พุทธมณฑล

พุทธมณฑล เป็นสถานที่สำคัญทางพระพุทธศาสนา ตั้งอยู่ในตำบลศาลายา อำเภอพุทธมณฑล จังหวัดนครปฐม ประเทศไทย มีพื้นที่รวมประมาณ 2,500 ไร่ จัดตั้งขึ้นในโอกาสเฉลิมฉลองวาระกึ่งพุทธกาล เมื่อ พ.ศ. 2500 โดยสำนักงานพระพุทธศาสนาแห่งชาติมีเป้าหมายให้พุทธมณฑลเป็นศูนย์กลางของพระพุทธศาสนาในระดับชาติ ใช้สำหรับเผยแพร่หลักธรรมคำสอนของพระโคตมพุทธเจ้า และเป็นสถานที่จัดพิธีกรรมทางศาสนาในวันสำคัญต่าง ๆ เช่น วันวิสาขบูชา วันอาสาฬหบูชา และวันมาฆบูชา อีกทั้งยังเป็นสถานที่ประกอบกิจกรรมทางพระพุทธศาสนาในระดับชาติและนานาชาติ

หนึ่งในสัญลักษณ์สำคัญของพุทธมณฑลคือ พระศรีศากยะทศพลญาณ ประธานพุทธมณฑลสุทรรศน์ ซึ่งเป็นพระพุทธรูปปางลีลาขนาดใหญ่ ออกแบบโดยศิลป์ พีระศรี การก่อสร้างพระพุทธรูปแล้วเสร็จใน พ.ศ. 2525 และมีการเฉลิมฉลองอย่างยิ่งใหญ่ในวาระพระราชพิธีสมโภชกรุงรัตนโกสินทร์ 200 ปี นับเป็นสัญลักษณ์แห่งความศรัทธาและจิตวิญญาณของพุทธศาสนิกชนไทย

 ประวัติ 
พุทธมณฑล เป็นโครงการสำคัญของประเทศไทยในยุคหลังสงครามโลกครั้งที่สอง ซึ่งผสมผสานแนวคิดทางศาสนา ชาติ และความมั่นคงเข้าไว้ด้วยกันอย่างชัดเจน โดยริเริ่มในรัฐบาลของจอมพล แปลก พิบูลสงคราม ในช่วงปลายสงครามเมื่อวันที่ 5 มิถุนายน พ.ศ. 2487 มีการออกพระราชกำหนดจัดสร้างพุทธบุรีมณฑลที่จังหวัดสระบุรี โดยตั้งอยู่บนพื้นฐานของความต้องการสร้างพื้นที่ปลอดภัย ซึ่งจะได้รับการยกเว้นจากการโจมตีทางทหารของฝ่ายสัมพันธมิตร เนื่องจากเป็นพุทธสถาน อย่างไรก็ตาม ผู้วิจารณ์จำนวนหนึ่งเห็นว่าโครงการนี้อาจเป็นกลวิธีทางการเมืองเพื่อใช้ศาสนาเป็นเกราะกำบังในสงครามมากกว่าจะมีเป้าหมายทางศาสนาอย่างแท้จริง อีกทั้งยังเป็นภาพสะท้อนของการใช้อำนาจรัฐในการสร้างสัญลักษณ์ทางวัฒนธรรมเพื่อควบคุมความคิดในภาวะสงคราม ภายหลังเมื่อแปลกพ้นจากอำนาจ โครงการนี้ก็ถูกยกเลิกโดยรัฐสภา แต่เมื่อเขากลับมาดำรงตำแหน่งนายกรัฐมนตรีอีกครั้งใน พ.ศ. 2491 ก็มีความพยายามฟื้นฟูแนวคิดดังกล่าวในบริบทใหม่ของรัฐนิยมหลังสงคราม

ใน พ.ศ. 2495 แปลกได้ประกาศโครงการจัดสร้างพุทธสถานขนาดใหญ่เพื่อเป็นพุทธบูชาเนื่องในโอกาสเฉลิมฉลอง 25 พุทธศตวรรษ โดยชูเจตนารมณ์ให้เป็นศูนย์รวมแห่งพระพุทธศาสนาในประเทศไทย และเป็นสัญลักษณ์ของชาติในบริบทใหม่ของสงครามเย็น ซึ่งพระพุทธศาสนาได้รับการส่งเสริมให้เป็นหนึ่งในรากฐานของอัตลักษณ์ไทยที่ต่อต้านอิทธิพลของลัทธิคอมมิวนิสต์ รัฐบาลในขณะนั้นได้เลือกพื้นที่ตำบลศาลายา จังหวัดนครปฐม ซึ่งอยู่ไม่ไกลจากกรุงเทพมหานครให้เป็นสถานที่ก่อสร้าง โดยวันที่ 29 กรกฎาคม พ.ศ. 2498 พระบาทสมเด็จพระมหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตรได้เสด็จพระราชดำเนินไปทรงประกอบรัฐพิธีก่อฤกษ์เพื่อเริ่มต้นโครงการ กระบวนการออกแบบและวางผังพุทธมณฑลได้รับอิทธิพลจากแนวคิดการวางผังเมืองผสมกับคติจักรวาลในพระพุทธศาสนานิกายเถรวาท โดยมีเป้าหมายไม่เพียงเพื่อการเฉลิมฉลอง หากแต่ยังเป็นการสร้าง "ภูมิสถาปัตย์แห่งรัฐ" ที่แสดงถึงความศักดิ์สิทธิ์และอำนาจของประเทศไทยภายใต้แนวคิดรัฐนิยม ขณะเดียวกัน การก่อสร้างในช่วงแรกก็เผชิญกับปัญหาด้านงบประมาณและขาดความต่อเนื่องทางนโยบาย ทำให้โครงการชะลอตัวไประยะหนึ่ง

จนกระทั่งใน พ.ศ. 2521 รัฐบาลของพลเอก เกรียงศักดิ์ ชมะนันทน์ ได้รื้อฟื้นโครงการพุทธมณฑลขึ้นอีกครั้ง โดยถือเป็นส่วนหนึ่งของนโยบายส่งเสริมศาสนาและวัฒนธรรมเพื่อสร้างเอกภาพในยุคหลังเหตุการณ์ 6 ตุลา พ.ศ. 2519 และท่ามกลางความตึงเครียดในคาบสมุทรอินโดจีน คณะรัฐมนตรีจึงมีมติให้โอนความรับผิดชอบการก่อสร้างจากกระทรวงมหาดไทยไปยังกระทรวงศึกษาธิการ โดยกรมการศาสนาเป็นผู้ดำเนินงาน และมีการใช้ทั้งงบประมาณแผ่นดินและเงินบริจาคจากประชาชน พระบาทสมเด็จพระมหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร ยังทรงรับโครงการไว้ในพระบรมราชูปถัมภ์ ทำให้การดำเนินงานคืบหน้าอย่างรวดเร็ว จนใน พ.ศ. 2525 ซึ่งตรงกับวาระพระราชพิธีสมโภชกรุงรัตนโกสินทร์ 200 ปี พุทธมณฑลก็แล้วเสร็จ โดยมีองค์พระประธานพระศรีศากยะทศพลญาณ ประธานพุทธมณฑลสุทรรศน์ เป็นจุดศูนย์กลาง ซึ่งออกแบบโดยศิลป์ พีระศรี และในวันที่ 21 ธันวาคม ปีเดียวกัน สมเด็จพระกนิษฐาธิราชเจ้า กรมสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา ฯ สยามบรมราชกุมารี ได้เสด็จพระราชดำเนินแทนพระองค์ไปประกอบพิธีสมโภช หลังจากนั้นมีการก่อสร้างองค์ประกอบถาวรวัตถุต่าง ๆ เพิ่มเติม เช่น มหาวิหารประดิษฐานพระไตรปิฎกหินอ่อน หอประชุม และบริเวณโดยรอบซึ่งใช้เป็นสถานที่จัดกิจกรรมทางพระพุทธศาสนาระดับชาติอย่างต่อเนื่องจนถึงปัจจุบัน

 สิ่งก่อสร้าง 
 วิหารพุทธมณฑล เป็นอาคารชั้นเดียว สร้างแบบสถาปัตยกรรมไทยตามแบบวิหารของวัดราชาธิวาสพุทธมณฑล : เมกะโปรเจกต์พุทธสถานยุคกึ่งพุทธกาลของจอมพล ป. พิบูลสงคราม ผนังวิหารทำเป็น 2 ชั้น เพื่อให้ประตูหน้าต่าง เลื่อนเข้าภายในกำแพงได้ ภายในปูด้วยกระเบื้องหินอ่อน หลังคามุงด้วยกระเบื้องลวดลายภายนอกเป็นประติมากรรมรูปพระพุทธรูป 8 องค์ และพระโพธิสัตว์ 2 องค์ ภายในประดิษฐานพระพุทธรูป 25 พุทธศตวรรษขนาด 2,500 มม. ดำเนินการก่อสร้างตั้งแต่ปี พ.ศ. 2515 แล้วเสร็จในปี พ.ศ. 2518
 สังเวชนียสถาน 4 ตำบล
 ตำหนักสมเด็จพระสังฆราช เป็นลักษณะสถาปัตยกรรมประยุกต์ หันหน้าไปทางทิศเหนือ ก่อสร้างเสร็จในปี พ.ศ. 2524
 ที่พักสงฆ์อาคันตุกะ อยู่ตรงข้ามกับตำหนักสมเด็จพระสังฆราช มีลักษณะเป็นสถาปัตยกรรมไทยประยุกต์สองชั้น สร้างเสร็จเมื่อ พ.ศ. 2526 
 หอประชุม สร้างขึ้นเพื่อใช้เป็นที่ประชุมทางพระพุทธศาสนา และให้ความรู้ อาคารแบบสถาปัตยกรรมไทยประยุกต์สองชั้น ชั้นล่างด้านทิศเหนือใช้เป็นสำนักงานพุทธมณฑล สร้างเสร็จ พ.ศ. 2529
 หอกลอง สร้างขึ้นเพื่อประดิษฐานกลองชัยขนาดใหญ่ ตัวกลองทำด้วยไม้ขนุน และหนังควายเผือก เส้นผ่าศูนย์กลางมีขนาด 1.60 เมตร ผู้จัดทำกลองคือ พระพิชัย ธรรมจาโร วัดบัลลังก์ศิลาอาสน์ อ.ปราสาท จ.สุรินทร์ เมื่อ พ.ศ. 2526 
 สำนักงานพุทธมณฑล ลักษณะอาคารแบบสถาปัตยกรรมไทยประยุกต์ สร้างเสร็จ พ.ศ. 2525
 อาคารประชาสัมพันธ์ สถาปัตยกรรมไทยประยุกต์ แล้วเสร็จในปี พ.ศ. 2525
 ศาลาราย สร้างตามแนวทางเท้าวงกลมรอบองค์พระประธานมีทั้งหมด 20 หลัง ด้านข้างโปร่ง
 ศาลาปฏิบัติกรรมฐาน เป็นอาคารเพื่อใช้ปฏิบัติกรรมฐาน อยู่บริเวณสวนเวฬุวัน เป็นรูป 6 เหลี่ยม เชื่อมติดต่อกันทั้งหมด 8 หลัง
 พิพิธภัณฑ์พระพุทธศาสนา อาคารทรงไทยเป็นรูปกลมวงแหวนด้านนอก แบ่งเป็น 3 ส่วน ส่วนแรกแสดงโบราณวัตถุต่าง ๆ ส่วนที่ 2 จัดนิทรรศการและการบรรยาย ส่วนที่ 3 ส่วนบริการ สุขา ห้องน้ำ
 หอสมุดพระพุทธศาสนามหาสิรินาถ (นามพระราชทานสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง) ห้องอ่านหนังสือจุได้ 500 คน มีหนังสือประมาณ 500,000 เล่ม เก็บหนังสือบนเพดานได้อีก หนึ่งล้านเล่ม วัดปากน้ำและสมาคมศิษย์หลวงพ่อวัดปากน้ำ บริจาคเงินค่าก่อสร้างทั้งหมดประมาณ 250 ล้านบาท เพื่อถวายเป็นพระราชกุศล แด่สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง ที่ทรงเจริญพระชนมายุ 5 รอบ
 มหาวิหารประดิษฐานพระไตรปิฎกหินอ่อน สถาปัตยกรรมไทยรูปทรงจตุรมุข มีพระเจดีย์ 9 ยอด ประดิษฐานในท่ามกลาง และเป็นที่จารึกพระไตรปิฎกหินอ่อน ขนาด 1.10 x 2.00 เมตร จำนวน 1,418 แผ่น มีภาพวาดพระพุทธประวัติอยู่ด้านบนโดยรอบ เริ่มสร้างปี พ.ศ. 2532 แล้วเสร็จในปี พ.ศ. 2541
 โรงอาหาร เป็นแบบสถาปัตยกรรมไทย บริการด้านอาหารเมื่อมีกิจกรรมในพุทธมณฑล
 หอฉัน ลักษณะสถาปัตยกรรมไทย ใช้เป็นที่อบรมศีลธรรม จริยธรรม ของนักเรียน นักศึกษาที่มาพักแรมเข้าค่ายพุทธบุตร
 ท่าเทียบเรือ อยู่ด้านทิศเหนือ และทิศใต้ ด้านหลังใช้เป็นท่าขึ้นลงเรือ ซึ่งเรือแล่นไปได้รอบพุทธมณฑล
 สระน้ำขนาดใหญ่ อยู่ด้านหลังวิหาร มีขอบสระใช้ประกอบกิจกรรมทางศาสนา หรือลอยกระทง
 ศาลาอำนวยการ ใช้เป็นที่รับบริจาค ขายดอกไม้ธูปเทียน และวัตถุมงคล
 ศาลาบำเพ็ญกุศล อยู่ด้านหลังศาลาอำนวยการใกล้องค์พระ
 สำนักงานย่อย อยู่บริเวณสวนเวฬุวัน เป็นที่ทำการของเจ้าหน้าที่
 ศาลาสรีรสราญ ห้องสุขา
 เรือนแถว ที่พักของเจ้าหน้าที่ป้อมยาม มี 8 หลัง

ระเบียงภาพ

 ถนนที่อยู่ในโครงการพุทธมณฑล 
ถนนพุทธมณฑลสายต่าง ๆ เป็นถนนที่แยกย่อยออกไปจากถนนเพชรเกษมในทางทิศเหนือ ตัดผ่านถนนบรมราชชนนี (ขณะที่มีโครงการพุทธมณฑลยังไม่มีถนนดังกล่าว) ไปสิ้นสุดก่อนถึงทางรถไฟสายใต้
 ถนนพุทธมณฑล สาย 1 (กรุงเทพมหานคร)
 ถนนพุทธมณฑล สาย 2 (กรุงเทพมหานคร)
 ถนนพุทธมณฑล สาย 3 (กรุงเทพมหานคร)
 ถนนพุทธมณฑล สาย 4 (ทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 3310)
 ถนนพุทธมณฑล สาย 5 (ทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 3414)
 ถนนพุทธมณฑล สาย 6 (ทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 3316)
 ถนนพุทธมณฑล สาย 7 (ทางหลวงแผ่นดินหมายเลข 3415)
 ถนนพุทธมณฑล สาย 8 

 อ้างอิง 

 ดูเพิ่ม 
งานฉลอง 25 พุทธศตวรรษ

 แหล่งข้อมูลอื่น 

  พุทธมณฑลจากเว็บไซด์สำนักงานพุทธมณฑล 
 เอกสารแนะนำพุทธมณฑล 3 ภาษา.สำนักงานพระพุทธศาสนาแห่งชาติ 

หมวดหมู่:โครงการพุทธมณฑล
หมวดหมู่:ศาสนาพุทธในประเทศไทย
หมวดหมู่:พุทธศาสนสถานในจังหวัดนครปฐม
หมวดหมู่:ศาสนสถานในอำเภอพุทธมณฑล
หมวดหมู่:ก่อตั้งในประเทศไทยในปี พ.ศ. 2525