พระอารามหลวง

พระอารามหลวง หรือ วัดหลวง คือ วัดที่พระมหากษัตริย์หรือพระบรมวงศานุวงศ์ทรงสร้างหรือทรงบูรณปฏิสังขรณ์ หรือมีผู้สร้างน้อมเกล้าน้อมกระหม่อมถวายเป็นวัดหลวง และวัดที่ราษฎรสร้าง หรือบูรณปฏิสังขรณ์ แล้วทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้เข้าจำนวนในบัญชีเป็นพระอารามหลวงพจนานุกรม ฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ. 2542

 ประวัติ 
แต่เดิมนั้นยังไม่มีการจัดแบ่งพระอารามหลวงอย่างเป็นทางการ เพียงแต่มีการจัดแบ่งพระอารามหลวงออกเป็นหลายชั้นตามความรู้สึกหรืออาศัยการคาดเดาตามสถานการณ์ เช่น ดูจากการพระราชทานเทียนพรรษาขี้ผึ้งหรือไม้เล่มเดียวหรือมากกว่านั้น หรือดูจากการบรรดาศักดิ์ที่พระราชทานแก่เจ้าพนักงานผู้คุมเลกข้าพระ เป็นต้น หลังจากนั้น กระทรวงธรรมการร่วมกับกระทรวงพระคลังมหาสมบัติได้จัดระเบียบพระอารามหลวงเพื่อประมาณค่าบำรุงวัดหลักจากเลิกเลขวัด แต่ไม่ได้นำมาใช้เป็นเกณฑ์ในการจัดระเบียบพระอารามหลวง ดังนั้น ในปี พ.ศ. 2458 พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว จึงทรงพระกรุณาโปรดเกล้าให้มีการจัดระเบียบพระอารามหลวงขึ้นอย่างเป็นระบบตั้งแต่นั้นมาราชกิจจานุเบกษา, ประกาศกระทรวงธรรมการ แผนกกรมสังฆการี เรื่อง จัดระเบียบพระอารามหลวง , เล่ม ๓๒, ตอน ๐ ก, ๓ ตุลาคม พ.ศ. ๒๔๕๘, หน้า ๒๘๔ โดยในการประกาศครั้งแรก มีพระอารามหลวงในกรุงเทพ 76 วัด พระอารามหลวงในหัวเมือง 41 วัด รวมเป็น 117 วัด ข้อมูล พ.ศ. 2564 มีพระอารามหลวงรวม 310 วัด และในปี พ.ศ.2568 พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทรงพระกรุณาโปรด ให้ยกวัดราษฎร์ 12 วัดขึ้นเป็น พระอารามหลวง เนื่องในวโรกาสมหามงคล พระราชพิธีเฉลิมพระชนมพรรษา 6 รอบ 28 กรกฎาคม พ.ศ. 2567 ปัจจุบัน จึงมีพระอารามหลวงทั้งหมด 322 วัด

โดยในครั้งนั้น วัดที่จัดว่าเป็นพระอารามหลวงนั้น คือ วัดอันสมเด็จพระเจ้าแผ่นดิน สมเด็จพระราชินี สมเด็จพระยุพราช ทรงสร้าง ทรงปฏิสังขรณ์เป็นส่วนพระองค์หรือทรงในนามท่านผู้อื่น และอารามอันพระบรมวงศ์และข้าทูลละอองธุลีพระบาทผู้ใหญ่สร้างปฏิสังขรณ์ทรงรับไว้ในความบำรุงของแผ่นดิน ภายหลังจึงหมายรวมถึงวัดราษฎร์ที่ที่ประชาชนสร้างหรือปฏิสังขรณ์ แล้วทรงพิจารณาเห็นสมควรยกย่องเป็นพิเศษก็ทรงรับไว้เป็นพระอารามหลวงระเบียบกระทรวงศึกษาธิการ ว่าด้วยการยกวัดราษฎร์ขึ้นเป็นพระอารามหลวง พ.ศ. 2518

 การแบ่งพระอารามหลวง 
 แบ่งตามระดับชั้น 
การจัดลำดับชั้นของพระอารามหลวง เริ่มมีขึ้นในรัชกาลพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว เมื่อ พ.ศ. 2458 ซึ่งทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้จัดระเบียบแบ่งชั้นพระอารามหลวงออกเป็นสามชั้น แต่ละชั้นยังแยกระดับออกไปอีกหลายระดับ โดยมีสร้อยต่อท้ายชื่อวัดตามฐานะดังนี้
 พระอารามหลวงชั้นเอก ได้แก่ วัดที่มีเจดียสถานบรรจุพระบรมอัฐิ หรือเป็นวัดที่มีเกียรติสูง  มี 3 ชนิด คือ 
 ชนิดราชวรมหาวิหาร 
 ชนิดราชวรวิหาร 
 ชนิดวรมหาวิหาร
 พระอารามหลวงชั้นโท ได้แก่ วัดที่มีเจดียสถานสำคัญ  มี 4 ชนิด คือ
 ชนิดราชวรมหาวิหาร 
 ชนิดราชวรวิหาร 
 ชนิดวรมหาวิหาร 
 ชนิดวรวิหาร
 พระอารามหลวงชั้นตรี ได้แก่ วัดประจำหัวเมือง หรือวัดที่มีความสำคัญชั้นรอง มี 3 ชนิด คือ
 ชนิดราชวรวิหาร 
 ชนิดวรวิหาร 
 ชนิดสามัญ (ไม่มีสร้อยนามต่อท้าย โดยส่วนใหญ่จะต่อท้ายว่า พระอารามหลวง)
 แบ่งตามฐานันดรศักดิ์ 
 ราชวรมหาวิหาร หมายถึง พระอารามที่พระมหากษัตริย์ สมเด็จพระราชินี สมเด็จพระยุพราชทรงสร้างหรือปฏิสังขรณ์เป็นการส่วนพระองค์ โดยมีสิ่งปลูกสร้างขนาดใหญ่โตสมพระเกียรติ
 ราชวรวิหาร หมายถึง พระอารามที่พระมหากษัตริย์ สมเด็จพระราชินี สมเด็จพระยุพราชทรงสร้างหรือปฏิสังขรณ์เป็นการส่วนพระองค์
 วรมหาวิหาร หมายถึง พระอารามในลักษณะเดียวกับชนิดราชวรวิหาร แต่มีความสำคัญน้อยกว่าและทรงสร้างหรือปฏิสังขรณ์แล้วพระราชเกียรติแก่ผู้อื่น
 วรวิหาร หมายถึง พระอารามที่พระมหากษัตริย์ สมเด็จพระราชินี สมเด็จพระยุพราชทรงสร้างหรือปฏิสังขรณ์พระราชทานเป็นเกียรติแก่ผู้ต่ำศักดิ์ลงมา อาจเป็นวัดที่ประชาชนสร้างหรือปฏิสังขรณ์ และทรงรับไว้เป็นพระอารามหลวงและยกเป็นเกียรติยศ

การขอยกวัดราษฎร์ขึ้นเป็นพระอารามหลวง
วัดราษฎร์สามารถยกฐานะเป็นพระอารามหลวงได้ โดยมีข้อกำหนดพิเศษในการพิจารณาเป็นพระอารามหลวง ได้แก่ เป็นวัดที่มีถาวรวัตถุ และปูชนียวัตถุ มีกิจกรรมเป็นประโยชน์ต่อสาธารณชน มีความสำคัญทางประวัติศาสตร์ เป็นวัดที่หน่วยงานราชการประกอบพิธีกรรมเป็นประจำ ต้องมีอายุ 50 ปี ขึ้นไป มีพระภิกษุอยู่จำพรรษาตั้งแต่ 20 รูปขึ้นไป ติดต่อกัน 5 ปี จนถึงปีปัจจุบัน มีการจัดการศึกษาแผนกธรรมและบาลีและแสดงสถิติผลการจัดการศึกษาย้อนหลัง 5 ปี และมีการจัดระบบภายในวัดให้เป็นระเบียบเรียบร้อย มีการศึกษาและเผยแผ่พุทธศาสนาที่เป็นหลักฐาน

เจ้าอาวาส
จากประกาศกระทรวงธรรมการ เรื่องจัดระเบียบพระอารามหลวง ระบุสมณศักดิ์ของเจ้าอาวาส ว่า พระอารามหลวงในกรุงเทพ ชั้นเอก มีเจ้าอาวาสเป็นพระราชาคณะผู้ใหญ่ขึ้นไป (ตั้งแต่ชั้นราชขึ้นไป) พระอารามหลวงชั้นโท มีเจ้าอาวาสเป็นพระราชาคณะชั้นสามัญขึ้นไป พระอารามหลวงชั้นตรี มีเจ้าอาวาสเป็นเป็นพระครูชั้นสูงขึ้นไป ส่วนพระอารามหลวงชั้นหัวเมือง ชั้นเอกมีเจ้าอาวาสเป็นพระราชาคณะชั้นสามัญขึ้นไป ชั้นโทมีเจ้าอาวาสเป็นพระครูชั้นสูงขั้นไป ชั้นตรีมีเจ้าอาวาสเป็นพระครูชั้นต่ำขึ้นไป

 รายชื่อพระอารามหลวงชั้นเอก 
 ชื่อวัด  จังหวัด  ภูมิภาค  นิกาย  เจ้าอาวาสรูปปัจจุบัน  วัดพระเชตุพนวิมลมังคลารามราชวรมหาวิหาร  กรุงเทพมหานคร  ภาค 1  มหานิกาย  สมเด็จพระมหาธีราจารย์ (ปสฤทธิ์ เขมงฺกโร) วัดมหาธาตุยุวราชรังสฤษฎิ์ราชวรมหาวิหาร  กรุงเทพมหานคร  ภาค 1  มหานิกาย  พระพรหมวชิราธิบดี (พีร์ สุชาโต) วัดสุทัศนเทพวรารามราชวรมหาวิหาร  กรุงเทพมหานคร  ภาค 1  มหานิกาย  พระพรหมวชิรมุนี (เชิด จิตฺตคุตฺโต) วัดอรุณราชวรารามราชวรมหาวิหาร  กรุงเทพมหานคร  ภาค 1  มหานิกาย  พระพรหมวัชรเมธี (สมเกียรติ โกวิโท) วัดพระพุทธบาทราชวรมหาวิหาร  สระบุรี  ภาค 2  มหานิกาย  พระธรรมปิฎก (ชวลิต อภิวฑฺฒโน) วัดพระปฐมเจดีย์ราชวรมหาวิหาร  นครปฐม  ภาค 14  มหานิกาย  พระธรรมวชิรเจติยาจารย์ (ชัยวัฒน์ ปญฺญาสิริ) ผู้รักษาการแทนเจ้าอาวาส วัดบวรนิเวศราชวรวิหาร  กรุงเทพมหานคร  ภาค 1  ธรรมยุต  พระพรหมวชิรรังษี (จิรพล อธิจิตฺโต) วัดราชประดิษฐสถิตมหาสีมารามราชวรวิหาร  กรุงเทพมหานคร  ภาค 1  ธรรมยุต  พระพรหมวัชราจารย์ (พูนศักดิ์ วรภทฺทโก) วัดราชบพิธสถิตมหาสีมารามราชวรวิหาร  กรุงเทพมหานคร  ภาค 1  ธรรมยุต  สมเด็จพระอริยวงศาคตญาณ สมเด็จพระสังฆราช (อัมพร อมฺพโร) วัดเบญจมบพิตรดุสิตวนารามราชวรวิหาร  กรุงเทพมหานคร  ภาค 1  มหานิกาย  พระธรรมวชิราธิบดี (ฉ่ำ ปุญฺญชโย) วัดราชโอรสารามราชวรวิหาร  กรุงเทพมหานคร  ภาค 1  มหานิกาย  พระพรหมวชิรปัญญาจารย์ (ทองดี สุรเตโช) วัดเสนาสนารามราชวรวิหาร  พระนครศรีอยุธยา  ภาค 2  ธรรมยุต  พระธรรมวชิรวิจิตร (โสภณ ปุญฺญโสภโณ) วัดสุวรรณดารารามราชวรวิหาร  พระนครศรีอยุธยา ภาค 2  มหานิกาย พระเมธีวชิรธาดา (เวชยันต์ เวชยนฺโต) วัดนิเวศธรรมประวัติราชวรวิหาร  พระนครศรีอยุธยา  ภาค 2  ธรรมยุต  พระราชวชิรสารสุธี (เอนก มนุญฺโญ) วัดพระศรีรัตนมหาธาตุราชวรวิหาร  สุโขทัย  ภาค 5  มหานิกาย  พระเทพวชิรเวที (บุญโรจน์ จนฺทปญฺโญ) วัดพระบรมธาตุไชยาราชวรวิหาร  สุราษฎร์ธานี  ภาค 16  มหานิกาย  พระครูพิทักษ์เจติยานุกูล (สุเทพ สุเทโว) (ผู้รักษาการแทนเจ้าอาวาส)ตามคำสั่งเจ้าคณะจังหวัดสุราษฎร์ธานี ที่ 01/2565 ลงวันที่ 6 มกราคม พ.ศ. 2565 วัดพระศรีมหาธาตุวรมหาวิหาร  กรุงเทพมหานคร  ภาค 1  ธรรมยุต  พระพรหมมุนี (บุญเรือง ปุญฺญโชโต) วัดญาณสังวรารามวรมหาวิหาร  ชลบุรี  ภาค 13  ธรรมยุต  พระโสภณคณาภรณ์ (ไชยวัฒน์ ชยวฑฺฒโน) วัดพระธาตุพนมวรมหาวิหาร  นครพนม  ภาค 10  มหานิกาย  พระธรรมวชิรโสภณ (สำลี ปญฺญาวโร) วัดพระสิงห์วรมหาวิหาร  เชียงใหม่  ภาค 7  มหานิกาย  พระเทพสิงหวราจารย์ (โสภณ โสภโณ) วัดพระธาตุหริภุญชัยวรมหาวิหาร  ลำพูน  ภาค 7  มหานิกาย  พระเทพรัตนนายก (จำรัส ทตฺตสิริ) วัดพระศรีรัตนมหาธาตุวรมหาวิหาร  พิษณุโลก  ภาค 5  มหานิกาย  พระเทพรัตนมุนี (สุรชัย สุรชโย) วัดพระมหาธาตุวรมหาวิหาร  นครศรีธรรมราช ภาค 16  ธรรมยุต  พระธรรมวชิรากร (สมปอง ปญฺญาทีโป)

 รายชื่อพระอารามหลวงชั้นโท และ ตรี 

 อ้างอิง 

 ดูเพิ่ม 
 รายชื่อพระอารามหลวงในประเทศไทย


หมวดหมู่:คำศัพท์ศาสนาพุทธ