ไตรสิกขา

ไตรสิกขา () แปลตามศัพท์ว่า "สิกขาสาม" หมายถึง ข้อปฏิบัติที่ต้องศึกษาและลงมือฝึกฝนอบรมตนอย่างเป็นระบบ 3 ประการพระพรหมคุณาภรณ์ (ป. อ. ปยุตฺโต). (2551). พจนานุกรมพุทธศาสน์ ฉบับประมวลธรรม. (พิมพ์ครั้งที่ 11). กรุงเทพมหานคร: โรงพิมพ์มหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย. หน้า 133-134. ไตรสิกขาถือเป็นหัวใจของกระบวนการปฏิบัติทั้งหมดในพระพุทธศาสนา เป็นการสรุปรวมอริยมรรคมีองค์ 8 ให้สั้นลงในภาคปฏิบัติ เพื่อเป้าหมายสูงสุดคือการดับทุกข์และบรรลุนิพพานพระพรหมคุณาภรณ์ (ป. อ. ปยุตฺโต). (2555). พุทธธรรม ฉบับปรับปรุงและขยายความ. (พิมพ์ครั้งที่ 39). กรุงเทพมหานคร: โรงพิมพ์มหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย. หน้า 895.

กระบวนการฝึกฝนทั้งสามนี้ไม่ได้แยกขาดจากกัน แต่เป็นองค์ประกอบที่เกื้อหนุนซึ่งกันและกันอย่างเป็นลำดับและส่งผลย้อนกลับต่อกันพระไตรปิฎกภาษาไทย ฉบับมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย. อังคุตตรนิกาย ติกนิบาต, กิมัตถิยสูตร. เล่มที่ 20 ข้อที่ 499. ประกอบด้วย:

 ๑. อธิสีลสิกขา (Adhisīlasikkhā) 

อธิสีลสิกขา คือ การฝึกฝนอบรมในด้านความประพฤติและวินัยขั้นสูง เป็นการฝึกฝนเพื่อควบคุมพฤติกรรมทางกายและวาจาให้อยู่ในระเบียบวินัยที่ดีงาม งดเว้นจากการเบียดเบียนตนเองและผู้อื่น เพื่อสร้างพื้นฐานที่มั่นคงและปลอดภัยสำหรับจิตใจ ศีลในระดับนี้ครอบคลุมตั้งแต่:

ศีล 5 สำหรับคฤหัสถ์

ศีลของบรรพชิต ซึ่งในพระไตรปิฎกได้จำแนกรายละเอียดไว้เป็น จุลศีล มัชฌิมศีล และมหาศีล ดังปรากฏในสามัญญผลสูตรพระไตรปิฎกภาษาไทย ฉบับมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย. ทีฆนิกาย สีลขันธวรรค, สามัญญผลสูตร. เล่มที่ 9 ข้อที่ 63-98.

อินทรียสังวร คือการสำรวมระวังอินทรีย์ทั้ง 6 (ตา หู จมูก ลิ้น กาย ใจ) ไม่ให้กิเลสครอบงำเมื่อรับรู้อารมณ์ต่างๆ

เป้าหมายสำคัญของศีลคือการสร้างสภาวะ อวิปฏิสาร คือความไม่เดือดร้อนใจ จิตที่ปราศจากความกังวลจากการกระทำผิด จะเป็นพื้นฐานที่ยอดเยี่ยมให้แก่การฝึกสมาธิต่อไปพระไตรปิฎกภาษาไทย ฉบับมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย. อังคุตตรนิกาย ทสก-เอกาทสกนิบาต, เจตนาสูตร. เล่มที่ 24 ข้อที่ 219.

 ๒. อธิจิตตสิกขา (Adhicittasikkhā) 

อธิจิตตสิกขา คือ การฝึกฝนอบรมในด้านจิตใจและสมาธิขั้นสูงเป็นการฝึกฝนเพื่อพัฒนาสมรรถภาพของจิตให้มีคุณภาพสูง มีความตั้งมั่น (สมาธิ), มีพลัง, สงบ, และปราศจากนิวรณ์ 5 (เครื่องขัดขวางจิต) กระบวนการนี้โดยหลักคือการบำเพ็ญ สมถกรรมฐาน

เป้าหมายคือการยกระดับจิตให้เข้าถึงสภาวะที่เรียกว่า ฌานสมาบัติ (Jhāna) จิตที่เป็นสมาธิในระดับนี้จะมีลักษณะพิเศษคือ มีความเป็นกลาง (อุเบกขา) บริสุทธิ์ผ่องใส และควรแก่การงาน (กัมมนิโย) คือพร้อมที่จะถูกนำไปใช้เป็นเครื่องมือในการเจริญปัญญาเพื่อเห็นความจริงตามสภาพของมัน

 ๓. อธิปัญญาสิกขา (Adhipaññāsikkhā) 

อธิปัญญาสิกขา คือ การฝึกฝนอบรมในด้านปัญญาและการเห็นแจ้งขั้นสูง (Higher Training in Wisdom/Insight) เป็นการใช้จิตที่ตั้งมั่นและทรงพลังจากอธิจิตตสิกขา มาเป็นเครื่องมือในการสืบสวนและพิจารณาให้เห็นสภาวธรรมตามความเป็นจริง (ยถาภูตญาณทัสสนะ) กระบวนการนี้คือการบำเพ็ญ วิปัสสนากรรมฐาน

เป้าหมายคือเพื่อให้เกิด ปัญญา ในระดับที่ทำลายอวิชชา (ความไม่รู้) ได้อย่างสิ้นเชิง เป็นการ "เห็นแจ้ง" ด้วยตนเองในกฎธรรมชาติ 3 ประการ คือ ไตรลักษณ์พระไตรปิฎกภาษาไทย ฉบับมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย. สังยุตตนิกาย ขันธวารวรรค, ธัมมจักกัปปวัตตนสูตร. เล่มที่ 19 ข้อที่ 1664. ได้แก่ อนิจจตา (ความไม่เที่ยง), ทุกขตา (ความทนอยู่ไม่ได้), และอนัตตตา (ความไม่ใช่ตัวตน) เมื่อปัญญาเห็นแจ้งอย่างสมบูรณ์ตามลำดับขั้นของ โสฬสญาณ (ญาณ 16)พระพุทธโฆสาจารย์. คัมภีร์วิสุทธิมรรค. แปลโดย สมเด็จพระพุฒาจารย์ (อาจ อาสภมหาเถร). (พิมพ์ครั้งที่ 7). กรุงเทพมหานคร: สำนักพิมพ์มหามกุฏราชวิทยาลัย, 2548. ก็จะนำไปสู่การละสังโยชน์ และบรรลุ มรรค ผล นิพพาน เป็นที่สุด

 ความสัมพันธ์ระหว่างสิกขาทั้งสาม 
ไตรสิกขาเป็นกระบวนการที่ต่อเนื่องและเกื้อกูลกัน สามารถเปรียบเทียบได้กับต้นไม้

ศีล เปรียบเหมือน รากแก้วและพื้นดิน ที่มั่นคง ทำให้ต้นไม้ตั้งอยู่ได้อย่างไม่โค่นล้ม

สมาธิ เปรียบเหมือน ลำต้น ที่ตั้งตรงและแข็งแรง ส่งผ่านน้ำและแร่ธาตุ (ความสงบ) ไปหล่อเลี้ยงส่วนต่างๆ

ปัญญา เปรียบเหมือน ผลไม้ ที่เกิดจากความสมบูรณ์ของต้นไม้ เป็นเป้าหมายสูงสุดของการบำรุงรักษาทั้งหมด

ศีลทำให้เกิดสมาธิได้ง่าย สมาธิที่ตั้งมั่นเป็นฐานให้เกิดปัญญา และปัญญาที่เกิดขึ้นก็ย้อนกลับมาทำให้ศีลบริสุทธิ์และมั่นคงยิ่งขึ้น วนเวียนเกื้อหนุนกันไปจนกว่าจะถึงเป้าหมายสูงสุด

 อ้างอิง 

 ดูเพิ่ม 
อริยมรรคมีองค์ 8

วิสุทธิมรรค

โพธิปักขิยธรรม

กรรมฐาน
หมวดหมู่:ศาสนาพุทธ