รัฐประหาร

รัฐประหาร () เป็นความพยายามที่ผิดกฎหมายและเปิดเผยโดยกองทัพหรือชนชั้นสูงอื่น ๆ ในรัฐบาล เพื่อถอดถอนผู้นำที่ดำรงตำแหน่งอยู่ ส่วนรัฐประหารตัวเองเป็นสิ่งที่ผู้นำที่ขึ้นสู่อำนาจโดยวิธีทางกฎหมาย พยายามจะอยู่ในอำนาจด้วยวิธีที่ผิดกฎหมาย

จากการประมาณการครั้งหนึ่ง มีการพยายามรัฐประหาร 457 ครั้งระหว่างปี พ.ศ. 2493 ถึง 2553 ซึ่งครึ่งหนึ่งทำได้สำเร็จ ในจำนวนนี้มีครึ่งหนึ่งที่ประสบความสำเร็จ ความพยายามรัฐประหารส่วนใหญ่เกิดขึ้นในช่วงกลางคริสต์ทศวรรษ 1960 แต่ก็มีความพยายามรัฐประหารจำนวนมากที่เกิดขึ้นในช่วงกลางคริสต์ทศวรรษ 1970 ถึงต้นคริสต์ทศวรรษ 1990 การรัฐประหารที่เกิดขึ้นในสมัยหลังสงครามเย็นมีแนวโน้มที่จะส่งผลให้เกิดระบอบประชาธิปไตยมากกว่ารัฐประหารในสงครามเย็น แม้ว่าการรัฐประหารส่วนใหญ่ยังคงปกครองแบบอำนาจนิยมต่อไป

ปัจจัยที่อาจนำไปสู่การเกิดรัฐประหารและตัวกำหนดความสำเร็จหรือล้มเหลวของการรัฐประหารมีอยู่หลายปัจจัย เมื่อเกิดรัฐประหารขึ้น ความสำเร็จในการทำรัฐประหารจะได้รับการขับเคลื่อนด้วยความสามารถของผู้ทำรัฐประหารในการให้ชนชั้นสูงและสาธารณชนเชื่อว่าความพยายามรัฐประหารจะประสบความสำเร็จ เมื่อเวลาผ่านไป จำนวนรัฐประหารที่ประสบความสำเร็จมีจำนวนลดลง การรัฐประหารที่ล้มเหลวในระบอบอำนาจนิยมมีแนวโน้มที่จะทำให้อำนาจของผู้ปกครองเผด็จการเข้มแข็งขึ้น จำนวนรัฐประหารสะสมเป็นตัวทำนายการรัฐประหารในอนาคตได้อย่างชัดเจน ปรากฏการณ์นี้มีชื่อเรียกว่า "กับดักรัฐประหาร" (coup trap)

ส่วน "มาตรการป้องกันรัฐประหาร" (coup-proofing) เป็นสิ่งที่ระบอบการปกครองสร้างโครงสร้างที่ทำให้กลุ่มเล็กใด ๆ ยึดอำนาจได้ยาก ยุทธศาสตร์ป้องกันการรัฐประหารเหล่านี้อาจรวมถึงการวางครอบครัว ชาติพันธุ์ และกลุ่มศาสนาในกองทัพตามเชิงยุทธศาสตร์ และการกระจายตัวหน่วยงานทางทหารและหน่วยความมั่นคง อย่างไรก็ตาม สิ่งนี้ทำให้ประสิทธิผลฝ่ายทหารลดลง เหตุผลหนึ่งที่รัฐบาลเผด็จการมีแนวโน้มที่จะมีทหารที่ไร้ความสามารถก็คือ รัฐบาลเผด็จการกลัวว่าทหารจะก่อรัฐประหารหรือปล่อยให้เกิดการลุกฮือในประเทศอย่างต่อเนื่อง ด้วยเหตุนี้ ผู้ปกครองเผด็จการจึงมีแรงจูงใจที่จะวางผู้จงรักภักดีที่ไร้ความสามารถในตำแหน่งสำคัญของกองทัพ

 ผลลัพธ์ 
การรัฐประหารที่ประสบความสำเร็จเป็นหนึ่งในวิธีการเปลี่ยนระบอบการปกครองที่ขัดขวางการเปลี่ยนผ่านอำนาจอย่างสันติ
งานวิจัยใน พ.ศ. 2559 จัดผลลัพธ์ของรัฐประหารในระบอบเผด็จการที่เป็นไปได้ 4 รูปแบบ:
 รัฐประหารล้มเหลว
 ไม่มีการเปลี่ยนแปลงระบอบการปกครอง เช่น เมื่อผู้นำถูกสับเปลี่ยนอำนาจอย่างผิดกฎหมาย โดยไม่เปลี่ยนสถานะกลุ่มที่มีอำนาจหรือกฎหมายในการปกครอง
 แทนที่ผู้ดำรงตำแหน่งด้วยเผด็จการคนอื่น
 การโค่นล้มเผด็จการที่ตามมาด้วยประชาธิปไตย (มีชื่อเรียกว่า "democratic coups")

รัฐประหารที่เกิดขึ้นในสมัยหลังสงครามเย็นมีแนวโน้มที่จะส่งผลให้เกิดระบอบประชาธิปไตยมากกว่ารัฐประหารในสงครามเย็น แม้ว่าการรัฐประหารส่วนใหญ่ยังคงใช้ระบอบอำนาจนิยมต่อไป การรัฐประหารที่เกิดขึ้นในระหว่างสงครามกลางเมืองทำให้สงครามมีระยะเวลาสั้นลง

 ตัวทำนาย 
บทวิจารณ์วรรณกรรมทางวิชาการใน พ.ศ. 2546 พบว่า ปัจจัยดังต่อไปนี้มีความเกี่ยวข้องกับการเกิดรัฐประหาร

 ความไม่พอใจส่วนบุคคลของเจ้าหน้าที่รัฐ
 ความไม่พอใจของหน่วยงานทางทหาร
 ความเป็นที่นิยมของกองทัพ
 ความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกันทางเจตคติของกองทัพ
 การตกต่ำทางเศรษฐกิจ
 วิกฤตการเมืองท้องถิ่น
 อิทธิพลจากรัฐประหารในภูมิภาค
 ภัยคุกคามจากภายนอก
 การเข้ามีส่วนร่วมในสงคราม
 การสมรู้ร่วมคิดกับอำนาจทางการทหารจากต่างประเทศ
 หลักยึดเหนี่ยวของกองทัพต่อความมั่นคงของรัฐ
 วัฒนธรรมทางการเมืองของเจ้าหน้าที่รัฐ
 หน่วยงานที่ขาดการมีส่วนร่วมทางการบริหาร
 ประวัติของการเป็นอาณานิคม
 การพัฒนาเศรษฐกิจ
 การส่งออกที่ไม่กระจายรูปแบบ
 องค์ประกอบทางชนชั้นของเจ้าหน้าที่รัฐ
 ขนาดของกองทัพ
 ความเข้มแข็งของสังคมภาคพลเมือง
 ความน่าไว้วางใจของระบบการปกครอง 
 ประวัติการเกิดรัฐประหารในรัฐ

บทวิจารณ์วรรณกรรมใน พ.ศ. 2559 มีการกล่าวถึงปัจจัยอื่นเพิ่มเข้ามา เช่น ความแตกย่อยเป็นกลุ่มของกลุ่มชาติพันธุ์ (ethnic factionalism), การสนับสนุนจากรัฐบาลต่างประเทศ, ความขาดประสบการณ์ของผู้นำ, การเติบโตที่เป็นไปอย่างเชื่องช้า, การสูงขึ้นของค่าครองชีพอย่างฉับพลัน และความยากจน

 กับดักรัฐประหาร 
ตัวทำนายที่สำคัญหนึ่งของการเกิดรัฐประหารในอนาคตคือจำนวนรัฐประหารสะสมในอดีต

 ระบอบการปกครองและการแบ่งขั้ว 
ระบบการปกครองแบบผสมมีแนวโน้มที่จะเกิดรัฐประหารมากกว่ารัฐเผด็จการหรือรัฐประชาธิปไตย

ความเหลื่อมล้ำทางสังคมก็เป็นอีกตัวแปรที่ทำให้มีแนวโน้มเกิดรัฐประหารเพิ่มขึ้น

 รายชื่อผู้นำจากรัฐประหารในปัจจุบัน 
ตารางด้านล่างแสดงรายชื่อประเทศและผู้นำที่เข้าสู่อำนาจจากรัฐประหาร และยังคงอยู่ในตำแหน่งในปัจจุบัน
 ตำแหน่ง  ผู้นำจากรัฐประหาร ผู้นำที่ถูกปลด ประเทศ เหตุการณ์ วันที่ ประธานาธิบดี เตโอโดโร โอเบียง อึงเกมา อึมบาโซโก  ฟรันซิสโก มาซิอัส อึงเกมา   รัฐประหารในประเทศอิเควทอเรียลกินี ค.ศ. 1979 3 สิงหาคม พ.ศ. 2522 ประธานาธิบดี โยเวรี มูเซเวนี  ตีโต โอเคลโล   สงครามบุช ยูกันดา 29 มกราคม พ.ศ. 2529ประธานาธิบดี เอมอมาลี ราห์มอน  ราห์มอน นาบีเยฟ   สงครามกลางเมืองทาจิกิสถาน 19 พฤศจิกายน พ.ศ. 2535 ประธานาธิบดี เดอนี ซาซู-อึนแกโซ  ปาสกัล ลิสซูบา   สงครามกลางเมืองสาธารณรัฐคองโก 25 ตุลาคม พ.ศ. 2540 ประธานาธิบดี อับดุลฟัตตาห์ อัสซีซี มุฮัมมัด มุรซี    รัฐประหารในประเทศอียิปต์ พ.ศ. 2556  3 กรกฎาคม พ.ศ. 2556 ประธานสภาการเมืองสูงสุด  มะห์ดี อัลมาซัต อับดราบบูห์ มันซูร์ หะดี   รัฐประหารในประเทศเยเมน ค.ศ. 2014–2015 6 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2558 ประธานาธิบดี เอ็มเมอร์สัน อึมนังกากวา  รอเบิร์ต มูกาบี   รัฐประหารในประเทศซิมบับเว ค.ศ. 2017 24 พฤศจิกายน พ.ศ. 2560 ประธานสภาเปลี่ยนผ่านอธิปไตย อับดุลฟัตตาห์ อัลบุรฮาน  อุมัร อัลบะชีร    รัฐประหารในประเทศซูดาน ค.ศ. 2019 21 สิงหาคม พ.ศ. 2562 ประธานคณะกรรมการความมั่นคงและสันติภาพแห่งรัฐ มี่นอองไลง์  อองซานซูจี    รัฐประหารในประเทศพม่า พ.ศ. 2564  1 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2564 ประธานกรรมการแห่งชาติเพื่อความอยู่รอดของประชาชน  อัสซิมี โกอิตา บาห์ เอ็นดาอู   รัฐประหารในประเทศมาลี ค.ศ. 2021 25 พฤษภาคม พ.ศ. 2564 ประธานาธิบดี  ก็อยส์ ซะอีด ฮิเชม เมชิชิ    วิกฤตการการเมืองตูนิเซีย ค.ศ. 2021 25 กรกฎาคม พ.ศ. 2564 ประธานคณะกรรมการปรองดองและพัฒนาแห่งชาติ  มามาดี ดูมบูยา อาลฟา กงเด   รัฐประหารในประเทศกินี พ.ศ. 2564 5 กันยายน พ.ศ. 2564 ประธานขบวนการรักชาติเพื่อการปกป้องและการฟื้นฟู  อิบราฮิม ตราโอเร่ ปอล-อ็องรี ดามีบา   รัฐประหารในประเทศบูร์กินาฟาโซ กันยายน ค.ศ. 2022 30 กันยายน พ.ศ. 2565 ประธานสภาแห่งชาติเพื่อการคุ้มกันบ้านเกิดเมืองนอน  อาบดูราอามาน ชียานี มุฮัมมัด บาซูม   รัฐประหารในประเทศไนเจอร์ พ.ศ. 2566 26 กรกฎาคม พ.ศ. 2566 หัวหน้าคณะกรรมาธิการเพื่อการเปลี่ยนผ่านและฟื้นฟูรัฐธรรมนูญ  บรีซ โคลแตร์ ออลีกี เงมา อาลี บองโก ออนดิมบา   รัฐประหารในประเทศกาบอง พ.ศ. 2566 30 สิงหาคม พ.ศ. 2566 ประธานสภาประธานาธิบดีเพื่อการสถาปนาสาธารณรัฐมาดากัสการ์ขึ้นใหม่  ไมเคิล รันเดรียนิรินา แอนดรี ราโจเอลินา   รัฐประหารในประเทศมาดากัสการ์ พ.ศ. 2568 14 ตุลาคม พ.ศ. 2568 หัวหน้ากองบัญชาการทหารสูงสุดเพื่อการฟื้นฟูความมั่นคงแห่งชาติและความสงบเรียบร้อยของประชาชน  ฮอร์ตา อินตาอา นา มาน อูมาโร ซิสโซโก เอ็มบาโล   รัฐประหารในประเทศกินี-บิสเซา พ.ศ. 2568 26 พฤศจิกายน พ.ศ. 2568

 ดูเพิ่ม 
 การปฏิวัติ
 การกบฏ
 รัฐประหารในประเทศไทย
 การถ่ายโอนอำนาจอย่างสันติ

 อ้างอิง 

 บรรณานุกรม 

 Luttwak, Edward (1979) Coup d'État: A Practical Handbook. Harvard University Press. .
 De Bruin, Erica (2020) How to Prevent Coups d'État. Cornell University Press.
 Schiel, R., Powell, J., & Faulkner, C. (2020). "Mutiny in Africa, 1950–2018". Conflict Management and Peace Science.
 Singh, Naunihal. (2014) Seizing Power: The Strategic Logic of Military Coups. Johns Hopkins University Press.









 แหล่งข้อมูลอื่น 



 John J. Chin, David B. Carter & Joseph G. Wright. ชุดข้อมูลของความพยายามรัฐประหารทั้งจากกองทัพและไม่ใช่จากกองทัพในทั่วโลกนับตั้งแต่ปี 1946
 Powell, Jonathan & Clayton Thyne. Global Instances of Coups from 1950–Present via Archive.org.

หมวดหมู่:รัฐบาล
หมวดหมู่:การเมือง