สรรเสริญพระบารมี

"สรรเสริญพระบารมี" เป็นบทเพลงที่ใช้บรรเลงเพื่อถวายความสักการะและเฉลิมพระเกียรติแด่พระมหากษัตริย์ไทย เคยใช้เป็นเพลงชาติโดยพฤตินัย ตั้งแต่ พ.ศ. 2431 ถึง พ.ศ. 2475 ซึ่งถือเป็นเพลงชาติไทยฉบับที่สาม ทำนองเพลงทางดนตรีไทยประดิษฐ์โดยพระประดิษฐไพเราะ (มี ดุริยางกูร) เมื่อ พ.ศ. 2416 ส่วนทำนองแบบดนตรีตะวันตกประพันธ์โดยปิออตร์ ชูรอฟสกี นักแต่งเพลงชาวรัสเซีย เมื่อ พ.ศ. 2431จากรัสเซียสู่ไทย แกะรอย ‘ชูรอฟสกี’ และ เพลงสรรเสริญพระบารมี 13 กรกฎาคม 2560 ขณะที่คำร้องเป็นพระนิพนธ์ในสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมพระยานริศรานุวัดติวงศ์ โดยแต่งขึ้นเพื่อใช้ในพระราชพิธีสรงน้ำของสมเด็จพระบรมโอรสาธิราช เจ้าฟ้ามหาวชิรุณหิศ สยามมกุฎราชกุมาร

คำร้องในตอนแรกนั้น ท่อนสุดท้ายลงท้ายด้วยคำว่า "ฉะนี้" ต่อมาพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัวได้ทรงเปลี่ยนถ้อยคำดังกล่าวเป็น "ชโย" อันเป็นคำที่แผลงมาจาก "ไชโย" และ "ชย" ทั้งนี้เนื่องจากเมื่อร้องตามทำนองแล้ว ผู้คนมักออกเสียงคำว่า "ฉะนี้" เพี้ยนไปเป็น "ชะนี" ซึ่งสร้างความไม่พอพระราชหฤทัย พระองค์จึงโปรดเกล้าฯ ให้แก้ไขเป็น "ชโย" ดังที่ใช้มาจนถึงปัจจุบันเนื้อร้อง เพลงชาติ โดย  จุลลดา ภักดีภูมินทร์

 ประวัติ 
สรรเสริญพระนารายณ์

เพลงสรรเสริญพระบารมี มีเค้าโครงว่า ในสมัยกรุงศรีอยุธยา ได้มีเพลงที่มีลักษณะคล้ายเพลงสรรเสริญพระบารมีอยู่ก่อนแล้ว ใช้บรรเลงในเวลาพระมหากษัตริย์เสด็จลงท้องพระโรงและเสด็จขึ้น มีชื่อเรียกว่า "สายสมร" ต่อมาพระเจนดุริยางค์ (ปิติ วาทยะกร) ใช้เพลงสายสมรมาเป็นเพลงดำเนินทำนองหลัก และเรียกชื่อเพลงนี้ใหม่ว่า "ศรีอยุธยา", "สรรเสริญพระนารายณ์"128 ปี เพลงสรรเสริญพระบารมี : สรรเสริญพระบารมีพระมหากษัตริย์ทุกพระองค์ โดยสุกรี เจริญสุข จาก มติชน แต่ในบ้างแหล่งระบุชื่อเพลงว่า "เสด็จออกขุนนาง"บุญช่วย โสวัตร และบุษยา ชิตท้วม. 2549. วิเคราะห์ที่มาของเพลงสรรเสริญพระบารมี. กรุงเทพฯ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย.

 จอมราชจงเจริญ 

แต่เพลงสรรเสริญพระบารมีในฐานะเพลงชาตินั้น เริ่มปรากฏในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว โดยมีการใช้เพลง ก็อดเซฟเดอะคิง ซึ่งเป็นเพลงสรรเสริญพระบารมีและเพลงชาติของสหราชอาณาจักร บรรเลงเป็นเพลงถวายความเคารพแด่องค์พระมหากษัตริย์ ตามแบบอย่างการฝึกทหารของอังกฤษ พระยาศรีสุนทรโวหาร (น้อย อาจารยางกูร) โดยการประพันธ์ลักษณะนี้เป็นการประพันธ์แบบโคลงสี่สุภาพ ได้ใช้ทำนองเพลงนี้แต่งคำร้องสรรเสริญพระบารมีถวายโดยให้ชื่อว่า "จอมราชจงเจริญ มีใจความดังนี้

 บทร้อง 
          ความ ศุขสมบัติทั้งบริวารเจริญ พละปฏิภาณผ่องแผ้วจง ยืนพระชนม์นานนับรอบ ร้อยแฮมี พระเกียรติเลิศแล้วเล่ห์เพี้ยงเพ็ญจันทร์สุกรี เจริญสุข. 99 ปี เพลงสรรเสริญพระบารมี, หน้า 33.

บุหลันลอยเลื่อน
ในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว พระองค์ได้เสด็จประพาสเมืองสิงคโปร์และเกาะชวาในปีพ.ศ. 2414 ขณะที่ทรงประทับอยู่ที่สิงคโปร์นั้น ทหารอังกฤษได้ใช้เพลง "ก็อดเซฟเดอะคิง" บรรเลงเป็นเพลงเกียรติยศรับเสด็จ ปัญหาจึงเกิดขึ้นว่าทั้งอังกฤษและไทยต่างใช้เพลงสรรเสริญพระบารมีเพลงเดียวกัน  ต่อมาเมื่อเสด็จพระราชดำเนินไปยังเมืองปัตตาเวีย ปรากฏมีชาวฮอลันดาซึ่งตั้งนิคมอยู่ที่นั้นถามถึงเพลงชาติของสยามเพื่อจะได้นำไปบรรเลงรับเสด็จ พระองค์จึงมีพระราชดำริแก่ครูดนตรีไทยให้แต่งเพลงแตรวงรับเสด็จเพื่อใช้แทนเพลง "ก็อดเซฟเดอะคิง"

คณะครูดนตรีไทยจึงได้เสนอเพลงบุหลันลอยเลื่อน (หรือเพลงทรงพระสุบิน) ซึ่งเป็นพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย ใช้เป็นเพลงสรรเสริญพระบารมี จึงทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้นายเฮวุดเซน (Heutsen) ครูดนตรีในกรมทหารมหาดเล็กชาวฮอลันดา เรียบเรียงทำนองขึ้นใหม่ให้เป็นทางดนตรีตะวันตก และได้ใช้เป็นเพลงสรรเสริญพระบารมีตั้งแต่ปี พ.ศ. 2414 (ดร. สุกรี เจริญสุข ได้สันนิษฐานว่าน่าจะเป็นเพลงเดียวกันกับเพลงสรรเสริญเสือป่า ซึ่งใช้เป็นเพลงเกียรติยศของกองเสือป่าในสมัยรัชกาลที่ 6สุกรี เจริญสุข. 99 ปี เพลงสรรเสริญพระบารมี, หน้า 25-26.

สำหรับบทร้องเพลงบุหลันลอยเลื่อนนั้น ไม่มีบทร้องสำหรับใช้เป็นเพลงเกียรติยศโดยเฉพาะ มีแต่เพียงบทขับร้องที่นำมาจากบทละครเรื่องอิเหนา อันเป็นที่มาของชื่อเพลง "บุหลันลอยเลื่อน" หรือ "บุหลันเลื่อนลอยฟ้า" ดังนี้

          กิดาหยันหมอบกรานอยู่งานพัดพระบรรทมโสมนัสอยู่ในที่บุหลันเลื่อนลอยฟ้าไม่ราคีรัศมีส่องสว่างดังกลางวันพระนิ่งนึกตรึกไตรไปมาที่จะแต่งคูหาสะตาหมันป่านนี้พระองค์ทรงธรรม์จะนับวันเคร่าคอยทุกเวลาครั้นล่วงเข้ายามดึกสงัดสงบเงียบเสียงสัตว์ทุกภาษาวังเวงวิเวกวิญญาณ์พระนิทราหลับไปในราตรีฯ

สรรเสริญพระบารมี (ทำนองปัจจุบัน)

ต่อมาจึงได้มีการเปลี่ยนมาใช้เพลงสรรเสริญพระบารมีฉบับของพระประดิษฐไพเราะ (มี ดุริยางกูร) (หรือครูมีแขก) ครูดนตรีคนสำคัญ ที่ได้ประดิษฐ์ทำนองขึ้นทูลเกล้าฯ ถวายเมื่อราว พ.ศ. 2416 ภายหลังจากพระราชพิธีบรมราชาภิเษกครั้งที่ 2 ได้ไม่นาน ซึ่งได้เค้าทำนองมาจากเพลงสรรเสริญพระนารายณ์ของเก่าKarl Stumpf . 1898. Beiträge zur akustik und musikwissenschaft. German: Leipzig, J. A. Barth.  และได้เรียบเรียบเสียงประสานสำหรับดนตรีตะวันตกโดยปิออตร์ ชูรอฟสกี นักประพันธ์ชาวรัสเซีย เมื่อ พ.ศ. 2431 

ชูรอฟสกีประพันธ์เป็นโน้ตสากลซึ่งไม่มีครูดนตรีชาวสยามผู้ใดอ่านออก สันนิษฐานว่าสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมพระยานริศรานุวัดติวงศ์ ทรงเชิญเฮวุดเซนมาบรรเลงเพลงนี้บนเปียโนให้ฟัง สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมพระยานริศรานุวัดติวงศ์ได้ฟังจึงทรงพระนิพนธ์เนื้อร้องใส่เข้าไป และออกบรรเลงครั้งแรกที่ศาลายุทธนาธิการในปีเดียวกันสุจิตต์ วงษ์เทศ, ประวัติเพลงสรรเสริญพระบารมี, หน้า 15 ต่อมาทรงพระนิพนธ์เนื้อร้องของเพลงนี้ไว้อีกหลายบท เพื่อใช้ขับร้องสำหรับบุคคลกลุ่มต่าง ๆ เช่น ทหาร นักเรียนชาย นักเรียนหญิง เป็นต้น  แต่มีเนื้อร้องเพลงสรรเสริญพระบารมีอีกสำนวนหนึ่งเป็นบทพระนิพนธ์ของพลเรือเอก พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงชุมพรเขตอุดมศักดิ์ สำนวนนี้เป็นสำนวนสำหรับทหารเรือขับร้องโดยเฉพาะ โดยจะมีลักษณะคำฉันทลักษณ์คล้ายกับร่ายสุภาพกองประชาสัมพันธ์ สำนักงานเลขานุการกองทัพเรือ . จอมทัพไทยกับราชนาวี. กรุงเทพฯ : กองทัพเรือ, 2539

เนื้อร้องเพลงสรรเสริญพระบารมีฉบับปัจจุบันนั้น แต่เดิมเป็นเนื้อร้องที่พระองค์ได้ทรงพระนิพนธ์ขึ้นเพื่อใช้ในพระราชพิธีลงสรงสนานเฉลิมพระปรมาภิไธยสถาปนาสมเด็จพระบรมโอรสาธิราช เจ้าฟ้ามหาวชิรุณหิศ สยามมกุฎราชกุมาร ซึ่งพระราชพิธีดังกล่าวมีขึ้นเมื่อวันที่ 14 มกราคม พ.ศ. 2429 (นับแบบปัจจุบันตรงกับ พ.ศ. 2430) ต่อมาเมื่อถึงรัชสมัยของพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงนำเพลงสรรเสริญพระบารมีมาพระราชนิพนธ์คำร้องขึ้นใหม่ โดยทรงรักษาคำร้องเดิมเอาไว้เกือบทุกอย่าง ยกเว้นแต่ทรงเปลี่ยนคำร้องในท่อนสุดท้ายว่า ฉะนี้ ให้เป็น ชโย และประกาศใช้ ในวันที่ 1 มีนาคม พ.ศ. 2456 และใช้เรื่อยมาจนถึงปัจจุบัน

สำหรับทำนองเพลงสรรเสริญพระบารมีแบบปัจจุบัน มีการบันทึกเสียงไว้เป็นหลักฐานครั้งแรกเมื่อ พ.ศ. 2443 ซึ่งเป็นการบรรเลงโดยวงดนตรีคณะละครนายบุศมหินทร์ที่ประเทศเยอรมนี บันทึกลงบนกระบอกเสียงชนิดไขผึ้งของบริษัทเอดิสัน 
ต่อมาจึงได้มีการบันทึกเสียงโดยมีการขับร้องประกอบครั้งแรกโดยเป็นเสียงร้องของแม่ปุ่น (ไม่ทราบนามสกุล) และแม่แป้น (แป้น วัชโรบล)  ในแผ่นเสียงปาเต๊ะร่องกลับทางของบริษัทปาเต๊ะ ประเทศฝรั่งเศส  ส่งแตรวงกรมทหารราบที่ 3 เมื่อ พ.ศ. 2450 โดยบทขับร้องดังกล่าวมีลักษณะที่แตกต่างจากบทร้องฉบับอื่นๆ เนื่องจากมีลักษณะเป็นฉันทลักษณ์โคลงสี่สุภาพ ใช้ลีลาขับร้องด้วยลูกเอื้อนแบบเพลงไทยเดิม และไม่ปรากฏข้อมูลว่าผู้ใดเป็นผู้ประพันธ์บทร้องที่ใช้ในการบันทึกเสียงครั้งนี้

การย่อเพลงสรรเสริญพระบารมี (ทำนองปัจจุบัน)

เพลงสรรเสริญพระบารมีทำนองปัจจุบัน แต่เดิมมามีการแบ่งการใช้เป็นเพลงเกียรติยศ 2 อย่าง คือ บรรเลงทำนองเพลงสรรเสริญพระบารมีเต็มเพลงสำหรับถวายพระเกียรติแด่พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว และบรรเลงเพียงครึ่งเพลง สำหรับถวายพระเกียรติแด่กรมพระราชวังบวรสถานมงคล และเลิกใช้ธรรมเนียมเช่นนี้ไปเมื่อกรมพระราชวังบวรวิไชยชาญ ซึ่งเป็นกรมพระราชวังบวรสถานมงคลพระองค์สุดท้าย เสด็จทิวงคตเมื่อ พ.ศ. 2428 ดังปรากฏข้อมูลในลายพระหัตถ์ของสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมพระยานริศรานุวัติวงศ์ ลงวันที่ 6 พฤษภาคม พ.ศ. 2478 ทรงมีไปยังหลวงวิจิตรวาทการ อธิบดีกรมศิลปากรในขณะนั้น เพื่อตอบข้อหารือเรื่องการย่อเพลงสรรเสริญพระบารมี ความตอนหนึ่งว่า

"อนึ่งฉันควรจะบอกความเปนมาในอดีตกาลให้ท่านทราบไว้ด้วย แต่ก่อนเพลงสรรเสริญพระบารมีได้เคยตัดมาแล้ว มีครึ่งเพลงและเต็มเพลง ครึ่งเพลง คือตั้งแต่ต้นลงมาจน "เย็นสิรเพราะพระบริบาล" สำหรับบรรเลงรับเสด็จกรมพระราชวังบวรสถานมงคล เต็มเพลงสำหรับบรรเลงรับเสด็จพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ครั้นกรมพระราชวังบวรสถานมงคลทิวงคตแล้ว สรรเสริญพระบารมีครึ่งเพลงก็ไม่มีที่ใช้ละลายไป"
ภายหลังการปฏิวัติสยาม พ.ศ. 2475 มีการประพันธ์เพลงชาติสยามขึ้นใหม่ (ปัจจุบันคือเพลงชาติไทย) เพลงสรรเสริญพระบารมีจึงไม่ได้ใช้ในฐานะเพลงชาติอีกต่อไป แต่ยังคงใช้ในฐานะของเพลงเกียรติยศสำหรับองค์พระมหากษัตริย์ โดยมีการย่อทำนองเพลงสรรเสริญพระบารมีและเพลงชาติสยามให้สั้นลงเมื่อ พ.ศ. 2478 เพื่อใช้ในพิธีการเกียรติยศตามแบบอย่างประเทศตะวันตก พร้อมทั้งได้จำแนกวาระในการใช้เพลงสรรเสริญพระบารมีแบบพิสดาร (เพลงสรรเสริญพระบารมีแบบเต็มเพลง) และเพลงสรรเสริญพระบารมีแบบสังเขปไว้ ตามระเบียบการบรรเลงเพลงสรรเสริญพระบารมีและเพลงชาติ ลงวันที่ 4 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2478ราชกิจจานุเบกษา. ประกาศระเบียบการบรรเลงเพลงสรรเสริญพระบารมีและเพลงชาติ. เล่ม 52 ตอน 0 ง. หน้า 3219. 9 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2478. ทั้งนี้ กรมศิลปากรได้ออกคำชี้แจงเพิ่มเติมในภายหลังว่า กรณีที่มีการขับร้องเพลงสรรเสริญพระบารมี ให้ขับร้องโดยบทร้องตามทำนองเพลงสรรเสริญพระบารมีฉบับพิสดารเท่านั้น ไม่สมควรขับร้องด้วยทำนองเพลงฉบับสังเขปกรมศิลปากร, “คำชี้แจงเรื่องการใช้เพลงเกียรติยศและเกร็ดความรู้เรื่องดนตรีไทยของกรมศิลปากร,” D-Library | National Library of Thailand, accessed September 29, 2025, http://digital.nlt.go.th/dlib/items/show/6595.กรมศิลปากร, “คำชี้แจงของกรมศิลปากร เรื่องการใช้เพลงเกียรติยศ.” พิมพ์ครั้งที่ 3. 2516. กรุงเทพมหานคร: ผดุงวิทยาการพิมพ์. อนึ่ง ตามหลักฐานบันทึกเสียงการบรรเลงสรรเสริญพระบารมีแบบสังเขปที่ปรากฏในปัจจุบัน ท่วงทำนองดังกล่าวจะตรงกับบทร้องฉบับปัจจุบันดังนี้ " ข้าวรพุทธเจ้า ขอบันดาล ธ ประสงค์ใด จงสฤษดิ์ดัง หวังวรหฤทัย ดุจถวายชัย ชโย"

ในปี พ.ศ. 2482 รัฐบาลไทยในสมัยจอมพล ป. พิบูลสงคราม เป็นนายกรัฐมนตรี ได้ออกประกาศรัฐนิยมให้มีการเปลี่ยนแปลงชื่อประเทศสยามเป็นประเทศไทย ในการนี้รัฐบาลไทยจึงได้เห็นควรให้แก้ไขเพลงสรรเสริญพระบารมี โดยเปลี่ยนคำว่า "สยาม" ในเพลง ให้เป็นคำว่า "ไทย" ตามชื่อประเทศที่ใช้ใหม่ พร้อมทั้งตัดทอนข้อความในบทร้องและทำนองเพลงให้กระทัดรัดยิ่งกว่าเดิม ปรากฏหลักฐานในประกาศสำนักนายกรัฐมนตรี ว่าด้วยรัฐนิยม ฉบับที่ 8 เรื่อง เพลงสรรเสริญพระบารมี ลงวันที่ 26 เมษายน พ.ศ. 2483ราชกิจจานุเบกษา. ประกาศสำนักนายกรัฐมนตรี ว่าด้วยรัฐนิยม ฉบับที่ 8 เรื่อง เพลงสรรเสริญพระบารมี. เล่ม 57. หน้า 78. 30 เมษายน พ.ศ. 2483. โดยเพลงสรรเสริญพระบารมีบทร้องดังกล่าวนี้ถือว่าเป็นเพลงสรรเสริญพระบารมีฉบับพิสดารหรือฉบับเต็ม สำหรับเพลงสรรเสริญพระบารมีฉบับสังเขป รัฐนิยมฉบับดังกล่าวกำหนดไว้ให้ใช้อย่างเดิม ตามระเบียบการบรรเลงเพลงสรรเสริญพระบารมีและเพลงชาติ ลงวันที่ 4 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2478  บทร้องเพลงสรรเสริญพระบารมีตามประกาศสำนักนายกรัฐมนตรี ว่าด้วยรัฐนิยม ฉบับที่ 8 ปรากฏข้อมูลว่าไม่ได้รับความนิยมจากประชาชนในสังคมไทยตัวอย่างหนึ่งคือความทรงจำของศาสตราจารย์เกียรติคุณ นายแพทย์พูนพิศ อมาตยกุล ซึ่งได้เล่าไว้ในการบรรยายเรื่อง "เพลงสรรเสริญพระบารมี : ประวัติ หน้าที่ และ แรงบันดาลใจ" อันเป็นส่วนหนึ่งของงานนิทรรศการประวัติเพลงสรรเสริญพระบารมีเนื่องในวันนริศ ณ หอประชุมมหาวิทยาลัยศิลปากร วังท่าพระ เมื่อวันที่ 21 เมษายน พ.ศ. 2554 สามารถรับชมได้ที่  และเมื่อรัฐบาลของจอมพล ป. พิบูลสงคราม พ้นจากอำนาจทางการเมือง ก็ไม่มีผู้ใดใช้บทร้องและทำนองเพลงสรรเสริญพระบารมีตามรัฐนิยมอีกต่อไป แม้จะไม่เคยมีการประกาศยกเลิกประกาศสำนักนายกรัฐมนตรี ว่าด้วยรัฐนิยม ฉบับที่ 8 อย่างเป็นทางการเลยก็ตาม  นับตั้งแต่นั้นมา การใช้เพลงสรรเสริญพระบารมีจึงยึดถือตามทำนองเพลงเต็มและใช้บทร้องที่ได้บังคับใช้มาตั้งแต่เมื่อ พ.ศ. 2456 สืบมาจนถึงปัจจุบัน

 บทร้อง 
 สำนวนปัจจุบัน 

บทร้องเพลงสรรเสริญพระบารมีที่ใช้ในปัจจุบัน เป็นบทพระนิพนธ์ในสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมพระยานริศรานุวัดติวงศ์ โดยพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงพระราชนิพนธ์แก้ไขเมื่อ พ.ศ. 2456

          ข้าวรพุทธเจ้าเอามโนและศิระกรานนบพระภูมิบาลบุญดิเรกเอกบรมจักรินพระสยามินทร์ พระยศยิ่งยงเย็นศิระเพราะพระบริบาลผลพระคุณ ธ รักษาปวงประชาเป็นสุขศานต์ขอบันดาลธ ประสงค์ใดจงสฤษดิ์ดังหวังวรหฤทัยดุจถวายชัย ชโย

 สำนวนรัฐนิยม พ.ศ. 2483 

          ข้าวรพุทธเจ้าเอามโนและศิระกรานนบพระภูมิบาลบรมกษัตริย์ไทยขอบรรดาลธ ประสงค์ใดจงสิทธิ์ดังหวังวรหฤทัยดุจถวายไชยชโย

 สำนวนสำหรับทหารบก 
          ข้าวรพุทธเจ้าเหล่าพิริย์พลพลาสมสมัยกา–ละปิติกมลรวมนรจำเรียงพรรค์สรรพ์ดุริยพล สฤษดิมลฑลทำสดุดีแด่นฤบาลผลพระคุณรักษาพลนิกายะสุขศานต์ขอบันดาลธ ประสงค์ใดจงสฤษดิ์ดังหวังวรหฤทัยดุจถวายชัย ฉะนี้

 สำนวนแม่ปุ่น–แม่แป้น 
          จงเจริญอายุทั้งวรรณาเปนสุขทุกเวลาเลิศล้นเพิ่มพูนบริวาราศิริสวัสดิ์เทพช่วยอวยขวัญพ้นโศรกสิ้นสิ่งประสงค์

 สำนวนขับร้องละครดึกดำบรรพ์ 

          อ้าพระนฤปจงทรงสิริวัฑฒนาจงพระพุทธศา-สนฐีติยงราชรัฐจงจีรังทั้งบรมวงศ์ ฑีรฆดำรงทรงกรุณาประชาบาลราชธรรมรักษาเป็นหิตานุหิตสาร ขอบันดาลธ ประสงค์ใดจงสิทธิ์ดังหวังวรหฤทัยดุจถวายไชย ฉนี้

 สำนวนสำหรับนักเรียนชายหญิงขับร้องร่วมกัน 

          ข้าวรพุทธเจ้า	เหล่ายุพยุพดียอกรชุลีวรบทบงสุ์ซร้องศัพท์ถวายชัยในนฤปทรง พระยศยิ่งยงเย็นศิระเพราะพระบริบาลผลพระคุณะรักษาชนนิกายะศุขสานต์ขอบันดาลธ ประสงค์ใดจงสฤษดิ์ดังหวังวรหฤทัยดุจถวายชัย ฉะนี้

 สำนวนสำหรับโรงเรียนชายล้วน 
          ข้าวรพุทธเจ้า	เหล่าดรุณกุมาราโอนศิรวันทาวรบทบงสุ์ซร้องศัพท์ถวายชัยในนฤปทรง พระยศยิ่งยงเย็นศิระเพราะพระบริบาลผลพระคุณะรักษาชนนิกายะศุขสานต์ขอบันดาลธ ประสงค์ใดจงสิทธิ์ดังหวังวรหฤทัยดุจถวายชัย ฉะนี้

 สำนวนสำหรับโรงเรียนหญิงล้วน 
          ข้าวรพุทธเจ้า	เหล่าดรุณกุมารีโอนศิรชุลีวรบทบงสุ์ซร้องศัพท์ถวายชัยในนฤปทรง พระยศยิ่งยงเย็นศิระเพราะพระบริบาลผลพระคุณะรักษาชนนิกายะศุขสานต์ขอบันดาลธ ประสงค์ใดจงสิทธิ์ดังหวังวรหฤทัยดุจถวายชัย ฉะนี้

 สำนวนสำหรับทหารเรือ 
          ข้าวรพุทธเจ้า	เหล่ายุทธพลนาวาขอถวายวันทาวรบทบงสุ์ยกพลถวายชัยให้สยามจง อิสระยิ่งยงเย็นศิระเพราะพระบริบาลใจทหารทั้งบ่าวนายยอมขอตายถวายท่านขอบันดาลธ ประสงค์ใดจงสฤษดิ์ดังหวังวรหฤทัยดุจถวายชัย ฉะนี้

 วาระและโอกาสในการใช้ 
ระเบียบส่วนราชการในพระองค์ฉบับปัจจุบัน กำหนดวาระในการบรรเลงเพลงสรรเสริญพระบารมีไว้ดังนี้

 พระราชพิธีหรือพิธีการที่พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว และพระบรมวงศานุวงศ์ต่อไปนี้ เสด็จพระราชดำเนิน ดุริยางค์บรรเลงเพลงสรรเสริญพระบารมีทั้งรับและส่งเสด็จ
 พระบาทสมเด็จพระวชิรเกล้าเจ้าอยู่หัว (ข้อ 4.1)
 สมเด็จพระนางเจ้าสุทิดา พัชรสุธาพิมลลักษณ พระบรมราชินี (ข้อ 4.3)
 สมเด็จพระกนิษฐาธิราชเจ้า กรมสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี (ข้อ 4.4)
 พระราชพิธีที่พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทรงเปิดพระบรมราชานุสาวรีย์หรือพระราชานุสาวรีย์ เมื่อเสด็จพระราชดำเนินถึง กองทหารเกียรติยศสำหรับพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวหรือแถวทหารมหาดเล็กรับเสด็จ ถวายความเคารพ ดุริยางค์บรรเลงเพลงสรรเสริญพระบารมี แตรเดี่ยวแถวรับเสด็จ เป่าเพลงคำนับ 3 จบ กองทหารเกียรติยศสำหรับพระบรมราชานุสาวรีย์หรือพระราชานุสาวรีย์ ถวายความเคารพ โดยดุริยางค์ไม่บรรเลง และเมื่อถึงพิธีการเปิดพระบรมราชานุสาวรีย์หรือพระราชานุสาวรีย์ (โดยอิงจากการทรงกดปุ่มไฟฟ้าเปิดแพรคลุมพระบรมรูป พระรูป หรือแผ่นคำจารึกที่แท่นฐาน) กองทหารเกียรติยศสำหรับพระบรมราชานุสาวรีย์หรือพระราชานุสาวรีย์ ถวายความเคารพ ดุริยางค์บรรเลงเพลงสรรเสริญพระบารมี เมื่อเสด็จพระราชดำเนินกลับ ให้กองทหารเกียรติยศสำหรับพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวถวายความเคารพ ดุริยางค์บรรเลงเพลงสรรเสริญพระบารมี ส่วนกองทหารเกียรติยศสำหรับพระบรมราชานุสาวรีย์หรือพระราชานุสาวรีย์ ถวายความเคารพ แต่ดุริยางค์ไม่ต้องบรรเลง (ข้อ 6)
 พระราชพิธีที่พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวเสด็จพระราชดำเนินไปในงานศพที่มีกองทหารเกียรติยศสำหรับศพ เมื่อเสด็จพระราชดำเนินถึง กองทหารเกียรติยศสำหรับพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวหรือแถวทหารมหาดเล็กรับเสด็จ ถวายความเคารพ ดุริยางค์บรรเลงเพลงสรรเสริญพระบารมี แตรเดี่ยวแถวรับเสด็จ เป่าเพลงคำนับ 3 จบ กองทหารเกียรติยศสำหรับศพถวายความเคารพโดยดุริยางค์ไม่บรรเลง เมื่อเสด็จพระราชดำเนินกลับ ให้กองทหารเกียรติยศสำหรับพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวถวายความเคารพด้วย โดยดุริยางค์บรรเลงเพลงสรรเสริญพระบารมี ส่วนกองทหารเกียรติยศสำหรับศพถวายความเคารพ แต่ดุริยางค์ไม่ต้องบรรเลง (ข้อ 7)
 พระราชพิธีที่พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว และสมเด็จพระราชินี เสด็จพระราชดำเนินพร้อมด้วยประมุขต่างประเทศ (ข้อ 8)
 ดุริยางค์บรรเลงเพลงชาติหรือเพลง Royal Anthem ของประเทศนั้น จบแล้วบรรเลงเพลงสรรเสริญพระบารมี ทั้งรับและส่งเสด็จ ในกรณีที่ประมุขต่างประเทศเสด็จพระราชดำเนินหรือไปตามลำพัง ดุริยางค์บรรเลงเพลงชาติหรือเพลง Royal Anthem ของประเทศนั้น (ข้อ 8.1)
 ในกรณีจัดกองทหารเกียรติยศ 2 กอง ทั้งสำหรับพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว และสำหรับประมุขต่างประเทศ (ข้อ 8.2)
 เมื่อพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวเสด็จพระราชดำเนินถึง ให้กองทหารเกียรติยศถวายความเคารพพร้อมกันทั้ง 2 กอง แต่ดุริยางค์เฉพาะกองทหารเกียรติยศสำหรับพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวเพียงกองเดียวบรรเลงเพลงสรรเสริญพระบารมี (ข้อ 8.2.1)
 เมื่อประมุขต่างประเทศเสด็จพระราชดำเนินหรือมาถึง ให้กองทหารเกียรติยศแสดงความเคารพพร้อมกันทั้ง 2 กอง แต่ดุริยางค์เฉพาะกองทหารเกียรติยศสำหรับประมุขต่างประเทศเพียงกองเดียว บรรเลงเพลงชาติหรือเพลง Royal Anthem ของประเทศนั้น (ข้อ 8.2.2)
 เมื่อพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวเสด็จพระราชดำเนินพร้อมด้วยประมุขต่างประเทศ กองทหารเกียรติยศทั้ง 2 กอง ถวายและแสดงความเคารพพร้อมกัน ให้ดุริยางค์ของกองทหารเกียรติยศสำหรับประมุขต่างประเทศบรรเลงเพลงชาติหรือเพลง Royal Anthem ของประเทศนั้นก่อน แล้วกองทหารเกียรติยศสำหรับพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวจึงบรรเลงเพลงสรรเสริญพระบารมี (ข้อ 8.2.3)
 ในกรณีที่จัดกองทหารเกียรติยศกองเดียว (ข้อ 8.3)
 เมื่อพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวเสด็จพระราชดำเนินถึง กองทหารเกียรติยศ ถวายความเคารพ ดุริยางค์บรรเลงเพลงสรรเสริญพระบารมี (ข้อ 8.3.1)
 เมื่อประมุขต่างประเทศเสด็จพระราชดำเนินหรือมาถึง กองทหารเกียรติยศ แสดงความเคารพ ดุริยางค์บรรเลงเพลงชาติหรือเพลง Royal Anthem ของประเทศนั้น (ข้อ 8.3.2)
 เมื่อพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวเสด็จพระราชดำเนินพร้อมด้วยประมุขต่างประเทศ กองทหารเกียรติยศถวายและแสดงความเคารพ ดุริยางค์บรรเลงเพลงชาติหรือเพลง Royal Anthem ของประเทศนั้นก่อน แล้วจึงบรรเลงเพลงสรรเสริญพระบารมี (ข้อ 8.3.3)
 พิธีการที่พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวตามข้อ 4.1 หรือพระบรมวงศานุวงศ์ตามข้อ 4.3 และ 4.4 ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้พระบรมวงศานุวงศ์เสด็จพระราชดำเนินหรือเสด็จไปปฏิบัติพระราชกรณียกิจหรือพระกรณียกิจแทนพระองค์ หรือให้บุคคลธรรมดาเป็นผู้แทนพระองค์เดินทางไปปฏิบัติภารกิจ ดุริยางค์บรรเลงเพลงสรรเสริญพระบารมีทั้งรับและส่ง แต่จังหวะในการเริ่มบรรเลงจะแตกต่างกันตามฐานันดรศักดิ์ (ข้อ 9 และข้อ 10) ดังนี้
 กรณีพระบรมวงศ์ดังต่อไปนี้เสด็จพระราชดำเนินหรือเสด็จแทนพระองค์ ดุริยางค์บรรเลงเพลงสรรเสริญพระบารมีทั้งรับและส่งเสด็จ
 สมเด็จพระนางเจ้าสุทิดา พัชรสุธาพิมลลักษณ พระบรมราชินี และสมเด็จพระกนิษฐาธิราชเจ้า กรมสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี (ข้อ 9.1)
 พระบรมวงศ์ชั้นเจ้าฟ้าทุกพระองค์ (ข้อ 9.2)
 กรณีพระบรมวงศานุวงศ์ชั้นพระองค์เจ้าทุกพระองค์ รวมถึงทูลกระหม่อมหญิงอุบลรัตนราชกัญญา สิริวัฒนาพรรณวดี เสด็จแทนพระองค์ เมื่อเสด็จลงจากรถยนต์ที่นั่ง แล้วทรงยืน ดุริยางค์บรรเลงเพลงสรรเสริญพระบารมี เป็นการรับเสด็จ และเมื่อผู้แทนพระองค์เสด็จกลับ ทรงยืนข้างรถยนต์ที่นั่ง ดุริยางค์บรรเลงเพลงสรรเสริญพระบารมีเป็นการส่งเสด็จ (ข้อ 9.3)
 กรณีหม่อมเจ้าเสด็จแทนพระองค์ (ข้อ 9.4) หรือบุคคลธรรมดาเป็นผู้แทนพระองค์ (ข้อ 9.5)
 กรณีที่รถจอดในบริเวณที่จัดงาน เมื่อผู้แทนพระองค์มาถึงและลงจากรถยนต์ประเทียบแล้วยืนข้างรถ ดุริยางค์บรรเลงเพลงสรรเสริญพระบารมี และเมื่อผู้แทนพระองค์กลับ ยืนข้างรถประเทียบก่อนขึ้นรถ ดุริยางค์บรรเลงเพลงสรรเสริญพระบารมี
 กรณีที่รถจอดนอกบริเวณที่จัดงาน เมื่อผู้แทนพระองค์มาถึงภายในที่จัดงานยืนหน้าเก้าอี้แล้ว ดุริยางค์บรรเลงเพลงสรรเสริญพระบารมี เมื่อเสร็จงานผู้แทนพระองค์ยืนหน้าเก้าอี้ ดุริยางค์บรรเลงเพลงสรรเสริญพระบารมี จบ ผู้แทนพระองค์เดินทางกลับ
 พระราชพิธีที่พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว เสด็จพระราชดำเนินโดยขบวนพยุหยาตราทางชลมารค (ข้อ 11) กองทหารเกียรติยศถวายความเคารพ ดุริยางค์บรรเลงเพลงสรรเสริญพระบารมี ในช่วงดังนี้
 เสด็จพระราชดำเนินโดยรถยนต์พระที่นั่งถึงท่าเทียบเรือ (ข้อ 11.1)
 เสด็จลงเรือพระที่นั่ง (ข้อ 11.2)
 เสด็จขึ้นจากเรือพระที่นั่ง (ข้อ 11.5)
 เสด็จพระราชดำเนินกลับ (ข้อ 11.6)

นอกจากนี้ ในการมหรสพต่าง ๆ ในประเทศไทย เช่น การแข่งขันกีฬา การฉายภาพยนตร์หรือการแสดงดนตรี ก็นิยมมีการบรรเลงเพลงสรรเสริญพระบารมีก่อนทำการแสดงเสมอ

สำหรับการกระจายเสียงของสถานีวิทยุและการแพร่ภาพของสถานีโทรทัศน์ เพลงสรรเสริญพระบารมีก็ได้ถูกในเป็นเพลงสำหรับแจ้งการยุติการกระจายเสียงประจำวันของสถานีวิทยุกระจายเสียงในประเทศไทย และใช้เป็นเพลงยุติการแพร่ภาพออกอากาศประจำวัน หรือในกรณีที่มีการออกอากาศตลอดทั้งวัน จะใช้เมื่อเปลี่ยนเวลาเข้าสู่วันใหม่ ของสถานีวิทยุโทรทัศน์ในประเทศไทย

 ดูเพิ่ม 
 เพลงชาติไทย
 เพลงมหาชัย
 เพลงเกียรติยศ

 เชิงอรรถ 

 อ้างอิง 

 แหล่งข้อมูลอื่น 
 เพลงสำคัญของแผ่นดิน  จากเว็บไซต์ กรมประชาสัมพันธ์
 ฟังเพลงสำคัญของแผ่นดิน บรรเลงโดยวงดนตรีต่างๆ จาก เว็บไซต์ของสำนักงานเสริมสร้างเอกลักษณ์ของชาติ 
 เพลงสรรเสริญพระบารมีและเพลงชาติไทย นำเสนอโดย สมาคมนักอนุรักษ์เครื่องเล่นกระบอกเสียงและหีบเสียงไทย
 กระทู้ เพลงชาติไทย  จาก เว็บไซต์ วิชาการ.คอม
 เพลงแห่งชาติ  จาก เว็บไซต์ โรงเรียนนายเรืออากาศ
 เพลงสรรเสริญพระบารมีในสมัยรัชกาลที่ ๕ (จานเสียงปาเต๊ะ พ.ศ. ๒๔๕๐)  จากเว็บไซต์ พิพิธภัณฑ์เครื่องเล่นกระบอกเสียงและหีบเสียงไทย 
 เพลงสรรเสริญพระบารมี (ภาษามือ) 
 ประวัติเพลงสรรเสริญพระบารมี จากหนังสือ  "เกร็ดโบราณคดีประเพณีไทย " โดย ส.พลายน้อย
 บทความเรื่อง เพลงชาติ โดย รศ.ดร.สุกรี เจริญสุข
 ประวัติการย่อเพลงสรรเสริญพระบารมี (พ.ศ. ๒๔๗๘–๒๔๘๓) () โดย กำพล จำปาพันธ์ ตีพิมพ์ใน วารสารธรรมศาสตร์ ปีที่ ๒๗ ฉบับที่ ๑ (ธันวาคม ๒๕๔๗) (ดูฉบับที่เผยแพร่ที่เว็บไซต์มหาวิทยาลัยเที่ยงคืน )

หมวดหมู่:เพลงสรรเสริญในประเทศไทย
หมวดหมู่:เพลงสรรเสริญพระบารมี
หมวดหมู่:เพลงเฉลิมพระเกียรติ‎
สรรเสริญพระบารมี