ธรรมกาย

ธรรมกาย (, ) คือพระกายหนึ่งของพระสัมมาสัมพุทธเจ้าปรากฏอยู่ในทั้งเถรวาท มหายาน และวัชรยาน

 ในทางนิกายเถรวาท 
เถรวาท หมายถึง คณะสงฆ์กลุ่มที่ยึดคำสั่งสอนของพระพุทธเจ้า ทั้งถ้อยคำ และเนื้อความที่ท่านสังคายนาไว้โดยเคร่งครัด ตลอดจนรักษาแม้แต่ตัวภาษาดั้งเดิมคือภาษาบาลี คำว่าธรรมกายในนิกายเถรวาทนั้น มีผู้ให้คำจำกัดความไว้หลายนัยยะ เช่น

 สมเด็จพระพุทธโฆษาจารย์ (ประยุทธ์ ปยุตฺโต) 
กล่าวว่า ธรรมกายหมายถึง

“ผู้มีธรรมเป็นกาย” เป็นพระนามอย่างหนึ่งของพระพุทธเจ้า (ตามความในอัคคัญญสูตร แห่งทีฆนิกาย ปาฏิกวรรค) หมายความว่า พระองค์ทรงคิดพุทธพจน์คำสอนด้วยพระหทัยแล้วทรงนำออกเผยแพร่ด้วยพระวาจา เป็นเหตุให้พระองค์ก็คือพระธรรมเพราะทรงเป็นแหล่งที่ประมวลหรือที่ประชุมอยู่แห่งพระธรรมอันปรากฏเปิดเผยออกมาแก่ชาวโลก; พรหมกาย หรือพรหมภูต ก็เรียก

“กองธรรม” หรือ “ชุมนุมแห่งธรรม” ธรรมกายย่อมเจริญงอกงามเติบขยายขึ้นได้โดยลำดับจนไพบูลย์ ในบุคคลผู้เมื่อได้สดับคำสอนของพระองค์ แล้วฝึกอบรมตนด้วยไตรสิกขาเจริญมรรคให้บรรลุภูมิแห่งอริยชน

ดังตัวอย่างดำรัสของพระมหาปชาบดีโคตมี เมื่อครั้งกราบทูลลาพระพุทธเจ้าเพื่อปรินิพพาน ตามความในคัมภีร์อปทานตอนหนึ่งว่า  “ข้าแต่พระสุคตเจ้า หม่อมฉันเป็นมารดาของพระองค์, ข้าแต่พระธีรเจ้า พระองค์ก็เป็นพระบิดาของหม่อมฉัน ... รูปกายของพระองค์นี้ หม่อมฉันได้ทำให้เจริญเติบโต ส่วนธรรมกายอันเป็นที่เอิบสุขของหม่อมฉัน ก็เป็นสิ่งอันพระองค์ได้ทำให้เจริญเติบโต” 

สรุปตามนัยอรรถกถา ธรรมกาย ในความหมายนี้ ก็คือ โลกุตตรธรรม 9 หรือ อริยสัจจ์พจนานุกรมพุทธศาสตร์ ฉบับประมวลศัพท์ พิมพ์ครั้งที่ 31 

 วิชชาธรรมกาย ของพระมงคลเทพมุนี  
ธรรมกาย หมายถึง "กายแห่งการตรัสรู้ธรรม" ถาม - ตอบ ข้อสงสัยเรื่องธรรมกาย 1 

 พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหมื่นวิวิธวรรณ-ปรีชา 
นอกจากนี้ยังมีพระราชโอรสพระองค์หนึ่งของรัชกาลที่ 4 คือพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหมื่นวิวิธวรรณ-ปรีชา (เมื่อทรงพระเยาว์ได้ศึกษาภาษาอังกฤษในห้องเรียนเดียวกับกรมพระยาวชิรญาณวโร รส” ในปี 2416 พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหมื่นวิวิธวรรณปรีชา ผนวชเป็นสามเณร โดยมีสมเด็จกรมพระยาปวเรศวชิรยาลงกรณ์ เป็นพระอุปัชฌาย์ และมีสมเด็จพระสังฆราช (สา ปุสฺสเทว) เป็นสมเด็จพระสังฆราชองค์ที่ 9 สมัยรัชกาลที่ 5 เป็นผู้ถวายศีลให้ และในปี  2423 พระองค์ก็ผนวชเป็นพระภิกษุอีกเป็นเวลา 1 ปี) ท่านได้ทรงพระนิพนธ์หนังสือที่มีชื่อว่า แก่นไตรภพ เพ็ชรในหิน วิธธัมโมทัย มฤตยูกถา หรือ มรณานุสสร ซึ่งมีรายละเอียดที่น่าศึกษาเกี่ยวกับเรื่องธรรมกาย 

พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหมื่นวิวิธวรรณปรีชา ได้กล่าวถึงคำว่า ธรรมกายไว้ในหลายนัยในไตรพิธกายหน้า 214–217 ความว่า คนเรามีกายสามชั้น คือ

 สรีรกาย กายที่แลเห็น ต้องแก่ ต้องเจ็บ ต้องตาย
 ทิพยกาย คือ กายที่เป็นความรู้สึกภายใน ผันแปรไปตาม กุสลากุศลธรรม แต่ไม่แก่ ไม่ไข้ แลไม่ตาย
 ธรรมกาย คือ กายที่เที่ยง ถาวร ไม่เกิด ไม่แก่ ไม่ไข้ ไม่ตาย เพราะเป็นชาติอมตธรรม

นอกจากนี้ท่านยังได้กล่าวถึงในตรีพิธกายว่า สัตว์ทั้งหลายมีกายสามชั้น ในหน้า 236–237 ความว่า  รูปกาย เป็นเปลือกชั้นนอก
 นามกาย เป็นเปลือกชั้นใน
 ธรรมกาย เป็นแก่น ไม่เกิด ไม่ตาย ไม่ผันแปร 
รูปกายย่อมเกิดและตาย นามกายย่อมผันแปร ธรรมกาย ไม่เกิด ไม่ตาย และไม่ผันแปร เป็นอยู่ตลอดกาลทุกเมื่อ

หน้า 236–242 มีใจความว่า “ผู้ ใดรู้เห็นแต่รูปกาย ก็เป็นแต่รูปกายเท่านั้น ผู้ใดรู้เห็นถึงนามกาย ก็อาจเป็นนามกายก็ได้ แต่ต้องละทิ้งรูปกายเสียด้วย ผู้ใดรู้เห็นธรรมกายผู้นั้นก็อาจเป็นธรรมกายได้ แต่ต้องละทิ้งกายอื่น ๆ เสียให้หมดจึงจะเป็นธรรมกายแท้ เพราะธรรมกายเป็นธรรมชาติ ไม่รู้จักตาย”

 หลักฐานคัมภีร์เถรวาท 
 พระไตรปิฎกเถรวาท 

 หลักฐานชั้นพระไตรปิฎก 
ในพระไตรปิฎกฉบับบาลีอักษรไทย (2525) ซึ่งจัดพิมพ์โดยมหามกุฏราชวิทยาลัย มีปรากฏคำว่า "ธรรมกาย" อยู่ 4 แห่ง โดยส่วนใหญ่อยู่ในพระสูตร ดังนี้

 ที.ปา. อัคคัญญสูตร 11/55/91-92  ในทีฆนิกาย ปาฏิกวรรค หน้า 92 ฉบับบาลี ปี พ.ศ. 2525 ได้กล่าวถึง "ธรรมกาย" ว่า  
 ขุ.อป. อัตถสันทัสสกเถราปทาน อปทาน 32/139/243   ในขุททกนิกาย อปทาน เล่มที่ 32 ข้อ 139 หน้า 243 บรรทัดที่ 1 ฉบับบาลี ปี 2525 ได้กล่าวถึง "ธรรมกาย" ว่า  
 ขุ.อป. ปัจเจกพุทธาปทาน 32/2/20  ในขุททกนิกาย อปทาน เล่มที่ 32 ข้อ 2 หน้า 20 บรรทัดที่ 9 ฉบับบาลี ปี 2525 ได้กล่าวถึงว่า  
  ขุ.อป. มหาปชาบดีโคตรมีเถรีอปทาน 33/157/284  ในขุททกนิกาย อปทาน เล่มที่ 33 ข้อ 157 หน้า 284 บรรทัดที่ 12 ฉบับบาลี ปี 2525 ได้กล่าวถึง "ธรรมกาย" ไว้ว่า   และในพระไตรปิฎกฉบับหลวง (2514) เล่มที่ 26 หน้า 334 มีปรากฏคำว่า "ธรรมกาย" ดังนี้
 พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย สรภังคเถรคาถา ข้อ 365 

 คัมภีร์อรรถกถา ขุททกนิกาย จริยาปิฎก 
คัมภีร์อรรถกถา ขุททกนิกาย จริยาปิฎก ชื่อ ปรมัตถทีปนี เล่ม 51 หน้า 384 ว่า

'''===== คัมภีร์อรรถกถา ขุททกนิกาย จริยาปิฎก (ปกิณฺณกกถา) =====
คัมภีร์อรรถกถา ขุททกนิกาย จริยาปิฎก (ปกิณฺณกกถา) ชื่อปรมัตถทีปนี เล่ม 51 หน้า 324 ว่า

 คัมภีร์อื่น ๆ 

 คัมภีร์ ขุทฺทกนิกาย อิติวุตฺตกฯ 
คัมภีร์ ขุทฺทกนิกาย อิติวุตฺตก อรรถกถาปรมตฺถทีปนี สงฺฆาฏิกณฺณสุตฺตวณฺณนา ฉบับมหาจุฬาฯ หน้า 334 มีข้อความที่กล่าวถึง ธรรมกาย ว่า

มีคำแปลปรากฏใน ขุทฺทกนิกาย อิติวุตฺตก อรรถกถาสังฆาฏิสูตร เล่ม 45 หน้า 583 ว่า บทว่า โส อารกาว มยฺหํ อหญฺจ ตสฺส ความว่า

ด้วยเหตุนั้นพระผู้มีพระภาคเจ้าจึงได้ตรัสไว้ว่า

ภิกษุทั้งหลาย เพราะว่าภิกษุนั้นไม่เห็นธรรม เมื่อไม่เห็นธรรมก็ไม่เห็นเราตถาคต

ในคำว่า ธมฺมํ น ปสฺสติ นั้น มีอธิบายว่า โลกุตตรธรรม 9 อย่าง ชื่อว่าธรรม ก็เธอไม่อาจจะเห็นโลกุตตรธรรมนั้นได้ ด้วยจิตที่ถูกอภิชฌาเป็นต้นประทุษร้าย เพราะไม่เห็นธรรมนั้น เธอจึงชื่อว่า ไม่เห็น ธรรมกาย สมจริงตามที่พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสไว้ว่า

 คัมภีร์ ขุทฺทกนิกาย สุตฺตนิปาตฯ 
คัมภีร์ ขุทฺทกนิกาย สุตฺตนิปาต อรรถกถาปรมตฺถโชติ กา ธนิยสุตฺตวณฺณนา ฉบับมหาจุฬาฯ หน้า 39 ปรากฏมีข้อความเกี่ยวกับธรรมกาย ว่า

มีคำแปลที่ปรากฏใน ขุทฺทกนิกาย สตฺตนิปาต อรรถกถาธนิยสูตร เล่ม 46 หน้า 84 ว่า

 หนังสือมิลินทปัญหา (ฉบับแปลในมหามกุฏราชวิทยาลัย) 
หนังสือมิลินทปัญหา (ฉบับแปลในมหามกุฏราชวิทยาลัย) สมเด็จพระอริยวงศาคตญาณ สมเด็จพระสังฆราช (จวน อุฏฐายี) มีความข้อความเกี่ยวกับ ธรรมกาย ดังนี้

 ในทางมหายานและสำนักปรัชญาอื่น ๆ 
มหายาน ได้กล่าวถึงกายที่สาม ที่ต่างจากเถรวาทซึ่งมีเพียงสองกาย (รูปกายและธรรมกาย) โดยมหายานได้เพิ่ม สัมโภคกาย ขึ้นมากระทั่งกลายเป็นแนวคิดตรีกายอันประกอบด้วย นิรมาณกาย สัมโภคกาย และธรรมกาย 

ในมหายานกล่าวว่าธรรมกายเป็นกายที่แท้จริงของพระพุทธเจ้า เป็นแก่นแท้ เป็นสัจจธรรม ที่ดำรงอยู่ไม่มีวันสลาย เป็นกายหนึ่งในสามของพระพุทธเจ้าและมีความสำคัญอย่างสูงสุด ไม่สามารถมองเห็นได้ด้วยตาเนื้อหรือตาทิพย์ ไร้ลักษณะอย่างขันธ์ห้า แต่ประกอบไปด้วยธรรมขันธ์คือ ศีล สมาธิ ปัญญา วิมุมติ วิมุตติญาณทรรศนะhttps://www2.buddhistdoor.net/dictionary/details/五分法身  

นอกจากนี้ ธรรมกายยังมีคุณสมบัติเดียวกับนิพพานคือมีความเป็น นิจจัง สุขขัง อัตตา และ บริสุทธิ์ อย่างแท้จริง ซึ่งตรงข้ามกับสรรพสัตว์สรรพสิ่งในภพสามที่ยังตกอยู่ภายใต้กฏไตรลักษณ์และความมีมลทิน《大乘本生心地觀經》卷1〈1 序品〉：「授甘露藥除熱惱病，令證法身常樂我淨。」 (CBETA 2024.R2, T03, no. 159, p. 294c2)《大般若波羅蜜多經》卷332〈53 善學品〉《大般涅槃經》卷21〈10 光明遍照高貴德王菩薩品〉佛光大辭典 (慈怡法師主編)

ในคัมภีร์มหาปรินิรวาณสูตร (大般涅槃經) กล่าวว่า พุทธธาตุ (佛性; ไวพจน์ของคำว่าธรรมกาย) นั้นประกอบด้วยลักษณะมหาบุรุษครบถ้วน 32 ประการ และอนุพยัญชนะอีก 80Da banniepan jing 大般涅槃經; T.374 (XII) 574b14-16. 

นอกจากนี้ในคัมภีร์มหาปรินิพพานสูตร (大般涅槃經) เล่มที่ 2 ตอนที่ 1 หมวดว่าด้วยอายุขัย (壽命品) ยังระบุว่า

พระพุทธองค์ตรัสว่า: "ดูกรกุลบุตร! ตลอดกาลอสงไขยกัปอันยาวนานไร้ประมาณ ตถาคตไม่มีสิ่งที่เรียกว่า 'กายที่ต้องขบฉันภัตตาหาร' (食身), 'กายแห่งกิเลส' (煩惱之身), หรือ 'กายที่มีจุดจบ' (後邊身) แต่ประกอบด้วย 'กายอันเป็นนิรันดร์' (常身), 'ธรรมกาย' (法身), และ 'กายเพชร'/'วัชรกาย' (金剛之身) ดูกรกุลบุตร! ผู้ที่ยังไม่เห็นพุทธธาตุ (佛性) ย่อมชื่อว่า[ผู้ที่ยังเห็นพุทธองค์แค่ระดับ] 'กายแห่งกิเลส' (煩惱身), 'กายที่ต้องขบฉันภัตตาหารต่างๆ' (雜食之身), และ 'กายที่มี[ความตายเป็น]จุดจบ' (後邊身)" ลำดับนั้นเมื่อพระสิทธัตถะโพธิสัตว์ได้กระทำภัตรกิจเสร็จแล้ว ก็เข้าสู่วัชรสมาธิ (สมาธิเพชร; 金剛三昧) และทันทีที่ภัตาหารนั้นถูกย่อยแล้ว พระองค์ก็ทรงเห็นพุทธธาตุ (見佛性; ไวพจน์ของคำว่า ธรรมกาย) และได้บรรลุพระอนุตตรสัมมาสัมโพธิญาณ (阿耨多羅三藐三菩提) 《大般涅槃經》卷2〈1 壽命品〉 

การรู้เห็นธรรมกายจัดเป็นอจินไตย คือไม่สามารถนึกคิดหรือคาดเดาด้วยตรรกะอย่างปุถุชนได้   ธรรมกายมี "ความเป็นเช่นนั้นเอง" (ตถตา) เป็น "อมลวิญญาณ" (จิตเดิมจิตแท้ของสรรพชีวิต) ทั้งนี้เพราะเป็น "อสังขตธรรม" พ้นแล้วจากเหตุปัจจัยปรุงแต่ง จึงไม่เกิด และเมื่อไม่มีการเกิดจึงไม่มีการตาย ธรรมกายมีความบริสุทธิ์สะอาด ปราศจากมลทิน (清淨法身)《佛說出家功德經》卷1： (CBETA 2024.R2, T16, no. 707, p. 814c11) ไม่ใช่รูปนามในภพสามที่ยังเป็นอนัตตา ด้วยเหตุนี้ แม้มี (อมลวิญญาณ) ก็เหมือนไม่มี แม้จะว่าไม่มีแต่ก็มี เป็น"ศูนยตา"ซึ่งหมายถึง"ว่างจากกิเลสทั้งปวง" อย่างแท้จริง ปรัชญาปารมิตาหฤทัยสูตร (5)  วันที่ค้นข้อมูล : 25 พฤษภาคม 2556 มีความเป็นหนึ่งเดียวไม่มีสอง ไม่มีการแบ่งแยก พระพุทธเจ้า พระโพธิสัตว์ และสรรพสัตว์ทั้งหลายนั้น ล้วนเป็นสิ่งสมมุติพระธรรมกาย  วันที่ค้นข้อมูล : 25 พฤษภาคม 2556 และธรรมกายยังสัมพันธ์กับเรื่องราวของ ตถาคตครรภ์, พุทธธาตุ, นิรวาณ (นิพพาน), ธรรมธาตุ

 ไวพจน์ของคำว่าธรรมกาย ไวพจน์หรือคำที่ต่างรูปแต่มีความหมายคล้ายคลึงกัน  สำหรับคำว่าธรรมกายนั้น มีไวพจน์ เช่น  ศูนยตา (สุญญตา) , ตถาคตา, ยถาภูตตา, นิรวาณ (นิพพาน), สัสสตา, สทิสตา, สัจจตา, นิโรธ, พุทธธาตุ, ธรรมธาตุ, พุทธกาย , ตถาคตกาย, พุทธตา, ธัมมตาพุทธ, ตถาคตคัพภ์, จิต และ อาลยวิญญาณ (จิตเดิมแท้) เป็นต้น

 แนวคิดเรื่องตรีกาย 
คติความเชื่อสภาวะของพระพุทธเจ้าแตกต่างกันไปตามนิกาย คติพุทธมหายานกล่าวถึงความมีตัวตนของพระพุทธเจ้าเป็นทิพย์ภาวะ กล่าวคือการปรินิพพานไม่ได้ดับสูญ มีความเป็นนิรันดร ในคัมภีร์มหายาน "กายตรยสูตร" กล่าวถึงกายหรือสภาวะของพระพุทธเจ้าว่า พระศากยมุนีมีพุทธดำรัสกับพระอานนท์ว่า ทรงไม่ได้มีกายเดียว แต่มีสามกาย คือ นิรมาณกาย สัมโภคกาย และ ธรรมกาย เรียกกันว่า "ตรีกาย"
 นิรมาณกาย (กายเนื้อ หรือกายที่บิดเบือนได้) คือพระกายที่ธรรมกายนิรมิตขึ้นมา มีเลือดมีเนื้อมีการ เกิด แก่ เจ็บ ตาย ไม่มีความเป็นนิรันดร์ คนทั่วไปสามารถมองเห็นได้ กายนี้เพื่อใช้สั่งสอนมนุษย์ถึงความไม่จีรัง ประกอบด้วยพระพุทธเจ้าในภัทรกัป กกุสันธะ โกนาคมนะ กัสสปะ โคตมะ ศรีอริยเมตไตรย
 สัมโภคกาย (กายทิพย์ หรือกายที่ตรัสรู้แล้ว) คือพระกายที่เป็นทิพยภาวะ เป็นร่างที่ธรรมกายเนรมิตขึ้นมา เพื่อสั่งสอนพระโพธิสัตว์และเทวดาเท่านั้น เห็นได้ในลักษณะมหาบุรุษ 32 ประการ และ อสีตยานุพยัญชนะ หรือ อนุพยัญชนะ 80 ประการ (คติสำคัญในการสร้างพระพุทธรูป) เป็นนิรันดร์ พ้นจาก อนิจจัง ทุกขัง อนัตตา ดำรงอยู่ระหว่างธรรมกายและนิรมาณกาย ประกอบด้วย พระพุทธเจ้าไวโรจนะ อักโษโภยะ รัตนสัมภาวะ อมิตาภะ อโมฆสิทธิ หรือเรียกว่า พระชินนะทั้ง 5
 ธรรมกาย (กายธรรม หรือ พระธรรม) เป็นกายที่แท้จริงของพระพุทธเจ้า เป็นแก่นแท้ เป็นสัจจธรรม ไม่มีจุดเริ่มต้น ดำรงอยู่ไม่มีวันดับสลาย จะเนรมิตกายเป็นสัมโภคกาย และ นิรมาณกาย เรียกว่า ธยานิพุทธ

 พระธรรมกายพุทธเจ้า พระธรรมกายพุทธเจ้า (法身佛) คือพระนามหนึ่งของพระไวโรจนพุทธะ ผู้เป็นอาทิพุทธะ หรือพระปฐมพุทธเจ้าตามความเชื่อของพุทธศาสนานิกายมหายานและวัชรยาน หรือในอีกหลายพระนามเช่น พระมหาไวโรจนะประภาพุทธเจ้า (大毘盧遮那遍照佛)  พระมหาสูรยตถาคต (大日如來) มีความหมายโดยรวมว่า พระพุทธเจ้าทรงมีกายธรรม (ธรรมกาย) ที่ส่องสว่างด้วยรัศมีแห่งปัญญาญาณ ฉายส่องไปทั่วธรรมธาตุโดยไร้สิ่งกีดขวาง  และพระไวปุลยกายพุทธเจ้า (廣博身佛) หมายถึง  พระพุทธเจ้าซึ่งมีพระวรกายกว้างขวางไพบูลย์ (ครอบคลุมซึ่งสรรพสิ่ง)

 พระธยานิพุทธะ 
ความเชื่อในพระพุทธเจ้าของฝ่ายมหายานและฝ่ายเถรวาทมีเนื้อหาสรุปย่อๆ ได้ดังนี้ ฝ่ายมหายานเชื่อว่า อาทิพุทธ (ชื่อพระพุทธเจ้า) เป็นพระพุทธเจ้าที่อุบัติขึ้นพร้อมกับโลก หรือเรียกว่า ธรรมกาย เป็นต้นกำเนิดแห่งพระพุทธเจ้าทั้งหลายทั้งจักรวาลที่เรียกว่า พระธยานิพุทธะพุทธศาสนตามแบบนิกายวัชรยาน พระธยานิพุทธะ จะประกอบด้วยพระพุทธเจ้าที่สำคัญ 5 พระองค์คือ
 พระไวโรจนพุทธะ หรืออีกชื่อหนึ่งคือ มหาสุริยประภา พระปฐมพุทธะ
 พระอักโษภยพุทธะ
 พระอโมฆสิทธิพุทธะ
 พระรัตนสัมภวพุทธะ
 พระอมิตาภพุทธะพุทธศาสนาแบบมหายาน (แบบจีน, ญี่ปุ่น และ เกาหลี) จะประกอบด้วยพระธยานิพุทธะคือ พระอมิตาภพุทธะ หรือบางแห่งอาจจะนับถือ พระไวโรจนพุทธะ โดยถือว่าเป็นพระพุทธเจ้าสูงสุด ไม่เหมือนอย่างในนิกายวัชรยาน ของเนปาลและธิเบตที่ถือว่าพระธยานิพุทธเจ้าที่สำคัญนั้นมี 5 พระองค์> พระไตรรัตนะพุทธเจ้า (三寳佛)

 พระปฏิมาของพระไวโรจนะพุทธเจ้า ธรรมกาย ในที่นี้หมายถึง ตัวแทนของความจริงสากล เป็นตัวแทนของอากาศธาตุ ธรรมกายนั้นมีความหมายอีกประการหนึ่งก็คือ พระพุทธเจ้านั้นมีกายคือ ธรรมะ คือความจริงในฝ่ายมหายานนั้น กำหนดพุทธศิลป์รูปแบบของพระไวโรจนะ (พระธรรมกาย) ในความหมายของความจริงแท้ ซึ่งสะท้อนว่า ธรรมกายไม่ใช่ตัวตนในระดับโลกียะ แต่เป็นตัวตนในระดับโลกุตระ ที่มีสีขาวเป็นสัญลักษณ์ รัศมีธรรมเป็นสีน้ำเงินอ่อน ประทับอยู่ในท่าธรรมจักรพุทธาที่แสดงโดยนิ้วพระหัตถ์มาวงล้อมกัน อันหมายถึงกงล้อธัมมจักกัปปวัตนสูตรหรือความจริงแท้ ที่ยังคงหมุนอยู่ตลอดเวลาท่านั่งขัดสมาธิทรงเครื่องจักรพรรดิ เป็นสัญลักษณ์ของอำนาจและความกล้าหาญ มีความหมายถึงความจริงแท้ (ต่อมาฝ่ายเถรวาทถอดมาเป็นพระพุทธรูปทรงเครื่องจักรพรรดิ) เสียงประจำพระองค์คือ โอม''' เสียงที่หมายถึง ความจริงแท้ ความสัมบูรณ์ หรือ ความเป็นอมตะนิรันดร

 คำสอนเรื่องธรรมกายของคณาจารย์นิกายเซน 
 เว่ยหล่าง (พระสังฆปริณายกแห่งนิกายเซนองค์ที่ 6) 
“….อาตมาก็จะได้กล่าวแก่ท่านทั้งหลายถึงเรื่องตรีกายของพระพุทธเจ้าแห่งจิตเดิมแท้สืบไป เพื่อท่านทั้งหลายจะสามารถเห็นกายทั้งสามนี้ และจะเห็นแจ้งในจิตเดิมแท้อย่างชัดเจน จงตั้งใจฟังให้ดี และว่าตามดังๆ พร้อมกันทุกคนเหมือนที่อาตมาจะว่านำ “ด้วยกายเนื้อของเรานี้ เราขอถือที่พึ่งในธรรมกายอันบริสุทธิ์ (คือกายแก่น) ของพระพุทธเจ้า…”

ท่านผู้คงแก่เรียนทั้งหลาย กายเนื้อของเรานี้  อาจเปรียบได้กับโรงพักแรม, ดังนั้นเราจึงไม่สามารถยึดเอาเป็นที่พึ่ง, ในภายในจิตเดิมแท้ของเรา เราอาจหาพบกายทั้งสามนี้ และเป็นของสาธารณะทั่วไปสำหรับทุกคน แต่เนื่องจากใจ (ของคนธรรมดาสามัญ) ทำกิจอยู่ด้วยความรู้ผิด เขาจึงไม่ทราบถึงธรรมชาติแท้ในภายในกายของเขา ผลจึงเกิดขึ้นมีว่าเขาไม่รู้จักตรีกายภายในตัวของเขาเอง (มิหนำซ้ำยังเชื่อผิด) ว่าตรีกายนั้น เป็นสิ่งที่แสวงหาจากภายนอก, ท่านจงตั้งใจฟังเถิด อาตมาจะแสดงให้เห็นว่าตัวท่านเอง ท่านจะพบกายเป็นปรากฏการณ์ อันแสดงออกของจิตเดิมแท้ อันเป็นสิ่งไม่อาจพบได้จากภายนอก…”

“จิตเดิมแท้ของเราเป็นของบริสุทธิ์ ทุกสิ่งทุกอย่างเป็นเพียงการแสดงออกของจิตนี้ กรรมดีกรรมชั่วเป็นเพียงผลของความคิดดีและคิดชั่วตามลำดับฉะนั้น ภายในจิตเดิมแท้ สิ่งทุกสิ่ง (ย่อมบริสุทธิ์จริงแท้) เหมือนกับสีของท้องฟ้ากับดวงอาทิตย์และดวงจันทร์ ซึ่งเมื่อเมฆผ่านมาบัง ความแจ่มแจ้งนั้นดูประหนึ่งว่า ถูกทำให้มัวไป แต่เมื่อเมฆเคลื่อนไปแล้ว ความแจ่มแจ้งกลับมาปรากฏอีก และสิ่งต่างๆ ก็ได้รับแสงมาส่องมาเต็มอย่างเดิม.  ….จิตชั่วเปรียบกับเมฆ ความรู้แจ้งแทงตลอดและปัญญาของเราเปรียบเหมือนดวงอาทิตย์และดวงจันทร์ตามลำดับ เมื่อเราพัวพันอยู่กับอารมณ์ภายนอก จิตเดิมแท้ของเรา ก็ถูกบดบังไว้ ด้วยความรู้สึกที่ติดรสของอารมณ์ ซึ่งย่อมจะปิดกั้นความรู้แจ้งแทงตลอดและปัญญาของเราไว้มิให้ส่องแสงออกมาภายนอกได้

แต่เผอิญเป็นโชคดีแก่เราอย่างเพียงพอที่ได้พบกับครูผู้รอบรู้และอารีที่ได้นำธรรมะอันถูกต้องตามธรรมมาให้เราทราบ จึงสามารถกำจัดอวิชชาและความรู้ผิดเสียได้ด้วยน้ำพักน้ำแรงของเรา จนถึงกับเราเป็นผู้รู้แจ้งสว่างไสวทั้งภายในและภายนอก และธรรมชาติแท้ของสิ่งทั้งปวงปรากฏตัวมันเองอยู่ในภายในจิตเดิมของเรา นี่แหละคือสิ่งที่บังเกิดขึ้นแก่บุคคลผู้ได้เผชิญหน้ากันกับจิตเดิมแท้ และนี่แหละคือสิ่งซึ่งเรียก ธรรมกายอันบริสุทธิ์ของพระพุทธเจ้า…”

 ฮวงโป 
“ธรรมกายที่แท้จริงของพุทธะ ย้อมเหมือนความว่าง เป็นวิธีกล่าวอีกอย่างหนึ่งที่จะกล่าวว่า ธรรมกายคือความว่าง หรือความว่างคือธรรมกาย ก็ตาม คนทั้งหลายมักอวดอ้างว่า  ธรรมกาย มีอยู่ในความว่าง และ ความว่าง บรรจุไว้ซึ่ง ธรรมกาย นี้เป็นเพราะเขาไม่รู้แจ้งเห็นจริงว่า สิ่งทั้งสองนั้นเป็นเพียงสิ่งเดียวและอันเดียวกัน แต่ถ้าพวกเธอจำกัดความลงไปว่า ธรรมกายนั้น เป็นสิ่งใดสิ่งหนึ่งที่ตั้งอยู่ ถ้าเป็นเช่นนั้น ถ้าเป็นเช่นนั้นก็ไม่ใช่ความว่าง ...”

“คำทั้งสองนี้ ไม่แตกต่างจากกันและกันเลย หรือนัยหนึ่งก็คือไม่มีความแตกต่างใดๆ ในระหว่างสามัญสัตว์ทั้งปวงกับพระพุทธเจ้าทั้งหลาย หรือระหว่างสังสารวัฏกับพระนิพพาน หรือระหว่างโมหะกับโพธิ…”

“พุทธะองค์หนึ่งๆ มี 3 กาย โดยคำว่า ธรรมกาย ย่อมหมายถึง ธรรมะ (ธรรมดา) ของธรรมกายนั้น ไม่อาจจะแสวงหาได้โดยทางการพูดหรือโดยทางการฟัง หรือโดยทางหนังสือ ไม่มีอะไรที่อาจจะพูด หรือทำให้เป็นลายลักษณ์อักษรเป็นรูปเป็นร่างขึ้นมาได้ มีอยู่ก็แต่ความว่างแห่งสภาวะธรรมดาที่แท้จริงของทุกสิ่งทุกสิ่ง ซึ่งเป็นอยู่เองอันมีอยู่ในทุกที่ทุกหนทุกแห่ง และไม่มีอะไรไปมากกว่านั้นอีก…”
 หลักฐานคัมภีร์มหายาน 
 พระไตรปิฎกภาษาจีน 
 มัญชุศรีปรัชญาปารมิตาสูตร (文殊師利所說般若波羅蜜經) 

 ธรมธาตุปรกฤตยอวตารสูตร (入法界體性經) 

 คัมภีร์วิมลเกียรตินิทเทสสูตร 

 คัมภีร์อวตังสกะสูตร 

 คัมภีร์มหาปรัชญาปารมิตาศาสตร์ 

 คัมภีร์มหายานสูตราลังการสูตร 

 ลังกาวตารสูตร 

 คัมภีร์อื่น ๆ 

 สูตรเว่ยหล่าง 

 หลักฐานในศิลาจารึก 
 ศิลาจารึก พ.ศ. 2092 ภาษาไทย-บาลี อักษร ขอมสุโขทัย บัญชี/ทะเบียนวัตถุ/พล.2 พบที่พระเจดีย์วัดเสือ อำเภอเมือง จังหวัดพิษณุโลก ปัจจุบันอยู่ที่พิพิธภัณฑ์สถานแห่งชาติพระนคร กรุงเทพฯ กล่าวว่า  พระพุทธลักษณะ คือ "ธรรมกาย" นี้ อันโยคาวจรกุลบุตรผู้มีญานอันกล้า เมื่อปรารถนาซึ่งภาวะแห่งตน เป็นสัพพัญญูพุทธเจ้า พึงระลึกเนืองๆ ฯ"
 ศิลาจารึกเมืองพิมาย  เป็นศิลาจารึกภาษาสันสกฤต อักษรขอม มีอายุอยู่ในราวพุทธศตวรรษที่ 18 พบที่อำเภอพิมาย จังหวัดนครราชสีมา ได้มีการถอดความและแปลแล้ว จัดพิมพ์ขึ้นเป็นตัวหนังสือเรื่อง "จารึกพระเจ้าชัยวรมันที่ 7" ปัจจุบันอยู่ที่หอสมุดวชิรญาณ (หอสมุดแห่งชาติกรุงเทพฯ) กล่าวว่า 
 ศิลาจารึกที่ปราสาทพระขรรค์ เป็นจารึกภาษาสันสกฤต กล่าวว่า 

 อ้างอิง 

 อัคคัญญสูตร (1 ,2)
 ปัจเจกพุทธาปทาน (1 ,2)
 มหาปชาบดีโคตมีเถริยาปทาน (1 ,2)
 คำแปลจารึกและรูปศิลาจารึกพระธรรมกาย วันที่ค้นข้อมูล : 25 พฤษภาคม 2556
 พระพุทธเจ้าในพุทธศาสนา นิกายเถรวาทและมหายาน  วันที่ค้นข้อมูล : 25 พฤษภาคม 2556
 ปรัชญาปารมิตาหฤทัยสูตร วันที่ค้นข้อมูล : 25 พฤษภาคม 2556
 พระวิศวภัทร เสี่ยเกี๊ยก. พระพุทธเจ้าฝ่ายมหายาน.พิมพ์ครั้งที่ 1 .2549 
 พระมหาไสว โชติโก . การศึกษาวิเคราะห์ธรรมกายในพุทธศาสนา . วิทยานิพนธ์พุทธศาสตรมหาบัณฑิต . มหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย,2542
หมวดหมู่:คำศัพท์ศาสนาพุทธ