พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมขุนพิทยลาภพฤฒิธาดา

มหาเสวกเอกราชกิจจานุเบกษา,ประกาศพระราชทานยศแก่ข้าราชการในกระทรวงวัง เล่ม 29 หน้า 1405 วันที่ 22 กันยายน 2455 นายพันเอก ข่าวเพิ่มเติม พระองค์เจ้าโสณบัณฑิตย์ทูลลา ราชกิจจานุเบกษา เล่ม 5 หน้า 260 พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมขุนพิทยลาภพฤฒิธาดา เป็นพระราชโอรสในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว องคมนตรีในพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว และพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว อดีตเสนาบดีกระทรวงโยธาธิการ เสนาบดีกระทรวงมุรธาธร และเสนาบดีกระทรวงวัง

พระประวัติ
พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมขุนพิทยลาภพฤฒิธาดา มีพระนามเดิมว่า พระเจ้าลูกยาเธอ พระองค์เจ้าโสณบัณฑิต เป็นพระราชโอรสพระองค์ที่ 62 ของพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ที่ประสูติแต่ท้าววรจันทร์ (เจ้าจอมมารดาวาด) ธิดานายสมบุญ งามสมบัติ กับท้าวปฏิบัติบิณฑทาน (ถ้วย) ประสูติเมื่อวันพุธ ขึ้น 13 ค่ำ เดือน 5 ปีกุน เบญจศก จ.ศ. 1225 ตรงกับวันที่ 1 เมษายน พ.ศ. 2406 พระองค์ทรงเป็นต้นราชสกุลโสณกุล

ในรัชสมัยรัชกาลที่ 5 พระเจ้าน้องยาเธอ พระองค์เจ้าโสณบัณฑิต ทรงเริ่มรับราชการเป็น ราชองครักษ์ พร้อมกับรับพระราชทานพระยศเป็น นายพันตรี เมื่อวันจันทร์ เดือนแปด ขึ้นห้าค่ำ ปีมะแม เบญจศก จุลศักราช 1245 ตรงกับ พ.ศ. 2426 ต่อมาในวันจันทร์ เดือนสิบ แรมสิบสองค่ำ ปีระกาสัปตศก จุลศักราช 1247 ตรงกับปี พ.ศ. 2428 โปรดเกล้าฯ ให้เป็นราชเลขานุการส่วนพระองค์ฝ่ายต่างประเทศ ประกาศตั้งสิเกรตารีหลวง ต่อมา พ.ศ. 2437 ทรงเป็นรัฐมนตรีสภา โดยทรงดำรงตำแหน่งเป็น สภานายก

พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้สถาปนาขึ้นเป็นพระองค์เจ้าต่างกรมมีพระนามตามจารึกในพระสุพรรณบัฏว่า พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นพิทยลาภพฤฒิธาดาราชกิจจานุเบกษา, ประกาศตั้งกรมพระองค์เจ้าโสณบัณฑิตย์, เล่ม 8, ตอน 45, 7 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2434, เล่ม 408 เมื่อ พ.ศ. 2434 และทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้เลื่อนกรมขึ้นเป็น พระเจ้าน้องยาเธอ กรมขุนพิทยลาภพฤฒิธาดาราชกิจจานุเบกษา, พระบรมราชโองการ ประกาศ เลื่อนกรมแลตั้งกรมพระองค์เจ้า เจ้าพระยา , เล่ม 17, ตอน 35, 25 พฤศจิกายน พ.ศ. 2443, หน้า 481 เมื่อ พ.ศ. 2443   ทรงดำรงตำแหน่งองคมนตรีในพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวราชกิจจานุเบกษา, ข่าวตั้งปริวีเคาน์ซิลเลอร์, เล่ม 4, หน้า 45ราชกิจจานุเบกษา, สัญญาบัตรปริวีเคาน์ซิลเลอร์, เล่ม 4, หน้า 47-48 องคมนตรีในพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัวประกาศแต่งตั้งองคมนตรี ข้าหลวงต่างพระเนตรพระกรรณ มณฑลพายัพ รับผิดชอบจัดการป้องกันหัวเมืองชายแดนด้านตะวันตกของเชียงใหม่ราชการเชียงใหม่ผู้ช่วยอธิบดีกรมไปรเวตสิเกรตารีหลวงผู้ช่วยอธิบดีเสนาบดีกระทรวงโยธาธิการ เสนาบดีกระทรวงมุรธาธรดำรงตำแหน่ง เสนาบดีกระทรวงโยธาธิการ เสนาบดีกระทรวงมุรธาธร และเสนาบดีกระทรวงวังดำรงตำแหน่งเสนาบดีกระทรวงวัง เป็นต้น

พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมขุนพิทยลาภพฤฒิธาดา เดิมประทับอยู่ที่วังปากคลองตลาด บ้านเดิมของเจ้าจอมมารดาวาด ใกล้ปากคลองตลาด ต่อมาพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว โปรดเกล้าฯ ให้สร้างวังตลาดน้อย ที่ถนนเจริญกรุงใกล้กับสะพานเหล็กล่าง จึงทรงย้ายไปประทับที่วังตลาดน้อยตลอดพระชนม์ชีพและสิ้นพระชนม์ในรัชกาลที่ 6เมื่อวันอังคาร เดือน 11 แรม 14 ค่ำ ปีฉลูเบญจศก จ.ศ. 1175  ตรงกับวันที่ 28 ตุลาคม พ.ศ. 2456 พระชันษาได้ ข่าวสิ้นพระชนม์ มีพระราชพิธีพระราชทานเพลิงพระศพเมื่อวันที่ 26 พฤษภาคม พ.ศ. 2457 ณ พระเมรุ วัดราชาธิวาสราชวรวิหารราชกิจจานุเบกษา, พระราชทานเพลิงพระศพและศพที่พระเมรุวัดราชาธิวาส พุทธศักราช ๒๔๕๗  เล่ม 31, ตอน ๐ ง, 21 มิถุนายน พ.ศ. 2457, หน้า 658

 พระโอรสและพระธิดา 
พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมขุนพิทยลาภพฤฒิธาดา ทรงเป็นต้นราชสกุลโสณกุล มีหม่อมท่านเดียว คือ หม่อมเอม (สกุลเดิม: กุณฑลจินดา) ธิดาหลวงวรศักดาพิศาล (ตาล กุณฑลจินดา) โดยมีพระโอรสธิดา 13 พระองค์ เป็นชาย 7 พระองค์ และหญิง 6 พระองค์

นอกจากนี้ในปี พ.ศ. 2443 ขณะประทับที่นครเชียงใหม่ ได้ทรงสู่ขอเจ้าข่ายแก้ว ณ เชียงใหม่ ธิดาเจ้าทักษิณนิเกตน์ (หนานมหายศ ณ เชียงใหม่) ไปเป็นหม่อมในพระองค์ แต่ในภายหลังได้ทรงหย่ากัน

 พระรูป  พระนาม  หม่อมมารดา  ประสูติ  สิ้นพระชนม์/สิ้นชีพิตักษัย  คู่สมรส80px  1. หม่อมเจ้าหญิงประวาศสวัสดี (ท่านหญิงใหญ่)  หม่อมเอม  25 ธันวาคม พ.ศ. 2426  11 ธันวาคม พ.ศ. 2445 พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงนครไชยศรีสุรเดช80px 2. หม่อมเจ้าธานีนิวัต (พ.ศ. 2465 : พระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าธานีนิวัต  พ.ศ. 2493 : กรมหมื่นพิทยลาภพฤฒิยากร) (ท่านชายใหญ่)  หม่อมเอม  7 พฤศจิกายน พ.ศ. 2428  8 กันยายน พ.ศ. 2517  หม่อมประยูร (สุขุม)80px 3. หม่อมเจ้าฉัตรมงคล (ท่านชายกลาง)พระราชนิพนธ์ พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก กรมศิลปากรตรวจสอบชำระใหม่ : อนุสรณ์พระราชทานเพลิงศพหม่อมเจ้าฉัตรมงคล โสณกุล  หม่อมเอม  9 มกราคม พ.ศ. 2429  18 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2507  หม่อมราชวงศ์หญิงวิศิษฐ์ศรี (หัสดินทร) พระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าหญิงจุไรรัตนศิริมาน80px 4. หม่อมเจ้าหญิงสุมนมาลย์ (ท่านหญิงกลาง)  หม่อมเอม  14 เมษายน พ.ศ. 2431  21 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2482 พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงนครไชยศรีสุรเดช60px 5. หม่อมเจ้าวารเฉลิมฉัตร (ท่านชายเล็ก)  หม่อมเอม  พฤศจิกายน พ.ศ. 2432  21 กันยายน พ.ศ. 2434 60px 6. หม่อมเจ้าหญิงนักขัตดารา  หม่อมเอม  15 พฤษภาคม พ.ศ. 2434  23 ธันวาคม พ.ศ. 2435 80px 7. หม่อมเจ้ารัชฎาภิเศก (ท่านชายใหม่)  หม่อมเอม  16 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2435  5 กันยายน พ.ศ. 2492  หม่อมเจ้าหญิงพิมพ์รำไพ (รพีพัฒน์)80px 8. หม่อมเจ้าหญิงสิบพันพารเสนอ (ท่านหญิงน้อย)  หม่อมเอม  30 ธันวาคม พ.ศ. 2437  9 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2528 80px 9. หม่อมเจ้าหญิงเสมอภาค (ท่านหญิงเล็ก)  หม่อมเอม  7 มีนาคม พ.ศ. 2438  26 มีนาคม พ.ศ. 2522 60px 10. หม่อมเจ้าชาย (ไม่ปรากฏพระนาม)  หม่อมเอม  7 มิถุนายน พ.ศ. 2440  8 มิถุนายน พ.ศ. 2440 60px 11. หม่อมเจ้าทวีธาภิเศก (ท่านชายนิด)  หม่อมเอม  7 กันยายน พ.ศ. 2441  29 พฤศจิกายน พ.ศ. 2474 80px 12. พลตรีหม่อมเจ้ามุรธาภิเศก (ท่านชายจิ๋ว)  หม่อมเอม  1 พฤษภาคม พ.ศ. 2445  31 พฤษภาคม พ.ศ. 2526  หม่อมเจ้าหญิงกัลยางค์สมบัติ (กิติยากร)80px 13. หม่อมเจ้าหญิงอภิสิตสมาคม  หม่อมเอม  30 กรกฎาคม พ.ศ. 2446  15 พฤษภาคม พ.ศ. 2528 

 พระเกียรติยศ 
 พระอิสริยยศ 

 1 เมษายน พ.ศ. 2406 – 1 ตุลาคม พ.ศ. 2411 : พระเจ้าลูกยาเธอ พระองค์เจ้าโสณบัณฑิต
 1 ตุลาคม พ.ศ. 2411 – 7 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2434 : พระเจ้าน้องยาเธอ พระองค์เจ้าโสณบัณฑิต
 7 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2434 – 25 พฤศจิกายน พ.ศ. 2443 : พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นพิทยลาภพฤฒิธาดา
 25 พฤศจิกายน พ.ศ. 2443 – 23 ตุลาคม พ.ศ. 2453 : พระเจ้าน้องยาเธอ กรมขุนพิทยลาภพฤฒิธาดา
 23 ตุลาคม พ.ศ. 2453 – 28 ตุลาคม พ.ศ. 2456 : พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมขุนพิทยลาภพฤฒิธาดา

 เครื่องราชอิสริยาภรณ์ไทย 
เครื่องขัตติยราชอิสริยาภรณ์อันมีเกียรติคุณรุ่งเรืองยิ่งมหาจักรีบรมราชวงศ์ (ม.จ.ก.)
 ราชกิจจานุเบกษา, ถวายบังคมพระบรมรูปและพระราชทานเครื่องราชอิสริยาภรณ์ , เล่ม ๑๐, ตอน ๓๔, ๑๙ พฤศจิกายน พ.ศ. ๑๘๙๓, หน้า ๓๖๗
 พระราชทานเครื่องราชอิสริยาภรณ์

เครื่องราชอิสริยาภรณ์อันเป็นที่เชิดชูยิ่งช้างเผือก ชั้นที่ 2 ทวีติยาภรณ์ช้างเผือก (ท.ช.)ราชกิจจานุเบกษา, พระราชทานเหรียญรัตนาภรณ์ รัชกาลที่ ๔ , เล่ม ๒๑, ตอน ๓๒, ๖ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๔๔๗, หน้า ๕๖๔
เหรียญดุษฎีมาลา เข็มราชการแผ่นดิน (ร.ด.ม.(ผ))

ราชกิจจานุเบกษา,พระราชทานเครื่องราชอิศริยาภรณ์  เล่ม 10 หน้า 456
เหรียญราชินี (ส.ผ.)

 เครื่องราชอิสริยาภรณ์ต่างประเทศ 
  :
 พ.ศ. 2434 – 80x80px เครื่องราชอิสริยาภรณ์เซนต์สแตนิส์ลาส ชั้นที่ 1
  :
 พ.ศ. 2438 – 80px เครื่องราชอิสริยาภรณ์อาทิตย์อุทัย ชั้นที่ 1

 พระยศทหาร 
 พ.ศ. 2431 นายพันเอก
 พ.ศ. 2426 นายพันตรี พระราชทานสัญญาบัตร (หน้า ๓๑๓) 

 พงศาวลี 

 อ้างอิง 

หมวดหมู่:พระเจ้าบรมวงศ์เธอ ชั้น 4
หมวดหมู่:พระองค์เจ้า
พิทยลาภพฤฒิธาดา
หมวดหมู่:พระราชโอรสในรัชกาลที่ 4

หมวดหมู่:ผู้ได้รับเครื่องราชอิสริยาภรณ์ ม.จ.ก. (ฝ่ายหน้า)
หมวดหมู่:ผู้ได้รับเครื่องราชอิสริยาภรณ์ ป.จ. (ฝ่ายหน้า)
หมวดหมู่:ผู้ได้รับเหรียญรัตนาภรณ์ ม.ป.ร.3
หมวดหมู่:สมาชิกเครื่องราชอิสริยาภรณ์อาทิตย์อุทัยชั้นที่ 1
หมวดหมู่:อธิบดีกรมศุลกากร
พิทยลาภพฤฒิธาดา
หมวดหมู่:องคมนตรีในรัชกาลที่ 5
หมวดหมู่:องคมนตรีในรัชกาลที่ 6