สมเด็จพระนางเจ้ารำไพพรรณี พระบรมราชินี

พันเอกหญิง สมเด็จพระนางเจ้ารำไพพรรณี พระบรมราชินี พระนามเดิม หม่อมเจ้ารำไพพรรณี (20 ธันวาคม พ.ศ. 2447 — 22 พฤษภาคม พ.ศ. 2527) เป็นพระอัครมเหสีพระองค์เดียวในพระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว และเป็นพระมเหสีพระองค์แรกในระบอบประชาธิปไตยอันมีพระมหากษัตริย์ทรงเป็นประมุขของประเทศไทย หลังจากพระบรมราชสวามีสละราชสมบัติเมื่อ พ.ศ. 2478 พระองค์ประทับอยู่ที่ประเทศอังกฤษเคียงคู่พระบรมราชสวามีตราบจนพระบรมราชสวามีเสด็จสวรรคตเมื่อปี พ.ศ. 2484 พร้อมทั้งทรงประกอบพระราชพิธีถวายพระเพลิงพระบรมศพพระบรมราชสวามีที่นั่นในปีเดียวกัน จากนั้นประทับอยู่ที่นั่นต่ออีก 8 ปี เพื่อลี้ภัยการเมืองในประเทศและสงครามโลกครั้งที่สอง หลังจากเหตุการณ์สงบลงแล้ว จึงเสด็จฯ นิวัติพระนคร พร้อมทั้งอัญเชิญพระบรมอัฐิของพระบรมราชสวามีกลับมาด้วย ตามคำกราบบังคมทูลเชิญของรัฐบาลจอมพล แปลก พิบูลสงคราม เมื่อปี พ.ศ. 2492

ในอดีต กล่าวกันว่าพระองค์เป็นสตรีชาวไทยที่ทรงพระสิริโฉม สามารถเลือกฉลองพระองค์ยุโรปมาสวมใส่ได้อย่างเหมาะสม ทั้งยังมีพระจริยวัตรนุ่มนวล พระพักตร์แจ่มใส แย้มพระสรวลอยู่เนืองนิตย์ ทั้ง ๆ ที่พระองค์เคยประสบกับโลกธรรมและความสูญเสียอันใหญ่ยิ่งระพี สาคริก. วัดบวรนิเวศวิหารและมหามกุฎราชวิทยาลัยในพระบรมราชูปถัมภ์ พิมพ์โดยเสด็จพระราชกุศลในพระราชพิธีพระราชทานเพลิงพระศพสมเด็จพระนางเจ้ารำไพพรรณี พระบรมราชินีในรัชกาลที่ ๗ ณ เมรุมาศท้องสนามหลวง วันที่ ๙ เมษายน พุทธศักราช ๒๕๒๘, หน้า 8

พระองค์ปฏิบัติพระราชกรณียกิจเคียงคู่พระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัวในฐานะสมเด็จพระบรมราชินีในการเสด็จประภาสหัวเมืองและต่างประเทศ เพื่อเชื่อมพระราชไมตรีระหว่างประเทศ ภายหลังการนิวัติประเทศไทยหลังการสวรรคตของพระบรมราชสวามี พระองค์ได้ปฏิบัติพระราชกรณียกิจแทนพระบาทสมเด็จพระมหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร อยู่หลายครั้ง เมื่อเสด็จพระราชดำเนินไปประทับแรมที่จังหวัดจันทบุรี ทรงดำเนินกิจการเกษตรกรรม การเลี้ยงสัตว์ และทรงพัฒนาการทอเสื่อ เพื่อเป็นโครงการตัวอย่างและนำความรู้มาเผยแพร่แก่ประชาชน นอกจากนี้ยังทรงช่วยพัฒนาการสาธารณสุขและการศึกษาให้กับชาวจันทบุรี โดยทรงรับเป็นพระราชภาระในการปรับปรุงโรงพยาบาลพระปกเกล้า รวมทั้งทรงตั้งมูลนิธิประชาธิปก - รำไพพรรณี เพื่อสนับสนุนกิจการของโรงพยาบาลพระปกเกล้า วิทยาลัยพยาบาลพระปกเกล้า จันทบุรี และมหาวิทยาลัยราชภัฏรำไพพรรณี

ในปี พ.ศ. 2569 องค์การการศึกษา วิทยาศาสตร์ และวัฒนธรรมแห่งสหประชาชาติ (ยูเนสโก) ได้ถวายพระเกียรติแด่สมเด็จพระนางเจ้ารำไพพรรณี พระบรมราชินี ให้ทรงเป็นบุคคลสำคัญของโลก ในวาระ 100 ปี พระราชกรณียกิจด้านการศึกษา การพัฒนาสังคม และความเสมอภาคทางเพศ โดยใช้วันครบรอบ 100 ปี ของการสถาปนาสมเด็จพระบรมราชินี คือวันที่ 25 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2569 เป็นวันฉลองวาระดังกล่าว

 พระราชประวัติ 
 ขณะยังทรงพระเยาว์ 
150px|thumb|left|พระรูปขณะทรงพระเยาว์

สมเด็จพระนางเจ้ารำไพพรรณี พระบรมราชินี เสด็จพระราชสมภพเมื่อวันอังคาร ขึ้น 13 ค่ำ เดือนอ้าย ปีมะโรง ฉศก จ.ศ. 1266 ตรงกับวันที่ 20 ธันวาคม พ.ศ. 2447 เป็นพระธิดาในสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระสวัสดิวัดนวิศิษฎ์ ต้นราชสกุลสวัสดิวัตน์ (พระราชโอรสในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ประสูติแต่สมเด็จพระปิยมาวดี ศรีพัชรินทรมาตา)ระพี สาคริก. วัดบวรนิเวศวิหารและมหามกุฎราชวิทยาลัยในพระบรมราชูปถัมภ์ พิมพ์โดยเสด็จพระราชกุศลในพระราชพิธีพระราชทานเพลิงพระศพสมเด็จพระนางเจ้ารำไพพรรณี พระบรมราชินีในรัชกาลที่ ๗ ณ เมรุมาศท้องสนามหลวง วันที่ ๙ เมษายน พุทธศักราช ๒๕๒๘, หน้า 1  ส่วนพระมารดาคือหม่อมเจ้าอาภาพรรณี สวัสดิวัตน์  (ราชสกุลเดิม คัคณางค์) พระธิดาในพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงพิชิตปรีชากร (พระราชโอรสในพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว) ภายหลังหม่อมเจ้าอาภาพรรณีได้รับการสถาปนาขึ้นเป็นพระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าอาภาพรรณีราชกิจจานุเบกษา, พระบรมราชโองการ ประกาศ ตั้งกรม ตั้งพระองค์เจ้าและเจ้าพระยา , เล่ม ๔๖, ตอน ๐ ก, ๑๐ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๔๗๒, หน้า ๑๗๔

พระองค์มีพระนามเดิมว่า หม่อมเจ้ารำไพพรรณี สวัสดิวัตน์ บ้างสะกดว่า รำไภพรรณี ชาววังขานพระนามพระองค์ว่า ท่านหญิงนา พระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าจุลจักรพงษ์ ผู้ทรงนิพนธ์หนังสือเรื่อง เกิดวังปารุสก์ เล่าที่มาของพระนามนี้ว่าสมเด็จพระนางเจ้ารำไพพรรณี  จาก เว็บไซต์รากฐานไทย ฐานข้อมูลเพื่อการพัฒนาประเทศ

เมื่อทรงเจริญพระชนมพรรษาได้ 2 พรรษา พระบิดาทรงพาไปถวายตัวแด่สมเด็จพระศรีพัชรินทราบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง ตามราชประเพณีของเจ้านายในอดีตที่จะถวายตัวเข้าไปอยู่ในวังตั้งแต่พระชันษายังน้อย ขณะนั้นสมเด็จพระศรีพัชรินทราบรมราชินีนาถประทับอยู่ที่พระตำหนักสวนสี่ฤดู พระราชวังดุสิต และหม่อมเจ้าหญิงรำไพพรรณีกำลังทรงศึกษาภาษาไทยในเบื้องต้น

เมื่อพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวเสด็จสวรรคตในวันที่ 23 ตุลาคม พ.ศ. 2453 หม่อมเจ้าหญิงรำไพพรรณีมีชันษาได้ 6 ปี ได้เสด็จฯ แปรพระราชฐานตามสมเด็จพระศรีพัชรินทราบรมราชินีนาถจากพระราชวังดุสิตไปยังพระบรมมหาราชวัง และเข้าทรงศึกษาในโรงเรียนราชินีพร้อมกับหม่อมเจ้าพระองค์อื่น ๆ หลังจากเสร็จการพระราชพิธีถวายพระเพลิงพระบรมศพแล้ว สมเด็จพระศรีพัชรินทราบรมราชินีนาถได้เสด็จฯ แปรพระราชฐานจากพระบรมมหาราชวังไปสู่พระราชวังพญาไท และโปรดเกล้าฯ ให้สร้างพระตำหนักขึ้นใหม่เพื่อประทับเป็นการถาวรจนตลอดพระชนมชีพของพระองค์ โดยหม่อมเจ้ารำไพพรรณีได้ตามเสด็จด้วยและประทับอยู่บนพระตำหนักฝ่ายในติดกับห้องเสวย

เมื่อหม่อมเจ้ารำไพพรรณีมีชันษาได้ 8 ปีเศษ และได้ผ่านพระราชพิธีเกศากันต์ (โกนจุก) แล้ว ก็ทรงรู้จักกับสมเด็จพระเจ้าน้องยาเธอ เจ้าฟ้าประชาธิปกศักดิเดชน์ กรมขุนสุโขทัยธรรมราชา ซึ่งได้เสด็จนิวัตกลับกรุงเทพพระมหานคร หลังจากทรงสำเร็จการศึกษาวิชาการทหารจากประเทศอังกฤษแล้ว สาเหตุก็อันเนื่องมาจากสมเด็จพระเจ้าน้องยาเธอ เจ้าฟ้ากรมขุนสุโขทัยธรรมราชา เสด็จมาประทับที่พระราชวังพญาไทกับพระชนนีเป็นครั้งคราว และหม่อมเจ้าหญิงรำไพพรรณีเป็นผู้ที่สนิทกันมากที่สุด

 อภิเษกสมรส 
เมื่อปี พ.ศ. 2460 หลังจากสมเด็จพระเจ้าน้องยาเธอ เจ้าฟ้ากรมขุนสุโขทัยธรรมราชา ทรงลาสิกขา ณ พระตำหนักทรงพรต วัดบวรนิเวศราชวรวิหารแล้ว ได้กราบบังคมทูลพระกรุณา และขอพระราชทานพระบรมราชานุญาตจากพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัวที่จะเสกสมรสกับหม่อมเจ้ารำไพพรรณี โดยทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ประกอบพิธีอภิเษกสมรสพระราชทาน ณ วังศุโขทัย ถนนสามเสน และพระราชพิธีอภิเษกสมรสที่พระที่นั่งวโรภาษพิมาน พระราชวังบางปะอิน จังหวัดพระนครศรีอยุธยาพระชายาในสมเด็จเจ้าฟ้ากรมขุนศุโขทัยธรรมราชา  จาก เว็บไซต์วังสวนบ้านแก้วดอตคอม โดยเป็นพระราชพิธีอภิเษกสมรสครั้งแรกหลังจากมีการตรากฎมณเฑียรบาลว่าด้วยการเสกสมรสแห่งเจ้านายในพระราชวงศ์สำนักพระราชวัง, พระราชวังบางปะอิน, พิมพ์ครั้งที่ 1, พ.ศ. 2548  รวมทั้งยังเป็นการแต่งงานแบบตะวันตกอย่างแท้จริง กล่าวคือ มีการถามความสมัครใจของคู่บ่าวสาวสำนักพระราชวัง, พระราชวังบางปะอิน, พิมพ์ครั้งที่ 1, พ.ศ. 2548พระราชประวัติสมเด็จพระนางเจ้ารำไพพรรณี พระบรมราชินีในรัชกาลที่ 7, หน้า 7-8

ส่วนวังศุโขทัยนั้น ได้สร้างขึ้นก่อนที่ทั้ง 2 พระองค์จะทรงเสกสมรสกัน โดยเป็นเรือนหอที่พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัวโปรดเกล้าฯ พระราชทานสร้างให้บริเวณคลองสามเสน และพระราชทานนาม "วังศุโขไทย"ราชกิจจานุเบกษา, ประกาศพระราชทานนามวัง, เล่ม ๓๕, ตอน ๐ก, ๓ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๔๖๑, หน้า ๒๔๗   ทั้งยังทรงพระกรุณาโปรดเกล้าโปรดกระหม่อมให้สถาปนาหม่อมเจ้ารำไพพรรณี ขึ้นเป็น หม่อมเจ้ารำไพพรรณี พระชายาในสมเด็จเจ้าฟ้าฯ กรมขุนสุโขทัยธรรมราชา

 สมเด็จพระบรมราชินีในรัชกาลที่ 7 
หลังจากพระบาทสมเด็จพระมงกุฏเกล้าเจ้าอยู่หัวเสด็จสวรรคตในวันที่ 26 พฤศจิกายน พ.ศ. 2468 สมเด็จพระเจ้าน้องยาเธอ เจ้าฟ้ากรมหลวงสุโขทัยธรรมราชา ได้เสด็จขึ้นครองราชย์เป็นพระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว ทำให้หม่อมเจ้ารำไพพรรณีได้เลื่อนยศขึ้นเป็น "พระวรราชชายา" มีพระนามว่า หม่อมเจ้ารำไพพรรณี พระวรราชชายา

ในพระราชพิธีบรมราชาภิเษก เมื่อวันที่ 25 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2469 (นับแบบปัจจุบัน) พระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงสถาปนาหม่อมเจ้ารำไพพรรณี พระวรราชชายา ขึ้นเป็น สมเด็จพระนางเจ้ารำไพพรรณี พระบรมราชินีราชกิจจานุเบกษา, พระราชพิธี บรมราชาภิเษกเฉลิมพระราชมณเฑียร ปีฉลูสัปตศก พุทธศักราช ๒๔๖๘ , เล่ม ๔๒, ตอนพิเศษ ๐ ก, ๓ มีนาคม พ.ศ. ๒๔๖๘, หน้า ๐ราชกิจจานุเบกษา, พระบรมราชโองการ ประกาศ สถาปนาสมเด็จพระบรมราชินี, เล่ม ๔๒, ตอน ๐ ก, ๓ มีนาคม พ.ศ. ๒๔๖๘, หน้า ๓๕๕  โดยเป็นสมเด็จพระอัครมเหสีพระองค์แรกที่ได้รับการสถาปนาขึ้นเป็นสมเด็จพระบรมราชินีในพระราชพิธีนี้พระราชประวัติสมเด็จพระนางเจ้ารำไพพรรณี พระบรมราชินีในรัชกาลที่ 7, หน้า 15

วันที่ 24 มิถุนายน พ.ศ. 2475 คณะราษฎรได้เปลี่ยนแปลงการปกครองของสยามจากระบอบสมบูรณาญาสิทธิราชย์ มาเป็นการปกครองระบอบพระมหากษัตริย์ภายใต้รัฐธรรมนูญ ขณะนั้นพระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัวและสมเด็จพระนางเจ้ารำไพพรรณี ประทับอยู่ที่วังไกลกังวล อำเภอหัวหิน จังหวัดประจวบคีรีขันธ์

วันที่ 10 ธันวาคม พ.ศ. 2476 พระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัวและสมเด็จพระนางเจ้ารำไพพรรณีฯ เสด็จฯ ไปทรงเจริญพระราชไมตรีกับประเทศต่าง ๆ ในทวีปยุโรป และทรงเข้ารับการผ่าตัดรักษาพระเนตร ณ ประเทศอังกฤษ

การสละพระราชบัลลังก์ของพระราชสวามี
ขณะที่พระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัวและสมเด็จพระนางเจ้ารำไพพรรณีฯ ประทับ ณ วังไกลกังวล เพื่อให้พ้นจากทั้งสองฝ่าย จึงเสด็จพระราชดำเนินพร้อมด้วยพระบรมวงศานุวงศ์ โดยเรือศรวรุณ ท่ามกลางสภาวะอากาศที่เลวร้าย ใช้เวลากว่า 2 วัน จึงถึงจังหวัดสงขลา ประทับ ณ ตำหนักเขาน้อย สมเด็จพระนางเจ้ารำไพพรรณี ทรงเล่าความในพระราชหฤทัยครั้งนั้นว่า "ฉันไม่คิด ไม่รู้สึกอะไรทั้งนั้น ถ้าจะตายก็ตายด้วยกัน"พระองค์ฯ ทรงเล่า...เมื่อพระองค์ทรงสละราชสมบัติ

วันที่ 12 มกราคม พ.ศ. 2476 (นับศักราชตามเดิม) พระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัวและสมเด็จพระนางเจ้ารำไพพรรณีฯ เสด็จฯ ออกสู่ทวีปยุโรปรัชกาลที่ 7 เสด็จฯยุโรป พ.ศ. 2476 – 2477(5) : เพื่อตัดสินพระทัยว่าจะสละราชสมบัติหรือไม่ แต่ยังมีการขัดแย้งเจรจาเกี่ยวกับการเมืองกับทางมณฑลกรุงเทพสืบเนื่องกันอยู่ตลอดเวลา จนในที่สุด เกิดความขัดแย้งระหว่างพระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัวกับรัฐบาล เช่น เรื่องที่รัฐบาลแต่งตั้งพรรคพวกเป็นสมาชิกสภาผู้แทนราษฎรประเภทที่สอง และรัฐบาลไม่ได้ให้สิทธิเสรีภาพแก่ประชาชนอย่างเพียงพอ ไม่ตรงกับพระราชปณิธานอย่างแน่วแน่ของพระองค์ ดังนั้น พระองค์จึงแสดงความไม่เห็นพ้องกับคณะผู้บริหารประเทศในเวลานั้นด้วยการประกาศทรงสละราชสมบัติเมื่อวันที่ 2 มีนาคม พ.ศ. 2477 ขณะประทับ ณ ประเทศอังกฤษ โดยสมเด็จพระนางเจ้ารำไพพรรณี พระบรมราชินี มีพระราชดำรัสถึงเหตุการณ์ในครั้งนั้นว่า "เห็นพ้องต้องกันกับพระราชสวามีในการตัดสินพระราชหฤทัยสละราชย์"พระราชประวัติสมเด็จพระนางเจ้ารำไพพรรณี พระบรมราชินีในรัชกาลที่ 7 (เล่มใหญ่), หน้า 93

หลังจากที่พระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัวประกาศทรงสละราชสมบัติแล้ว พระองค์และสมเด็จพระนางเจ้ารำไพพรรณี พระบรมราชินี พร้อมด้วยพระประยูรญาติสนิทบางพระองค์ จึงเสด็จฯ แปรพระราชฐานจากใจกลางเมืองไปประทับที่ชนบทใกล้กรุงลอนดอน ทรงวางพระองค์เยี่ยงคหบดีชนบท ทรงจัดสวน เลี้ยงนกเลี้ยงปลา เสด็จประพาสทัศนศึกษาตามโบราณสถานต่าง ๆ เป็นต้น

ขณะประทับ ณ สหราชอาณาจักร พระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงพระประชวรอยู่เนือง ๆ สมเด็จพระนางเจ้ารำไพพรรณีจึงทรงปรนนิบัติพระบรมราชสวามี จนถึงวันที่ 30 พฤษภาคม พ.ศ. 2484 พระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัวก็เสด็จสวรรคตโดยฉับพลันด้วยภาวะพระหทัยวายที่พระตำหนักคอมพ์ตัน ตำบลเวอร์จิเนียวอเตอร์ ประเทศอังกฤษ สิริพระชนมพรรษา 48 พรรษา โดยสมเด็จพระนางเจ้ารำไพพรรณี พระบรมราชินี ทรงจัดการพระราชพิธีพระบรมศพและถวายพระเพลิงพระบรมศพพระบรมราชสวามีเป็นการภายในเมื่อวันที่ 3 มิถุนายน ปีเดียวกัน

 ช่วงสงครามโลกครั้งที่สอง
ถึงแม้พระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัวจะเสด็จสวรรคตไปแล้ว แต่สมเด็จพระนางเจ้ารำไพพรรณี พระบรมราชินี ก็ยังประทับ ณ ประเทศอังกฤษต่อไป เพราะการคมนาคมและการติดต่อระหว่างประเทศยังไม่มีความปลอดภัยในช่วงสงคราม และเมื่อประเทศไทยประกาศสงครามกับประเทศอังกฤษและสหรัฐอเมริกาในช่วงสงครามโลกครั้งที่สอง คนไทยจำนวนไม่น้อยอพยพกลับประเทศไทยหลังการประกาศสงคราม แต่มีอีกจำนวนหนึ่งที่พำนักอยู่ในต่างประเทศได้ประกาศตัวเป็นเสรีไทย ทำงานประสานกับเสรีไทยในจังหวัดพระนคร โดยรัฐบาลอังกฤษยังคงให้เกียรติพระองค์มาตลอด แม้รัฐบาลอังกฤษจะสั่งห้ามมิให้ชาติศัตรูใช้รถยนต์ ยกเว้นกรณีพิเศษ ซึ่งพระองค์ก็ได้สิทธิพิเศษนั้น และคอยจัดน้ำมันเบนซินซึ่งหายากในช่วงนั้นมาให้พระองค์ทรงใช้อยู่เป็นประจำ

สมเด็จพระนางเจ้ารำไพพรรณี พระบรมราชินี แม้จะมิได้มีพระนามร่วมในขบวนการเสรีไทยอย่างเป็นทางราชการ แต่ก็ได้พระราชทานพระกรุณาอุดหนุนจุนเจือกิจการของเสรีไทยในประเทศอังกฤษมาตลอด ซึ่งในขณะนั้นมีเสรีไทยทั้งหมดเพียง 36 คนในประเทศอังกฤษ

 เสด็จกลับประเทศไทย 

ในปี พ.ศ. 2492  รัฐบาลจอมพล แปลก พิบูลสงคราม ได้กราบบังคมทูลเชิญสมเด็จพระนางเจ้ารำไพพรรณี พระบรมราชินี เสด็จพระราชดำเนินนิวัตพระนคร พร้อมกับอัญเชิญพระบรมอัฐิพระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัวกลับมาด้วย เพื่ออัญเชิญขึ้นประดิษฐาน ณ ที่อันควรแก่พระบรมราชอิสริยยศ บนพระที่นั่งองค์กลาง พระที่นั่งจักรีมหาปราสาท ในพระบรมมหาราชวัง 

ส่วนพระราชฐานะของสมเด็จพระนางเจ้ารำไพพรรณี พระบรมราชินี หลังจากเสด็จพระราชดำเนินนิวัตประเทศไทยแล้วนั้น เลขาธิการคณะรัฐมนตรี เลขาธิการพระราชวัง เลขาธิการคณะกรรมการกฤษฎีกา และหม่อมราชวงศ์เทวาธิราช เทวกุล ได้ร่วมกันพิจารณาแล้ว มีความเห็นว่าพระราชประวัติสมเด็จพระนางเจ้ารำไพพรรณี พระบรมราชินีในรัชกาลที่ 7 (เล่มใหญ่), หน้า 116



แต่เมื่อพระองค์เสด็จกลับมาถึง วังศุโขทัยที่เคยเป็นที่ประทับของพระองค์กลับถูกใช้เป็นที่ทำการของกระทรวงสาธารณสุขไปแล้ว พระองค์จึงต้องเสด็จพระราชดำเนินไปประทับที่วังสระปทุม ของสมเด็จพระมหิตลาธิเบศร อดุลยเดชวิกรม พระบรมราชชนกแทน ตามคำเชิญของสมเด็จพระศรีนครินทราบรมราชชนนี โดยพระองค์ประทับอยู่ ณ วังสระปทุม เป็นระยะเวลานานถึง 3 ปี จึงเสด็จพระราชดำเนินกลับมาประทับที่วังศุโขทัยอีกครั้ง

หลังจากนั้นพระองค์ก็ทรงประกอบพระราชกรณียกิจแบ่งเบาพระบาทสมเด็จพระบรมชนกาธิเบศร มหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร (รัชกาลที่ 9) และสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง ด้วยในขณะนั้นเหล่าพระราชโอรสและพระราชธิดาของรัชกาลที่ 9 ยังทรงพระเยาว์ระพี สาคริก. วัดบวรนิเวศวิหารและมหามกุฎราชวิทยาลัยในพระบรมราชูปถัมภ์ พิมพ์โดยเสด็จพระราชกุศลในพระราชพิธีพระราชทานเพลิงพระศพสมเด็จพระนางเจ้ารำไพพรรณี พระบรมราชินีในรัชกาลที่ ๗ ณ เมรุมาศท้องสนามหลวง วันที่ ๙ เมษายน พุทธศักราช ๒๕๒๘, หน้า 7

 สวรรคต 

สมเด็จพระนางเจ้ารำไพพรรณี พระบรมราชินี เริ่มทรงพระประชวรด้วยโรคความดันพระโลหิตสูงตั้งแต่ พ.ศ. 2518 ขณะมีพระชนมพรรษา 71 พรรษาทรงพระประชวร  จาก เว็บไซต์วังสวนบ้านแก้วดอตคอม จนกระทั่งวันที่ 22 พฤษภาคม พ.ศ. 2527 เวลา 15:50 น. จึงเสด็จสวรรคตด้วยภาวะพระหทัยวายโดยพระอาการสงบ ณ พระตำหนักวังศุโขทัยสมภพ ภิรมย์, ศาสตราจารย์ น.อ.. พระเมรุมาศ พระเมรุ และเมรุ สมัยกรุงรัตนโกสินทร์. พิมพ์ครั้งที่ 2. กรุงเทพฯ:อมรินทร์การพิมพ์. 2528, หน้า 113 สิริพระชนมพรรษา 79 พรรษา 5 เดือน 2 วัน

พระบาทสมเด็จพระบรมชนกาธิเบศร มหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร มีพระบรมราชโองการโปรดเกล้าฯ ให้สำนักพระราชวังจัดการพระบรมศพ ถวายพระเกียรติยศตามราชประเพณี อัญเชิญพระบรมศพถวายพระลองทองใหญ่ประกอบพระโกศ ประดิษฐานเหนือพระแท่นสุวรรณเบญจดล จำหลักลายประดับรัตนชาติ กางกั้นด้วยสัปตปฎลเศวตฉัตร (ฉัตร 7 ชั้น) ณ พระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท ภายในพระบรมมหาราชวัง พร้อมทั้งทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้พระบรมวงศานุวงศ์และข้าทูลละอองธุลีพระบาทในราชสำนักไว้ทุกข์ถวาย มีกำหนด 100 วัน ตั้งแต่วันสวรรคตเป็นต้นไปวันแห่งความโศกสลดอันใหญ่หลวง จาก เว็บไซต์วังสวนบ้านแก้วดอตคอม นอกจากนี้ สำนักนายกรัฐมนตรี ยังประกาศให้สถานที่ราชการลดธงครึ่งเสาเป็นเวลา 3 วัน และให้ข้าราชการไว้ทุกข์เป็นเวลา 15 วันด้วยราชกิจจานุเบกษา, ประกาศสำนักนายกรัฐมนตรี เรื่อง ให้สถานที่ราชการลดธงครึ่งเสา เนื่องในการที่สมเด็จพระนางเจ้ารำไพพรรณี พระบรมราชินี ในรัชกาลที่ ๗ สวรรคต, เล่ม ๑๐๑, ตอน ๖๗ ง ฉบับพิเศษ,  ๒๔ พฤษภาคม พ.ศ. ๒๕๒๗, หน้า ๓

สำหรับพระเมรุมาศในพระราชพิธีถวายพระเพลิงพระบรมศพ ออกแบบโดย ประเวศ ลิมปรังษี โดยใช้พระเมรุมาศองค์กลางของสมเด็จพระศรีพัชรินทราบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง เป็นแนวทางในการออกแบบ มีลักษณะเป็นอาคารทรงปราสาทจตุรมุข ยอดมณฑปประกอบด้วยพรหมพักตร์ ยอดบนสุดประดิษฐานสัปตปฎลเศวตฉัตร ตัวอาคารประกอบด้วยชั้นฐานทักษิณสำหรับองค์พระเมรุมาศ หลังคาประกอบด้วยมุขทิศและเครื่องยอด ประดับตกแต่งด้วยลวดลายกระดาษทองย่นฉลุสาบสี หน้าบันประดับพระนามาภิไธยย่อ ร.พ. องค์พระเมรุเป็นอาคารโถง ตกแต่งด้วยม่านผาตาด มีฉากบังเพลิง ผนังภายนอกประดับลายกระดาษทองย่นฉลุลายสีแบบลงยา ผนังภายในใช้สีชมพูเป็นพื้นส่วนฐานทักษิณมีบันได 4 ทิศ ประดับด้วยรูปปั้นเทวดา ในท่านั่งบนแท่นเสาพนักลูกกรงระเบียงโดยรอบ ตามคติไตรภูมิตามแบบโบราณราชประเพณีทุกประการพระเมรุมาศสมเด็จพระนางเจ้ารำไพพรรณี, จาก อาร์ตบางกอก, วันที่ 8 มีนาคม 2556 พระบาทสมเด็จพระมหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร พระราชทานแนวทางในการออกแบบว่า "ขอให้ดำเนินการโดยประหยัด แต่ให้ครบถ้วนตามขัตติยราชประเพณี และสมพระเกียรติยศพระบรมศพ อีกประการหนึ่ง ฐานพระเมรุมาศไม่ควรสูงนัก จะเป็นการลำบากแก่พระบรมวงศานุวงศ์ที่จะขึ้นถวายพระเพลิงพระบรมศพซึ่งทรงเจริญพระชนมายุมากพระพรรษาด้วยกันหลายพระองค์"พระราชดำรัส เรื่อง พระเมรุมาศ สมเด็จพระนางเจ้ารำไพพรรณี พระบรมราชินีใน รัชกาลที่๗ ณ ท้องสนามหลวง กรุงเทพมหานคร แล้วเสร็จเมื่อ พ.ศ. ๒๕๒๘ , จาก KingSiam.com, วันที่ 8 มีนาคม 2556

วันที่ 9 เมษายน พ.ศ. 2528 มีพระราชพิธีถวายพระเพลิงพระบรมศพ ณ พระเมรุมาศ ท้องสนามหลวง โดยเป็นงานพระเมรุกลางเมืองครั้งแรกที่มีการถ่ายทอดสดทางโทรทัศน์ โดยรับสัญญาณจากโทรทัศน์รวมการเฉพาะกิจแห่งประเทศไทย หลังจากนั้นได้เชิญพระโกศพระบรมอัฐิขึ้นประดิษฐาน ณ พระวิมานองค์ซ้าย พระที่นั่งจักรีมหาปราสาท และเชิญพระราชสรีรางคารไปบรรจุที่ฐานพุทธบัลลังก์พระพุทธอังคีรส ณ วัดราชบพิธสถิตมหาสีมารามราชวรวิหารราชกิจจานุเบกษา, หมายกำหนดการ ที่ ๔/๒๕๒๘ ถวายพระเพลิงพระบรมศพ สมเด็จพระนางเจ้ารำไพพรรณี พระบรมราชินี ในรัชกาลที่ ๗ ณ พระเมรุมาศ ท้องสนามหลวง เมษายน พุทธศักราช ๒๕๒๘, เล่ม ๑๐๒, ตอน ๔๓ ง ฉบับพิเศษ, ๖ เมษายน พ.ศ. ๒๕๒๘, หน้า ๑  

พระจริยวัตร
พระองค์ทรงเป็นสตรีที่มีพระสิริโฉมงดงาม พระจริยวัตรอันนุ่มนวล มีพระพักตร์แจ่มใส และแย้มพระสรวลอยู่เสมอ แลดูเอิบอิ่มเต็มไปด้วยพระกรุณา  นอกจากนี้ยังเป็นที่รู้จักจากการแต่งพระองค์อย่างเหมาะสม โดยพระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าจุลจักรพงษ์ ทรงพระนิพนธ์ลงในหนังสือ เกิดวังปารุสก์ เล่ม 2 กล่าวถึงช่วงที่พระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว เสด็จพระราชดำเนินไปรักษาพระเนตรที่ยุโรปหลังการปฏิวัติสยาม ความว่า

"สมเด็จ [สมเด็จพระนางเจ้ารำไพพรรณี] นั้นดูจะงามยิ่งขึ้นกว่าแต่ก่อนอีก แต่งพระองค์อย่างสตรีชาวยุโรปโดยทรงเลือกได้อย่างเหมาะสม ซึ่งผู้หญิงไทยน้อยคนจะทำได้ดีเท่า "แน่ละท่านมีเงินมากจะซื้ออะไรก็ได้" แต่ข้าพเจ้าไม่เห็นด้วย การแต่งตัวสวยนั้นไม่อยู่แต่ที่เงินถึงมีมากเท่าใด ถ้าไม่มีความสามารถในทางเลือกแล้ว ก็แต่งกายเคอะอยู่ดี ข้าพเจ้าขอยืนยันว่า ยังไม่เคยเห็นผู้หญิงไทยที่เมืองนอกที่งามเท่าหรือแต่งกายเก๋และสวยเท่าสมเด็จรำไพพรรณี"

เช่นเดียวกับหม่อมราชวงศ์กิติวัฒนา ปกมนตรี ซึ่งเคยพบกับสมเด็จพระนางเจ้ารำไพพรรณี พระบรมราชินีมาแล้ว แม้ว่าจะมีพระชนมายุสูง แต่ก็ยังคงสวยสดงดงาม มีพระพักตร์แจ่มใส พระฉวีขาวอมชมพู ความว่า หม่อมราชวงศ์กิติวัฒนา ปกมนตรี. เขียนถึงสมเด็จ. พิมพ์ครั้งที่ 3. กรุงเทพฯ:เลมอนที. 2547, หน้า 75

"...สมเด็จฯ คงมีพระชันษาประมาณ 45 ปี แต่ยังคงทรงงดงาม แจ่มใส พระฉวีขาวผ่องอมชมพู และพระพักตร์อ่อนหวานยิ่ง"

แต่เมื่อถึงเวลาที่พระองค์ต้องตัดสินพระราชหฤทัยในเรื่องที่สำคัญก็ทรงเข้มแข็งและเด็ดเดี่ยว ดังที่พระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัวมีพระราชหัตถเลขาถึงพระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าจุลจักรพงษ์ พระภาติยะ กล่าวถึงเหตุการณ์ในการตัดสินพระราชหฤทัยเสด็จพระราชดำเนินกลับมณฑลกรุงเทพหลังการปฏิวัติสยาม ความตอนหนึ่งว่าพระราชประวัติสมเด็จพระนางเจ้ารำไพพรรณี พระบรมราชินีในรัชกาลที่ 7 (เล่มใหญ่), หน้า 68

 พระราชกรณียกิจ 

ภายหลังการเสด็จขึ้นครองราชย์ของพระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว พระองค์ทรงปฏิบัติพระราชกรณียกิจเคียงข้างพระบรมราชสวามีเรื่อยมา ทั้งพระราชกรณียกิจภายในมณฑลกรุงเทพ การเสด็จประพาสหัวเมืองต่าง ๆ รวมถึงการเสด็จประพาสประเทศต่าง ๆ ทั้งในทวีปเอเชีย ทวีปยุโรป ทวีปอเมริกา และทวีปแอฟริกา เพื่อเชื่อมสัมพันธไมตรีระหว่างสยามกับประเทศต่าง ๆ  

ช่วงหลังเสด็จนิวัตพระนคร เป็นช่วงที่พระราชโอรสและพระราชธิดาในพระบาทสมเด็จพระมหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร ยังทรงพระเยาว์ พระองค์จึงปฏิบัติพระราชกรณียกิจแทนพระบาทสมเด็จพระมหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร เพื่อแบ่งเบาพระราชกรณียกิจได้มาก  

สมเด็จพระนางเจ้ารำไพพรรณี พระบรมราชินี ได้เสด็จพระราชดำเนินไปทอดพระเนตรพื้นที่ในจังหวัดเชียงใหม่และจังหวัดจันทบุรี ซึ่งในขณะนั้นเส้นทางคมนาคมยังไม่สะดวก พระองค์ทรงเลือกที่ดินบริเวณตำบลบ้านแก้ว อำเภอเมืองจันทบุรี จังหวัดจันทบุรี ด้วยทรงเห็นว่าเป็นทำเลที่มีธรรมชาติงดงาม และมีความเงียบสงบต้องกับพระราชอัธยาศัยของพระองค์ และระยะทางก็อยู่ไม่ห่างไกลจากตัวเมืองจนเกินไปนัก

สมเด็จพระนางเจ้ารำไพพรรณี พระบรมราชินี ทรงกู้เงินจากธนาคารไปจัดซื้อที่ดินบริเวณสองฝั่งคลองบ้านแก้วจากเจ้าของที่ดินเดิม รวมเนื้อที่ประมาณ 687 ไร่ พระราชทานนามว่า "สวนบ้านแก้ว" และยังโปรดเกล้าฯ ให้ข้าราชบริพารทำการปรับที่ดินพร้อมกับสร้างที่ประทับชั่วคราวทำด้วยไม้ไผ่หลังคามุงจาก โดยเสด็จพระราชดำเนินไปประทับแรมครั้งแรกเมื่อวันที่ 20 มิถุนายน พ.ศ. 2493 ต่อมาจึงมีการสร้างพระตำหนักหลังอื่น ๆ ตามมาเพิ่มเติม

 ด้านการศึกษา 
พระองค์พระราชทานทรัพย์สินและพระราชทรัพย์ส่วนพระองค์เป็นจำนวนทั้งสิ้น 2,715,041.68 บาท เป็นทุนประเดิมจัดตั้ง "มูลนิธิประชาธิปก" (ปัจจุบันคือ มูลนิธิประชาธิปก - รำไพพรรณี) เพื่อสนับสนุนกิจการของโรงพยาบาลพระปกเกล้า วิทยาลัยพยาบาลพระปกเกล้า จันทบุรี และมหาวิทยาลัยราชภัฏรำไพพรรณี ในการก่อสร้าง จัดซื้ออุปกรณ์ ตลอดจนสนับสนุนค่าใช้จ่ายต่าง ๆ ของทั้งสามสถาบันดังกล่าว และเพื่อให้เงินสมทบ "ทุนประชาธิปกบรมราชานุสรณ์" เพื่อช่วยเหลือนักเรียนนักศึกษาที่ขาดแคลนทุนทรัพย์ เป็นต้น

ในปี พ.ศ. 2511 สมเด็จพระนางเจ้ารำไพพรรณี พระบรมราชินี ทรงขายวังสวนบ้านแก้วให้แก่กระทรวงศึกษาธิการในราคาถูก เพื่อให้กระทรวงนำที่ดินไปให้กรมการฝึกหัดครูจัดสร้างโรงเรียนฝึกหัดครูจันทบุรี (ปัจจุบันคือมหาวิทยาลัยราชภัฏรำไพพรรณี) ดังนั้น พระองค์จึงต้องเสด็จฯ กลับมาประทับที่วังศุโขทัยตามเดิม แม้กระนั้นก็มิได้ทรงละทิ้งกิจการทอเสื่อและสินค้าจากเสื่อ โดยโปรดเกล้าฯ ให้ดำเนินกิจการเช่นเคย แต่ในปริมาณงานที่ลดลง และโปรดเกล้าฯ ให้ใช้พระตำหนักน้ำในวังศุโขทัย ริมคลองสามเสน เป็นสถานที่ทอเสื่อและผลิตสินค้าจากเสื่อ โดยพระองค์ทรงควบคุมอย่างใกล้ชิด

 ด้านการพัฒนาสังคม 

 การเกษตร 
สมเด็จพระนางเจ้ารำไพพรรณี พระบรมราชินี มีพระราชประสงค์ที่จะให้วังสวนบ้านแก้วนี้ดำเนินกิจการในด้านการปลูกพืชผักสวนครัว ปลูกไม้ผลนานาชนิด ทั้งที่เป็นพืชไม้ผลในท้องถิ่นและพืชและไม้ผลจากที่อื่น ตลอดจนมีการเลี้ยงสัตว์ เพื่อที่จะให้เป็นไร่ตัวอย่างมากกว่าเป็นการค้า โดยทำการทดลองว่าหากปลูกพืชหรือเลี้ยงสัตว์ชนิดใดได้ผลดี ก็จะทรงนำเอาความรู้นั้นออกเผยแพร่แก่ประชาชน ทรงพัฒนาการทอเสื่อ โดยมีนักวิชาการเกษตรจากสถานีทดลองเกษตรจังหวัดจันทบุรีที่เป็นข้าราชบริพารเก่ามาช่วยเหลือแนะนำทางด้านวิชาการ และเมื่อโครงการนี้ประสบผลไปด้วยดี พระองค์จึงทรงนำโครงการนี้ไปเผยแพร่แก่ประชาชน ปรากฏว่าโครงการนี้เป็นไปได้ด้วยดีด้วย นอกจากนั้น พระองค์ยังทรงเปิดโรงงานทอเสื่อ สิ่งของขึ้นชื่อของเมืองจันทบุรี

 การสาธารณสุข 
เมื่อพระองค์เสด็จไปประทับยังจังหวัดจันทบุรี วันหนึ่ง พระองค์ทรงประสบอุบัติเหตุมีดบาดพระดัชนี (นิ้วมือ) จึงเสด็จพระราชดำเนินไปยังโรงพยาบาลประจำจังหวัดจันทบุรี แต่ทรงพบว่าโรงพยาบาลดังกล่าวขาดแคลนทั้งสถานที่และอุปกรณ์เป็นจำนวนมาก จึงงมีพระราชดำริว่าควรสร้างตึกผ่าตัดพร้อมเครื่องมือที่ทันสมัย เพื่อช่วยเหลือประชาชนที่ต้องเข้ารับการรักษาด้วยการผ่าตัดได้ทันที โดยไม่ต้องเดินทางไปรักษายังพระนครที่มีความเสี่ยงต่อการเสียชีวิต โดยพระองค์ทรงรับเป็นพระราชภาระในการจัดหาทุนเพื่อสร้างตึกผ่าตัด โดยพระราชทานพระราชทรัพย์ส่วนพระองค์เป็นทุนในเบื้องต้นและแจ้งพระราชประสงค์ไปยังพระบรมวงศานุวงศ์ ข้าราชการและประชาชน พระองค์พระราชทานนามตึกนี้ว่า "ตึกประชาธิปก" เพื่อเป็นพระราชกุศลถวายพระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว ต่อมาคณะรัฐมนตรีได้ทราบถึงพระราชประสงค์จึงมีมติเสนองบประมาณปรับปรุงโรงพยาบาลจันทบุรีให้ใหญ่และทันสมัยขึ้นพร้อมเปลี่ยนนามโรงพยาบาลใหม่ว่า โรงพยาบาลประชาธิปก

 ด้านความเสมอภาคทางเพศ 
ในด้านความเสมอภาคทางเพศนั้น สมเด็จพระนางเจ้ารำไพพรรณี พระบรมราชินี เป็นพระอัครมเหสีพระองค์แรกของประเทศไทยที่ทรงมีบทบาทเทียบเท่าพระมหากษัตริย์ไทย โดยได้ตามเสด็จพระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัวไปทรงประกอบพระราชกรณียกิจในต่างประเทศรวม 24 ประเทศ ใน 4 ทวีปทั่วโลก คือ ทวีปเอเชีย ทวีปอเมริกาเหนือ ทวีปยุโรป และทวีปแอฟริกา ทั้งนี้ พระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ แต่งตั้งสตรีที่มีบรรดาศักดิ์เป็นนางสนองพระโอษฐ์ และนางพระกำนัล โดยเสด็จฯ สมเด็จพระนางเจ้ารำไพพรรณี พระบรมราชินี ตามเป็นธรรมเนียมของชาติตะวันตก ซึ่งเป็นรัชกาลแรกในประเทศไทยที่มีธรรมเนียมนี้ และหลังจากที่จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย ซึ่งเป็นมหาวิทยาลัยแห่งเดียวของสยามในขณะนั้น ได้รับการปรับปรุงมาตรฐานการศึกษาจนสามารถจัดการเรียนการสอนในระดับที่สามารถประสาทปริญญาได้ สมเด็จพระนางเจ้ารำไพพรรณี พระบรมราชินี ก็ทรงส่งเสริมให้สตรีและบุรุษได้เข้าศึกษาพร้อมกัน เพื่อเป็นการผลักดันการศึกษาสู่สตรีตั้งแต่ระดับอุดมศึกษา โดยทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้าจักรพงษ์ภูวนาถ กรมหลวงพิษณุโลกประชานาถ ทรงสรรหานักเรียนสตรีที่จบการศึกษาระดับชั้นมัธยมศึกษาปีที่ 8 ในขณะนั้น จำนวน 7 คน ทดลองเข้าศึกษาเป็นนิสิตรุ่นแรกที่คณะอักษรศาสตร์และคณะวิทยาศาสตร์ เมื่อ พ.ศ. 2470

 ในวัฒนธรรมสมัยนิยม 
ในปี พ.ศ. 2567 ได้มีการสร้างแอนิเมชันเรื่อง ๒๔๗๕ รุ่งอรุณแห่งการปฏิวัติ โดยมีตัวละคร สมเด็จพระนางเจ้ารำไพพรรณี พระบรมราชินี พากย์เสียงโดย สินจัย เปล่งพานิช

 พระเกียรติยศ 

พระราชอิสริยยศ
 20 ธันวาคม พ.ศ. 2447 – 26 สิงหาคม พ.ศ. 2461 : หม่อมเจ้ารำไพพรรณี
 26 สิงหาคม พ.ศ. 2461 – 15 พฤศจิกายน พ.ศ. 2468 : หม่อมเจ้ารำไพพรรณี ชายาในสมเด็จพระเจ้าน้องยาเธอ เจ้าฟ้าประชาธิปกศักดิเดชน์ กรมขุนสุโขทัยธรรมราชา
 26 พฤศจิกายน พ.ศ. 2468 – 25 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2469 : หม่อมเจ้ารำไพพรรณี พระวรราชชายา
 25 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2469 – 22 พฤษภาคม พ.ศ. 2527 : สมเด็จพระนางเจ้ารำไพพรรณี พระบรมราชินี
 30 พฤษภาคม พ.ศ. 2484 – 22 พฤษภาคม พ.ศ. 2527 : สมเด็จพระนางเจ้ารำไพพรรณี พระบรมราชินี ในรัชกาลที่ 7

 เครื่องราชอิสริยยศราชูปโภค 
ในพระราชพิธีบรมราชาภิเษก พระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว เมื่อปี พ.ศ. 2468 พระองค์ได้พระราชทานเครื่องราชอิสริยยศสำหรับตำแหน่งสมเด็จพระอัครมเหสีให้แก่สมเด็จพระนางเจ้ารำไพพรรณี พระบรมราชินี โดยเครื่องราชอิสริยยศราชูปโภคเหล่านี้เป็นสิ่งที่พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้จัดสร้างขึ้นสำหรับพระราชทานแก่สมเด็จพระศรีพัชรินทราบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวงทั้งสิ้น ประกอบด้วย พระราชประวัติสมเด็จพระนางเจ้ารำไพพรรณี พระบรมราชินีในรัชกาลที่ 7, หนังสืออนุสรณ์งานพระบรมศพทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้พิมพ์พระราชทานประชาชนในงานพระบรมศพสมเด็จพระนางเจ้ารำไพพรรณี พระบรมราชินีในรัชกาลที่ 7 ณ พระเมรุมาศท้องสนามหลวง วันที่ 9 เมษายน พ.ศ. 2528

 พานพระศรี (พานใส่หมากพลู) ทองคำลงยา
 กาน้ำทองคำลงยา
 ขันน้ำพระสุธารสเย็น พร้อมจอกลอยทองคำลงยา
 หีบพระศรีทองคำลงยา พร้อมพานรอง
 พระสุพรรณศรี (กระโถนเล็ก)ทองคำลงยา
 ขันสรงพระพักตร์ทองคำลงยา พร้อมคลุมปัก
 พระฉาย (กระจกส่องหน้า) ทองคำลงยา
 พานเครื่องพระสำอาง พร้อมพระสางวงเดือน พระสางเสนียด และพระกรัณฑ์ทองคำลงยา สำหรับบรรจุเครื่องพระสำอาง
 ราวพระภูษาซับพระพักตร์ทองคำลงยารูปพญานาค พร้อมผ้าซับพระพักตร์จีบริ้วพาดที่ราว 2 ผืน

 เครี่องราชอิสริยาภรณ์ 
 เครี่องราชอิสริยาภรณ์ไทย 
สมเด็จพระนางเจ้ารำไพพรรณี พระบรมราชินี ได้รับพระราชทานเครื่องราชอิสริยาภรณ์จากพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว พระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว และพระบาทสมเด็จพระมหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร ดังต่อไปนี้
ราชกิจจานุเบกษา,พระราชทานเครื่องราชอิสริยาภรณ์ฝ่ายใน หน้า ๓๖๗๐ เล่ม ๔๒, ๒๕ กุมภาพันธ์ พ.ศ. ๒๔๖๘
ราชกิจจานุเบกษา,พระราชทานเครื่องราชอิสริยาภรณ์ฝ่ายใน หน้า ๓๖๗๐ เล่ม ๔๒, ๒๕ กุมภาพันธ์ พ.ศ. ๒๔๖๘
ราชกิจจานุเบกษา,พระราชทานเครื่องราชอิศริยาภรณ์ หน้า ๓๖๖๙ เล่ม ๔๒, ๒๒ กุมภาพันธ์ พ.ศ. ๒๔๖๘  
ราชกิจจานุเบกษา, แจ้งความกระทรวงศึกษาธิการ เรื่อง พระราชทานเหรียญลูกเสือสดุดี, เล่ม ๘๘ ตอนที่ ๙๔ ง หน้า ๒๓๗๗, ๓๑ สิงหาคม ๒๕๑๔

ราชกิจจานุเบกษา, พระราชทานเหรียญรัตนาภรณ์ฝ่ายใน , เล่ม 43, ตอน 0 ง, 26 พฤศจิกายน พ.ศ. 2469, หน้า 3114
ราชกิจจานุเบกษา, แจ้งความสำนักนายกรัฐมนตรี เรื่อง พระราชทานเหรียญรัตนาภรณ์, เล่ม 69, ตอน 77 ง, 30 ธันวาคม พ.ศ. 2495, หน้า 4804

 ต่างประเทศ 
  :
 พ.ศ. 2474 - 80px เครื่องราชอิสริยาภรณ์รัตนมงกุฎ ชั้นที่ 1

  :
 พ.ศ. 2506 - 80px เครื่องราชอิสริยาภรณ์เอฟโปเอียส ชั้นที่ 1
 พระยศทางทหาร 
 พันเอกหญิง - ผู้บังคับการพิเศษกรมทหารราบที่ 4 และผู้บังคับการพิเศษกองพันทหารราบที่ 1 มหาดเล็กรักษาพระองค์

 การเฉลิมพระเกียรติ 
 10 รอบนักษัตรพระราชสมภพ และ 1 ศตวรรษ สถาปนาสมเด็จพระบรมราชินี 
เนื่องในโอกาสครบรอบ 2 วาระสำคัญของสมเด็จพระนางเจ้ารำไพพรรณี พระบรมราชินี ประกอบด้วย วันคล้ายวันพระราชสมภพครบ 120 ปี เมื่อวันที่ 20 ธันวาคม พ.ศ. 2567 และ วันสถาปนาสมเด็จพระบรมราชินีครบ 100 ปี ในวันที่ 25 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2569 ทำให้มีหน่วยงานภาครัฐและเอกชนและปัจเจกบุคคลที่สำนึกในพระมหากรุณาธิคุณของพระองค์แสดงเจตจำนงจัดกิจกรรมเฉลิมพระเกียรติ ดังนั้น จึงมีการจัดตั้งคณะกรรมการประสานงานกิจกรรมของแต่ละฝ่ายขึ้น ในชื่องานโดยรวมว่า 10 รอบนักษัตรพระราชสมภพ และ 1 ศตวรรษ สถาปนาสมเด็จพระบรมราชินี โดยมีหม่อมราชวงศ์ชิษณุสรร สวัสดิวัตน์ พระภาติยะของสมเด็จพระนางเจ้ารำไพพรรณี พระบรมราชินี เป็นประธานกรรมการ และมีสำนักศิลปวัฒนธรรมและพัฒนาชุมชน มหาวิทยาลัยราชภัฏรำไพพรรณี จังหวัดจันทบุรี เป็นหน่วยงานดำเนินงานหลักและฝ่ายธุรการของคณะกรรมการประสานงาน

คณะกรรมการประสานงานกิจกรรม 10 รอบนักษัตรพระราชสมภพ และ 1 ศตวรรษ สถาปนาสมเด็จพระบรมราชินี ได้ดำเนินการร่วมกับกระทรวงศึกษาธิการ เพื่อเสนอพระนามาภิไธยของสมเด็จพระนางเจ้ารำไพพรรณี พระบรมราชินี ให้องค์การการศึกษา วิทยาศาสตร์ และวัฒนธรรมแห่งสหประชาชาติ (ยูเนสโก) พิจารณาถวายพระเกียรติให้ทรงเป็นบุคคลสำคัญของโลก และร่วมฉลองเนื่องในโอกาสวันสถาปนาสมเด็จพระบรมราชินีครบ 100 ปี ในวันที่ 25 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2569 ซึ่งยูเนสโกมีมติถวายพระเกียรติพระองค์ให้ทรงเป็นบุคคลสำคัญของโลก และใช้วันดังกล่าวเป็นวันฉลองวาระครบรอบ โดยระบุเป็นวาระ "ครบ 100 ปี พระราชกรณียกิจด้านการศึกษา การพัฒนาสังคม และความเสมอภาคทางเพศ" โดยในวันดังกล่าว คณะกรรมการประสานงานฯ ได้ประกอบพิธีบำเพ็ญกุศลทักษิณานุประทานถวายเป็นพระราชกุศลแด่พระองค์เนื่องในวาระข้างต้น รวมถึงมีการบรรยายและการเสวนาในหัวข้อที่เกี่ยวข้อง ณ สัปปายะสภาสถาน ก่อนหน้านั้นเมื่อวันที่ 10 มกราคม สมเด็จพระกนิษฐาธิราชเจ้า กรมสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี ในฐานะองค์ทูตสันถวไมตรียูเนสโกประจำประเทศไทย เสด็จพระราชดำเนินไปทรงเป็นประธานในงานเฉลิมพระเกียรติเนื่องในวาระดังกล่าว ณ พระตำหนักชมดง อำเภอหัวหิน จังหวัดประจวบคีรีขันธ์

 พระบรมราชินยานุสรณ์ 
พระบรมราชินยานุสาวรีย์สมเด็จพระนางเจ้ารำไพพรรณี พระบรมราชินี ปัจจุบันมีเพียงแห่งเดียว ที่บนเนินหน้าพระตำหนักสวนบ้านแก้วอนุสรณ์สถาน วังสวนบ้านแก้ว ภายในมหาวิทยาลัยราชภัฏรำไพพรรณี จังหวัดจันทบุรี ออกแบบโดย สาโรจน์ จารักษ์ และหล่อพระบรมรูปโดย พันโท นภดล สุวรรณสมบัติ พระบรมรูปมีขนาดเท่าพระองค์จริง พระอิริยาบถประทับนั่งบนพระแท่น ไขว้พระบาท ทรงพัสตราภรณ์เรียบง่าย เริ่มก่อสร้างเมื่อวันที่ 2 พฤศจิกายน พ.ศ. 2542 และสมเด็จพระกนิษฐาธิราชเจ้า กรมสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี เสด็จพระราชดำเนินมาทรงเปิดพระบรมราชินยานุสาวรีย์เมื่อวันที่ 24 กรกฎาคม พ.ศ. 2543

 ที่ระลึก 
 ตราไปรษณียากรที่ระลึก 100 ปี สมเด็จพระนางเจ้ารำไพพรรณี พระบรมราชินี ในรัชกาลที่ 7 เป็นภาพพระสาทิสลักษณ์สมเด็จพระนางเจ้ารำไพพรรณี พระบรมราชินี ขอบภาพด้านล่างมีคำว่า "๑๐๐ ปี สมเด็จพระนางเจ้ารำไพพรรณี พระบรมราชินี ในรัชกาลที่ ๗ CENTENARY OF H.M. QUEEN RAMBHAI BARNI OF THE SEVENTHREIGN" ออกจำหน่ายตั้งแต่วันที่ 20 ธันวาคม พ.ศ. 2547 ซึ่งตรงกับวันครบรอบ 100 ปีแห่งการพระราชสมภพราชกิจจานุเบกษา, ประกาศกระทรวงเทคโนโลยีสารสนเทศและการสื่อสาร เรื่อง สร้างและจำหน่ายตราไปรษณียากรที่ระลึก ๑๐๐ ปี สมเด็จพระนางเจ้ารำไพพรรณี พระบรมราชินี ในรัชกาลที่ ๗, เล่ม ๑๒๒, ตอน ๑๒ ง, ๑๐ กุมภาพันธ์ พ.ศ. ๒๕๔๘, หน้า ๑๒ 
 เข็มตราเทิดพระเกียรติ "ขัตติยมานะราชินี" เป็นเข็มที่ระลึกในโอกาสจัดกิจกรรมเทิดพระเกียรติ สมเด็จพระนางเจ้ารำไพพรรณี พระบรมราชินี ระหว่างปี พ.ศ. 2567 ถึง พ.ศ. 2570 ประกอบด้วย วันคล้ายวันพระราชสมภพครบ 120 ปี (10 รอบนักษัตรพระราชสมภพ) ในวันที่ 20 ธันวาคม พ.ศ. 2567 และ วันสถาปนาสมเด็จพระบรมราชินีครบ 100 ปี (1 ศตวรรษ สถาปนาสมเด็จพระบรมราชินี) ในวันที่ 25 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2569 เพื่อน้อมสำนึกระลึกถึงพระมหากรุณาธิคุณและเพื่อเทิดพระเกียรติให้เป็นที่ประจักษ์ สมกับพระราชสมัญญานามว่า "ขัตติยมานะราชินี"https://www.facebook.com/share/p/1DEc1XqGt7/ 

 พงศาวลี 

 อ้างอิง 

 บรรณานุกรม 
 พระราชประวัติสมเด็จพระนางเจ้ารำไพพรรณี พระบรมราชินีในรัชกาลที่ 7 (เล่มใหญ่), หนังสืออนุสรณ์งานพระบรมศพทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้พิมพ์พระราชทานประชาชนในงานพระบรมศพสมเด็จพระนางเจ้ารำไพพรรณี พระบรมราชินีในรัชกาลที่ 7 ณ พระเมรุมาศท้องสนามหลวง วันที่ 9 เมษายน พ.ศ. 2528

 แหล่งข้อมูลอื่น 

 เว็บไซต์กิจกรรมเทิดพระเกียรติ สมเด็จพระนางเจ้ารำไพพรรณี พระบรมราชินี ในรัชกาลที่ ๗ ที่มหาวิทยาลัยราชภัฏรำไพพรรณี


หมวดหมู่:รัชกาลที่ 7
หมวดหมู่:หม่อมเจ้าหญิง
หมวดหมู่:ราชสกุลสวัสดิวัตน์
หมวดหมู่:ราชสกุลคัคณางค์
หมวดหมู่:บุคคลจากโรงเรียนราชินี
หมวดหมู่:สมาชิกขบวนการเสรีไทย
หมวดหมู่:สมเด็จพระบรมราชินีของไทย
หมวดหมู่:ผู้ได้รับเครื่องราชอิสริยาภรณ์ ม.จ.ก. (ฝ่ายใน)
หมวดหมู่:ผู้ได้รับเครื่องราชอิสริยาภรณ์ น.ร.
หมวดหมู่:ผู้ได้รับเครื่องราชอิสริยาภรณ์ ป.จ. (ฝ่ายใน)
หมวดหมู่:ผู้ได้รับเหรียญรัตนาภรณ์ ว.ป.ร.1
หมวดหมู่:ผู้ได้รับเหรียญรัตนาภรณ์ ป.ป.ร.1
หมวดหมู่:ผู้ได้รับเหรียญรัตนาภรณ์ ภ.ป.ร.1
หมวดหมู่:ทหารบกชาวไทย
หมวดหมู่:เสียชีวิตจากภาวะหัวใจล้มเหลว
หมวดหมู่:ผู้ลี้ภัยชาวไทย
หมวดหมู่:บุคคลในประวัติศาสตร์กรุงรัตนโกสินทร์
หมวดหมู่:ทหารชาวไทยในสงครามโลกครั้งที่สอง
หมวดหมู่:ชาวไทยที่ได้รับการฉลองวาระครบรอบโดยยูเนสโก