พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหมื่นพงษาดิศรมหิป

พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหมื่นพงษาดิศรมหิป (27 สิงหาคม พ.ศ. 2404 – 28 มกราคม พ.ศ. 2479) เป็นพระราชโอรสในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ประสูติแต่เจ้าจอมมารดาเที่ยง เป็นต้นราชสกุลชยางกูร ทรงเคยดำรงตำแหน่งองคมนตรีในพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวราชกิจจานุเบกษา,การประชุมองคมนตรี และเป็นอธิบดีกรมพิพิธภัณฑ์พระองค์แรก

 พระประวัติ 
พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหมื่นพงษาดิศรมหิป มีพระนามเดิมว่า พระเจ้าลูกยาเธอ พระองค์เจ้าไชยานุชิต เป็นพระราชโอรสพระองค์ที่ 55 ในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ประสูติแต่เจ้าจอมมารดาเที่ยง พระสนมเอก (ธิดาพระยาอัพภันตริกามาตย์ (ดิศ โรจนดิศ)) เมื่อวันอังคาร เดือน 9 แรม 6 ค่ำ ปีระกาตรีศก จ.ศ. 1223 ตรงกับวันที่ 27 สิงหาคม พ.ศ. 2404ราชสกุลวงศ์, หน้า 69 มีพระโสทรภราดาและพระโสทรภคินีได้แก่ 
 พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงสมรรัตนศิริเชฐ
 พระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าเสวตรวรลาภ
 พระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าศรีนาคสวาดิ
 พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหมื่นราชศักดิ์สโมสร
 พระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้ากนกวรรณเลขา
 พระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าหญิง
 พระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าแขไขดวง
 พระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าจรูญฤทธิเดช
 พระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าพวงสร้อยสอางค์ส.พลายน้อย. พระบรมราชินีและเจ้าจอมมารดาแห่งราชสำนักสยาม. พิมพ์ครั้งที่ 5. กรุงเทพฯ : ฐานบุ๊คส์. 2554, หน้า 297
พระองค์มีศักดิ์เป็นพระญาติของสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากุณฑลทิพยวดี (พระราชธิดาในพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช และเจ้าจอมมารดาทองสุก ในรัชกาลที่ 1) พระมเหสีในพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย โดยพระองค์สืบเชื้อสายมาจากนายจำปา ณ เวียงจันทน์ ซึ่งเป็นพระญาติของเจ้าจอมมารดาทองสุก ที่เป็นพระราชธิดาของพระเจ้าอินทวงศ์แห่งเวียงจันทน์

ปี พ.ศ. 2417 ขณะมีพระชันษาได้ 13 ปี ทรงผนวชเป็นสามเณรที่วัดบวรนิเวศราชวรวิหาร โดยมีสมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระยาปวเรศวริยาลงกรณ์  ทรงเป็นพระอุปัชฌาย์ ต่อมา ปี พ.ศ. 2424 ทรงผนวชเป็นพระภิกษุ 

ในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว พระเจ้าน้องยาเธอ พระองค์เจ้าไชยานุชิตประกาศแต่งตั้งพระเจ้าน้องยาเธอ พระองค์เจ้าไชยานุชิต ทรงดำรงตำแหน่งผู้ว่าการมิวเซียมหลวงราชกิจจานุเบกษา,ข่าวตั้งรองอธิบดีหอรัษฎากรพิพัฒนแลผู้จัดการมิเวซียม เล่ม 4 ต่อมาทรงดำรงตำแหน่งเจ้ากรมพิพิธภัณฑสถานเจ้ากรมพิพิธภัณฑสถาน ก่อนจะทรงดำรงตำแหน่งอธิบดีกรมพิพิธภัณฑ์พระองค์แรก เมื่อปี พ.ศ. 2430 ภายหลังจากที่ยกฐานะเป็นกรมราชกิจจานุเบกษา,ประกาศกรมศึกษาธิการ เล่ม 6 หน้า 333 หนึ่งในกระทรวงธรรมการราชกิจจานุเบกษา,ตำแหน่งข้าราชการกระทรวงธรรมการ เล่ม 9 หน้า 96-97 ทรงรับราชการกรมชลประทาน ทรงอำนวยการขุดคลองตั้งแต่คลองสิบสี่ถึงคลองยี่สิบเอ็ดในจังหวัดฉะเชิงเทรา เป็นนายด่าน ควบคุมการซ่อมแปลงพระที่นั่ง ทรงทำฉัตรทองนาคเงิน 9 ชั้นในการพระเมรุกรมพระราชวังบวรวิไชยชาญ และทรงปฏิสังขรณ์พระอารามต่าง ๆ เช่น วัดพระศรีรัตนศาสดาราม นอกจากนี้ยังทรงดำรงตำแหน่งองคมนตรี (เดิมคือ ปรีวีเคาน์ซิล) เมื่อวันที่ 7 พฤษภาคม พ.ศ. 2430ราชกิจจานุเบกษา, ข่าวตั้งปริวีเคาน์ซิลเลอร์, เล่ม 4, หน้า 45ราชกิจจานุเบกษา, สัญญาบัตรปริวีเคาน์ซิลเลอร์, เล่ม 4, หน้า 47-48 ในปี พ.ศ. 2445 ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้เป็นมรรคนายกวัดสุทัศนเทพวรารามราชวรมหาวิหารราชกิจจานุเบกษา,มรรคนายกสำหรับวัด เล่ม 19 หน้า 208-209 23 มิถุนายน 2445 อีกทั้งยังทรงเป็นกรรมสัมปาทิกหอพระสมุดวชิรญาณสำหรับพระนคร โดยทรงดำรงตำแหน่งเป็นสภานายกดำรงตำแหน่งเป็นสภานายก เลขาธิการ สารานิยกรประกาศแต่งตั้งเลขาธิการ สารานิยกร ผู้ช่วยเหรัญญิกประกาศแต่งตั้งผู้ช่วยเหรัญญิก และปฏิคมประกาศแต่งตั้งปฏิคม 
นอกจากนี้ พระองค์ยังเป็นพระบรมวงศานุวงศ์พระองค์หนึ่งที่พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้เสด็จไปทรงเปลื้องเครื่องพระศรีรัตนศาสดารามเดือน ๔ จุลศักราช ๑๒๕๓ วชิรญาณ. เปลื้องเครื่องพระพุทธรัตนปฏิมากร 

พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้สถาปนาขึ้นเป็นพระองค์เจ้าต่างกรม มีพระนามตามจารึกในพระสุพรรณบัฏว่า พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นพงษาดิศรมหิป มุสิกนาม ทรงศักดินา 15000 เมื่อวันที่ 11 พฤศจิกายน พ.ศ. 2441 พร้อมทั้งพระราชทานเครื่องยศอันประกอบด้วย พระมาลาเส้าสะเทิน, ประคำทอง, ฉลองพระองค์เข้มขาบจีบเอว, เจียรบาด, พระแสงดาบญี่ปุ่นฝักถม, กากระบอกถาดรองทองคำ, และหีบหมากเสวยทองคำลงยาตรามงกุฏราชกิจจานุเบกษา ,พระราชทานเครื่องยศ เล่ม 15 หน้า 343

ต่อมาวันที่ 23 ตุลาคม พ.ศ. 2453 ในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว จึงเปลี่ยนคำนำพระนามเป็นพระเจ้าบรมวงศ์เธอ

กรณีคดีปลอมแปลงธนบัตรสยาม
เมื่อวันที่ 18 พฤศจิกายน พ.ศ. 2446 นายลอว์สัน (Eric St. Lawson) ผู้บังคับการกรมกองตระเวนขณะนั้น ได้รับหนังสือจากนายวิลเลียมสัน (W. J. F. Williamson) เจ้าพนักงานกระทรวงพระคลังมหาสมบัติ แจ้งว่า ธนาคารฮ่องกงเซี่ยงไฮ้ (The Hongkok Shanghai Bank) พบธนบัตรปลอมเป็นจำนวนมาก นายลอว์สันจึงเดินทางไปตรวจสอบที่ธนาคาร พบว่าเป็นธนบัตรปลอมจริง จึงแจ้งให้นายอากรบ่อนเบี้ยและแขวงหวย รวมถึงธนาคารทุกแห่งในกรุงเทพฯ โรงศุลกากร และกรมรถไฟให้รับทราบ 

ในวันที่ 19 พฤศจิกายน ธนาคารชาเตอร์แบงก์ (The Chartered Bank) แจ้งว่าได้รับ ธนบัตรปลอม และตรวจสอบพบลายเซ็นภาษาอังกฤษบนธนบัตร จนพบว่าธนบัตรดังกล่าวได้มาจากพ่อค้าแขกที่ถนนเฟื่องนคร เมื่อกองตระเวนติดตามตรวจสอบห้างร้านสำคัญ ๆ ในกรุงเทพฯ ก็พบการใช้ธนบัตรปลอมจำนวนมากพัวพันอยู่กับ นายเพ่ง (จมื่นศรีสรรักษ์) บุตรชายเจ้าพระยาภาสกรวงศ์กับท่านผู้หญิงเปลี่ยน ภาสกรวงศ์ จากการตรวจสอบพบว่าในช่วงเวลาเพียง 3 วัน นายเพ่งได้นำเงินไปใช้จ่ายในเรื่องต่าง ๆ ไม่ต่ำกว่า 1,600 บาท และยังนำเงินอีก 6,000 บาท ฝากธนาคาร กรมกองตระเวนเห็นว่ามีนายเพ่งมีพิรุธเป็นที่น่าสงสัย นายลอว์สันจึงเข้าพบเจ้าพระยาภาสกรวงศ์เพื่อทำการสอบสวนนายเพ่ง แต่นายเพ่งกลับแจ้งว่า เงินจำนวนนั้นได้มาจากการเล่นพนัน ขณะเดียวกัน เจ้าพนักงานกรมกองตระเวนได้พุ่งเป้าสืบคดีธนบัตรปลอมไปที่ชาวญี่ปุ่น โดยหม่อมเจ้าเศรษฐศิริได้แจ้งให้ทราบว่า ชาวญี่ปุ่นกลุ่มหนึ่งอาจมีส่วนเกี่ยวข้องกับคดีนี้ 

ต่อมา ในวันที่ 20 พฤศจิกายน เจ้าพนักงานกรมกองตระเวนยังปักใจว่า นายเพ่งมีส่วนเกี่ยวข้องกับคดี จึงตามสืบจากกลุ่มคนที่เคยเล่นพนันโปกับนายเพ่ง ทำให้พบว่า ธนบัตรปลอมเหล่านั้นพัวพันกับนายเพ่งทุกกรณี มิหนำซ้ำยังพบว่า นายเพ่งติดต่อไปมาหาสู่กับชาวญี่ปุ่นอยู่เป็นประจำ ในช่วงเวลานั้นก็พบว่ามีรายงานพบธนบัตรปลอมเข้ามาเรื่อย ๆ ซึ่งผูกมัดการใช้จ่ายเงินของนายเพ่งทุกกรณี ด้วยเหตุนี้ ในช่วงบ่ายนายลอว์สันจึงให้ออกหมายจับนายเพ่ง แล้วนำหมายไปแจ้งต่อกรมหลวงนเรศรวรฤทธิ์ ในค่ำวันนั้นก็นำความขึ้นกราบบังคมทูลรัชกาลที่ 5 จนกระทั่งนายเพ่งยอมรับสารภาพซัดทอดว่าได้คบคิดกับกรมหมื่นพงษาดิศรมหิป หรือ พระองค์เจ้าไชยานุชิต โดยกรมหมื่นพงษาฯ ทรงเป็นผู้ออกเงินทุนในการปลอมแปลงธนบัตร ส่วนนายเพ่งเป็นผู้จัดการติดต่อกับนายยามาโมโต (Yamamoto Yasutaro) ชาวญี่ปุ่น ให้ออกไปทำธนบัตรปลอมที่ญี่ปุ่น เมื่อเดือนมีนาคม พ.ศ. 2445 โดยขบวนการของชาวญี่ปุ่นประกอบไปด้วย นายอิวาโมโต (Ewamoto) เป็นผู้จัดการทำ, นายวาดา (Wada) เป็นผู้แกะพิมพ์และจัดพิมพ์, นายทากาฮาชิ (Takahasi) เป็นผู้ออกเงินทุนเพิ่มเติม และนายซาซากิ (Sasaki) ซึ่งอาศัยอยู่ในกรุงเทพฯ เป็นผู้ดำเนินการหาที่พำนักให้ชาวญี่ปุ่นกลุ่มนี้ ต่อมาในวันที่ 21 พฤศจิกายน กรมกองตระเวนจึงออกหมายจับชาวญี่ปุ่นจากกงสุลญี่ปุ่น จับนายวาดา นายอิวาโมโต และนายทากาฮาชิได้ที่โฮเตลดังกล่าว จับนายซาซากิได้ที่บ้านเจ้าพระยาภาสกรวงศ์ ส่วนนายยามาโมโตนั้นหลบหนีไปและได้มอบตัวต่อราชทูตญี่ปุ่น

ศาลพิจารณาตัดสินคดีให้พระองค์เจ้าไชยานุชิต กรมหมื่นพงษาดิศรมหิป จำคุกเป็นเวลา 20 ปี เช่นกันกับ นายเพ่งที่ถูกจำคุกเป็นเวลา 20 ปี และให้ยึดทรัพย์ของนายเพ่งไว้ทั้งหมด อย่างไรก็ตาม กรณีของกรมหมื่นพงษาฯนั้น รัฐบาลเห็นว่าอาจไม่มีประโยชน์อันใดในการยึดทรัพย์ เพราะบรรดาพระญาติคงจะเข้ามาช่วยเหลือได้ในที่สุด โดยรัชกาลที่ 5 ทรงมีพระราชวินิจฉัยให้ถอดจากสมาชิกเครื่องราชอิสริยาภรณ์จุลจอมเกล้า คืนพานทองเครื่องยศ ถอดออกจากตำแหน่งองคมนตรี และยกชื่อออกจากบัญชีเงินประจำปีพระบรมวงศานุวงศ์

โดยการปลอมแปลงธนบัตรครั้งนี้อาจมีเงินมากถึง 1,200,000 บาท นับว่าเป็นเงินจำนวนมหาศาล ซึ่งนายเพ่งให้การว่านำเข้ามาเพียง 80,000 บาทเศษ ขณะที่ชาวญี่ปุ่นสารภาพว่าได้ส่งธนบัตรให้นายเพ่งและกรมหมื่นพงษาฯ เพียง 50,000 บาทเท่านั้น แต่ไม่น่าจะเป็นจริงตามอ้าง และเชื่อว่าธนบัตรปลอมที่ยังหลงเหลืออยู่ที่ญี่ปุ่นนั้น กำลังรอโอกาสเหมาะสมที่จะนำเข้ามาในภายหลัง ผลจากการสืบสวนสอบสวนคดีธนบัตรปลอม กรมหลวงนเรศฯ กราบทูลรัชกาลที่ 5 ให้พระราชทานเครื่องราชอิสริยาภรณ์แก่นายลอว์สัน 

หลังจากที่กรมหมื่นพงษาดิศรมหิป และนายเพ่งรับโทษถูกคุมขังไว้ได้ 1 ปี กรมหมื่นพงษาฯ ประชวรเป็นโรคปอด ซึ่งอาจเป็นอันตรายถึงแก่พระชนม์ จึงทรงขอพระราชทานพระบรมราชานุญาตให้รับโทษโดยการควบคุมพระองค์ โดยให้รักษาพระอาการอยู่ที่หัวเมืองจนกว่าจะหายประชวร ซึ่งรัชกาลที่ 5 ทรงมีพระบรมราชานุญาต โดยทรงห้ามไม่ให้กรมหมื่นพงษาดิศรมหิปออกสังคม และคบค้าสมาคมกับคนต่างชาติอีกต่อไปจิรวัฒน์ แสงทอง. “คดีกรมหมื่นพงษาดิศรมหิปและนายเพ่ง (ศรีสรรักษ์) ปลอมธนบัตร: ภาพสะท้อนประวัติศาสตร์สังคมเมืองกรุงเทพฯ ทศวรรษ 2440.” รัฐศาสตร์สาร 25, 4 (2547): 131-163.

อย่างไรก็ดี พระโอรสและพระธิดายืนยันว่าพระองค์คบค้ากับนายเพ่งจริง แต่ไม่ได้รู้เห็นกับการปลอมแปลงธนบัตร

การสิ้นพระชนม์

พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหมื่นพงษาดิศรมหิป สิ้นพระชนม์ในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระปรเมนทรมหาอานันทมหิดล พระอัฐมรามาธิบดินทร เมื่อวันอังคาร ขึ้น 5 ค่ำ เดือน 3 ปีกุน สัปตศก จ.ศ. 1297 ตรงกับวันที่ 28 มกราคม พ.ศ. 2478 (หรือ พ.ศ. 2479 ตามปฏิทินใหม่) ราชกิจจานุเบกษา เล่ม 52 หน้า 3197 2 กุมภาพันธ์ 2478 สิริพระชันษา 74 ปี พระราชทานเพลิงพระศพ ณ พระเมรุ วัดเทพศิรินทราวาสราชวรวิหาร เมื่อวันที่ 27 มกราคม พ.ศ. 2479 (หรือ พ.ศ. 2480 ตามปฏิทินใหม่)ราชกิจจานุเบกษา, หมายกำหนดการ ที่ 15/2479 พระราชทานเพลิงพระศพ ณ พระเมรุวัดเทพศิรินทราวาส พุทธศักราช 2479 เล่ม 53, ตอน 0 ง, 17 มกราคม พ.ศ. 2479, หน้า 2640

สาเหตุการสิ้นพระชนม์นั้น สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมพระยานริศรานุวัดติวงศ์ ทรงระบุไว้ใน สาส์นสมเด็จ ว่า "เกล้ากระหม่อมได้ไปเยี่ยมประชวรเมื่อวันที่ 27 ได้ความว่า ทรงรื่นเริงตรุษจีน มีการเลี้ยง เสวยหมูหันแล้วเที่ยวทรงรถกลางคืนตากอากาศหนาว ทำให้ประชวรพระอุทรเสียและพระปัปผาสะอักเสบ"กรมศิลปากร (ผู้รวบรวม). (2495). สาสน์สมเด็จ ลายพระหัตถ์สมเด็จเจ้าฟ้า กรมพระยานริศรานุวัดติวงศ์ และสมเด็จกรมพระยาดำรงราชานุภาพ (ภาค 8 และภาค 9). พระนคร: โรงพิมพ์กรุงศิลป์. (พิมพ์ในงานฌาปนกิจศพคุณหญิงเหลียน นครไภยพิเฉท ณ เมรุวัดเทพศิรินทราวาส วันที่ 20 พฤศจิกายน พ.ศ. 2495). หน้า 46.วันที่ ๒๙ มกราคม พ.ศ. ๒๔๗๘ น วชิรญาณ.

 พระโอรสและธิดา 
พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหมื่นพงษาดิศรมหิป มีหม่อม 7 คน ได้แก่

หม่อมเอี่ยม ชยางกูร ณ อยุธยา
หม่อมบัว ชยางกูร ณ อยุธยา
หม่อมพร้อม ชยางกูร ณ อยุธยา
หม่อมละม้าย ชยางกูร ณ อยุธยา
หม่อมถม ชยางกูร ณ อยุธยา
หม่อมศรี ชยางกูร ณ อยุธยา (สกุลเดิม บุญยมาลิก)
หม่อมแหวนศุลี ชยางกูร ณ อยุธยา (สกุลเดิม บุญยมาลิก)

มีพระโอรส 15 องค์ และมีพระธิดา 8 องค์ รวม 23 องค์ ได้แก่
 ลำดับ พระรูปและพระนาม เพศ พระมารดา ประสูติ สิ้นชีพิตักษัย เสกสมรส/คู่สมรส1center|78x78pxหม่อมเจ้าสฤษดิเดช ชยางกูรป.ช. ป.ม. ท.จ.ว. (องคมนตรี) ป.ช. ป.ม. ท.จ.ว. (องคมนตรี)ช.หม่อมเอี่ยม ชยางกูร ณ อยุธยาหม่อมเจ้าผุดผ่องพรรณ ชยางกูรหม่อมเนื่องหม่อมเชื้อ2center|65x65pxหม่อมเจ้าวิเศษศักดิ์ ชยางกูรช.หม่อมเอี่ยม ชยางกูร ณ อยุธยาหม่อมเจ้าเฉลียววรรณมาลาหม่อมศิลา3center|67x67pxหม่อมเจ้าพักตร์พิสุทธิ์ ชยางกูรญ.หม่อมบัว ชยางกูร ณ อยุธยา4center|81x81pxหม่อมเจ้าผุดผ่องพรรณ ชยางกูรญ.หม่อมพร้อม ชยางกูร ณ อยุธยาพ.ศ. 2508หม่อมเจ้าสฤษดิเดช ชยางกูร5center|72x72pxหม่อมเจ้าฉันทวิเชียร ชยางกูรญ.หม่อมพร้อม ชยางกูร ณ อยุธยาพ.ศ. 2437พ.ศ. 24646center|64x64pxหม่อมเจ้าลักษณ์เลิศ ชยางกูรช.หม่อมละม้าย ชยางกูร ณ อยุธยาหม่อมน้อมสิริ7center|72x72pxพิศเพี้ยนแขไข หรือพิศเพียงแขไข วณิกสัมบันญ.หม่อมพร้อม ชยางกูร ณ อยุธยาพ.ศ. 2523เพิ่ม วณิกสัมบัน8center|72x72pxหม่อมเจ้าประเสริฐศรี ชยางกูร ม.ว.ม., ป.ช., ท.จ.ว. ช.หม่อมละม้าย ชยางกูร ณ อยุธยาหม่อมเจริญศรี9center|72x72pxหม่อมเจ้าทวีผล ชยางกูรช.หม่อมละม้าย ชยางกูร ณ อยุธยาหม่อมฉอ้อน10center|72x72pxหม่อมเจ้าช.ไม่มีข้อมูลไม่มีข้อมูล11center|71x71pxหม่อมเจ้ามงคลอุดม ชยางกูรช.หม่อมละม้าย ชยางกูร ณ อยุธยาหม่อมเจ้าอุบลเกษรหม่อมลมูล12center|72x72pxประไพพงศ์ ศิริเวทินญ.หม่อมถม ชยางกูร ณ อยุธยาขุนสมบูรณ์ยุทธศิลป์ (สมบูรณ์ ศิริเวทิน)ขุนสมบูรณ์ยุทธศิลป์ (สมบูรณ์ ศิริเวทิน)13center|67x67pxหม่อมเจ้าวงษ์มหิป ชยางกูรช.หม่อมถม ชยางกูร ณ อยุธยาหม่อมแมรีหม่อมละไม14center|72x72pxหม่อมเจ้าทิพย์ลักษณ์สุดา ชยางกูรญ.หม่อมถม ชยางกูร ณ อยุธยาขุนประทนคดี15center|70x70pxหม่อมเจ้าโสภาเพียงจันทร์ จันทรทัตญ.หม่อมถม ชยางกูร ณ อยุธยาหม่อมเจ้าอุรคินทร์ จันทรทัต16center|72x72pxหม่อมเจ้าสรรพไชยา ชยางกูรช.หม่อมถม ชยางกูร ณ อยุธยา17center|72x72pxหม่อมเจ้าจุฬาชัย ชยางกูรช.หม่อมศรี ชยางกูร ณ อยุธยาหม่อมเสงี่ยมหม่อมปลิว18center|72x72pxหม่อมเจ้าฤทัยเที่ยง ชยางกูรช.หม่อมศรี ชยางกูร ณ อยุธยาหม่อมเจ้าอินทรา19center|69x69pxหม่อมเจ้าเวียงวัฒนา ชยางกูรช.หม่อมแหวนศุลี ชยางกูร ณ อยุธยาหม่อมชมชื่น20center|72x72pxหม่อมเจ้าวราชัย ชยางกูรช.หม่อมศรี ชยางกูร ณ อยุธยา23 เมษายน พ.ศ. 2558หม่อมอนันตรา21center|84x84pxหม่อมเจ้าอุทัยเที่ยง ชยางกูรญ.หม่อมแหวนศุลี ชยางกูร ณ อยุธยา5 มกราคม พ.ศ. 256822center|50x50pxหม่อมเจ้าจรูญฤทธิเดช ชยางกูรช.หม่อมแหวนศุลี ชยางกูร ณ อยุธยาหม่อมจรุงใจ23center|72x72pxหม่อมเจ้าช.ไม่มีข้อมูลไม่มีข้อมูลไม่มีข้อมูล

 สถานที่และสิ่งสืบเนื่องด้วยพระนาม 
 คลองพระองค์เจ้าไชยานุชิตคลองพระองค์เจ้าไชยานุชิต
 ตลาดน้ำคลองพระองค์เจ้าไชยานุชิต คลองพระองค์เจ้าไชยานุชิตตลาดน้ำคลองพระองค์เจ้าไชยานุชิต
 ชุมชนบ้านคลองเจ้า (คลองพระองค์เจ้าไชยานุชิต) ม.7 ต.เปร็ง อ.บางบ่อ จ.สมุทรปราการ
 ศาลเจ้าพ่อปึงเถ่ากง(คลองเจ้า) ริมคลองพระองค์เจ้าไชยานุชิต จ.สมุทรปราการ

พระเกียรติยศ
 พระอิสริยยศ 
พระเจ้าลูกยาเธอ พระองค์เจ้าไชยานุชิต (27 สิงหาคม พ.ศ. 2404 – 1 ตุลาคม พ.ศ. 2411)
พระเจ้าน้องยาเธอ พระองค์เจ้าไชยานุชิต (1 ตุลาคม พ.ศ. 2411 – 11 พฤศจิกายน พ.ศ. 2441)
พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นพงษาดิศรมหิป (11 พฤศจิกายน พ.ศ. 2441 – 23 ตุลาคม พ.ศ. 2453)
พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหมื่นพงษาดิศรมหิป (23 ตุลาคม พ.ศ. 2453 – 28 มกราคม พ.ศ. 2479)

เครื่องราชอิสริยาภรณ์
ราชกิจจานุเบกษา,พระราชทานเครื่องราชอิสริยาภรณ์ เล่ม ๑๕ หน้า ๓๔๓
พระราชพิธีฉัตรมงคล ราชกิจจานุเบกษา เล่ม ๔ หน้า ๒๘๕ เครื่องราชอิสริยาภรณ์อันมีเกียรติยศยิ่งมงกุฎไทย ชั้นที่ 2 ทวีติยาภรณ์มงกุฎไทย (ท.ม.)

ทั้งนี้ พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้เรียกคืนเครื่องราชอิสริยาภรณ์ทั้งหมดจากพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหมื่นพงษาดิศรมหิป เมื่อเดือนพฤศจิกายน พ.ศ. 2446 จากคดีปลอมแปลงธนบัตรสยามร่วมกับเจ้าหมื่นศรีสรรักษ์​ (เพ่ง บุนนาค) และชาวญี่ปุ่นคดีปลอมแปลงธนบัตรสยาม

พงศาวลี

 อ้างอิง 
 เชิงอรรถ

 บรรณานุกรม


 Jeffy Finestone. 2542. สมุดพระรูป พระราชโอรส พระราชธิดา พระราชนัดดาใน พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว. ปรียนันทนา รังสิต,ม.ร.ว. โลมาโฮลดิ้ง 


 แหล่งข้อมูลอื่น 
 จิรวัฒน์ แสงทอง. “คดีกรมหมื่นพงษาดิศรมหิปและนายเพ่ง (ศรี สรรักษ์) ปลอมธนบัตร: ภาพสะท้อนประวัติศาสตร์สังคมเมืองกรุงเทพฯ ทศวรรษ 2440.” รัฐศาสตร์สาร 25, 4 (2547): 131-163.






หมวดหมู่:พระเจ้าบรมวงศ์เธอ ชั้น 4
หมวดหมู่:พระองค์เจ้าชาย
หมวดหมู่:กรมหมื่น
หมวดหมู่:พระราชโอรสในรัชกาลที่ 4
หมวดหมู่:องคมนตรีในรัชกาลที่ 5
หมวดหมู่:ราชสกุลชยางกูร
หมวดหมู่:สกุลโรจนดิศ
หมวดหมู่:ผู้ได้รับเครื่องราชอิสริยาภรณ์ ม.จ.ก. (ฝ่ายหน้า)
หมวดหมู่:ผู้ได้รับเครื่องราชอิสริยาภรณ์ ท.จ.ว. (ฝ่ายหน้า)
หมวดหมู่:พระกุลเชษฐ์ในราชวงศ์จักรี