พ่อขุนศรีอินทราทิตย์

พ่อขุนศรีอินทราทิตย์ หรือพระนามเต็ม กมรเตงอัญศรีอินทรบดินทราทิตย์ หรือพระนามเดิม พ่อขุนบางกลางหาว เป็นพระมหากษัตริย์แห่งอาณาจักรสุโขทัย และเป็นปฐมกษัตริย์แห่งราชวงศ์พระร่วง ตามประวัติศาสตร์ไทย ทรงครองราชย์ตั้งแต่ พ.ศ. 1757หรือ พ.ศ. 1781 ตราบจนเสด็จสวรรคต ทรงเป็นพระราชสวามีของพระนางเสือง และทรงเป็นสมเด็จพระบรมราชชนกในพ่อขุนบานเมืองและพ่อขุนรามคำแหงมหาราช และทรงเป็นพระมหากษัตริย์พระองค์แรกตามประวัติศาสตร์ไทย

 พระนาม 
 กมรเตงอัญศรีปตินทราทิพย์สอาด บุญเกิด. (2521). เครื่องเคลือบดินเผาของไทยสมัยสุโขทัย. กรุงเทพฯ: ชุมนุมสหกรณ์การเกษตรแห่งประเทศไทย. หน้า 11. หรือ กมรเตงอัญศรีอินทราทิตย์ประเสริฐ ณ นคร. (2549). รวมบทนิพนธ์เสาหลักวิชาการ เรื่อง อักษร ภาษา จารึก วรรณกรรม. กรุงเทพฯ: มติชน. หน้า 111. 
 พระเจ้าศรีจันทราธิบดี (ศรีอินทราทิตย์)มงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว, พระบาทสมเด็จพระ, เอ คารร์ และอี ไชเดนฟาเดน. (2515). ประมวลพระบรมราชาธิบายเกี่ยวกับประวัติศาสตร์สยาม พระราชนิพนธ์พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว และชาติพันธุวิทยาว่าด้วยชนชาติเผ่าต่าง ๆ ในประเทศไทย. กรุงเทพฯ: ดำรงธรรม. หน้า 5.
 พระเจ้าศรีอินทราทิตย์"ว่าด้วยพงศาวดารตอนไทยตั้งประเทศสยาม," ประชุมพงศาวดาร เล่ม ๑๔ (ประชุมพงศาวดาร ภาคที่ ๒๒-๒๕). กรุงเทพฯ: องค์การค้าของคุรุสภา, 2507. หน้า 87.
 สมเด็จพระเจ้าอรุณราชสำนักทำเนียบนายกรัฐมนตรี. (2505). [https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/c/c3/%E0%B9%84%E0%B8%97%E0%B8%A2%E0%B8%AA%E0%B8%96%E0%B8%B2%E0%B8%9B%E0%B8%99%E0%B8%B2%E0%B8%81%E0%B8%A9%E0%B8%B1%E0%B8%95%E0%B8%A3%E0%B8%B4%E0%B8%A2%E0%B9%8C%E0%B9%80%E0%B8%82%E0%B8%A1%E0%B8%A3_-_%E0%B8%AA%E0%B8%99%E0%B8%A3_-_%E0%B9%92%E0%B9%95%E0%B9%90%E0%B9%95.pdf ไทยสถาปนากษัตริย์เขมร]. ประมวลเอกสารจากกรมเลขาธิการคณะรัฐมนตรี กระทรวงมหาดไทย กรมศิลปากร ฯลฯ สำนักทำเนียบนายกรัฐมนตรีพิมพ์แจกในการถวายกฐินพระราชทาน ณ วัดพนัญเชิง พระนครศรีอยุธยา ๒๖ ตุลาคม ๒๕๐๕. พระนคร: ธนะการพิมพ์. หน้า 2.
 พระเจ้าศรีธรรมโศกราช (พระนามตามตำนานจุลยุทธการวงศ์)
 บางกลางหาว (เมื่อครั้งยังทรงเป็นเจ้าเมืองบางยาง)สมชาย พุ่มสะอาด. (2532). ถิ่นไทยในแหลมทอง. กรุงเทพฯ: กรุงสยาม. หน้า 200. 
 พ่อขุนบางกลางหาว
 พ่อขุนศรีอินทราทิตย์
 พระร่วง
 พระอินทราชา
 อรุณราช (พระนามตามหนังสือชินกาลมาลีปกรณ์)
 ไสยรังคราช หรือไสยรังคราชา
 ไสยนรงคราช
 รังคราช หรือสุรังคราช

สำหรับพระนามแรก คือ พ่อขุนบางกลางหาว นั้นเป็นพระนามดั้งเดิมเมื่อครั้งเป็น เจ้าเมืองบางยาง เป็นที่ยอมรับกันโดยทั่วไปว่า พ่อขุนบางกลางหาวเป็น พระนามสมัยเป็นเจ้าเมืองบางยาง โดยแท้จริง

พระนามที่สองนั้น เป็นพระนามแบบทางการตามอย่างราชประเพณีขอม เป็นพระนามทรงใช้เมื่อเข้ารับพระราชพิธีบรมราชาภิเษกแล้ว พระนาม "ศรีอินทราทิตย์" มีกล่าวไว้อยู่ในศิลาจารึกหลักที่ 2 วัดศรีชุมว่า "ศรีอินทรปตินทราทิตย" ซึ่งเป็นพระนามเกียรติยศที่พระเจ้าแผ่นดินขอมแต่โบราณสถาปนาให้แก่พ่อขุนผาเมืององค์รัชทายาทผู้ครองเชลียงสุกโขไทในราชวงศ์ศรีนาวนำถม ต่อมาภายหลังพ่อขุนผาเมืองทรงยกให้แก่พระสหายพ่อขุนบางกลางหาวแทน

 พระราชกรณียกิจ 

พ่อขุนศรีอินทราทิตย์เมื่อครั้งยังเป็นพ่อขุนบางกลางหาวได้ร่วมมือกับพ่อขุนผาเมือง เจ้าเมืองราดแห่งราชวงศ์ศรีนาวนำถุม รวมกำลังพลกัน กระทำรัฐประหารขอมสบาดโขลญลำพง โดยพ่อขุนบางกลางหาวตีเมืองศรีสัชนาลัยและเมืองบางขลงได้ และยกทั้งสองเมืองให้พ่อขุนผาเมือง ส่วนพ่อขุนผาเมืองตีเมืองสุโขทัยได้ ก็ได้มอบเมืองสุโขทัยให้พ่อขุนบางกลางหาว พร้อมพระขรรค์ชัยศรีและพระนาม "ศรีอินทรบดินทราทิตย์" ซึ่งได้นำมาใช้เป็นพระนาม ภายหลังได้คลายเป็น ศรีอินทราทิตย์ การเข้ามาครองสุโขทัยของพระองค์และสถาปนากรุงสุโขทัยเป็นราชธานี ส่งผลให้ราชวงศ์พระร่วงเข้ามามีอิทธิพลในเขตนครสุโขทัยเพิ่มมากขึ้น และได้แผ่ขยายดินแดนกว้างขวางมากออกไป แต่เขตแดนเมืองสรลวงสองแคว ก็ยังคงเป็นฐานกำลังของราชวงศ์ศรีนาวนำถุมอยู่

ในกลางรัชสมัย ทรงมีสงครามกับขุนสามชน เจ้าเมืองฉอด ทรงชนช้างกับขุนสามชน แต่ไพร่พลของพระองค์ ได้เตลิดหนีดังคำในศิลาจารึกว่า "ไพร่ฟ้าหน้าใสพ่อกู หนีญญ่ายพ่ายจแจ๋น" ขณะนั้นพระโอรสองค์เล็ก (รามราช) มีพระปรีชาสามารถ ได้ขับช้างแซงขึ้นไปชนช้างชนะขุนสามชน ภายหลังจึงทรงเฉลิมพระนามพระโอรสว่ารามคำแหง

ในยุคประวัติศาสตร์ชาตินิยม มีคติหนึ่งที่เชื่อกันว่า พระองค์ทรงเป็นผู้นำชาวสยามต่อสู้กับอิทธิพลขอมในสุวรรณภูมิ ทรงได้ชัยชนะและประกาศอิสรภาพตั้งราชอาณาจักรสุโขทัยขึ้น และทรงเป็นปฐมกษัตริย์แห่งราชอาณาจักรไทย แต่ภายหลัง คติดังกล่าวได้รับการพิสูจน์แล้วว่าไม่จริง เพราะพระองค์ไม่ได้เป็นปฐมกษัตริย์ อีกทั้งยังมีพ่อขุนศรีนาวนำถุม ครองสุโขทัยอยู่ก่อนแล้ว

 การสวรรคต 
การสวรรคตของพ่อขุนศรีอินทราทิตย์มีหลักฐานแตกต่างกัน เช่น พระราชพงศาวดาร ฉบับพระราชหัตถเลขา และเอกสารเรื่อง คําบรรยายสัมนาโบราณคดีสมัยสุโขทัย พ.ศ. ๒๕๐๓ ของกรมศิลปากร ระบุว่า พ่อขุนศรีอินทราทิตย์สวรรคตเมื่อปีใดนั้นไม่มีหลักฐานใดปรากฎกรมศิลปากร. (2507). คําบรรยายสัมนาโบราณคดีสมัยสุโขทัย พ.ศ. ๒๕๐๓. จัดพิมพ์เนื่องในงานเสด็จพระราชดำเนินทรงเปิดพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ รามคำแหง จังหวัดสุโขทัย วันที่ ๒๕ มกราคม พ.ศ. ๒๕๐๗. กรุงเทพฯ: กรมศิลปากร. หน้า 183.
 ดำรงราชานุภาพ, สมเด็จ ฯ กรมพระยา. (2511). "ประวัติของราชอาณาจักรสุโขทัย," พระราชพงศาวดาร ฉบับพระราชหัตถเลขา. (พิมพ์ครั้งที่ 6). พระนคร: ศิวพร. หน้า 49. ในขณะที่ ตำนานเมืองสวรรคโลก ฉบับพระมุนินทรานุวัตต์ (มุนินทร์ สุนฺทโร) วัดพระศรีรัตนมหาธาตุราชวรวิหาร จังหวัดสุโขทัย ระบุว่า "พ่อขุนศรีอินทราทิตย์เป็นน้องพระเจ้าฝาง (เหนือเชียงใหม่) เสวยราชย์เมื่อ พ.ศ. ๑๗๕๗ อยู่ในราชสมบัติ ๕๕ ปี สวรรคต พ.ศ. ๑๘๑๒"พระมุนินทรานุวัตต์ (มุนินทร์ สุนฺทโร). (2516). ตำนานเมืองสวรรคโลก. กรุงเทพฯ: โรงพิมพ์เลี่ยงเชียงธรรมประทีป. หน้า 28.

ชัย เรืองศิลป์ สันนิษฐานว่าพระเจ้าศรีอินทราทิตย์ครองกรุงสุโขทัยเมื่อราว พ.ศ. 1800 แต่ไม่ระบุปีที่สวรรคตชัย เรืองศิลป์. (2523). ประวัติศาสตร์สังคมไทยสมัยโบราณ ก่อนศตวรรษที่ 25. กรุงเทพฯ: เรืองศิลป์. หน้า 26–27.

 พระราชวงศ์ 
พ่อขุนศรีอินทราทิตย์มีพระราชโอรสและพระราชธิดารวม 5 พระองค์ ได้แก่
 พระราชโอรสองค์ใหญ่ (ไม่ปรากฏพระนาม) สิ้นพระชนม์ตั้งแต่ยังทรงพระเยาว์
 พ่อขุนบานเมือง
 พ่อขุนรามคำแหงมหาราช หรือ พ่อขุนรามราช (พระนามเดิมชื่อพระราม)
 พระราชธิดา (ไม่ปรากฏพระนาม)
 พระราชธิดา (ไม่ปรากฏพระนาม)
แม้ไม่ทราบแน่นอนว่าพระองค์เสด็จสวรรคตในปีใด แต่ภายหลังจากพระองค์เสด็จสวรรคตแล้ว พ่อขุนบานเมือง พระราชโอรสพระองค์รอง ได้สืบราชสมบัติแทน

 บรรพบุรุษ 
บรรพบุรุษของราชวงศ์พระร่วงของพ่อขุนศรีอินทราทิตย์ก่อนสถาปนาเป็นกษัตริย์ปกครองอาณาจักรสุโขทัยมีนามว่า ปู่ขุนจิดขุนจอด พบใน ศิลาจารึกปู่ขุนจิดขุนจอด หลักที่ 45 ที่วัดมหาธาตุ จังหวัดสุโขทัยจารึกคำปู่สบถ สายสัมพันธ์เมืองน่านและสุโขทัย. พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติน่าน. สืบค้นเมื้อ 26 กันยายน 2567. ปรากฏคำจารึกว่า:–

ศิลาจารึกปู่ขุนจิดขุนจอดเป็นจารึกที่สร้างขึ้นคู่กับศิลาจารึกหลักที่ 64 (วัดพระธาตุช้างค้ำ) ระหว่างปู่พระยา (เจ้าคำตัน) เจ้าเมืองน่าน กับหลาน (พระมหาธรรมราชาไสยลือไทย) ราชวงศ์สุโขทัย เพื่อกระทำสัตย์สาบาน จารึกดังกล่าวแสดงถึงความสันพันธ์กันทางเครือญาติของเมืองน่านกับกรุงสุโขทัยตามที่ปรากฏใน พงศาวดารเมืองน่าน ฉบับวัดพระธาตุช้างค้ำอริย์ธัช นกงาม. (2561). ความสัมพันธ์ระหว่างเมืองน่านกับสุโขทัยและล้านนา ในช่วงพุทธศตวรรษที่ 19 - 22 จากหลักฐานทางโบราณคดี. วิทยานิพนธ์ศิลปศาสตรมหาบัณฑิต (โบราณคดี). คณะโบราณคดี มหาวิทยาลัยศิลปากร. หน้า 4.

ใน ชินกาลมาลีปกรณ์ ระบุว่าบ้านเดิมของท่านอยู่ที่บ้านโค โดยหม่อมเจ้าจันทร์จิรายุวัฒน์ รัชนีสันนิษฐานว่าคือ บ้านโคน ในจังหวัดกำแพงเพชรในปัจจุบัน

 ในวัฒนธรรมสมัยนิยม 
มีนักแสดงผู้รับบท พ่อขุนศรีอินทราทิตย์ ได้แก่

 บิลลี่ โอแกน จากละครเรื่อง นางเสือง (2535)
 รังสิโรจน์ พันธุ์เพ็ง จากละครเรื่อง อานุภาพพ่อขุนรามคำแหง (2551)
 ธนเวทย์ สิริวัฒน์ธนกุล จากภาพยนตร์เรื่อง พระร่วง มหาศึกสุโขทัย (2568)

 อ้างอิง 
 เชิงอรรถ

บรรณานุกรม

 ประเสริฐ ณ นคร. พ่อขุนศรีอินทราทิตย์ สารานุกรมไทย ฉบับราชบัณฑิตยสถาน. เล่ม 26. หน้า 16861-16864 พ.ศ. 2549


 พระมหากษัตริย์ไทย: พระราชประวัติพ่อขุนศรีอินทราทิตย์ 

 ดูเพิ่ม 
 รายพระนามพระมหากษัตริย์ไทย

 แหล่งข้อมูลอื่น 


หมวดหมู่:บุคคลในคริสต์ศตวรรษที่ 13
หมวดหมู่:พระมหากษัตริย์ผู้ทรงก่อตั้ง