อำเภอนาหว้า

นาหว้า เป็นหนึ่งในอำเภอขนาดใหญ่ของจังหวัดนครพนม ซึ่งมีชาวไทญ้อที่อพยพมาจากทิศเหนือของนครหลวงพระบาง อาศัยอยู่เป็นจำนวนมากในบริเวณตัวอำเภอนาหว้า นอกจากมียังมีชนเผ่าต่าง ๆ อาทิ ภูไท ไทแสก ไทลาว และกะเลิง อาศัยอยู่กระจายทั่วอาณาบริเวณตำบลต่าง ๆ สถานที่สำคัญของอำเภอ คือ วัดธาตุประสิทธิ์ พระอารามหลวง กลุ่มทอผ้าไหมกลุ่มแรกของมูลนิธิส่งเสริมศิลปาชีพในสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ "วิสาหกิจชุมชนศูนย์หัตถกรรมชุมชนวัดธาตุประสิทธิ์”  หมู่บ้านท่าเรือ แหล่งผลิตและจำหน่ายเครื่องดนตรีอีสาน และลำน้ำอูน ในอดีตมีการกล่าวว่าอำเภอนี้มีความทุรกันดาร เนื่องจากอยู่ห่างไกลจากตัวเมืองจังหวัดนครพนม และเนื่องด้วยในบริเวณอำเภอนาหว้า มีต้นหว้าเป็นจำนวนมาก ชาวบ้านจึงนำชื่อต้นหว้ามาตั้งเป็นชื่อเมือง และกลายเป็นที่มาของชื่อ "อำเภอนาหว้า" ในปัจจุบัน

 ที่ตั้งและอาณาเขต 
อำเภอนาหว้าตั้งอยู่ทางทิศตะวันตกของจังหวัด มีอาณาเขตติดต่อกับเขตการปกครองข้างเคียงดังต่อไปนี้
 ทิศเหนือ ติดต่อกับอำเภออากาศอำนวย (จังหวัดสกลนคร) และอำเภอศรีสงคราม
 ทิศตะวันออก ติดต่อกับอำเภอศรีสงครามและอำเภอโพนสวรรค์
 ทิศใต้ ติดต่อกับอำเภอกุสุมาลย์และอำเภอเมืองสกลนคร (จังหวัดสกลนคร)
 ทิศตะวันตก ติดต่อกับอำเภอพรรณานิคมและอำเภออากาศอำนวย (จังหวัดสกลนคร)

 การแบ่งเขตการปกครอง 
 การปกครองส่วนภูมิภาค 
อำเภอนาหว้าแบ่งพื้นที่การปกครองออกเป็น 6 ตำบล 63 หมู่บ้าน ได้แก่
ลำดับอักษรไทยอักษรโรมันจำนวนหมู่บ้านจำนวนประชากร(ธันวาคม 2565)1.นาหว้าNa Wa2.นางัวNa Ngua3.บ้านเสียวBan Siao4.นาคูณใหญ่Na Khun Yai5.เหล่าพัฒนาLao Phatthana6.ท่าเรือTha Ruea

 การปกครองส่วนท้องถิ่น 
ท้องที่อำเภอนาหว้าประกอบด้วยองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น 7 แห่ง ได้แก่
 เทศบาลตำบลนาหว้า ครอบคลุมพื้นที่บางส่วนของตำบลนาหว้าและตำบลนางัว
 เทศบาลตำบลท่าเรือ ครอบคลุมพื้นที่ตำบลท่าเรือทั้งตำบล
 องค์การบริหารส่วนตำบลนาหว้า ครอบคลุมพื้นที่ตำบลนาหว้า (นอกเขตเทศบาลตำบลนาหว้า)
 องค์การบริหารส่วนตำบลนางัว ครอบคลุมพื้นที่ตำบลนางัว (นอกเขตเทศบาลตำบลนาหว้า)
 องค์การบริหารส่วนตำบลบ้านเสียว ครอบคลุมพื้นที่ตำบลบ้านเสียวทั้งตำบล
 องค์การบริหารส่วนตำบลนาคูณใหญ่ ครอบคลุมพื้นที่ตำบลนาคูณใหญ่ทั้งตำบล
 องค์การบริหารส่วนตำบลเหล่าพัฒนา ครอบคลุมพื้นที่ตำบลเหล่าพัฒนาทั้งตำบล

 ประวัติศาสตร์ 
การสร้างบ้านแปงเมืองนาหว้า เกิดขึ้นเมื่อครั้งไทญ้อจากเมืองหงสา แขวงไชยบุรี และไทญ้อจากทางตอนเหนือของแขวงหลวงพระบาง ที่ได้เคลื่อนย้ายเข้าสู่เมืองหลวงปุงลิง แขวงคำม่วน และบริเวณปากแม่น้ำสงคราม ตำบลไชยบุรี อำเภอท่าอุเทน ได้เคลื่อนย้ายอพยพอีกครั้ง เพื่อหาทำเลสร้างเมืองใหม่ จนมาพบทำเลบริเวณบ้านนาหว้าในปัจจุบัน ชาวไทญ้อพบว่ามีเจดีย์เก่าแก่ที่ไม่ปรากฏหลักฐานว่าสร้างมาตั้งแต่สมัยใด ลักษณะเป็นเจดีย์รูปสี่เหลี่ยมย่อมุมไม้สิบสอง ฐานเจดีย์กว้างด้านละประมาณ 7 เมตร เท่ากันทั้งสี่ด้าน สูงประมาณ 30 เมตร ฐานซ้อนกันเป็นชั้น ๆ อิฐที่ใช้ทำการก่อสร้างเป็นอิฐขนาดใหญ่ มีซุ้มจตุรมุข เชื่อว่าแต่เดิมคงมีพระพุทธรูปโบราณประดิษฐานอยู่ 

พระธาตุเจดีย์องค์นี้มีลักษณะคล้ายกับ "เจดีย์วัดศรีบุญเรือง" บ้านเวียงคุก หรือเจดีย์วัดนาค ชานนครหลวงเวียงจันทน์ สันนิษฐานว่าอาจสร้างรุ่นราวคราวเดียวกัน แต่เจดีย์ในอีสานสมัยโบราณส่วนใหญ่ได้รับการบูรณปฏิสังขรณ์จากกษัตริย์แห่งอาณาจักรล้านช้าง ได้แก่ พระเจ้าไชยเชษฐาธิราช (เจ้าเชษฐวังโส) พระเจ้าบัณฑิตโพธิสาร หรือพระเจ้าไชยเชษฐาธิราชที่ 2 (ตำนานธาตุโพน เรียกพระยาแสนหลวงนคร ตำนานธาตุพนม เรียก พระเจ้านครหลวงพิชิตทศทิศราชธานีศรีโคตรบูรหลวง หรือพระเจ้าชัยวงศาราชบุตรมหาฤาไชยไตรทศฤาเดชเชษฐบุรีศรีโคตรบูรณ์หลวงก็เรียก นามเดิมคือ เจ้าองค์หล่อ) และพระเจ้าสุริยวงศาธรรมิกราช เป็นต้น 

พระธาตุเก่าบ้านนาหว้านี้ จากคำบอกเล่าของผู้เฒ่าผู้แก่รุ่นปู่ย่าตาทวดได้ไปค้าขายทางพม่าตอนใต้ มีผู้ถามถึงพระธาตุเจดีย์บ้านนาหว้า และบอกว่าสมัยรุ่นปู่ย่าตาทวดของพวกเขาเคยอยู่บ้านนาหว้าและเคยบูรณปฏิสังขรณ์พระเจดีย์ แต่ได้ถูกพม่ากวาดต้อนเป็นเชลยไปอยู่เมืองพม่า พ.ศ. 2436 (ก่อนเกิดเรื่องผีบุญ พ.ศ. 2443 / 7 ปี) ต่อมาในฤดูหนาวพระธาตุเจดีย์องค์นี้ได้หักพังลง โดยหักพังไปทางทิศตะวันตกเฉียงใต้ (จากคำบอกเล่าของอาจารย์ดอน รักษาเคน ซึ่งได้รับการบอกเล่าต่อมาจากปู่ คือ ทิดโคง โดยเล่าว่าขณะที่พระธาตุหักพังลงมานั้น ทิดโคงกำลังนั่งผิงไฟอยู่ใต้ต้นมะขาม) โดยหักพังลงเป็นระยะความสูงจากระดับดินประมาณ 5 เมตร 

ครูสนธิ์วงศพัศน์ ซึ่งเคยเขียนประวัติบ้านนาหว้า และวัดธาตุประสิทธิ์ ในหนังสืออนุสรณ์งานพระราชทานเพลิงศพพระครูประสิทธิ์ศึกษากร (สิงห์ ธ มมวโร) กล่าวไว้ว่าตนบรรพชาเป็นสามเณรเมื่อ พ.ศ. 2494 เคยขึ้นไปทำความสะอาดบนฐานเจดีย์ที่หักมีต้นไม้เล็ก ๆ และหญ้าปกคลุมอยู่บนบาตรขนาดใหญ่หลายใบตั้งอยู่ภายใน บาตรแต่ละใบพบพระพุทธรูปทองคำพระพุทธรูปบุด้วยแผ่นเงิน พระพุทธรูปเงินโบราณพระพุทธรูปทำด้วยว่านเกสรดอกไม้หุ้มเงินหุ้มทองพระพุทธรูปทรงเครื่องและพระพุทธรูปดินเผามีขนาดแตกต่างกันจำนวนหลายองค์) 

พ.ศ. 2499 พระครูประสิทธิ์ศึกษากร (สิงห์ ธ มมวโร) เจ้าอาวาสวัดธาตุประสิทธิ์ในขณะนั้นได้ดำเนินการก่อสร้างพระธาตุเจดีย์องค์ใหม่ได้ย้ายเศษอิฐและรื้อฐานเจดีย์องค์เก่าออกให้ได้ระดับเดียวกันกับพื้นดินจึงได้รวบรวมพระพุทธรูปทองคำพระพุทธรูปบุด้วยแผ่นเงินพระพุทธรูปเงินโบราณพระพุทธรูปทำด้วยว่านเกษรดอกไม้หุ้มเงินหุ้มทอง พระพุทธรูปทรงเครื่อง และพระพุทธรูปดินเผาจากฐานเจดีย์องค์เดิม เมื่อพิจารณาจากลักษณะองค์พระพุทธรูปแต่ละองค์แล้วพบว่าเป็นพระพุทธรูปที่สร้างต่างยุคต่างสมัยกันแต่มีพระพุทธรูปหลายองค์ที่มีลักษณะคล้ายคลึงกับพระพุทธรูปที่พบในวัดพระธาตุพนมสันนิษฐานว่าอาจมาจากบริเวณเดียวกันและนอกจากนี้ยังพบเครื่องใช้เครื่องประดับและของมีค่าจำนวนมากซึ่งชาวบ้านที่มาอยู่ก่อนและร่วมกันสร้างพระธาตุเจดีย์ขึ้นมา คงได้นำมาบรรจุลงไว้ในฐานพระธาตุเพื่อเป็นที่สักการะบูชาของชุมชน 

จากนั้นจึงได้มีการบูรณะโดยได้สร้างเจดีย์ลักษณะอย่างองค์พระธาตุพนม ลักษณะรูปทรงสี่เหลี่ยมจัตุรัสกว้างด้านละ 7.20 เมตร วัดโดยรอบฐาน 24.50 เมตร สูง 24.52 เมตร มีประตูเปิด - ปิด 2 ด้านและได้อัญเชิญพระบรมสารีริกธาตุรวม 14 พระองค์และดินจากสังเวชนียสถาน 4 แห่งจากประเทศอินเดียและเนปาลในปัจจุบัน คือ สถานที่ประสูติ ตรัสรู้ แสดงพระธรรมเทศนา และปรินิพพาน รวมถึงนำพระพุทธรูปที่พบในพระธาตุเจดีย์องค์เก่ามาบรรจุไว้ในองค์พระธาตุ ด้วยการก่อสร้างพระธาตุเจดีย์องค์ใหม่นี้ แล้วเสร็จเมื่อ พ.ศ. 2506 พร้อมตั้งชื่อองค์พระธาตุใหม่ว่า “พระธาตุประสิทธิ์" ตามราชทินนามของพระครูประสิทธิ์ศึกษากร เจ้าอาวาสผู้บูรณะพระธาตุเจดีย์ดังกล่าว

พ.ศ. 2568 พระบาทสมเด็จพระปรเมนทรรามาธิบดีศรีสินทรมหาวชิราลงกรณ มีพระบรมราชโองการโปรดเกล้าโปรดกระหม่อมยกวัดราษฎร์เป็นอารามหลวง ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าโปรดกระหม่อมยก วัดธาตุประสิทธิ์ ตำบลนาหว้า อำเภอนาหว้า จังหวัดนครพนม เป็นพระอารามหลวง ชั้นตรี ชนิดสามัญ "วัดธาตุประสิทธิ์ พระอารามหลวง" นับเป็นพระอารามหลวงแห่งที่ 2 ของจังหวัดนครพนม ถัดจากวัดพระธาตุพนมวรมหาวิหาร

 สถานศึกษา 
 โรงเรียนอนุบาลเทศบาลตำบลนาหว้า
 โรงเรียนบ้านนาหว้า (นาหว้าราษฎร์บำรุง)
 โรงเรียนนาหว้าพิทยาคม "ธาตุประสิทธิ์ประชานุเคราะห์"
 โรงเรียนนางัวราษฎร์รังสรรค์
 โรงเรียนดอนเสียวแดงพิทยาคม
 โรงเรียนอุดมพัฒนศึกษา
 โรงเรียนราษฎร์สามัคคี
 โรงเรียนชุมชนประสานมิตร
 วิทยาลัยนาหว้า มหาวิทยาลัยนครพนม

 สถานที่สำคัญ 
 พระธาตุประสิทธิ์ วัดธาตุประสิทธิ์ พระอารามหลวง
 พิพิธภัณฑ์ไทญ้อ วัดธาตุประสิทธิ์ พระอารามหลวง
 กลุ่มทอผ้าไหมกลุ่มแรกของมูลนิธิส่งเสริมศิลปาชีพในสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ "วิสาหกิจชุมชนศูนย์หัตถกรรมชุมชนวัดธาตุประสิทธิ์”
 หมู่บ้านท่าเรือ แหล่งผลิตและจำหน่ายเครื่องดนตรีอีสานที่ใหญ่ที่สุดในประเทศไทย
 พระธาตุศรีเงินคำ วัดโพธิ์ชัย
 พระธาตุเจดีย์ศรีชมภูสถิตย์ วัดศรีชมภู
 ตลาดสดเทศบาลตำบลนาหว้า
 สวนสาธารณะดอนปู่ตา
 สวนสาธารณะห้วยกอก
 ลำน้ำอูน
 ทะเลบัวแดงนาหว้า

 ประเพณีท้องถิ่นและงานประจำปี 
 ประเพณีรำบูชาบวงสรวงพระธาตุประสิทธิ์
 งานมนัสการพระธาตุประสิทธิ์ บุญเดือนสี่ ของดีนาหว้า
 ประเพณีแห่พระอุปคุต
 ประเพณีบุญพระเวสสันดร
 ประเพณีบุญบั้งไฟไทบ้านตาล
 ประเพณีบุญส่วงเฮือบ้านบะหว้าแสก
 ประเพณีไหลเฮือไฟ
 ประเพณีเลี้ยงไหว้ศาลเจ้าดอนปู่ตา
 งานนมัสการพระธาตุเจดีย์ศรีชมภูสถิตย์

บุคคลสำคัญและบุคคลผู้มีชื่อเสียง

พระครูประสิทธิ์ศึกษากร (สิงห์ ธ มมวโร)” อดีตเจ้าอาวาสวัดธาตุประสิทธิ์ พระอารามหลวง คุ้มวัดธาตุ ตำบลนาหว้า อำเภอนาหว้า จังหวัดนครพนม ผู้บูรณะองค์พระธาตุประสิทธิ์ วัดธาตุ ตำบลนาหว้า แขวงเมืองนครพนมในขณะนั้น หลังจากที่พระเจดีย์ได้หักพังลงไปทางทิศตะวันตกเฉียงใต้ จนกลายเป็นที่มาของนามใหม่ขององค์พระธาตุเจดีย์นี้ว่า "พระธาตุประสิทธิ์"

พระครูพิพัฒน์สิริคุณ” หรือ “หลวงปู่คำไหล ปริสุทโธ” เจ้าอาวาสวัดศรีชมภู บ้านอูนนา หมู่ 3 ตำบลนางัว อำเภอนาหว้า จังหวัดนครพนม พระเกจิชื่อดังของภาคตะวันออกเฉียงเหนือ เป็นที่เลื่อมใสศรัทธาของชาวจังหวัดนครพนม และจังหวัดใกล้เคียง เป็นพระเกจินักคิดและนักพัฒนา จัดตั้งโรงเรียนพระปริยัติธรรม แผนกสามัญศึกษา สงเคราะห์ด้านการศึกษาพระภิกษุ - สามเณร ทั้งยังสงเคราะห์ศูนย์เด็กเล็กก่อนวัยเรียนภายในวัดด้วย นอกจากนี้ ยังจัดตั้งศูนย์หัตถกรรมทอผ้าพื้นบ้าน และพิพิธภัณฑ์วัตถุโบราณวัดศรีชมภู รวบรวมสิ่งของเครื่องใช้โบราณที่ประชาชนนำมามอบให้ เพื่อให้เยาวชน ตลอดจนประชาชนได้ศึกษาค้นคว้าภูมิปัญญาของท้องถิ่น ให้อนุชนรุ่นหลังได้ศึกษา

ครูวงเดือน อุดมเดชาเวทย์ เป็นข้าราชการบำนาญ ปราชญ์ชาวบ้านเรื่องการทอผ้าไหม รางวัลสตรีดีเด่น จากสภาสตรีแห่งชาติ ในพระบรมราชินูปถัมภ์ พ.ศ. 2553 จากสมเด็จพระกนิษฐาธิราชเจ้า กรมสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี อีกทั้งยังเป็นผู้ที่ถวายผ้าไหมนาหว้าแก่สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง ในคราวเสด็จทอดกฐินต้น ณ วัดธาตุประสิทธิ์ พระอารามหลวง ตำบลนาหว้า อำเภอนาหว้า จังหวัดนครพนม และทรงเยี่ยมพสกนิกรชาวอำเภอนาหว้า พร้อมพระบาทสมเด็จพระบรมชนกาธิเบศร มหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร และสมเด็จพระลูกเธอทั้งสองพระองค์ เมื่อวันที่ 15 พฤศจิกายน พ.ศ. 2512 จนก่อกำเนิดมูลนิธิส่งเสริมศิลปาชีพแห่งแรกของประเทศไทย

นายฐิติพันธ์ วะเศษสร้อย เป็นเยาวชนดีเด่นแห่งชาติ พ.ศ. 2567 รางวัลพระราชทาน พระบาทสมเด็จพระวชิรเกล้าเจ้าอยู่หัว จากกรมกิจการเด็กและเยาวชน กระทรวงการพัฒนาสังคมและความมั่นคงของมนุษย์ และเยาวชนผู้คว้ารางวัลชนะเลิศถ้วยพระราชทาน สมเด็จพระกนิษฐาธิราชเจ้า กรมสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี มหกรรมวิชาการและวัฒนธรรมระดับนานาชาติ พ.ศ. 2568 และมีบทสัมภาษณ์รายการเรื่องเด่นประเด็นเด็ก สถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทยเพื่อการเรียนรู้และเตือนภัย

นางสาวณิชกานต์ แก้วอินธิ เป็นศิลปินสังกัด Workpoint Entertainment จากรายการเพลงเอก ซีซัน 2 พ.ศ. 2565 และนางเอกจากละครเวทีสุนทราภรณ์ The Musical เพลงรักเพลงแผ่นดิน และผลงานอื่น ๆ

 สกุลเก่าแก่ประจำอำเภอ 
ตำบลนาหว้า
 วะสาร
 วะเศษสร้อย
 วะชุม
 วดีศิริศักดิ์
 วะเกิดเป้ม
 วะลับ
 ไชยมงค์
 อินอุเทน
 นาขะมิน
 รักษาเคน
 วงษาเนาว์

ตำบลนางัว
 นาโควงค์
 อุสาพรหม
 ประกิ่ง

ตำบลบ้านเสียว
 เสนสุข

ตำบลท่าเรือ
 ชัยปัญหา
 ชาสงวน
 แมดมิ่งเหง้า

ตำบลเหล่าพัฒนา
 วงษาเนาว์
 เหง้าน้อย

ตำบลนาคูณใหญ่

 แหล่งข้อมูลอื่น 
 พระธาตุศรีเงินคำ วัดโพธิ์ชัย 
 อำเภอนาหว้า
 วัดธาตุประสิทธิ์ 

นาหว้า