รายพระนามและชื่อภรรยาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว

ในพระนิพนธ์ของสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ เรื่อง ประชุมบทละคอนดึกดำบรรพ ฉบับบริบูรน์ พร้อมด้วยเรื่องประวัติเจ้าคุนพระประยูรวงส์และตำนานละคอนดึกดำบรรพ (พ.ศ. 2486) ได้ระบุถึงลำดับชั้นของภรรยาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว แบ่งเป็น 5 ชั้น ได้แก่ ชั้นพิเศษ ชั้นที่หนึ่ง ชั้นที่สอง ชั้นที่สาม และชั้นที่สี่ โดยสังเกตจากเครื่องใส่หมากที่ได้รับพระราชทานเป็นสำคัญ ดังนี้พระภรรยาเจ้า และสมเด็จเจ้าฟ้าในรัชกาลที่ 5, หน้า 43-44
 ชั้นพิเศษ สำหรับพระราชทานพระมเหสีเทวี เรียกในกฎมนเทียรบาลว่า พระภรรยาเจ้า ได้หีบและพานหมากเสวยทองคำลงยาราชาวดี
 ชั้นที่ 1 สำหรับพระสนมเอก ได้รับพระราชทานพานทอง หีบหมากลงยา และกระโถนทองคำ แต่ขนาดย่อมกว่าเครื่องยศฝ่ายหน้า
 ชั้นที่ 2 สำหรับเจ้าจอมมารดา และเจ้าจอมอยู่งานที่ได้รับพระเมตตา หรือที่เรียกว่า พระสนม ได้รับพระราชทานหีบหมากทองคำลงยาราชาวดี
 ชั้นที่ 3 สำหรับนางอยู่งานที่ทรงเลือกไว้ใกล้ชิดพระองค์ เรียกว่า เจ้าจอมอยู่งาน ได้รับพระราชทานหีบหมากทองคำ และบรรดาศักดิ์เป็นเจ้าจอม
 ชั้นที่ 4 สำหรับนางอยู่งานที่ใช้สอยในพระราชมนเทียร ได้รับพระราชทานหีบหมากเงินกาไหล่ทอง แต่ไม่นับเป็นเจ้าจอม

ในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวมีการแต่งตั้งพระภรรยาเจ้า โดยการใช้คำนำหน้าพระนามเป็นครั้งแรก คือ สมเด็จพระนางเธอ พระองค์เจ้าโสมนัสวัฒนาวดี ในที่สมเด็จพระนางนาฏบรมอรรคราชเทวี และสมเด็จพระนางเธอ พระองค์เจ้ารำเพยภมราภิรมย์ ในที่สมเด็จพระนางนาถราชเทวี ก่อนหน้านี้ราชสำนักกรุงรัตนโกสินทร์ไม่มีการตั้งพระภรรยาเจ้าพระองค์ใดเป็นพระอัครมเหสีอย่างเป็นทางการเลย แต่ธรรมเนียมไทยในขณะนั้นยังไม่มีพระราชพิธีอภิเษกสมรส จึงให้นับว่าพระอัครมเหสีเป็นสมเด็จพระราชินี (Queen Consort) ตามอย่างสากล ทว่าหลังพระอัครมเหสีสองพระองค์นั้นสวรรคต ก็มิทรงสถาปนาผู้ใดเป็นพระอัครมเหสีอีก แม้แต่พระภรรยาเจ้าอีกองค์หนึ่ง คือ หม่อมเจ้าพรรณราย ได้รับการยกย่องเป็นเจ้าข้างใน แต่ไม่ได้สถาปนาพระอิสริยยศให้สูงขึ้นแต่ประการใด

หนังสือพิมพ์ Bangkok Calender ฉบับ พ.ศ. 2406 ระบุว่าในปีนั้น พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวมีพระภรรยาถึง 34 คน และมีนางห้ามที่เป็นลูกขุนนางอีก 74 คน ที่บิดานั้นทูลเกล้าถวายเพื่อเป็นบาทบริจาริกา สรุปแล้วทรงมีเจ้าจอมหม่อมห้ามในพระองค์รวมกัน 108 คนสตรีสยามในอดีต, หน้า 244-245 นอกจากนี้พระองค์ยังเคยส่งคณะราชทูตไปกรุงลอนดอน ทรงเสียพระทัยที่ไม่สามารถซื้อหญิงฝรั่งมาเป็นนางสนมได้ ต่างจากเวลาคณะทูตสยามไปกรุงจีน ทรงประกาศไว้ความว่า "อนึ่ง ถ้าอังกฤษจะนินทาว่าตื่นก็ควรแล้ว ด้วยเราเปนชาวป่าได้เข้าไปในเมืองสวรรค์ เสียใจอยู่แต่ว่า  ถ้าเปนถึงเมืองสวรรค์แล้ว ผู้ที่ไปเปนแต่ไปชมนางเทพอัปสรกัญญา แต่จะซื้อมาเหมือนผู้หญิงจีนไม่ได้ ต้องกลับมาแผลงรัง ถ้ากระนั้นซื้อได้แต่เครื่องแต่งนางสวรรค์ มาแต่งนางมนุษย์เราที่นี้เล่นบ้างก็จะดีอยู่ พอดูเล่นประหลาด ๆ"สตรีสยามในอดีต, หน้า 246-248 แม้จะมิได้หญิงฝรั่งมาเป็นบาทบริจาริกา แต่พระองค์มีพระสนมเป็นหญิงต่างด้าวรับราชการอยู่ เช่น เจ้าจอมมารดาดวงคำจากกรุงเวียงจันทน์ พระองค์เจ้ากำโพชราชสุดาดวงจากกรุงกัมพูชา และตนกูสุเบียจากกรุงลิงกา หากบาทบริจาริกาสองนางหลังนี้ประสูติกาลพระราชบุตร พระราชบุตรนั้นจะมีฐานันดรศักดิ์เป็นเจ้าฟ้า เพราะมีมารดาเป็นเจ้าหญิงต่างด้าวหรือเป็นธิดาเจ้าประเทศราช แต่เจ้าจอมทั้งสองก็มิได้ประสูติกาลพระราชบุตรเลย

บาทบริจาริกาเหล่านี้จะอาศัยอยู่ในเขตพระราชฐานชั้นใน แอนนา ลีโอโนเวนส์ ครูสอนภาษาอังกฤษในราชสำนัก อธิบายว่าภายในเขตพระราชฐานชั้นในนั้นมีลักษณะเหมือนเป็นเมืองย่อม ๆ มีร้านรวง ถนน ตลาด และสวน ที่มีสตรีดูแลอยู่ทั้งหมดมองสยามผ่านแอนนา, หน้า 163 หญิงที่ถวายตัวแก่พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวนั้นมีมาก นอกจากการปรนนิบัติพัดวีพระเจ้าอยู่หัวแล้ว ก็ล้วนมีหน้าที่อื่น ๆ กันตามสมควร เช่น เย็บปักถักร้อย ทำพวงมาลัย ทำอาหารคาวหวาน เป็นนางละครหรือนักดนตรีมโหรี และหลายคนไม่มีโอกาสได้ถวายตัวไปถึงห้องพระบรรทมของพระเจ้าอยู่หัวเลย ในพระนิพนธ์ของเจ้าชายแฟร์ดีน็องด์ ดยุกแห่งอาล็องซง (Ferdinand d'Orléans, Duc d'Alençon) เจ้าชายหลุยส์แห่งออร์เลอ็องส์ เจ้าชายแห่งกงเด (Louis d'Orléans, Prince de Condé) และเคานต์โบวัวร์ คณะทูตฝรั่งเศสที่เข้ามาในกรุงสยามเมื่อ พ.ศ. 2409 ได้กล่าวถึงบาทบริจาริกาเหล่านี้ไว้ ความว่า "...นางสนมจำนวนหลายสิบคนถือหีบหมากประดับเพชร บ้างประคองหีบบุหรี่ บ้างถือพระแสงประจำพระองค์ บ้างก็ถือถาดและกระโถนทองคำ เดินนวยนาดออกมาเป็นขบวน พวกนางส่งยิ้มอันสง่างามมายังพวกเรา ช่างไม่มีความสมดุลกันเลยระหว่างกษัตริย์ผู้ชราภาพ ที่ห้อมล้อมอยู่ด้วยนางสนมรุ่นสาวหลายสิบคน กษัตริย์ทรงเป็นศูนย์กลางในที่ชุมนุมนั้น ทรงสวมพระมหามงกุฎเป็นรูปปิระมิดทองคำ สวมฉลองพระองค์เสื้อคลุมยาวที่ประดับตกแต่งไปด้วยเพชรนิลจินดานับร้อยเม็ด..." แอนนา ลีโอโนเวนส์ กล่าวถึงกิจกรรมในราชสำนักและการปรนนิบัติของนางบาทบริจาริกาไว้ว่า "ตอนบ่าย 2 พระองค์ [พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว] ตื่นบรรทมเองโดยมีพวกผู้หญิงช่วยกันสรงน้ำและชโลมน้ำมันให้ จากนั้นพระองค์เสด็จไปยังห้องเสวยซึ่งจะจัดเสิร์ฟอาหารมื้อใหญ่สุดของวันถวาย พระองค์สนทนาปราศรัยกับบรรดาชายาและสนมคนโปรด พระองค์อุ้มลูก ๆ กอดลูก สรรหาคำถามชวนขันหรือน่าพิศวงมาถามลูก ๆ ไม่หยุดหย่อน ทั้งยังทำหน้าตาตลก ๆ หยอกล้อลูก ๆ วัยทารก ยิ่งโปรดแม่ก็ยิ่งรักลูก ความรักลูกเป็นคุณสมบัติอันหนักแน่นมั่นคงของผู้มีอำนาจเด็ดขาดหากโดดเดี่ยวเดียวดายผู้นี้ พวกเขามัดใจพระองค์ด้วยความน่ารักและความไว้วางใจ ทำให้พระองค์สดชื่นกระปรี้กระเปร่าไปกับท่าทางไร้เดียงสาของลูก ๆ ที่ช่างร่าเริง สง่างาม และน่าเอ็นดูนัก"มองสยามผ่านแอนนา, หน้า 121

เมื่อสมัยกรุงศรีอยุธยาจนถึงรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว เจ้านายบุญหนักศักดิ์ใหญ่พระองค์ใดประสงค์จะนำเด็กไทยมาหัดโขนละคร เด็กจีนมาหัดงิ้ว ก็เที่ยวให้ไปจับเด็กนั้นมาฝึกหัด หรือโปรดปรานบุตรสาวข้าราชการหรือราษฎรคนใด ก็จะให้เถ้าแก่ไปสู่ขอ แต่ถ้าขัดขวางไม่ยอมถวาย ก็จะใช้กำลังฉุดคร่าหญิงผู้นั้นมาถวาย ซึ่งพฤติการณ์เช่นนี้ พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงเห็นว่าป่าเถื่อน แล้วทรงให้ยกเลิกธรรมเนียมดังกล่าว โดยมีพระราชดำริว่า "...ธรรมดามนุษย์ย่อมเป็นที่รักของบิดามารดาทุกชาติทุกภาษาทั้งไพร่และผู้ดีเสมอกัน..." และ "...ธรรมเนียมนี้เปรียบเหมือนโจรป่า, หามีเมตตาจิตแก่กันและกันไม่ และเป็นธรรมเนียมชั่วร้ายเหลือเกิน ไม่สมควรจะได้ประพฤติและปฏิบัติ..."ชวน ธนากร ขำสุวัฒน์. แผ่นดินไทยที่น่ารู้. ม.ป.ท. : ม.ป.พ., 2508, หน้า 45-46 ในส่วนของบาทบริจาริกาข้างใน พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงประกาศไว้ ความว่า "อนึ่ง ผู้หญิงบ้านนอกขอกนา เปนลูกเลขไพร่หลวงไพร่สมทาสขุนนาง ในหลวงไม่เอาเปนเมียดอก เกลือกจะมีลูกออกมา จะเสียเกียรติยศ แต่ผู้นำผู้หญิงงาม ๆ มาให้ก็ดีใจอยู่ ด้วยจะให้มีกิตติศัพท์เล่าฤๅว่า ยังไม่ชราภาพนัก จึงมีผู้หาเมียให้เท่านั้นดอก จึงรับไว้แล้วให้หัดเปนลครบ้าง มโหรีบ้าง เล่นการต่าง ๆ ไปโดยสมควร จะได้ทำหม่นหมองในคนต่ำ ๆ เลว ๆ นั้นหามิได้ ถ้าบิดามารดามาร้องจะขอตัวคืนไป ฤๅตัวร้องจะออกเอง ก็ไปง่าย ๆ ดี ๆ ผู้หญิงนั้นก็บริสุทธิ์อยู่ไม่เศร้าหมอง" และมีพระกรุณาอนุญาตให้เจ้าจอมหม่อมห้ามลาออกจากราชการได้ ยกเว้นแต่ผู้ที่มีพระราชบุตรกับพระเจ้าอยู่หัว เพราะเกรงว่าจะเสียเกียรติแห่งพระเจ้าลูกเธอ หญิงที่ออกจากราชการแล้วจะออกไปสมรสใหม่ก็ไม่ทรงห้าม ดังในประกาศความว่า "ใคร ๆ ไม่สบายจะใคร่กราบถวายบังคม ลาออกนอกราชการไปอยู่วังเจ้าบ้านขุนนางบ้านบิดามารดา จะมีลูกมีผัวให้สบายประการใด ก็อย่าให้กลัวความผิดเลย ให้กราบทูลถวายบังคมลาโดยตรง แล้วก็จะโปรดให้ไปตามปรารถนาโดยสะดวก ไม่กักขังไว้ แลไม่ให้มีความผิดแก่ผู้นั้นแลผู้ที่จะเป็นผัวนั้นเลย ห้ามแต่อย่าให้สนสื่อ หาชู้หาผัวแต่ตัวยังอยู่ในราชการ แต่เจ้าจอมมารดาในพระเจ้าลูกเธอ จะโปรดให้ออกนอกราชการไปมีผัวใหม่ไม่ได้ จะเสียเกียรติยศพระเจ้าลูกเธอไป เมื่อจะใคร่ออกนอกราชการ เพียงจะอยู่กับพระเจ้าลูกเธอไม่มีผัวก็จะทรงพระกรุณาโปรด" หนังสือพิมพ์ Bangkok Calender ฉบับ พ.ศ. 2406 รายงานว่ามีบาทบริจาริกาทูลเกล้าถวายฎีกาขอออกจากราชการจำนวน 27 คน

 รายพระนามและรายนาม 
 พระภรรยาเจ้า 
ลำดับพระบรมฉายาลักษณ์พระนามพระชาติตระกูลหมายเหตุ 1. center|100px สมเด็จพระนางเธอ พระองค์เจ้าโสมนัสวัฒนาวดี ในที่สมเด็จพระนางนาฏบรมอรรคราชเทวีตำแหน่ง : พระอัครมเหสีพระนามเดิม: หม่อมเจ้าโสมนัส ในพระองค์เจ้าลักขณานุคุณพระราชสมภพ : 21 ธันวาคม พ.ศ. 2377สวรรคต : 10 ตุลาคม พ.ศ. 2395 (17 พรรษา)  2. center|100px สมเด็จพระนางเธอ พระองค์เจ้ารำเพยภมราภิรมย์ ในที่สมเด็จพระนางนาถราชเทวีตำแหน่ง : พระอัครมเหสีพระนามเดิม: หม่อมเจ้ารำเพย ในกรมหมื่นมาตยาพิทักษ์พระราชสมภพ : 17 กรกฎาคม พ.ศ. 2377สวรรคต : 9 กันยายน พ.ศ. 2404 (27 พรรษา)  3. center|100px หม่อมเจ้าพรรณรายพระนามเดิม: หม่อมเจ้าแฉ่ ในกรมหมื่นมาตยาพิทักษ์ประสูติ : 9 พฤษภาคม พ.ศ. 2381สิ้นพระชนม์ : 22 มิถุนายน พ.ศ. 2457 (76 ปี) 

 บาทบริจาริกา 
 เจ้าจอมมารดา 
ลำดับรูปนามชาติตระกูลหมายเหตุ 1. center|100px เจ้าจอมมารดากลิ่นตำแหน่ง : พระสนมเอกราชสกุลวงศ์, หน้า 55นามเดิม: กลิ่น, ซ่อนกลิ่น (สกุลเดิม คชเสนี)เกิด : พ.ศ. 2377ถึงแก่อสัญกรรม : 13 พฤศจิกายน พ.ศ. 2468 (91 ปี)  2. center|100px เจ้าจอมมารดาเกศ, เกษเกิด : พ.ศ. 2362ถึงแก่อสัญกรรม : 9 กรกฎาคม พ.ศ. 2458 (96 ปี)ราชสกุลวงศ์, หน้า 54  3. center|100px เจ้าจอมมารดาแก้วนามเดิม: แก้ว (สกุลเดิม บุรณศิริ)เกิด : ไม่มีข้อมูลถึงแก่อสัญกรรม : 24 มกราคม พ.ศ. 2444  4. center|100px เจ้าจอมมารดาเขียนนามเดิม: เขียน (สกุลเดิม สิริวันต์)ฉายา : เขียนอิเหนาเกิด : พ.ศ. 2385ถึงแก่อสัญกรรม : พ.ศ. 2484 (99 ปี)  5. center|100px เจ้าจอมมารดาจันทร์ตำแหน่ง : พระสนมเอกนามเดิม: จันทร์ (สกุลเดิม สุขสถิต)เกิด : ไม่มีข้อมูลถึงแก่อสัญกรรม : 24 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2448  6. center|100px เจ้าจอมมารดาชุ่มนามเดิม: ชุ่ม (สกุลเดิม โรจนดิศ)เกิด : พ.ศ. 2387ถึงแก่อสัญกรรม : 13 กรกฎาคม พ.ศ. 2466 (80 ปี)  7. center|100px เจ้าจอมมารดาเชยเกิด : ไม่มีข้อมูลถึงแก่อสัญกรรม : 17 ธันวาคม พ.ศ. 2451ราชสกุลวงศ์, หน้า 78  8. center|100px เจ้าจอมมารดาดวงคำนามเดิม: เจ้าหนูมั่นแห่งเวียงจันทน์ฉายา : มั่นดวงคำเกิด : ไม่มีข้อมูลถึงแก่อสัญกรรม : 29 ตุลาคม พ.ศ. 2449ราชสกุลวงศ์, หน้า 69  9. center|100px เจ้าจอมมารดาตลับตำแหน่ง : พระสนมเอกนามเดิม: ตลับ (สกุลเดิม บุณยรัตพันธุ์)เกิด : พ.ศ. 2375ถึงแก่อสัญกรรม : พ.ศ. 2427 (52 ปี)  10. center|100px เจ้าจอมมารดาเที่ยงตำแหน่ง : พระสนมเอกราชสกุลวงศ์, หน้า 52นามเดิม: เที่ยง (สกุลเดิม โรจนดิศ)เกิด : 27 ธันวาคม พ.ศ. 2374ถึงแก่อสัญกรรม : 24 มกราคม พ.ศ. 2456 (81 ปี)  11. center|100px เจ้าจอมมารดาน้อยนามเดิม: คุณหญิงน้อยเกิด : 24 ตุลาคม พ.ศ. 2348ราชสกุลวงศ์, หน้า 50ถึงแก่อสัญกรรม : พ.ศ. 2389–2400 (ราว 41–52 ปี)  12. center|100px เจ้าจอมมารดาบัวนามเดิม: บัว (สกุลเดิม ณ นคร)เกิด : ไม่มีข้อมูลถึงแก่อสัญกรรม : 31 มีนาคม พ.ศ. 2441  13. center|100px เจ้าจอมมารดาเปี่ยมตำแหน่ง : พระสนมเอกราชสกุลวงศ์, หน้า 60นามเดิม: เปี่ยม (สกุลเดิม สุจริตกุล)ประสูติ : 5 มีนาคม พ.ศ. 2381พิราลัย : 13 เมษายน พ.ศ. 2447 (66 ปี)  14. center|100px เจ้าจอมมารดาพึ่ง, ผึ้งตำแหน่ง : พระสนมเอกนามเดิม: เต่า (สกุลเดิม อินทรวิมล)เกิด : ไม่มีข้อมูลถึงแก่อสัญกรรม : 9 มีนาคม พ.ศ. 2433 (53 ปี)  15. center|100px เจ้าจอมมารดาพุ่มนามเดิม: พุ่ม (สกุลเดิม ณ ราชสีมา)เกิด : ไม่มีข้อมูลถึงแก่อสัญกรรม : ไม่มีข้อมูล  16. center|100px เจ้าจอมมารดาเพ็งนามเดิม: หุ่นฉายา : หุ่นเมขลาเกิด : พ.ศ. 2386ถึงแก่อสัญกรรม : 28 กันยายน พ.ศ. 2432ราชสกุลวงศ์, หน้า 71  17. center|100px เจ้าจอมมารดาแพตำแหน่ง : พระสนมเอกราชสกุลวงศ์, หน้า 51นามเดิม: แพ (สกุลเดิม ธรรมสโรช)เกิด : ไม่มีข้อมูลถึงแก่อสัญกรรม : 5 พฤศจิกายน พ.ศ. 2404  18. center|100px เจ้าจอมมารดามาไลยเกิด : ไม่มีข้อมูลถึงแก่อสัญกรรม : ไม่มีข้อมูล  19. center|100px เจ้าจอมมารดาวาดตำแหน่ง : พระสนมเอกราชสกุลวงศ์, หน้า 73นามเดิม : แมว (สกุลเดิม งามสมบัติ)ฉายา : แมวอิเหนาเกิด : 11 มกราคม พ.ศ. 2384ถึงแก่อสัญกรรม : 25 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2482 (98 ปี)  20. center|100px เจ้าจอมมารดาสังวาลตำแหน่ง : พระสนมโทราชสกุลวงศ์, หน้า 58นามเดิม: ปล้อง (สกุลเดิม ณ ราชสีมา)สมญา : หนูสังวาลย์เกิด : พ.ศ. 2381ถึงแก่อสัญกรรม : 8 กันยายน พ.ศ. 2456 (75 ปี)  21. center|100px เจ้าจอมมารดาสำลีตำแหน่ง : พระสนมเอกนามเดิม: สำลี (สกุลเดิม บุนนาค)เกิด : พ.ศ. 2378ถึงแก่อสัญกรรม : 21 มกราคม พ.ศ. 2443 (65 ปี)  22. center|100px เจ้าจอมมารดาสุ่นนามเดิม: ยี่สุ่น (สกุลเดิม สุกุมลจันทร์)เกิด : ไม่มีข้อมูลถึงแก่อสัญกรรม : 3 กันยายน พ.ศ. 2443ราชสกุลวงศ์, หน้า 76  23. center|100px เจ้าจอมมารดาหม่อมราชวงศ์แสงนามเดิม: หม่อมราชวงศ์แสง (สกุลเดิม ปาลกะวงศ์)เกิด : ไม่มีข้อมูลถึงแก่อสัญกรรม : ไม่มีข้อมูล  24. center|100px เจ้าจอมมารดาหรุ่นนามเดิม : หรุ่น (สกุลเดิม ศุภมิตร)ราชสกุลวงศ์, หน้า 63เกิด : พ.ศ. 2384ถึงแก่อสัญกรรม : 7 พฤศจิกายน พ.ศ. 2472 (88 ปี)  25. center|100px เจ้าจอมมารดาห่วงเกิด : ไม่มีข้อมูลถึงแก่อสัญกรรม : พ.ศ. 2463  26. center|100px เจ้าจอมมารดาหว้าเกิด : ไม่มีข้อมูลถึงแก่อสัญกรรม : ไม่มีข้อมูล  27. center|100px เจ้าจอมมารดาหุ่นเกิด : พ.ศ. 2383ราชสกุลวงศ์, หน้า 67ถึงแก่อสัญกรรม : 16 มีนาคม พ.ศ. 2467  28. center|100px เจ้าจอมมารดาเหมฉายา : แฝดเหมเกิด : พ.ศ. 2382ถึงแก่อสัญกรรม : 18 พฤศจิกายน พ.ศ. 2465 (83 ปี)ราชสกุลวงศ์, หน้า 72  29. center|100px เจ้าจอมมารดาโหมดตำแหน่ง : พระสนมโทนามเดิม: โหมด (สกุลเดิม อินทรวิมล)เกิด : พ.ศ. 2381ถึงแก่อสัญกรรม : 21 พฤษภาคม พ.ศ. 2462 (81 ปี)  30. center|100px เจ้าจอมมารดาอิ่ม, อินทร์เกิด : ไม่มีข้อมูลถึงแก่อสัญกรรม : 19 ตุลาคม พ.ศ. 2450ราชสกุลวงศ์, หน้า 79  31. center|100px เจ้าจอมมารดาเอมนามเดิม: เอม (สกุลเดิม นาครทรรพ)เกิด : พ.ศ. 2382ถึงแก่อสัญกรรม : 5 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2456 (75 ปี)ราชสกุลวงศ์, หน้า 62  32. center|100px เจ้าจอมมารดาเอี่ยมเกิด : ไม่มีข้อมูลถึงแก่อสัญกรรม : 3 ตุลาคม พ.ศ. 2443ราชสกุลวงศ์, หน้า 53 

 เจ้าจอม 
ลำดับรูปนามชาติตระกูลหมายเหตุ 1. center|100px เจ้าจอมกลิ่นนามเดิม : กลิ่น (สกุลเดิม ณ นคร)เกิด : ไม่มีข้อมูลถึงแก่อสัญกรรม : ไม่มีข้อมูล  ภายหลังได้เป็น ท้าวศรีสัจจา ในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว 2. center|100px เจ้าจอมกลีบนามเดิม : กลีบ (สกุลเดิม บุณยรัตพันธุ์)เกิด : ไม่มีข้อมูลถึงแก่อสัญกรรม : ไม่มีข้อมูล   3. center|100px เจ้าจอมกลีบเกิด : พ.ศ. 2391ถึงแก่อสัญกรรม : ไม่มีข้อมูล  ขอลาออกจากราชการเมื่ออายุ 15 ปี เพราะมีมรดกจากการมรณกรรมของบิดาไว้เลี้ยงตัวได้ 4. center|100px เจ้าจอมพระองค์เจ้ากำโพชราชสุดาดวงพระนามเดิม : นักเยี่ยมประสูติ : พ.ศ. 2394สิ้นพระชนม์ : ไม่มีข้อมูล  5. center|100px เจ้าจอมกุหลาบนามเดิม : กุหลาบ (สกุลเดิม ณ นคร)เกิด : ไม่มีข้อมูลถึงแก่อสัญกรรม : ไม่มีข้อมูล  6. center|100px เจ้าจอมกุหลาบนามเดิม : กุหลาบ (สกุลเดิม ณ สงขลา)เกิด : ไม่มีข้อมูลถึงแก่อสัญกรรม : ไม่มีข้อมูล  7. center|100px เจ้าจอมเกดเกิด : ไม่มีข้อมูลถึงแก่อสัญกรรม : ไม่มีข้อมูล  8. center|100px เจ้าจอมเกตุนามเดิม : เกตุ (สกุลเดิม ณ นคร)เกิด : ไม่มีข้อมูลถึงแก่อสัญกรรม : ไม่มีข้อมูล  9. center|100px เจ้าจอมขำเกิด : ไม่มีข้อมูลถึงแก่อสัญกรรม : ไม่มีข้อมูล  ภายหลังรับราชการเป็นเถ้าแก่ในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว 10. center|100px เจ้าจอมเขียนนามเดิม : เขียน (สกุลเดิม ณ นคร)เกิด : ไม่มีข้อมูลถึงแก่อสัญกรรม : ไม่มีข้อมูล  11. center|100px เจ้าจอมแจ่มนามเดิม : แจ่ม (สกุลเดิม บุณยรัตพันธุ์)เกิด : ไม่มีข้อมูลถึงแก่อสัญกรรม : ไม่มีข้อมูล  ลาออกจากราชการ"ลำดับสกุลบุณยรัตพันธุ์". สาส์นสมเด็จ ลายพระหัตถ์สมเด็จเจ้าฟ้า กรมพระยานริศรานุวัดติวงศ์ และสมเด็จกรมพระยาดำรงราชานุภาพ ภาค 3, หน้า 9 12. center|100px เจ้าจอมจับนามเดิม : จับ (สกุลเดิม ณ นคร)เกิด : ไม่มีข้อมูลถึงแก่อสัญกรรม : ไม่มีข้อมูล  13. center|100px เจ้าจอมช้อยนามเดิม : ช้อย (สกุลเดิม โรจนดิศ)เกิด : ไม่มีข้อมูลถึงแก่อสัญกรรม : ไม่มีข้อมูล  14. center|100px เจ้าจอมชื่นเกิด : ไม่มีข้อมูลถึงแก่อสัญกรรม : ไม่มีข้อมูล  ต่อมารับราชการเป็นคุณท้าวในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว 15. center|100px เจ้าจอมตาดเกิด : พ.ศ. 2369ถึงแก่อสัญกรรม : ไม่มีข้อมูล  ลาออกจากราชการเมื่ออายุ 37 ปี เดิมถวายตัวเป็นพนักงานชวาลามาตั้งแต่รัชสมัยพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว ลาออกเพราะอยากใช้ชีวิตนอกพระราชวัง 16. center|100px เจ้าจอมทรัพย์เกิด : ไม่มีข้อมูลถึงแก่อสัญกรรม : ไม่มีข้อมูล  ต่อมารับราชการเป็นเถ้าแก่ในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว 17. center|100px เจ้าจอมทองดีเกิด : ไม่มีข้อมูลถึงแก่อสัญกรรม : ไม่มีข้อมูล  18. center|100px เจ้าจอมทับทิมนามเดิม : ทับทิม (สกุลเดิม ณ นคร)เกิด : ไม่มีข้อมูลถึงแก่อสัญกรรม : ไม่มีข้อมูล  19. center|100px เจ้าจอมทับทิมนามเดิม : ทับทิม (สกุลเดิม เพ็ญกุล)เกิด : ไม่มีข้อมูลถึงแก่อสัญกรรม : ไม่มีข้อมูล  หลังสิ้นรัชกาล ได้ทูลลาออกไปสมรสกับพระยาราชานุประพันธ์ (สุดใจ บุนนาค)ลูกท่านหลานเธอ ที่อยู่เบื้องหลังความสำเร็จในราชสำนัก, หน้า 233 20. center|100px เจ้าจอมทับทิมนามเดิม : ทับทิม (สกุลเดิม วัชโรทัย)เกิด : ไม่มีข้อมูลถึงแก่อสัญกรรม : ไม่มีข้อมูล  21. center|100px เจ้าจอมทับทิมนามเดิม : ทับทิม (สกุลเดิม สุรคุปต์)เกิด : ไม่มีข้อมูลถึงแก่อสัญกรรม : ไม่มีข้อมูล  22. center|100px เจ้าจอมทิพย์เกิด : ไม่มีข้อมูลถึงแก่อสัญกรรม : ไม่มีข้อมูล  23. center|100px เจ้าจอมนวนนามเดิม : นวน (สกุลเดิม บุณยรัตพันธุ์)เกิด : ไม่มีข้อมูลถึงแก่อสัญกรรม : ไม่มีข้อมูล  ลาออกจากราชการ 24. center|100px เจ้าจอมบุนนาคเกิด : ไม่มีข้อมูลถึงแก่อสัญกรรม : ไม่มีข้อมูล  25. center|100px เจ้าจอมประทุมนามเดิม : เจ้าประทุมแห่งเวียงจันทน์เกิด : ไม่มีข้อมูลถึงแก่อสัญกรรม : ไม่มีข้อมูล  26. center|100px เจ้าจอมปริกเกิด : พ.ศ. 2390ถึงแก่อสัญกรรม : ไม่มีข้อมูล  ขอลาออกจากราชการเมื่ออายุ 16 ปี ตามความประสงค์ของมารดา และมีทักษะการเป็นนางละครสามารถเลี้ยงตัวได้ 27. center|100px เจ้าจอมเปลี่ยนเกิด : ไม่มีข้อมูลถึงแก่อสัญกรรม : ไม่มีข้อมูล  ต่อมารับราชการเป็น ท้าวอินทรสุริยา ในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว 28. center|100px เจ้าจอมเป้านามเดิม : เป้า (สกุลเดิม ณ นคร)เกิด : ไม่มีข้อมูลถึงแก่อสัญกรรม : ไม่มีข้อมูล  29. center|100px เจ้าจอมเผือกเกิด : พ.ศ. 2368ถึงแก่อสัญกรรม : ไม่มีข้อมูล  ขอลาออกจากราชการเมื่ออายุ 38 ปี เดิมเป็นเจ้าจอมอยู่งานในพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว และเป็นพนักงานชวาลาในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ลาออกเพราะอยากใช้ชีวิตนอกพระราชวัง 30. center|100px เจ้าจอมพร้อมนามเดิม : พร้อม (สกุลเดิม บุณยรัตพันธุ์)เกิด : ไม่มีข้อมูลถึงแก่อสัญกรรม : ไม่มีข้อมูล  หลังสิ้นรัชกาล ได้ทูลลาออกมาสมรสกับพระยาประสการีวงศ์ (ชาย) และพระสถลรัฐยาภิบาล (นุ้ย บุณยรัตพันธุ์) 31. center|100px เจ้าจอมนักพลอยพระนามเดิม : นักพลอยประสูติ : ไม่มีข้อมูลสิ้นพระชนม์ : ไม่มีข้อมูล  32. center|100px เจ้าจอมพันเกิด : พ.ศ. 2391ถึงแก่อสัญกรรม : ไม่มีข้อมูล  ออกจากราชการเมื่ออายุ 15 ปี เพราะเป็นคนมือไว จึงถูกเชิญให้ออกจากราชการ 33. center|100px เจ้าจอมพุ่มเกิด : พ.ศ. 2390ถึงแก่อสัญกรรม : ไม่มีข้อมูล  ขอลาออกจากราชการเมื่ออายุ 16 ปี เพราะมีมรดกจากการมรณกรรมของบิดาไว้เลี้ยงตัวได้ 34. center|100px เจ้าจอมรุนเกิด : ไม่มีข้อมูลถึงแก่อสัญกรรม : ไม่มีข้อมูล  35. center|100px เจ้าจอมลำใยเกิด : ไม่มีข้อมูลถึงแก่อสัญกรรม : ไม่มีข้อมูล  ต่อมารับราชการเป็นเถ้าแก่ในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว 36. center|100px เจ้าจอมเล็กเกิด : ไม่มีข้อมูลถึงแก่อสัญกรรม : ไม่มีข้อมูล  37. center|100px เจ้าจอมหม่อมหลวงเลี่ยมนามเดิม : หม่อมหลวงเลี่ยม เทพหัสดินเกิด : พ.ศ. 2385ถึงแก่อสัญกรรม : ไม่มีข้อมูล  ลาออกจากราชการเมื่ออายุ 21 ปี เดิมถวายตัวเป็นพนักงานพระแสง แต่ลาออกเพราะป่วยเป็นโรคลมสันดาน 38. center|100px เจ้าจอมเลี่ยมเกิด : พ.ศ. 2391ถึงแก่อสัญกรรม : ไม่มีข้อมูล  ลาออกจากราชการเมื่ออายุ 15 ปี ลาออกเพราะ "...หูตาน่ากลัวนัก ขัดใจก็ออกเสีย บิดามารดาก็เห็นชอบด้วย" 39. center|100px เจ้าจอมวันนามเดิม : วัน (สกุลเดิม บุนนาค)เกิด : ไม่มีข้อมูลถึงแก่อสัญกรรม : ไม่มีข้อมูล  ต่อมารับราชการเป็นคุณท้าวในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว 40. center|100px เจ้าจอมวาศนามเดิม : วาศ (สกุลเดิม บุณยรัตพันธุ์)เกิด : ไม่มีข้อมูลถึงแก่อสัญกรรม : ไม่มีข้อมูล  หลังสิ้นรัชกาล ได้ทูลลาออกไปสมรสกับเจ้าพระยาศรีธรรมาธิราช (เวก บุณยรัตพันธุ์)"ลำดับสกุลบุณยรัตพันธุ์". สาส์นสมเด็จ ลายพระหัตถ์สมเด็จเจ้าฟ้า กรมพระยานริศรานุวัดติวงศ์ และสมเด็จกรมพระยาดำรงราชานุภาพ ภาค 3, หน้า 12 41. center|100px เจ้าจอมสังวาลเกิด : พ.ศ. 2388ถึงแก่อสัญกรรม : ไม่มีข้อมูล  ลาออกจากราชการเมื่ออายุ 18 ปี ตามความประสงค์ของมารดา และมีทักษะการเป็นนางละครสามารถเลี้ยงตัวได้ 42. center|100px เจ้าจอมสัมฤทธิ์เกิด : ไม่มีข้อมูลถึงแก่อสัญกรรม : ไม่มีข้อมูล  ต่อมารับราชการเป็นเถ้าแก่ในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว 43. center|100px เจ้าจอมสารภีเกิด : พ.ศ. 2391ถึงแก่อสัญกรรม : ไม่มีข้อมูล  ลาออกจากราชการเมื่ออายุ 15 ปี ให้ออกเพราะ "...รูปพรรณ์ก็ชอบกลอยู่..." และ "...ทรงเห็นว่ามีกิริยาแง่งอนศึกษามากเกินการไป..." ต่อมาได้กลับมารับราชการเป็นเถ้าแก่ในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว 44. center|100px เจ้าจอมตนกูสุเบียพระนามเดิม : เติงกูซาฟียะฮ์ บินตี อัลมาร์ฮุม ซุลตัน มูฮัมเมด มูอัซซัม ชะฮ์ประสูติ : ไม่มีข้อมูลสิ้นพระชนม์ : 16 มกราคม พ.ศ. 2437  หลังสิ้นรัชกาล ได้ทูลลาออกไปสมรสกับเติงกูลง บินเติงกูกูดิน 45. center|100px เจ้าจอมเสงี่ยมนามเดิม : เสงี่ยม (สกุลเดิม อมาตยกุล)เกิด : ไม่มีข้อมูลถึงแก่อสัญกรรม : ไม่มีข้อมูล   46. center|100px เจ้าจอมแสงเกิด : พ.ศ. 2367ถึงแก่อสัญกรรม : ไม่มีข้อมูล  ลาออกจากราชการเมื่ออายุ 39 ปี เคยเป็นเจ้าจอมอยู่งานในพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว เป็นพนักงานพระสุธารสในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ลาออกเพื่อไปใช้ชีวิตออกพระราชวัง 47. center|100px เจ้าจอมหนูชีนามเดิม : หนูชี (สกุลเดิม ณ นคร)เกิด : ไม่มีข้อมูลถึงแก่อสัญกรรม : ไม่มีข้อมูล  48. center|100px เจ้าจอมหนูสุดนามเดิม : สุด (สกุลเดิม บุนนาค)ชมรมสายสกุลบุนนาค. พระสุริยภักดี (สนิท บุนนาค) . เรียกดูเมื่อ 18 เมษายน 2556เกิด : ไม่มีข้อมูลถึงแก่อสัญกรรม : ไม่มีข้อมูล  49. center|100px เจ้าจอมหุ่นเกิด : พ.ศ. 2383ถึงแก่อสัญกรรม : ไม่มีข้อมูล  ลาออกจากราชการเมื่ออายุ 23 ปี ถวายตัวแก่พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว เป็นเจ้าจอมอยู่งานในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ขอลาออกเพื่อไปใช้ชีวิตออกพระราชวัง 50. center|100px เจ้าจอมเหลี่ยมเกิด : ไม่มีข้อมูลถึงแก่อสัญกรรม : ไม่มีข้อมูล  ต่อมารับราชการเป็น ท้าวศรีสัจจา ในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว 51. center|100px เจ้าจอมองุ่นเกิด : ไม่มีข้อมูลถึงแก่อสัญกรรม : ไม่มีข้อมูล  52. center|100px เจ้าจอมอรุ่นฉายา : อรุ่นบุษบาเกิด : พ.ศ. 2385ถึงแก่อสัญกรรม : 18 พฤษภาคม พ.ศ. 2467 (82 ปี)  หลังสิ้นรัชกาล ได้ทูลลาออกไปสมรสกับพระยาอรรคราชนาคภักดี (เนตร เนตรายน)ลูกท่านหลานเธอ ที่อยู่เบื้องหลังความสำเร็จในราชสำนัก, หน้า 235 53. center|100px เจ้าจอมอำพันนามเดิม : อำพัน (สกุลเดิม ณ นคร)เกิด : ไม่มีข้อมูลถึงแก่อสัญกรรม : ไม่มีข้อมูล  54. center|100px เจ้าจอมอิ่มนามเดิม : อิ่ม (สกุลเดิม ณ นคร)เกิด : ไม่มีข้อมูลถึงแก่อสัญกรรม : ไม่มีข้อมูล  55. center|100px เจ้าจอมอิ่มนามเดิม : อิ่ม (สกุลเดิม บุณยรัตพันธุ์)เกิด : ไม่มีข้อมูลถึงแก่อสัญกรรม : ไม่มีข้อมูล  หลังสิ้นรัชกาล ได้ทูลลาออกไปสมรสกับพระยาสีหราชฤทธิไกร (แย้ม บุณยรัตพันธุ์) 56. center|100px เจ้าจอมเอี่ยมนามเดิม : เอี่ยม (สกุลเดิม จาตุรงคกุล)เกิด : ไม่มีข้อมูลถึงแก่อสัญกรรม : ไม่มีข้อมูล 

 อ้างอิง 











 ดูเพิ่ม 
 รายพระนามพระภรรยาเจ้าและพระสนมในรัชกาลที่ 1 และ พระราชสันตติวงศ์ในพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก
 รายพระนามพระภรรยาเจ้าและพระสนมในรัชกาลที่ 2 และ พระราชสันตติวงศ์ในพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย
 รายพระนามพระภรรยาเจ้าและพระสนมในรัชกาลที่ 3 และ พระราชสันตติวงศ์ในพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว
 รายพระนามพระภรรยาเจ้าและพระสนมในรัชกาลที่ 4 และ พระราชสันตติวงศ์ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว
 รายพระนามพระภรรยาเจ้าและพระสนมในรัชกาลที่ 5 และ พระราชสันตติวงศ์ในพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว
 ราชสกุล


หมวดหมู่:รายชื่อสตรีไทย