ตัวเลขเขมร

ตัวเลขเขมรเป็นตัวเลขที่ใช้ในภาษาเขมร ปรากฏหลักฐานการใช้ตั้งแต่คริสต์ศตวรรษที่ 7 หลักฐานที่เก่าแก่ที่สุดพบในจารึกอายุราว ค.ศ. 604 ในปราสาทบายัง ใกล้กับอังกอร์บอเรย์ ในประเทศกัมพูชา นอกจากนี้ในจารึกซัมโบร์ (Sambor) อายุราว ค.ศ. 683 ยังเป็นหลักฐานเก่าแก่ที่สุดที่ปรากฏใช้เลขศูนย์ในฐานะทศนิยม

 ตัวเลข 
alt=|left|thumb|180x180px|เลข 605 ในตัวเลขเขมรจากจารึกซัมโบร์เมื่อ ค.ศ. 683 มีการใช้เลขศูนย์เป็นเลขทศนิยมในวัสดุที่เก่าแก่ที่สุดที่ทราบ
ตัวเลขเขมรสมัยใหม่มาจากตัวเลขฮินดู-อาหรับ และมีระบบทศนิยม กับ การระบุตำแหน่ง ตัวเลขเขมรมีใช้เลขศูนย์ในฐานะตัวเลขเป็นครั้งแรกในศตวรรษที่ 7 ราวสองร้อยปีก่อนปรากฏหลักฐานในลักษณะเดียวกันที่อินเดีย ในขณะที่ตัวเลขของเขมรเก่าหรือเขมรยุคอังกอร์ มีสัญลักษณ์เฉพาะสำหรับตัวเลข 10, 20 และ 100

การคูณ 20 หรือ 100 แต่ละครั้งจะต้องขีดเส้นเพิ่มบนตัวอักษร ดังนั้นตัวเลข 47 จึงสร้างขึ้นโดยใช้สัญลักษณ์ 20 พร้อมขีดเส้นบนเพิ่ม ตามด้วยสัญลักษณ์ของตัวเลข 7 ความไม่สอดคล้องกันนี้กับระบบทศนิยมเสนอแนะว่าภาษาเขมรนครวัดใช้ระบบเลขฐานยี่สิบ

เนื่องจากทั้งอักษรไทยและอักษรลาวล้วนพัฒนามาจากอักษรเขมรเก่า ตารางด้านล่างนี้แสดงความคล้ายคลึงในตัวเลขของทั้งสามระบบ:

 ค่า อักษรเขมร อักษรไทย อักษรลาว0 ០ ๐  ໐1  ១  ๑  ໑2  ២  ๒  ໒3  ៣  ๓  ໓4  ៤  ๔  ໔5  ៥  ๕  ໕6  ៦  ๖  ໖7  ៧  ๗  ໗8  ៨  ๘  ໘9  ៩  ๙  ໙

 ตัวเลขเขมรสมัยใหม่ 
ชื่อตัวเลขเขมรสมัยใหม่ใช้ทั้งเลขฐานห้าและเลขฐานสิบ เช่น เลข 6 () มาจาก 5 () บวก 1 ()

 ตัวเลข 0 ถึง 5 
ศัพทมูลวิทยาของตัวเลขเขมรตั้งแต่ 1 ถึง 5 มีที่มาจากภาษามอญ–เขมรดั้งเดิม ยกเว้นเลข 0 ที่มาจากสันสกฤต

 ค่า เขมร รูปเขียน สัทอักษรสากล UNGEGN GD ALA-LC หมายเหตุ0              จากสันสกฤต ศูนฺย1                ในภาษาพูด ถ้าอยู่หน้าลักษณนาม คำว่า  จะถูกลดเสียงเป็น 2      ,        3             4             5              

 ผู้เขียนบางคนจัดให้  เป็นรูปสะกดของสอง และ  หรือ  สำหรับรูปสะกดของสาม
 ในประเทศไทย เลขสามถือเป็นเลขนำโชค แต่ในประเทศกัมพูชา การถ่ายรูปกับคนสามคนถือเป็นโชคร้าย เพราะเชื่อว่าคนที่อยู่ตรงกลางจะเสียชีวิตก่อนคนข้าง ๆ

 เปรียบเทียบ 1-5 กับตระกูลภาษาออสโตรเอเชียติก 
แม้ว่าคำศัพท์เวียดนามถูกทำให้เป็นจีนมาก ตัวเลข 1-5 ยังคงต้นตอจากออสโตรเอเชียติกดั้งเดิม
ค่าเขมรรูปศัพท์สัทอักษรสากลUNGEGNเวียดนามเหมื่องมอญบรู ขมุ 1muŏymộtmốchmo̤amui/mò:j/2, pirhaihalɓa bar/pà:r/3beibapapɔeʔ pei /péɂ/	4buŏnbốnpổnpɔnpon/sí:/	5brămnămđằmpəsɔnshăng/há:/

ตัวเลข 6 ถึง 20 
ตัวเลข 6 ถึง 9 สามารถสร้างด้วยการใช้เลขฐาน 5 () ไปบวกกับตัวเลขระหว่าง 1 ถึง 4 นั่นทำให้เลข 7 มีที่มาจาก 5 บวก 2 ที่มากไปกว่านั้น ตัวเลขเขมรยังใช้เลขฐานสิบ ซึ่งทำให้เลข 14 มีที่มาจาก 10 บวก 4 แทนที่จะเป็น 2 คูณ 5 บวก 4 และ 16 มีที่มาจาก 10+5+1

ในภาษาพูด ตัวเลขจากสิบเอ็ดถึงสิบเก้าสามารถสร้างได้ด้วยการใช้คำว่า   หน้าตัวเลขจากหนึ่งถึงเก้า ทำให้เลข 15 สามารถเขียนได้เป็น   แทนที่จะเขียนแบบมาตรฐานเป็น  

 ค่า เขมร รูปเขียน สัทอักษรสากล UNGEGN GD ALA-LC หมายเหตุ6        brămmuŏy  brammuoy  prāṃmuay 7      ,   brămpir  brampir  prāṃbīr 8        brămbei  brambei  prāṃpī 9        brămbuŏn  brambuon  prāṃpuan 10        dáb  dab  ṭáp  จีนเก่า *11        dábmuŏy  dabmuoy  ṭápmuay    ในภาษาพูด20      , ,   mphey  mphey  mbhai  รูปย่อของ  +  (เช่น หนึ่ง + ยี่สิบ)

 การสร้างเลข 6 ถึง 9 โดยใช้ 5 เป็นฐาน  อาจออกเสียงอีกแบบเป็น  ทำให้ออกเสียงเป็น , ,  และ 

 ตัวเลข 30 ถึง 90 
 ค่า เขมร รูปเขียน สัทอักษรสากล UNGEGN GD ALA-LC หมายเหตุ30        samsĕb  samseb  sāmsip  จากไทย สามสิบ40        sêsĕb  saeseb  saesip  จากไทย สี่สิบ50        hasĕb  haseb  hāsip  จากไทย ห้าสิบ60        hŏksĕb  hokseb  huksip  จากไทย หกสิบ70        chĕtsĕb  chetseb  citsip  จากไทย เจ็ดสิบ80        pêtsĕb  paetseb  p″aetsip  จากไทย แปดสิบ90        kausĕb  kauseb  kausip  จากไทย เก้าสิบ

 ในภาษาพูดหรือไม่เป็นทางการ สามารถละคำว่า   ที่ปรากฏในตัวเลขเหล่านี้ได้ เช่น เลข 81 สามารถพูดเป็น   แทนรูปเต็มเป็น  

ตามข้อมูลทางประวัติศาสตร์ ชาวเขมรยืมตัวเลข 30 ถึง 90 จากภาษาจีนสมัยกลางตอนใต้ผ่านภาษาไท ซึ่งภาษาไทยมีความเป็นไปได้มากที่สุด ตารางข้างล่างแสดงคำในภาษาเขมรเมื่อเทียบกับกลุ่มภาษาไทและจีน

+ ตารางเทียบภาษา ค่า เขมร ไทตะวันตกเฉียงใต้ ไทตอนเหนือ จีน ไทย ไทยในอดีต ลาว จ้วง Nanning กวางตุ้ง แต้จิ๋ว ฮกเกี้ยน จีนมาตรฐาน3 ‒    sam  sǎam  sãam  ɬaːm1  ɬam41  saam1  sã1  sa1 (sam1)  sān4 ‒    si  sài  sii  ɬi5  ɬi55  sei3  si3  si3 (su3)  sì5 ‒    ha  ngùa  hàa  ha3  ŋ̩13  ng5  ŋou6  go2 (ngo2)  wǔ6 ‒    hok  lòk  hók  huk7  løk24  luk6  lak8  lak2 (liok8)  liù7 ‒    chet  jèd  jét  tɕit7  tsʰɐt33  cat1  tsʰik4  chit2  qī8 ‒    paet  pàed  pàet  pet7  pat33  baat3  poiʔ4  pueh4 (pat4)  bā9 ‒    kao  jao  kâo  kau3  kou33  gau2  kao2  kau4 (kiu2)  jiǔ10 ‒    sip  jǒng  síp  ɬip7  ɕɐp22  sap6  tsap8  tzhap2 (sip8)  shí
 คำในวงเล็บเป็นรูปออกเสียงโดยตรง ส่วนคำที่มีดอกจันเป็นคำที่สร้างขึ้นใหม่เฉพาะ และไม่ใช้เป็นเลขพื้นฐานจาก 3 ถึง 10

ก่อนที่จะใช้ระบบฐานสิบกับคำเหล่านี้ ตัวเลขเขมรเคยใช้ระบบเลขฐานยี่สิบ

 ตัวเลข 100 ถึง 10,000,000 
 ค่า เขมร รูปเขียน สัทอักษรสากล UNGEGN GD ALA-LC หมายเหตุ100       (, )  muŏy rôy  muoy roy  muay raya   จากไทย ร้อย1,000        muŏy poăn  muoy poan  muaya bân  จากไทย พัน10,000        muŏy mœn  muoy mueun  muaya mȳna  จากไทย หมื่น100,000        muŏy sên  muoy saen  muaya saena  จากไทย แสน1,000,000        muŏy léan  muoy lean  muaya lâna  จากไทย ล้าน10,000,000        muŏy kaôdĕ  muoy kaot  muaya koṭi  จากบาลีและสันสกฤต โกฏิ

ถึงแม้ว่าโดยทั่วไป   มีความหมายว่าสิบล้าน ในภาษาพูดบางพื้นที่สามารถสื่อถึงหนึ่งพันล้าน (ซึ่งเขียนเป็น  ) เพื่อหลีกเลี่ยงความสับสน ทำให้บางครั้งคำว่า   ใช้เรียกสิบล้าน ร่วมกับ   สำหรับหนึ่งร้อยล้าน และ   สำหรับหนึ่งพันล้าน

สำเนียงที่ต่างกันอาจก่อให้เกิดตัวเลขฐานที่มีค่ามากกว่าหนึ่งพันต่างกัน ดังตัวอย่างบางส่วนตามตารางข้างล่างนี้:
 ค่า เขมร รูปเขียน สัทอักษรสากล UNGEGN GD ALA-LC หมายเหตุ10,000        dáb poăn  dab poan  ṭáp bân  100,000        dáb mœŭn  dab mueun  ṭáp mȳna  100,000        muŏy rôy poăn  muoy roy poan  muaya raya bân  1,000,000        muŏy rôy mœn  muoy roy mueun  muaya raya mȳna  10,000,000        dáb léan  dab lean  ṭáp lāna   100,000,000        muŏy rôy léan  muoy roy lean  muaya raya lāna  1,000,000,000        muŏy poăn léan  muoy poan lean  muaya bân lāna  

 นับผล 
ภาษาเขมรสมัยใหม่มีคำศัพท์เฉพาะที่ใช้ในการนับผลไม้ ซึ่งคล้ายกับเลขฐานยี่สิบของภาษาเขมรสมัยพระนคร ซึ่งคล้ายกับภาษาอังกฤษที่ใช้คำว่า "โหล" ในการนับสิ่งของ เช่น ไข่
 ค่า เขมร รูปคำศัพท์ สัทอักษรสากล UNGEGN GD ALA-LC หมายเหตุ4    ,     dâmbâ, dâmbâr  damba  ṭaṃpa 40        phlon  phloun  phlūna  จาก(ก่อน)พระนคร *plon "40"80       ,   pir phlon  pi phloun  bīra phlūna  แปลว่า "สองสี่สิบ"400        slœ̆k  sloek  slẏka  จาก(ก่อน)พระนคร *slik "400"

 อิทธิพลบาลีและสันสกฤต 
ภาษาเขมรจึงอาจใช้คำยืมในการนับเป็นครั้งคราว ซึ่งเป็นผลจากอิทธิพลทางวรรณกรรมที่ยาวนานจากทั้งภาษาสันสกฤตและบาลี นอกจากตัวเลข 0 และ 100 ที่ภาษาเขมรไม่มีค่าเทียบเท่า ตัวเลขเหล่านี้มักถูกจำกัดใช้เฉพาะในวรรณกรรม ศาสนา และประวัติศาสตร์มากกว่าใช้ในการสนทนาตามชีวิตประจำวัน เหตุผลประการหนึ่งที่ทำให้ตัวเลขเหล่านี้ลดลงคือขบวนการชาตินิยมเขมร ซึ่งเกิดขึ้นในช่วงคริสต์ทศวรรษ 1960 พยายามลบคำที่มีรากศัพท์มาจากภาษาสันสกฤตและบาลีทั้งหมด นอกจากนี้ เขมรแดงยังพยายามชำระล้างภาษาโดยลบคำที่ถือว่าไม่ถูกต้องทางการเมืองทั้งหมดออกไปด้วย

 ค่า เขมร รูปคำศัพท์ สัทอักษรสากล UNGEGN GD ALA-LC หมายเหตุ10        tôs  tos  dasa  จากสันสกฤตและบาลี ทศ12      ,   tvéatôs  tveatos, tveateaksak  dvādasa  จากสันสกฤตและบาลี ทวาทศ13 หรือ 30   หรือ       treitôs  treitos  trīdasa  จากสันสกฤตและบาลี ตรัยทศ28        âsdapisâ  asdapisa  ‛astābīsa  จากสันสกฤต (8, aṣṭá-) (20, vimsati)100        sâtâ  saktak  sata  จากสันสกฤต ศต

 จำนวนเชิงอันดับที่ 
จำนวนเชิงอันดับที่เขมรสร้างขึ้นด้วยการนำคำว่า   ตั้งข้างหน้าจำนวนเชิงการนับ คล้ายกับการใช้คำว่า "ที่" ในภาษาไทย และ thứ (次) ในภาษาเวียดนาม
 ความหมาย เขมร สัทอักษรสากล UNGEGN GD ALA-LC หมายเหตุที่หนึ่ง      ti muŏy  ti muoy  dī muaya ที่สอง    ,   ti pir  ti pi  dī bīra  ที่สาม      ti bĕi  ti bei  dī pī 

 ตัวเลขนครวัด 
โดยทั่วไปถือว่าตัวเลขสมัยพระนครและก่อนยุคพระนครแสดงถึงระบบฐานคู่ โดยใช้ทั้งเลขฐาน 5 และฐาน 20 ระบบทศนิยมของสมัยนครวัดนั้นมีข้อจำกัดมาก โดยต่างจากภาษาเขมรสมัยใหม่ตรงที่ตัวเลขสำหรับ "สิบ" และ "หนึ่งร้อย" ยืมมาจากภาษาจีนและภาษาสันสกฤตตามลำดับ ภาษาเขมรยุคพระนครยังใช้ตัวเลขสันสกฤตในการบันทึกวันที่ บางครั้งผสมกับต้นฉบับภาษาเขมร ซึ่งเป็นแนวทางปฏิบัติที่ดำเนินมาจนถึงศตวรรษที่แล้ว

ตัวเลขสำหรับยี่สิบ สี่สิบ และสี่ร้อยอาจตามด้วยตัวเลขคูณ โดยมีตัวเลขเพิ่มเติมที่ท้าย ทำให้ 27 สร้างขึ้นเป็นยี่สิบ-เอ็ด-เจ็ด หรือ 20×1+7

 ค่า เขมร อักขรวิธี หมายเหตุ1     mvay 2     vyar 3     pi 4     pvan 5     pram  (7 : pramvyar หรือ pramvyal)10     tap  จากรูปภาษาจีนโบราณ *20     bhai 40     plon 80      bhai pvan  แปลตรงตัวว่า "สี่ยี่สิบ"100      çata  สันสกฤต (100, ศตะ)400     slik 

 อ้างอิง 
ทั่วไป









เฉพาะ

หมวดหมู่:ระบบเลข
ตัวเลข