดยจะทรงบำเพ็ญพระราชกุศลในวาระสำคัญ เช่น เมื่อครั้งมีพระชันษา 25 ปี ได้ทรงบริจาคทรัพย์ส่วนพระองค์เท่ากับพระชันษาคือ 25 ชั่ง ถวายแก่พระอารามที่บูรพมหากษัตริย์ทรงสถาปนาไว้ คือ วัดพระเชตุพนวิมลมังคลารามราชวรมหาวิหาร, วัดอรุณราชวรารามราชวรมหาวิหาร, วัดราชโอรสารามราชวรวิหาร, วัดเสนาสนารามราชวรวิหาร และวัดนิเวศธรรมประวัติราชวรวิหาร พระอารามละ 5 ชั่ง

 พระเกียรติยศ 

 พระอิสริยยศ 
 16 เมษายน พ.ศ. 2427 – 29 พฤษภาคม พ.ศ. 2427 : สมเด็จพระเจ้าลูกเธอ เจ้าฟ้าหญิง
 29 พฤษภาคม พ.ศ. 2427 – 23 ตุลาคม พ.ศ. 2453 : สมเด็จพระเจ้าลูกเธอ เจ้าฟ้าวไลยอลงกรณ์ นรินทรเทพยกุมารี
 23 ตุลาคม พ.ศ. 2453 – 11 พฤศจิกายน พ.ศ. 2454 : สมเด็จพระเจ้าน้องนางเธอ เจ้าฟ้าวไลยอลงกรณ์ นรินทรเทพยกุมารี (หรือสะกดว่า วลัยอลงกรณ์)
 11 พฤศจิกายน พ.ศ. 2454 – 5 ธันวาคม พ.ศ. 2468 : สมเด็จพระเจ้าน้องนางเธอ เจ้าฟ้าวไลยอลงกรณ์ นรินทรเทพยกุมารี กรมหลวงเพชรบุรีราชสิรินธร (หรือสะกดว่า เพ็ชรบุรีราชสิรินทร)
 5 ธันวาคม พ.ศ. 2468 – 10 กรกฎาคม พ.ศ. 2478 : สมเด็จพระเจ้าพี่นางเธอ เจ้าฟ้าวไลยอลงกรณ์ นรินทรเทพยกุมารี กรมหลวงเพ็ชรบุรีราชสิรินธร
 10 กรกฎาคม พ.ศ. 2478 – 15 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2482 : สมเด็จพระราชปิตุจฉา เจ้าฟ้าวไลยอลงกรณ์ กรมหลวงเพ็ชร์บุรีราชสิรินธร (หรือสะกดว่า เพ็ชรบุรี)

ในราชกิจจานุเบกษามีการสะกดพระนามอย่างย่อไว้ว่า สมเด็จพระราชปิตุจฉา เจ้าฟ้าฯ กรมหลวงเพ็ชรบุรีราชสิรินธร และปัจจุบันราชบัณฑิตยสภาสะกดพระนามว่า สมเด็จพระราชปิตุจฉา เจ้าฟ้าวไลยอลงกรณ์ กรมหลวงเพชรบุรีราชสิรินธร

 เครื่องราชอิสริยาภรณ์ 



 พระยศทางทหาร 
 นายพันเอก ตำแหน่งผู้บังคับการพิเศษกรมทหารม้าที่ 2 ต่อมาเป็นผู้บังคับการพิเศษกองพันที่ 2 กรมทหารม้าที่ 1ราชสกุลวงศ์, หน้า 94 และกองพันทหารม้าที่ 1 รักษาพระองค์ ตามลำดับ

 ตราประจำพระองค์ 
สมเด็จพระราชปิตุจฉา เจ้าฟ้าวไลยอลงกรณ์ กรมหลวงเพชรบุรีราชสิรินธร มีตราประจำพระองค์หลายองค์ องค์หนึ่งประกอบด้วยอักษรพระนาม วอ. มาจากพระนาม "วไลยอลงกรณ์" อยู่ภายในกรอบห้าเหลี่ยมลักษณะคล้ายเพชร สื่อถึงพระนามกรม "เพชรบุรีราชสิรินธร" และรูปห้าเหลี่ยมยังสื่อถึงพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว พระมหากษัตริย์รัชกาลที่ 5 แห่งกรุงรัตนโกสินทร์

พัดวไลย เป็นพัดรองที่ระลึกในงานพระเมรุพระราชทานเพลิงพระศพสมเด็จพระราชปิตุจฉา เจ้าฟ้าวไลยอลงกรณ์ กรมหลวงเพชรบุรีราชสิรินธร พ.ศ. 2484 ออกแบบโดยสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมพระยานริศรานุวัดติวงศ์ ตามพระราชเสาวนีย์ของสมเด็จพระศรีสวรินทิราบรมราชเทวี พระพันวัสสาอัยยิกาเจ้า โดยเป็นรูปกำไลก้านบัวสองวงกับดอกประจำยามอยู่ข้างใต้ มีลักษณะคล้ายอักษร ว.อ. สื่อถึง "วไลย" กับ "อลงกร" ด้านบนเป็นพระธาตุจอมเพชรพร้อมกับสอดแทรกภาพภูเขาและใบตาลของจังหวัดเพชรบุรี สื่อถึงพระนามกรม คือ กรมหลวงเพชรบุรีราชสิรินธร ซึ่งสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมพระยานริศรานุวัดติวงศ์กล่าวถึงแนวคิดการสร้างพัดวไลยแก่สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพไว้ ความว่า

"...พระตราทูลกระหม่อมหญิงเพชรบุรี ซึ่งมีพระธาตุจอมเพชรอยู่ด้วยนั้นเป็นของเกล้ากระหม่อมคิดขึ้นเอง สมเด็จพระพันวัสสาตรัสสั่่งมาให้เขียนพัด เมื่อเขียนถวายไปแล้วโรงเรียนราชินีเขาก็ถ่ายทำเป็นใบปกหนังสือไปอีกต่อหนึ่ง ในการที่เกล้ากระหม่อมทำนั้นคิดหลบสิ่งที่เป็นของพระบรมราชาฯ เหตุด้วยมีกฎหมายบังคับ ว่าถ้าทำแล้วให้ขอพระบรมราชานุญาตก่อน เห็นว่าขอพระบรมราชานุญาตนั้นลำบาก จึงไปฉวยเอาพระธาตุจอมเพชรมาทำ ฝ่าพระบาทก็เก่งทายาดที่ทรงทราบได้ว่าพระธาตุจอมเพชร ภายใต้นั้นตั้งใจจะทำเป็นกลุ่มใบตาล เป็นเขาเป็นดงตาลเสร็จไปในตัว แต่ตาไม่เห็นลำบากในการเขียน ต้องหาคนช่วย ต่อลงสีแล้ว จึงเห็นว่ามันบางกะหรอนไปจนเกือบจะไม่เห็นว่าเป็นกลุ่มใบตาล เพราะสีทำให้จะแจ้งขึ้น จะแก้ก็ไม่ทราบว่างานจะช้า กลัวจะไม่ทันการ จึ่งปล่อยไปเลยตามเลย..."

 พระอนุสรณ์ 
 พระอนุสาวรีย์ 
หลังการสิ้นพระชนม์ของสมเด็จพระราชปิตุจฉา เจ้าฟ้าวไลยอลงกรณ์ กรมหลวงเพชรบุรีราชสิรินธร ได้มีการสร้างพระอนุสาวรีย์เป็นที่พึงระลึกถึงพระองค์ ได้แก่
 มหาวิทยาลัยราชภัฏวไลยอลงกรณ์ ในพระบรมราชูปถัมภ์ จังหวัดปทุมธานี มีพระอนุสาวรีย์ของสมเด็จพระราชปิตุจฉา เจ้าฟ้าวไลยอลงกรณ์ กรมหลวงเพชรบุรีราชสิรินธร ทั้งหมด 2 องค์ ได้แก่ พระรูปยืนเต็มพระองค์ ความสูง 170 เซนติเมตร หล่อด้วยโลหะรมดำ ประดิษฐานบนพระแท่นหินอ่อนสีขาว หน้าหอประชุมวไลยอลงกรณ์ มีกนก บุญโพธิ์แก้ว เป็นประติมากร และพระรูปขนาดครึ่งพระองค์ ประดิษฐาน ณ ด้านหน้ามหาวิทยาลัย
 โรงเรียนเบญจมเทพอุทิศ จังหวัดเพชรบุรี มีพระอนุสาวรีย์ของสมเด็จพระราชปิตุจฉา เจ้าฟ้าวไลยอลงกรณ์ กรมหลวงเพชรบุรีราชสิรินธร ลักษณะเดียวกับพระรูปยืนเต็มพระองค์ และใช้ประติมากรคนเดียวกับพระรูปยืนที่มหาวิทยาลัยราชภัฏวไลยอลงกรณ์ ในพระบรมราชูปถัมภ์
 โรงเรียนราชินีบน กรุงเทพมหานคร เป็นพระรูปสมเด็จพระราชปิตุจฉา เจ้าฟ้าวไลยอลงกรณ์ กรมหลวงเพชรบุรีราชสิรินธร ประทับนั่งบนพระเก้าอี้ขนาดเท่าพระองค์จริง หล่อด้วยโลหะทองเหลืองผสมทองแดง มีไข่มุกด์ ชูโต เป็นประติมากร
 โรงแรม ดิ แอทธินี โฮเทล แบงค็อก, อะ ลักซ์ชูรี คอลเล็คชั่น โฮเทล กรุงเทพมหานคร เป็นพระรูปสมเด็จพระราชปิตุจฉา เจ้าฟ้าวไลยอลงกรณ์ กรมหลวงเพชรบุรีราชสิรินธร ลักษณะเดียวกับพระรูปประทับนั่งบนเก้าอี้ และใช้ประติมากรคนเดียวกับที่โรงเรียนราชินีบน

 สถานที่ที่ตั้งตามพระนาม 
พระนาม "สิรินธร" ของสมเด็จพระกนิษฐาธิราชเจ้า กรมสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี ซึ่งเป็นพระปนัดดา มาจากพระนามกรมของพระองค์ ทั้งยังมีการนำพระนามของพระองค์ไปใช้ในการตั้งชื่อสถานที่ต่าง ๆ เพื่อเป็นการระลึกถึงพระองค์ด้วย ได้แก่
 มหาวิทยาลัยราชภัฏวไลยอลงกรณ์ ในพระบรมราชูปถัมภ์ ตั้งอยู่ที่ตำบลคลองหนึ่ง อำเภอคลองหลวง จังหวัดปทุมธานี
 เรือจมวไล เป็นเรือกลไฟของบริษัท เรือไฟไทย จำกัด (Siam Steam Navigation) เป็นเรือฝาแฝดกับเรือจมสุทธาทิพย์ ปัจจุบันเรือวไลจมลงใต้แม่น้ำเจ้าพระยา ส่วนเรือจมสุทธาทิพย์จมลงอ่าวไทย ระหว่างเกาะโรงโขนกับเกาะจวง
 ตึกมหิตลาคารสมเด็จพระราชปิตุจฉา เดิมชื่อ หอพักนักศึกษาแพทย์ชาย ตั้งอยู่ที่คณะแพทยศาสตร์ศิริราชพยาบาล มหาวิทยาลัยมหิดล วิทยาเขตบางกอกน้อย กรุงเทพมหานคร
 ค่ายเพชรบุรีราชสิรินธร (ร.11 พัน 3 รอ.) หรือสะกดว่า เพชรบุรีราชศิรินธร ตั้งอยู่ที่ตำบลบ้านกุ่ม อำเภอเมืองเพชรบุรี จังหวัดเพชรบุรี ชื่อค่ายตั้งตามพระนามกรม คือ เพชรบุรีราชสิรินธร
 ถนนเพชรบุรี เดิมชื่อ ถนนประแจจีน เริ่มตั้งแต่แยกยมราชถึงแยกประตูน้ำ กรุงเทพมหานคร ชื่อถนนตั้งตามพระนามกรม คือ เพชรบุรีราชสิรินธร
 ถนนเพชรบุรีตัดใหม่ เป็นส่วนต่อขยายของถนนเพชรบุรี เริ่มตั้งแต่แยกประตูน้ำไปจนถึงถนนสุขุมวิท 71 (ปรีดี พนมยงค์) กรุงเทพมหานคร
 แขวงถนนเพชรบุรี แขวงในเขตราชเทวี กรุงเทพมหานคร ชื่อแขวงตั้งตามชื่อถนนเพชรบุรีที่พาดผ่าน

 พงศาวลี 

 อ้างอิง 
 เชิงอรรถ

 บรรณานุกรม










 แหล่งข้อมูลอื่น 

 สำนักวิทยบริการและเทคโนโลยีสารสนเทศ - พระสาทิสลักษณ์:สมเด็จพระราชปิตุจฉา เจ้าฟ้าวไลยอลงกรณ์ กรมหลวงเพชรบุรีราชสิรินธร 

หมวดหมู่:พระราชธิดาในรัชกาลที่ 5
หมวดหมู่:เจ้าฟ้าหญิง
เพชรบุรีราชสิรินธร
หมวดหมู่:ผู้ได้รับเครื่องราชอิสริยาภรณ์ ม.จ.ก. (ฝ่ายใน)
หมวดหมู่:ผู้ได้รับเครื่องราชอิสริยาภรณ์ น.ร.
หมวดหมู่:ผู้ได้รับเครื่องราชอิสริยาภรณ์ ป.จ. (ฝ่ายใน)
หมวดหมู่:ผู้ได้รับเครื่องราชอิสริยาภรณ์ ม.ว.ม.
หมวดหมู่:ผู้ได้รับเหรียญรัตนาภรณ์ จ.ป.ร.1
หมวดหมู่:ผู้ได้รับเหรียญรัตนาภรณ์ ว.ป.ร.1
หมวดหมู่:ผู้ได้รับเหรียญรัตนาภรณ์ ป.ป.ร.1
หมวดหมู่:ผู้ได้รับเหรียญรัตนาภรณ์ อ.ป.ร.1
หมวดหมู่:เสียชีวิตจากโรคไต
หมวดหมู่:ทหารบกชาวไทย