กรรมฐาน

กรรมฐาน (, กมฺมฏฺฐาน; ) หมายถึง ที่ตั้งแห่งการทำงานของจิต สิ่งที่ใช้เป็นอารมณ์ในการเจริญภาวนา อุปกรณ์ที่ใช้ในการฝึกอบรมจิต หรืออุบายหรือกลวิธีเหนี่ยวนำให้เกิดสมาธิ กรรมฐานจึงเป็นสิ่งที่เอามาให้จิตกำหนด เพื่อให้จิตสงบอยู่ได้ ไม่เที่ยวเตลิดเลื่อนลอยฟุ้งซ่าน ไปอย่างไร้จุดหมาย

อย่างไรในพระไตรปิฎกภาษาไทยฉบับหลวงแปลคำว่า กมฺมฏฺฐาน ว่า ฐานะแห่งการงานพระไตรปิฎกภาษาไทยฉบับหลวง เล่มที่ 13  สุตตันตปิฎก มัชฌิมนิกาย มัชฌิมปัณณาสก์ หน้าที่ 593  ข้อที่ 713พระไตรปิฎกฉบับสยามรัฐ เล่มที่ 13 สุตฺตนฺตปิฏเก มชฺฌิมนิกายสฺส มชฺฌิมปณฺณาสกํ หน้าที่ 653 ข้อที่ 713 มากไปกว่านั้นในพระไตรปิฎกฉบับสยามรัฐพบคำว่า กมฺมฏฺฐาน เฉพาะในเล่มที่ 13 ข้อที่ 711 ถึง 713 เท่านั้นพระไตรปิฎกฉบับสยามรัฐ 

 กรรมฐาน 40 
กรรมฐาน 40 เป็นอุบาย 40 วิธีที่ใช้ฝึกจิตให้เกิดสมาธิ ระดับอุปจารสมาธิขึ้นไปได้ ก็คือสิ่งที่เอามาให้จิตกำหนด เพื่อชักนำให้เกิดสมาธิ พอจิตกำหนดจับสิ่งนี้เข้าแล้ว จะชักนำให้จิตแน่วแน่อยู่กับสิ่งนี้ จนเป็นสมาธิได้มั่นคงและเร็วที่สุด สิ่งอื่นหรือวิธีอื่น ๆ สามารถทำสมาธิได้สูงสุดแค่ขณิกสมาธิเท่านั้น ในคัมภีร์อรรถกถาและปกรณ์ ได้รวบรวมแสดงกรรมฐานไว้ 40 อย่าง คือ

กสิณ 10

 แปลว่า วัตถุอันจูงใจ หรือวัตถุสำหรับเพ่ง เพื่อจูงจิตให้เป็นสมาธิ เป็นวิธีใช้วัตถุภายนอกเข้าช่วย โดยวิธีเพ่งเพื่อรวมจิตให้เป็นหนึ่ง มี 10 อย่าง คือ
 ภูตกสิณ 4 (กสิณ คือ มหาภูตรูป) ได้แก่ ปฐวีกสิณ อาโปกสิณ เตโชกสิณ วาโยกสิณ
 วรรณกสิณ 4 ได้แก่ นีลกสิณ ปีตกสิณ โลหิตกสิณ โอทาตกสิณ
 กสิณอื่น ๆ ได้แก่ อาโลกกสิณ อากาสกสิณ

อสุภะ 10

 ได้แก่ การพิจารณาซากศพ ที่มีอาการต่าง ๆ กัน รวมกัน 10 อาการ

อนุสติ 10

 คือ อารมณ์ดีงามที่ควรระลึกถึงเนือง ๆ ได้แก่ พุทธานุสติ ธัมมานุสติ สังฆานุสติ สีลานุสติ จาคานุสติ เทวตานุสติ มรณานุสติ กายคตานุสติ อานาปานุสติ อุปสมานุสติ

อัปปมัญญา 4
 คือ ธรรมที่พึงแผ่ไปในมนุษย์ สัตว์ทั้งหลาย อย่างมีจิตใจสม่ำเสมอทั่วกันไม่มีประมาณ ไม่จำกัดขอบเขต โดยมากเรียกกันว่า พรหมวิหาร 4 คือ

 เมตตา คือ ปรารถนาดี มีไมตรีอยากให้มนุษย์ สัตว์ทั้งหลาย มีความสุขทั่วหน้า
 กรุณา คือ อยากช่วยเหลือผู้อื่นให้พ้นจากความทุกข์
 มุทิตา คือ พลอยมีใจแช่มชื่นบาน เมื่อผู้อื่นอยู่ดีมีสุข และเจริญงอกงาม ประสบความสำเร็จยิ่งขึ้นไป
 อุเบกขา คือ วางจิตเรียบสงบ สม่ำเสมอ เที่ยงตรงดุจตาชั่ง มองเห็นมนุษย์ สัตว์ทั้งหลาย ได้รับผลดีร้าย ตามเหตุปัจจัยที่ประกอบ ไม่เอนเอียงไปด้วยชอบหรือชัง

อาหาเร ปฏิกูลสัญญา
 กำหนดหมายความเป็นปฏิกูลในอาหาร 9 ขั้นตอน ตั้งแต่หยิบจับเข้าปากไปจนออกมากลายเป็นอุจจาระ

จตุธาตุววัฏฐาน
 กำหนดพิจารณาธาตุ คือ พิจารณาเห็นร่างกายของตน โดยสักว่าเป็นธาตุ 4 แต่ละอย่าง

อรูป 4
 กำหนดสภาวะที่เป็นอรูปธรรมเป็นอารมณ์ ใช้ได้เฉพาะผู้ที่เพ่งกสิณ 9 อย่างแรก แล้วเจริญอากาสกสิณ จนได้จตุตถฌานมาแล้ว แล้วจึงยกจิตขึ้นสู่ กรรมฐานแบบอรูปตามลำดับ มี 4 อย่าง คือ อากาสานัญจายตนะ วิญญาณัญจายตนะ อากิญจัญญายตนะ เนวสัญญานาสัญญายตนะ

รายละเอียด อรูป 4
 อากาสานัญจายตนะ - กำหนดช่องว่างหาที่สุดไม่ได้ (กำหนดความว่างเปล่า) เป็นอารมณ์  วิญญาณัญจายตนะ  -  กำหนดวิญญาณหาที่สุดมิได้ (คือเลิกกำหนดที่ว่างระดับรูปธรรม แล้วไปกำหนดที่ว่างระดับนามธรรมแทน คือ อายตนะภายนอกและภายในยังไม่มากระทบกันจนวิญญาณเข้ามารับรู้ ดูที่ความว่างก่อนเกิดการกระทบนั้น) เป็นอารมณ์ อากิญจัญญายตนะ -  กำหนดภาวะไม่มีอะไรเลยเป็นอารมณ์  เนวสัญญานาสัญญายตนะ  -  (แม้แต่ภาวะที่ไม่มีอะไรเลยเป็นอารมณ์ก็ไม่มี) เข้าสู่ภาวะมีสัญญาก็ไม่ใช่ ไม่มีสัญญาก็ไม่ใช่

 ขีดขั้นความสำเร็จ 
ขีดขั้นความสำเร็จของกรรมฐานแต่ละประเภท
  กสิณ 10  ปฏิภาคนิมิต  อุปจารสมาธิ  ปฐมฌาน  ทุติยฌาน  ตติยฌาน  จตุตถฌาน  อสุภะ 10  ปฏิภาคนิมิต  อุปจารสมาธิ  ปฐมฌาน  อนุสติ 8 ข้อแรก   อุปจารสมาธิ      กายคตานุสติ  ปฏิภาคนิมิต  อุปจารสมาธิ  ปฐมฌาน  อานาปานุสติ  ปฏิภาคนิมิต  อุปจารสมาธิ  ปฐมฌาน  ทุติยฌาน  ตติยฌาน  จตุตถฌาน  อัปปมัญญา 3 ข้อแรก  อุปจารสมาธิ ปฐมฌาน ทุติยฌาน ตติยฌาน   อุเบกขาพรหมวิหาร   อุปจารสมาธิ     จตุตถฌาน  อาหาเรปฏิกูลสัญญา  อุปจารสมาธิ      จตุธาตุววัฏฐาน   อุปจารสมาธิ      อากาสานัญจายตนะ  อุปจารสมาธิ    จตุตถฌาน อากาสานัญจายตนะ วิญญาณัญจายตนะ   อุปจารสมาธิ     จตุตถฌาน  วิญญาณัญจายตนะอากิญจัญญายตนะ  อุปจารสมาธิ    จตุตถฌาน อากิญจัญจายตนฌาน เนวสัญญานาสัญญายตนะ   อุปจารสมาธิ     จตุตถฌาน  เนวสัญญานาสัญญายตนะ

 กรรมฐาน 2 อย่าง 
ในคัมภีร์ทางพระอภิธรรมบรรยายเกี่ยวกับกรรมฐานไว้ว่า การงานที่เป็นเหตุแห่งการบรรลุธรรม และแบ่งกรรมฐานเป็นสองอย่าง คือ
 สมถกรรมฐาน เป็นอุบาย  นิวรณ์ทั้งหลายให้สงบระงับ
 วิปัสสนากรรมฐาน เป็นอุบายให้เกิดปัญญา ให้เห็นลักษณะต่าง ๆ ของรูปนาม ได้แก่ สภาวลักษณะ สังขตลักษณะ สามัญญลักษณะ

 อ้างอิง 

 พระธรรมปิฎก (ประยุทธ์ ปยุตฺโต). "พจนานุกรมพุทธศาสน์ ฉบับประมวลศัพท์"
 พระธรรมปิฎก (ประยุทธ์ ปยุตฺโต). "พจนานุกรมพุทธศาสน์ ฉบับประมวลธรรม"
 พระธรรมปิฎก (ประยุทธ์ ปยุตฺโต). "พุทธธรรม"
 พระอภิธัมมัตถสังคหะ

 ดูเพิ่ม 
 ฌาน
 เจริญอานาปานสติ บำเพ็ญสติปัฏฐาน 4 ให้บริบูรณ์ ในวิกิซอร์ซ

 แหล่งข้อมูลอื่น 
 ทีปสูตร พระไตรปิฎก เล่มที่ ๑๙  พระสุตตันตปิฎก เล่มที่ ๑๑ สังยุตตนิกาย มหาวารวรรค
 วัดป่ากรรมฐาน สายหลวงปู่มั่น ภูริทัตโต
 สถาบันพลังจิตตานุภาพ  
 กสิณ กรรมฐานที่ทรงพลัง 
 วิชชาธรรมกาย วัดปากน้ำ ภาษีเจริญ
 มโนมยิทธิ วัดท่าซุง
 สมาธิเพื่อการผ่อนคลายรักษาสุขภาพกายและจิตโดยองค์รวม

กรรมฐาน
หมวดหมู่:คำศัพท์ศาสนาพุทธ