สัทอักษรสากล

สัทอักษรสากล () คือสัทอักษรชุดหนึ่งที่พัฒนาโดยสมาคมสัทศาสตร์สากล โดยมุ่งหมายให้เป็นสัญกรณ์มาตรฐานสำหรับการแทนเสียงพูดในทุกภาษา นักภาษาศาสตร์ใช้สัทอักษรสากลเพื่อแทนหน่วยเสียงต่าง ๆ ที่อวัยวะออกเสียงของมนุษย์สามารถเปล่งเสียงได้ โดยแทนหน่วยเสียงแต่ละหน่วยเสียงด้วยสัญลักษณ์เฉพาะที่ไม่ซ้ำกัน สัญลักษณ์ในสัทอักษรสากลนั้นส่วนใหญ่นำมาจากหรือดัดแปลงจากอักษรโรมัน สัญลักษณ์บางตัวนำมาจากอักษรกรีก และบางตัวประดิษฐ์ขึ้นใหม่โดยไม่สัมพันธ์กับอักษรภาษาใดเลย สำหรับ ตารางสัทอักษรในภาษาไทย ดูได้ที่ ภาษาไทย

 ประวัติ 

สัทอักษรสากลเมื่อเริ่มแรกพัฒนาขึ้นโดยคณะของครูสอนภาษาอังกฤษและภาษาฝรั่งเศส ซึ่งนำโดย พอล แพสซี พร้อม ๆ กับการก่อตั้งสมาคมสัทศาสตร์สากลขึ้นในกรุงปารีสเมื่อ ค.ศ. 1886 (ทั้งสมาคมและสัทอักษรสากลใช้คำย่อในภาษาอังกฤษว่า IPA เหมือนกัน) สัทอักษรสากลรุ่นแรกอย่างเป็นทางการได้รับการตีพิมพ์ใน Passy (1888) โดยคณะผู้พัฒนาใช้อักษรโรมิก (Romic alphabet) ของ เฮนรี สวีต (Sweet 1880-1881, 1971) เป็นพื้นฐาน ซึ่งอักษรโรมิกนั้นก็นำรูปแบบมาจากอักษรฟอนอไทปิก (Phonotypic Alphabet) ของ ไอแซก พิตแมน และ แอลิกแซนเดอร์ จอห์น เอลลิส อีกทีหนึ่ง (Kelly 1981)

หลังจากนั้น สัทอักษรสากลได้ผ่านการชำระปรับปรุงอีกหลายครั้ง โดยครั้งที่สำคัญที่สุดครั้งหนึ่งมีขึ้นในการประชุมของสมาคมฯ ที่คีลเมื่อ ค.ศ. 1989 การชำระครั้งล่าสุดมีขึ้นใน ค.ศ. 1993 และมีการปรับปรุงอีกครั้งใน ค.ศ. 1996

 รายละเอียด 

ในชุดสัทอักษรสากล ส่วนใหญ่ของสัญลักษณ์แทนหน่วยเสียงพยัญชนะที่มีรูปร่างเหมือนกับพยัญชนะในอักษรละตินนั้น จะมีค่าของเสียง (sound-value) สัมพันธ์กับเสียงของพยัญชนะเดียวกันในภาษายุโรปส่วนใหญ่ รวมทั้งภาษาอังกฤษด้วย สัญลักษณ์ในประเภทนี้ประกอบด้วย [p], [b], [t], [d], [k], [g], [m], [n], [f], [v], [s], [h], [z], [l] และ [w]

สัญลักษณ์แทนหน่วยเสียงสระที่มีรูปร่างเหมือนกับสระในอักษรละติน ซึ่งได้แก่ [a], [e], [i], [o], [u] จะมีค่าของเสียงสัมพันธ์กับสระเดียวกันในภาษาเยอรมัน สเปน หรืออิตาลี โดยประมาณ หรืออาจเทียบกับเสียงสระในภาษาไทยได้เป็น อะ, เอะ, อิ, โอะ และ อุ ตามลำดับ

สัญลักษณ์อื่น ๆ ที่เหลือในส่วนที่นำมาจากอักษรละตินนั้น เช่น  [j], [r], [c] และ [y] จะสัมพันธ์กับเสียงของตัวอักษรเดียวกันในภาษาอื่นที่ไม่ใช่ภาษาอังกฤษ เช่น [j] มีค่าของเสียงเหมือนกับ j ในภาษาเยอรมัน สแกนดิเนเวีย หรือดัตช์ หรืออาจเทียบได้กับเสียง ย ในภาษาไทย เป็นต้น ข้อสำคัญของหลักเกณฑ์การกำหนดใช้สัทอักษรสากลคือ ใช้สัญลักษณ์เพียงตัวเดียวสำหรับหน่วยเสียงแต่ละหน่วย โดยหลีกเลี่ยงการประสมอักษรอย่างเช่น sh และ th ในการเขียนภาษาอังกฤษ

อักษรหลายตัวมาจากอักษรกรีก แต่ส่วนมากจะถูกดัดแปลง ได้แก่ ⟨ɑ⟩, ⟨ꞵ⟩, ⟨ɣ⟩, ⟨ɛ⟩, ⟨ɸ⟩, ⟨ꭓ⟩, และ ⟨ʋ⟩ ซึ่งอยู่ในยูนิโคดแยกต่างหาก ยกเว้น ⟨θ⟩ 

อักษรที่มีตะขอด้านขวา  ⟨ʈ ɖ ɳ ɽ ʂ ʐ ɻ ɭ⟩ บอกถึงปลายลิ้นม้วน มาจากตัว r

 แผนภูมิสัทอักษรสากล 
 บทความนี้มีสัญลักษณ์สัทอักษรสากลปรากฏอยู่ คุณอาจต้องการไทป์เฟซที่รองรับยูนิโคดเพื่อการแสดงผลที่สมบูรณ์

 พยัญชนะ (ใช้ลมปอด) 
 ตำแหน่งเกิดเสียง → ริมฝีปาก ลิ้นส่วนหน้า ลิ้นส่วนหลัง โคนลิ้น   (ไม่มี) ลักษณะการออกเสียง ↓ ริมฝีปาก ริมฝีปากกับฟัน ฟัน ปุ่มเหงือก หลังปุ่มเหงือก ปลายลิ้นม้วน เพดานแข็ง เพดานอ่อน ลิ้นไก่ ช่องคอ ลิ้นปิดกล่องเสียง เส้นเสียง นาสิก    m    ɱ   n     ɳ   ɲ    ŋ</span>    ɴ   ระเบิด p b p̪ b̪t d ʈ ɖ c ɟ k ɡ q ɢ   ʡ ʔ   เสียดแทรก ɸ β f v θ ð s z ʃ ʒ ʂ ʐ ç ʝ x ɣ χ  ʁ ħ  ʕ ʜ  ʢ h ɦ เปิด    β̞    ʋ    ɹ     ɻ    j    ɰ       รัว    ʙ     r     *     ʀ    *   ลิ้นกระทบหรือลิ้นสะบัด   ̟ (ѵ̟)     (ѵ)   ɾ    ɽ          *   เสียดแทรกข้างลิ้น ɬ ɮ  *    *    *        เปิดข้างลิ้น    l     ɭ    ʎ    ʟ     สะบัดข้างลิ้น      ɺ     *    *    *    

 ในแถวที่มีสัญลักษณ์ปรากฏคู่กัน (อ็อบสตรูอันต์) ตัวซ้ายมือจะแทนเสียงอโฆษะหรือเสียงไม่ก้อง และตัวขวามือจะแทนเสียงโฆษะหรือเสียงก้อง (ยกเว้น  ซึ่งเป็นเสียงพูดลมแทรก) อย่างไรก็ตาม เสียง  ไม่สามารถก้องได้ และการออกเสียง  ยังกำกวม ส่วนในแถวอื่น ๆ (ซอนอรันต์) สัญลักษณ์ที่อยู่เดี่ยว ๆ ก็จะแทนเสียงโฆษะเช่นกัน
 ช่องที่มีเครื่องหมายดอกจันหมายถึงเสียงนั้น (ยัง) ไม่มีสัญลักษณ์สัทอักษรสากลอย่างเป็นทางการ
 ช่องสีเทาแสดงว่าการออกเสียงเช่นนั้นไม่สามารถกระทำได้
 สัญลักษณ์  แทนทั้งเสียงเสียดแทรกโฆษะและเสียงเปิดโฆษะ
  และ  ไม่ใช่เสียงเส้นเสียง เสียงเสียดแทรก หรือเสียงเปิดอย่างแท้จริง แต่เป็นการเปล่งเสียงพูด (phonation) มากกว่า

 พยัญชนะ (ไม่ใช้ลมปอด) 
+เสียงเดาะกักเส้นเสียงลมเข้ากักเส้นเสียงลมออกʘริมฝีปากɓริมฝีปากʼตัวอย่าง:ǀฟันɗฟัน/ปุ่มเหงือกpʼริมฝีปากǃ(หลัง)ปุ่มเหงือกʄเพดานแข็งtʼฟัน/ปุ่มเหงือกǂเพดานแข็งɠเพดานอ่อนkʼเพดานอ่อนǁปุ่มเหงือก
เปิดข้างลิ้นʛลิ้นไก่sʼเสียงแทรก
ที่ปุ่มเหงือก

 สระ 
+หน้ากลางหลังปิดi yɨ ʉ ɯ uɪ ʏ-  ʊกึ่งปิดe øɘ ɵɤ oe̞ ø̞əɤ̞ o̞กึ่งเปิดɛ œɜ ɞʌ ɔæɐเปิดa ɶä -ɑ ɒ
ในตำแหน่งที่มีสัทธอักษรสองตัว อักษรทางขวาเป็นสระปากห่อ
+สัญลักษณ์อื่น ๆริมฝีปากปุ่มเหงือกลิ้นปิดกล่องเสียงเพดานอ่อน  เพดานแข็งเสียดแทรก เปิด  ก้อง:กัก: ʃ กับ x พร้อมกัน: กระดกลิ้นแบบก้องเปิดข้างลิ้น: ɺ
หากจำเป็น สามารถบรรยายเสียงกักเสียดแทรกและเสียงร่วมฐานกรณ์ได้โดยการเขียนเส้นโยงระหว่างอักษรทั้งสองตัว t͜s k͡p

 เครื่องหมายเสริม 
+ความเป็นพยางค์ในตัว◌̩ɹ̩ n̩เป็นพยางค์◌̯ɪ̯ ʊ̯ไม่เป็นพยางค์◌̍ɻ̍ ŋ̍◌̑y̑การปล่อยเสียง◌ʰtʰเสียงพ่นลม◌̚p̚ปล่อยโดยไร้เสียง◌ⁿdⁿปล่อยทางจมูก◌ˡdˡปล่อยทางข้างลิ้นการออกเสียงก้อง◌̥n̥ d̥เสียงไม่ก้อง◌̬s̬ t̬เสียงก้อง◌̊ɻ̊ ŋ̊◌̤b̤ a̤เสียงก้องต่ำทุ้ม◌̰b̰ a̰เสียงก้องเครียดตำแหน่งลิ้น◌̪t̪ d̪สัมผัสฟัน◌̼t̼ d̼เสียงลิ้นกับริมฝีปากบน◌͆ɮ͆◌̺t̺ d̺สัมผัสด้วยสุดปลายลิ้น◌̻t̻ d̻สัมผัสด้วยปลายลิ้น◌̟u̟ t̟ค่อนไปข้างหน้า◌̠i̠ t̠ค่อนไปข้างหลัง◌˖ɡ˖◌˗y˗ ŋ˗◌̈ë äค่อนไปตรงกลาง◌̽e̽ ɯ̽ค่อนไปที่ศูนย์กลาง◌̝e̝ r̝สูงกว่าปกติ◌̞e̞ β̞ต่ำกว่าปกติ◌˔ɭ˔◌˕y˕ ɣ˕การออกเสียงร่วม◌̹ɔ̹ x̹ห่อปากมากกว่า◌̜ɔ̜ xʷ̜ห่อปากน้อยกว่า◌͗y͗ χ͗◌͑y͑ χ͑ʷ◌ʷtʷ dʷฐานกรณ์ร่วมที่ริมฝีปาก◌ʲtʲ dʲฐานกรณ์ร่วมที่เพดานแข็ง◌ˠtˠ dˠฐานกรณ์ร่วมที่เพดานอ่อน◌̴ɫ ᵶฐานกรณ์ร่วมที่
เพดานอ่อนหรือช่องคอ◌ˤtˤ aˤฐานกรณ์ร่วมที่ช่องคอ◌̘e̘ o̘ยื่นโคนลิ้น◌̙e̙ o̙หดโคนลิ้น◌̃ẽ z̃นาสิก◌˞ɚ ɝปลายลิ้นม้วนกลับ

 เสียงวรรณยุกต์ 
+ระดับคงที่เปลี่ยนระดับe̋˥สูงě˩˥ขึ้นé˦ค่อนข้างสูงê˥˩ลงē˧กลาง᷄e˧˥ขึ้นจากระดับสูงè˨ค่อนข้างต่ำ᷅e˩˧ขึ้นจากระดับต่ำȅ˩ต่ำ᷈e˧˦˨ขึ้นแล้วลงꜜลดระดับ↗ทำนองเสียงขึ้นꜛยกระดับ↘ทำนองเสียงลง

 สัญลักษณ์ระบุลักษณะการออกเสียง 

  เสียงเน้นหลัก  เสียงเน้นรอง  เสียงยาว  เสียงกึ่งยาว  เสียงสั้นพิเศษ  แยกพยางค์ของเสียง  กลุ่มย่อย (foot)  กลุ่มหลัก (intonation)  เสียงต่อเนื่อง

 วงเล็บเหลี่ยมและทับ 
การอธิบายถึงสัทอักษรสากล ใช้เครื่องหมายปิดหน้าหลังสองรูปแบบได้แก่
 [วงเล็บเหลี่ยม] ใช้สำหรับแสดงรายละเอียดการออกเสียงเชิงสัทศาสตร์ และอาจรวมถึงรายละเอียดที่อาจไม่สามารถใช้จำแนกคำในภาษาที่กำลังทับศัพท์ ซึ่งผู้เขียนก็ยังคงต้องการแสดงรายละเอียดเช่นนั้น
 /ทับ/ ใช้สำหรับกำกับหน่วยเสียง ซึ่งแตกต่างกันเป็นเอกเทศในภาษานั้น โดยไม่มีรายละเอียดที่ไม่เกี่ยวข้องใด ๆ
ตัวอย่างเช่น หน่วยเสียง  ในคำว่า pin และ spin ของภาษาอังกฤษ โดยแท้จริงออกเสียงแตกต่างกันเล็กน้อย ความแตกต่างนี้ไม่มีนัยสำคัญในภาษาอังกฤษ (แต่ก็อาจมีนัยสำคัญในภาษาอื่น) ดังนั้นการอธิบายการออกเสียงเชิงหน่วยเสียงจึงเป็น  และ  ซึ่งแสดงด้วยหน่วยเสียง  เหมือนกัน อย่างไรก็ดี เพื่อให้เห็นความแตกต่างดังกล่าว (เสียงแปรต่าง ๆ ของ ) สามารถอธิบายเชิงสัทศาสตร์ได้เป็น  และ 

 อ้างอิง 

 Albright, Robert W. (1958). The International Phonetic Alphabet: Its background and development. International journal of American linguistics (Vol. 24, No. 1, Part 3) ; Indiana University research center in anthropology, folklore, and linguistics, publ. 7. Baltimore. (Doctoral dissertation, Standford University, 1953).
 Ball, Martin J.; Esling, John H.; & Dickson, B. Craig. (1995). The VoQS system for the transcription of voice quality. Journal of the International Phonetic Alphabet, 25 (2) , 71-80.
 Duckworth, M.; Allen, G.; Hardcastle, W.; & Ball, M. J. (1990). Extensions to the International Phonetic Alphabet for the transcription of atypical speech. Clinical Linguistics and Phonetics, 4, 273-280.
 Ellis, Alexander J. (1869-1889). On early English pronunciation (Parts 1 & 5). London: Philological Society by Asher & Co.; London: Trübner & Co.
 Hill, Kenneth C. (1988). [Review of Phonetic symbol guide by G. K. Pullum & W. Ladusaw]. Language, 64 (1) , 143-144.
 Hultzen, Lee S. (1958). [Review of The International Phonetic Alphabet: Its backgrounds and development by R. W. Albright]. Language, 34 (3) , 438-442.
 International Phonetic Association. (1989). Report on the 1989 Kiel convention. Journal of the International Phonetic Association, 19 (2) , 67-80.
 International Phonetic Association. (1999). Handbook of the International Phonetic Association: A guide to the use of the International Phonetic Alphabet. Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 0-521-65236-7 (hb) ; ISBN 0-521-63751-1 (pb).
 Jespersen, Otto. (1889). The articulations of speech sounds represented by means of analphabetic symbols. Marburg: Elwert.
 Jones, Daniel. (1989). English pronouncing dictionary (14 ed.). London: Dent.
 Kelly, John. (1981). The 1847 alphabet: An episode of phonotypy. In R. E. Asher & E. J. A. Henderson (Eds.) , Towards a history of phonetics. Edinburgh: Edinburgh University Press.
 Kemp, J. Alan. (1994). Phonetic transcription: History. In R. E. Asher & J. M. Y. Simpson (Eds.) , The encyclopedia of language and linguistics (Vol. 6, pp. 3040-3051). Oxford: Pergamon.
 Ladefoged, Peter. (1990). The revised International Phonetic Alphabet.  Language, 66 (3) , 550-552.
 Ladefoged, Peter; & Halle, Morris. (1988). Some major features of the International Phonetic Alphabet. Language, 64 (3) , 577-582.
 MacMahon, Michael K. C. (1996). Phonetic notation. In P. T. Daniels & W. Bright (Ed.) , The world's writing systems (pp. 821-846). New York: Oxford University Press. ISBN 0-19-507993-0.
 Passy, Paul. (1888). Our revised alphabet. The Phonetic Teacher, 57-60.
 Pike, Kenneth L. (1943). Phonetics: A critical analysis of phonetic theory and a technic for the practical description of sounds. Ann Arbor: University of Michigan Press.
 Pullum, Geoffrey K.; & Laduslaw, William A. (1986). Phonetic symbol guide. Chicago: University of Chicago Press. ISBN 0-226-68532-2.
 Sweet, Henry. (1880-1881). Sound notation. Transactions of the Philological Society, 177-235.
 Sweet, Henry. (1971). The indispensible foundation: A selection from the writings of Henry Sweet. Henderson, Eugénie J. A. (Ed.). Language and language learning 28. London: Oxford University Press.
 Wells, John C. (1987). Computer-coded phonetic transcription. Journal of the International Phonetic Association, 17, 94-114.

หมวดหมู่:ภาษาศาสตร์