การเขียนคำทับศัพท์ภาษาบาลี

การเขียนคำทับศัพท์ภาษาบาลี สำหรับใช้ในการเขียนอักษรไทยนั้นมีระบบที่ค่อนข้างชัดเจน อาจมีการพัฒนาอย่างต่อเนื่องเรื่อยมาตั้งแต่สมัยโบราณ ปัจจุบัน (พ.ศ. 2549) ราชบัณฑิตยสถานยังไม่ได้วางหลักเกณฑ์การทับศัพท์ภาษาบาลี แต่ในบรรดาชาวไทยที่รู้ภาษาบาลี จะยึดธรรมเนียมการทับศัพท์ที่สืบทอดต่อ ๆ กันมา จนอาจกล่าวได้ว่าเป็นมาตรฐานไปแล้ว

 การทับศัพท์ภาษาบาลี 
การทับศัพท์ภาษาบาลีด้วยอักษรไทยนั้น อาจแตกต่างจากการทับศัพท์ภาษาอื่น ๆ เนื่องจากภาษาบาลีไม่มีอักษรเฉพาะ ดังนั้น การทับศัพท์ด้วยอักษรไทย จึงไม่อาจระบุได้ว่าทับศัพท์จากอักษรต้นแบบชนิดใด แต่ยึดถือจากเสียงเดิมเป็นหลัก โดยมีแบบแผนดังนี้

 พยัญชนะ 
(พยัญชนะเดี่ยว ๆ เมื่อไม่มีสระมาประสม ถือว่าไม่มีเสียง จะเขียนพินทุใต้ตัวอักษรนั้น (แต่เพื่อความสะดวกในการเขียนอ่าน ในที่นี้จึงไม่ใส่พินทุ)

 วรรค ก ก  ข  ค  ฆ  ง วรรค จ จ  ฉ  ช  ฌ  ¹ วรรค ฏ ฏ  ¹  ฑ  ฒ  ณ วรรค ต ต  ถ  ท  ธ  น วรรค ป ป  ผ  พ  ภ  ม อวรรค ย ร ล ว ส ห ฬ อํ

 ¹ ในการเขียนภาษาบาลีด้วยอักษรไทย ไม่นิยมเขียนเชิงของพยัญชนะ ญ และ ฐ

 สระ 
 อ อา
 อิ อี
 อุ อู
 เอ โอ

 เครื่องหมาย 
เครื่องหมายอื่น ๆ ที่ใช้ในการทับศัพท์ภาษาบาลีได้แก่
 พินทุ ใต้ตัวพยัญชนะ เมื่อพยัญชนะนั้นเป็นตัวสะกด หรือตัวกล้ำเสียง เช่น จกฺก (จัก-กะ) ในตำราเก่าอาจพบการใช้ทัณฑฆาตแทน
 ยามักการ เหนือตัวพยัญชนะ เมื่อพยัญชนะนั้นเป็นตัวกล้ำเสียง หรือตัวสะกดและกล้ำเสียงในเวลาเดียวกัน เช่น ส๎วาก (สะ-หฺวาก) ปัจจุบันนิยมใช้พินทุมากกว่าเพราะสะดวกในการป้อนข้อความ
 นิคหิต เหนือพยัญชนะ เพื่อให้ออกเสียงสระนาสิก (เหมือนมี งฺ สะกด) พบได้บนสระ อ อิ อุ เช่น ต๎วํ/ตฺวํ (ตะ-วัง), พุทฺธํ (พุท-ธัง)

 การทับศัพท์จากอักษรโรมัน 
สำหรับภาษาบาลีที่เขียนด้วยอักษรโรมัน มีธรรมเนียมการทับศัพท์ ดังนี้

 พยัญชนะ 
 k  kh  g  gh  ṅ c  ch  j  jh  ñ ṭ  ṭh  ḍ  ḍh  ṇ t  th  d  dh  n p  ph  b  bh  m y r l v s h ḷ ṃ

 สระ 
 a ā
 i ī
 u ū
 e o

 ตัวอย่างการทับศัพท์ 

 Namo tassa bhagavato arahato sammāsambhuddhassa.
 นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส.

 การทับศัพท์แบบอื่น 
สำหรับบุคคลทั่วไปที่ไม่ได้ศึกษาภาษาบาลี อาจประสบปัญหาในการอ่านภาษาบาลีอักษรไทย ที่ทับศัพท์ตามแบบข้างต้น ด้วยเหตุนี้ จึงนิยมใช้การทับศัพท์อย่างง่าย เพื่อความสะดวกในการอ่านสำหรับบุคคลทั่วไป โดยไม่ใช้พินทุ และเพิ่มวิสรรชนีย์

 Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa.
 นะโม ตัสสะ ภะคะวะโต อะระหะโต สัมมาสัมพุทธัสสะ

 ดูเพิ่ม 
 ภาษาบาลี

บาลี
หมวดหมู่:ภาษาบาลี