พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหมื่นมหิศรราชหฤทัย

พันเอก พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหมื่นมหิศรราชหฤทัย (พระนามเดิม พระเจ้าลูกยาเธอ พระองค์เจ้าไชยันตมงคล; ประสูติ 30 มกราคม พ.ศ. 2409) เป็นพระราชโอรสในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ประสูติแต่เจ้าจอมมารดาห่วง

พระประวัติ
พระเจ้าน้องยาเธอ พระองค์เจ้าไชยันตมงคล ทรงเริ่มต้นรับราชการในพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ตำแหน่งนายร้อยเอก ราชองครักษ์ เมื่อปี พ.ศ. 2431 พระราชทานสัญญาบัตรฝ่ายทหาร (หน้า 320) ต่อมาในปี พ.ศ. 2438 ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้สถาปนาขึ้นเป็นพระองค์เจ้าต่างกรม มีพระนามตามจารึกในพระสุพรรณบัฏว่า พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นมหิศรราชหฤทัยราชกิจจานุเบกษา, พระบรมราชโองการ ประกาศการสถาปนา พระเจ้าน้องยาเธอ พระวรวงษ์เธอ เปนต่างกรม แลสถาปนา หม่อมเจ้าเปนพระองคเจ้า แลเลื่อนตำแหน่งยศข้าราชการผู้ใหญ่, เล่ม 13, ตอน 1, 5 เมษายน พ.ศ. 2438, หน้า 16 พระองค์ทรงดำรงตำแหน่งรองอธิบดีกรมวังดำรงตำแหน่งรองอธิบดีกรมวัง ผู้ช่วยอธิบดีกรมไปรเวตสิเกรตารีหลวง อธิบดีกรมอักษรพิมพการผู้ช่วยอธิบดีเสนาบดีกระทรวงวัง และเสนาบดีกระทรวงพระคลังมหาสมบัติ  

นอกจากนี้ยังทรงดำรงตำแหน่งรัฐมนตรีดำรงตำแหน่งคณะกรรมการกฤษฎีกา (ประเทศไทย) และองคมนตรีในพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวราชกิจจานุเบกษา, ข่าวตั้งปริวีเคาน์ซิลเลอร์, เล่ม 4, หน้า 45ราชกิจจานุเบกษา, สัญญาบัตรปริวีเคาน์ซิลเลอร์, เล่ม 4, หน้า 47-48

อีกทั้งยังทรงเป็นกรรมสัมปาทิกหอพระสมุดวชิรญาณสำหรับพระนคร โดยทรงดำรงตำแหน่งเป็นสภานายกประกาศแต่งตั้งสภานายก ปฏิคมประกาศแต่งตั้งปฏิคม และบรรณารักษ์ประกาศแต่งตั้งบรรณารักษ์

เมื่อ พ.ศ. 2449 ทรงก่อตั้งธนาคารแห่งแรกที่ดำเนินการโดยคนไทย ใช้ชื่อว่า บุคคลัภย์ (Book Club) ต่อมาได้รับพระบรมราชานุญาตให้จดทะเบียนตั้งเป็นธนาคารได้ถูกต้องตามกฎหมาย ใช้ชื่อว่า บริษัทแบงก์สยามกัมมาจล ทุนจำกัด (Siam Commercial Bank Co.) ปัจจุบันคือ ธนาคารไทยพาณิชย์ พระองค์เจ้าไชยันตมงคล ทรงได้รับการยกย่องเป็น พระบิดาแห่งวงการธนาคารไทยพระบิดาแห่งธนาคารไทย  จาก เว็บไซต์พิพิธภัณฑ์ธนาคารไทย 

พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหมื่นมหิศรราชหฤทัย สิ้นพระชนม์ด้วยพระโรควัณโรคเมื่อวันจันทร์ เดือน 6 ขึ้น 4 ค่ำ ปีมะแมนพศก จ.ศ. 1269 ตรงกับวันที่ 15 เมษายน พ.ศ. 2450ข่าวอสัญกรรม สิริพระชันษา  ทรงเป็นต้นราชสกุลไชยันต์ มีพระราชพิธีการพระเมรุพระศพ ในระหว่างวันที่ 8 ถึง 11 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2451 ณ พระเมรุ วัดเทพศิรินทราวาสราชวรวิหาร ในการนี้พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ เลื่อนพระโกศจากพระโกศกุดั่นใหญ่ เป็นพระโกศทองน้อย และเสด็จพระราชดำเนินไปพระราชทานเพลิงพระศพ นายพันเอกพระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นมหิศรราชหฤทัย ในวันที่ 11 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2451 ราชสกุลไชยันต์

 พระโอรสและธิดา 
พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหมื่นมหิศรราชหฤทัย เป็นองค์ต้นราชสกุลไชยันต์ มีชายา 1 องค์ และมีหม่อม 4 คน ได้แก่ 
 หม่อมเจ้าสุภางค์ภักตร์ราชกิจจานุเบกษา, พระราชทานเครื่องราชอิสริยาภรณ์จุลจอมเกล้าฝ่ายใน, เล่ม 21, ตอน 34, 20 พฤศจิกายน พ.ศ. 2447, หน้า 616 (ราชสกุลเดิม จรูญโรจน์) พระธิดาในพระเจ้าราชวรวงศ์เธอ กรมหมื่นจรัสพรปฏิภาณ กับหม่อมเจ้าโถมนา (ราชสกุลเดิม วัชรีวงศ์)
 หม่อมน้อย (สกุลเดิม ยุกตะเสวี)
 หม่อมกลีบ (สกุลเดิม ฌูกะวิโรจน์)
 หม่อมเฮียะ (สกุลเดิม ยุกตะเสวี)
 หม่อมส้วน (สกุลเดิม ยุกตะเสวี)
มีพระโอรส พระธิดารวมทั้งหมด 13 องค์ เป็นชาย 5 องค์ และหญิง 8 องค์
 พระรูป  พระนาม  หม่อมมารดา  ประสูติ  สิ้นพระชนม์/สิ้นชีพิตักษัย  คู่สมรส80px 1. หม่อมเจ้าหญิงสุภาภรณ์ (ท่านหญิงใหญ่)  ที่ 1 ในหม่อมน้อย  11 พฤษภาคม พ.ศ. 2426  4 สิงหาคม พ.ศ. 2501 80px 2. หม่อมเจ้าถาวรมงคลวงศ์  ที่ 1 ในหม่อมกลีบ  29 ธันวาคม พ.ศ. 2426  7 เมษายน พ.ศ. 2483  หม่อมหลวงคลอง (สนิทวงศ์)80px 3. หม่อมเจ้าหญิงประสงค์สม  ที่ 2 ในหม่อมกลีบ  12 ธันวาคม พ.ศ. 2429  21 มิถุนายน พ.ศ. 2499  สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้าบริพัตรสุขุมพันธุ์ กรมพระนครสวรรค์วรพินิต60px 4. หม่อมเจ้าหญิงภิรมย์สงวน (ท่านหญิงกลาง)  ที่ 2 ในหม่อมน้อย  25 สิงหาคม พ.ศ. 2430  15 ตุลาคม พ.ศ. 2520 80px 5. หม่อมเจ้าหญิงประมวญทรัพย์ (ท่านหญิงเล็ก)  ที่ 3 ในหม่อมน้อย  26 พฤศจิกายน พ.ศ. 2435  19 ธันวาคม พ.ศ. 2467 80px 6. หม่อมเจ้าหญิงประดับศักดิ์  ที่ 3 ในหม่อมกลีบ 5 มกราคม พ.ศ. 2435  1 พฤษภาคม พ.ศ. 2526 80px 7. หม่อมเจ้าตระนักนิธิผล (ท่านชายถึก)  ที่ 1 ในหม่อมเฮียะ  12 มิถุนายน พ.ศ. 2439  12 มิถุนายน พ.ศ. 2473  หม่อมเจ้าประโลมจิตร (จิตรพงศ์)80px 8. หม่อมเจ้าหญิงวิมลอรรถ  ที่ 2 ในหม่อมเฮียะ  1 มีนาคม พ.ศ. 2441  9 กันยายน พ.ศ. 2518 80px 9. หม่อมเจ้าวิวัฒนไชย  (พ.ศ. 2493: พระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าวิวัฒนไชย)  หม่อมส้วน  29 เมษายน พ.ศ. 2442  22 สิงหาคม พ.ศ. 2503  หม่อมราชวงศ์หญิงชวลิต (สนิทวงศ์)  หม่อมเจ้าหญิงพัฒน์คณนา (กิติยากร)60px 10. หม่อมเจ้าหญิงอำไพสุวรรณ  ที่ 1 ในหม่อมเจ้าหญิงสุภางค์ภักตร์  7 กรกฎาคม พ.ศ. 2444  24 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2476 80px 11. หม่อมเจ้าจันทรจุฑา  ที่ 2 ในหม่อมเจ้าหญิงสุภางค์ภักตร์  11 สิงหาคม พ.ศ. 2445  2 พฤษภาคม พ.ศ. 2462 60px 12. หม่อมเจ้ามหาฤกษ์  ที่ 3 ในหม่อมเจ้าหญิงสุภางค์ภักตร์  16 พฤศจิกายน พ.ศ. 2446  กรกฎาคม พ.ศ. 2449 80px 13. หม่อมเจ้าหญิงสุขาวดี  ที่ 4 ในหม่อมเจ้าหญิงสุภางค์ภักตร์  17 พฤศจิกายน พ.ศ. 2448  พ.ศ. 2487 

 พระเกียรติยศ 

 พระอิสริยยศ 

 พระเจ้าลูกยาเธอ พระองค์เจ้าไชยันตมงคล (30 มกราคม พ.ศ. 2409 - 1 ตุลาคม พ.ศ. 2411)
 พระเจ้าน้องยาเธอ พระองค์เจ้าไชยันตมงคล (1 ตุลาคม พ.ศ. 2411 - 5 เมษายน พ.ศ. 2438)
 พระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นมหิศรราชหฤทัย (5 เมษายน พ.ศ. 2438 - 23 ตุลาคม พ.ศ. 2453)
 พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหมื่นมหิศรราชหฤทัย (23 ตุลาคม พ.ศ. 2453 - ปัจจุบัน)

 เครื่องราชอิสริยาภรณ์ 
 เครื่องราชอิสริยาภรณ์ไทย 
ราชกิจจานุเบกษา, พระราชพิธี ศรีสัจปานกาลพระราชทานพระไชยวัฒน์ องค์เล็กและเครื่องราชอิสริยาภรณ์และตั้งองคมนตรี, เล่ม 9, ตอน 26, 18 กันยายน พ.ศ. 2423 199 
ราชกิจจานุเบกษา, ถวายบังคมพระบรมรูปและพระราชทานเครื่องราชอิสริยาภรณ์ , เล่ม 10, ตอน 34, 19 พฤศจิกายน พ.ศ. 1893, หน้า 367
เครื่องราชอิสริยาภรณ์อันเป็นที่เชิดชูยิ่งช้างเผือก ชั้นที่ 1 ประถมาภรณ์ช้างเผือก (ป.ช.)
เครื่องราชอิสริยาภรณ์อันมีเกียรติยศยิ่งมงกุฎไทย ชั้นที่ 1 ประถมาภรณ์มงกุฎไทย (ป.ม.) ราชกิจจานุเบกษา, พระราชทานเหรียญรัตนาภรณ์ รัชกาลที่ 4 , เล่ม 21, ตอน 32, 6 พฤศจิกายน พ.ศ. 2447, หน้า 564

เหรียญดุษฎีมาลา เข็มศิลปวิทยา (ร.ด.ม.(ศ)) (ฝ่ายพลเรือน)เหรียญดุษฎีมาลา เข็มราชการในพระองค์ (ร.ด.ม.(พ))

 เครื่องราชอิสริยาภรณ์ต่างประเทศ 
  :
 พ.ศ. 2439 – 80px เครื่องราชอิสริยาภรณ์มอรีสแอนด์ลัสรัส ชั้นที่ 1

 พระสมัญญานาม 
 พระบิดาแห่งการธนาคารไทย

 พระยศ 
พระยศทหาร
 พ.ศ. 2431 นายร้อยเอก
 16 กันยายน พ.ศ. 2435 นายพันโท พระราชทานสัญญาบัตรทหาร
 14 มิถุนายน พ.ศ. 2441 นายพันเอก พระราชทานสัญญาบัตรทหาร

 พงศาวลี 

 อ้างอิง 

หมวดหมู่:พระเจ้าบรมวงศ์เธอ ชั้น 4
หมวดหมู่:พระองค์เจ้าชาย
หมวดหมู่:กรมหมื่น
หมวดหมู่:พระราชโอรสในรัชกาลที่ 4
หมวดหมู่:ราชสกุลไชยันต์
หมวดหมู่:รัฐมนตรีว่าการกระทรวงการคลังไทย
หมวดหมู่:ผู้ได้รับเครื่องราชอิสริยาภรณ์ ม.จ.ก. (ฝ่ายหน้า)
หมวดหมู่:ผู้ได้รับเครื่องราชอิสริยาภรณ์ ป.จ. (ฝ่ายหน้า)
หมวดหมู่:ผู้ได้รับเหรียญรัตนาภรณ์ ม.ป.ร.3
หมวดหมู่:ผู้ได้รับเหรียญรัตนาภรณ์ จ.ป.ร.1‎
หมวดหมู่:บุคคลในประวัติศาสตร์กรุงรัตนโกสินทร์