จังหวัดนนทบุรี

นนทบุรี เป็นจังหวัดหนึ่งในภาคกลางของประเทศไทย จัดตั้งขึ้นครั้งล่าสุดโดยพระราชบัญญัติจัดตั้งจังหวัดสมุทรปราการ จังหวัดนนทบุรี จังหวัดสมุทรสาคร และจังหวัดนครนายก พุทธศักราช 2489 ซึ่งมีผลใช้บังคับตั้งแต่วันที่ 9 พฤษภาคม พ.ศ. 2489 และเป็นจังหวัดที่อยู่ใกล้กรุงเทพมหานครมากที่สุด ด้วยระยะทาง 20 กิโลเมตร

ปัจจุบัน จังหวัดนนทบุรีจัดเป็นพื้นที่ในเขตปริมณฑลของกรุงเทพมหานคร มีขนาดเนื้อที่ใหญ่เป็นอันดับที่ 75 ของประเทศ (รวมกรุงเทพมหานคร) แต่มีประชากรหนาแน่นที่สุดเป็นอันดับที่ 2 รองจากกรุงเทพมหานคร

 ประวัติศาสตร์ 
สภาพทั่วไปของจังหวัดนนทบุรีเป็นที่ราบลุ่มมีความอุดมสมบูรณ์ จึงมีผู้คนมาตั้งถิ่นฐานเป็นชุมชนหนาแน่นตามริมแม่น้ำเจ้าพระยามาตั้งแต่อดีต เช่น บ้านวัดชลอ บ้านวัดเขมา บ้านบางม่วง บ้านตลาดขวัญ บ้านบางขนุน เป็นต้น

 สมัยอยุธยา 
หลักฐานการตั้งถิ่นฐานที่เก่าแก่ที่สุดในจังหวัดนนทบุรีปรากฏที่วัดปรางค์หลวงคณะกรรมการฝ่ายประมวลเอกสารและจดหมายเหตุ ในคณะกรรมการอำนวยการจัดงานเฉลิมพระเกียรติพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว. วัฒนธรรม พัฒนาการทางประวัติศาสตร์ เอกลักษณ์และภูมิปัญญา จังหวัดนนทบุรี. กรุงเทพฯ : โรงพิมพ์คุรุสภา, 2543, หน้า 90. ตั้งอยู่ในตำบลบางม่วง อำเภอบางใหญ่ เป็นวัดที่มีพระปรางค์ลักษณะย่อมุมไม้ยี่สิบขนาดใหญ่ สันนิษฐานว่าสมเด็จพระรามาธิบดีที่ 1 (พระเจ้าอู่ทอง) โปรดเกล้าฯ ให้สร้างขึ้นเพื่อเป็นหลักแก่ชุมชนชาวเมืองอู่ทองที่อพยพหนีโรคระบาดมาตั้งบ้านเรือนอยู่บริเวณนี้ก่อนจะมีการสถาปนากรุงศรีอยุธยาเป็นราชธานีคณะกรรมการฝ่ายประมวลเอกสารและจดหมายเหตุ ในคณะกรรมการอำนวยการจัดงานเฉลิมพระเกียรติพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว. วัฒนธรรม พัฒนาการทางประวัติศาสตร์ เอกลักษณ์และภูมิปัญญา จังหวัดนนทบุรี. กรุงเทพฯ : โรงพิมพ์คุรุสภา, 2543, หน้า 65. ชุมชนแห่งนี้ได้ขยายตัวและกระจัดกระจายออกไปตามพื้นที่ต่าง ๆ ในบริเวณนี้ โดยมีชุมชนสำคัญอีกแห่งหนึ่งคือ บ้านตลาดขวัญ ตั้งอยู่ริมแม่น้ำเจ้าพระยา แต่ท้องที่จังหวัดนนทบุรีทั้งหมดในสมัยนี้ยังคงเป็นส่วนหนึ่งของกรุงศรีอยุธยารัตนา ศิริพูล. นนทบุรี. กรุงเทพฯ : บริษัท ต้นอ้อ ๑๙๙๙ จำกัด, 2543, หน้า 56. 

จนกระทั่งปี พ.ศ. 2091 สมเด็จพระมหาจักรพรรดิโปรดเกล้าฯ ให้ขุดคลองลัดแม่น้ำเจ้าพระยา จากเหนือวัดชลอไปทะลุใกล้วัดมูลเหล็ก (ปัจจุบันคือวัดสุวรรณคีรี เขตบางกอกน้อย) เพื่อใช้เป็นเส้นทางลัดในการเดินทางและเพื่อเพิ่มปริมาณแหล่งน้ำสำหรับการเกษตรในพื้นที่คณะกรรมการฝ่ายประมวลเอกสารและจดหมายเหตุ ในคณะกรรมการอำนวยการจัดงานเฉลิมพระเกียรติพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว. วัฒนธรรม พัฒนาการทางประวัติศาสตร์ เอกลักษณ์และภูมิปัญญา จังหวัดนนทบุรี. กรุงเทพฯ : โรงพิมพ์คุรุสภา, 2543, หน้า 39. 

ในปีเดียวกันนั้น พระเจ้าตะเบ็งชะเวตี้ กษัตริย์พม่าได้ยกกองทัพเข้าตีกรุงศรีอยุธยา ผลจากสงครามทำให้สมเด็จพระสุริโยทัยสิ้นพระชนม์บนคอช้าง เมื่อพม่ายกทัพกลับไป และกรุงศรีอยุธยาได้จัดการพระศพสมเด็จพระสุริโยทัยเรียบร้อยแล้ว สมเด็จพระมหาจักรพรรดิจึงทรงปรับปรุงกิจการทหารให้มั่นคงกว่าเดิม พระองค์โปรดเกล้าฯ ให้ตั้งเมืองใหม่ขึ้นอีกหลายเมือง รวมทั้งให้ยกฐานะหมู่บ้านตลาดขวัญขึ้นเป็น เมืองนนทบุรี ในปี พ.ศ. 2092คณะกรรมการฝ่ายประมวลเอกสารและจดหมายเหตุ ในคณะกรรมการอำนวยการจัดงานเฉลิมพระเกียรติพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว. วัฒนธรรม พัฒนาการทางประวัติศาสตร์ เอกลักษณ์และภูมิปัญญา จังหวัดนนทบุรี. กรุงเทพฯ : โรงพิมพ์คุรุสภา, 2543, หน้า 40. เนื่องจากมีราษฎรจำนวนมากหนีภัยสงครามครั้งนั้นไปอยู่ตามป่าเขาและไม่ยอมกลับพระนคร หากตั้งเมืองใหม่ขึ้นจะเป็นประโยชน์ต่อการเกณฑ์ไพร่พลเมื่อเกิดสงคราม นอกจากนี้ยังสามารถเป็นเมืองท่าและเมืองหน้าด่านของกรุงศรีอยุธยาได้อีกด้วย ที่ตั้งของเมืองนนทบุรีในครั้งแรกนี้ตั้งอยู่ทางฝั่งตะวันออกของแม่น้ำเจ้าพระยา มีวัดเทพอุรุมภังค์ (วัดหัวเมือง) เป็นเขตเหนือ (ปัจจุบันคือโรงพยาบาลพระนั่งเกล้า) และมีวัดท้ายเมืองเป็นเขตใต้รัตนา ศิริพูล. นนทบุรี. กรุงเทพฯ : บริษัท ต้นอ้อ ๑๙๙๙ จำกัด, 2543, หน้า 21. 

ต่อมาในปี พ.ศ. 2179 รัชสมัยสมเด็จพระเจ้าปราสาททอง พระองค์โปรดเกล้าฯ ให้ขุดคลองลัดตัดส่วนโค้งของแม่น้ำเจ้าพระยาตั้งแต่ใต้วัดท้ายเมืองไปทะลุออกหน้าวัดเขมา (เดิมแม่น้ำเจ้าพระยาไหลวกเข้าไปทางบางกรวยและบางใหญ่) ซึ่งทำให้กระแสน้ำเปลี่ยนทางเดินไหลเข้าคลองที่ขุดใหม่ กลายเป็นแนวแม่น้ำเจ้าพระยาหน้าศาลากลางจังหวัดหลังเก่าในปัจจุบัน ส่วนแม่น้ำเดิมก็ตื้นเขินลงเป็นคลองอ้อม คลองบางกอกน้อย และคลองบางกรวยตามที่ปรากฏในปัจจุบัน

ในปี พ.ศ. 2208 สมเด็จพระนารายณ์มหาราชมีพระราชดำริว่า แนวแม่น้ำเจ้าพระยาที่สั้นลงจะทำให้ข้าศึกเข้าสู่กรุงศรีอยุธยาได้ง่ายขึ้น จึงโปรดเกล้าฯ ให้ย้ายเมืองนนทบุรีจากบ้านตลาดขวัญไปตั้งบริเวณปากคลองอ้อม บ้านบางศรีเมือง (ที่ตั้งเมืองอยู่บริเวณนี้จนถึงสมัยรัชกาลที่ 5 แห่งกรุงรัตนโกสินทร์) และให้สร้างกำแพงเมืองรวมทั้งป้อมปราการขึ้น 2 ป้อม คือ "ป้อมแก้ว" ตั้งอยู่ที่บ้านตลาดแก้ว (สันนิษฐานว่าอยู่ที่วัดปากน้ำในปัจจุบัน) และ "ป้อมทับทิม" ตั้งอยู่บริเวณวัดเฉลิมพระเกียรติในปัจจุบันคณะกรรมการฝ่ายประมวลเอกสารและจดหมายเหตุ ในคณะกรรมการอำนวยการจัดงานเฉลิมพระเกียรติพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว. วัฒนธรรม พัฒนาการทางประวัติศาสตร์ เอกลักษณ์และภูมิปัญญา จังหวัดนนทบุรี. กรุงเทพฯ : โรงพิมพ์คุรุสภา, 2543, หน้า 41. (ปัจจุบันกำแพงและป้อมถูกรื้อไปหมดแล้ว) ในช่วงนี้สภาพเศรษฐกิจของเมืองนนทบุรีมีความมั่นคงมาก ทั้งการค้าขายและการทำสวนผลไม้

ต่อมาเมื่อปี พ.ศ. 2264 สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวท้ายสระโปรดเกล้าฯ ให้ขุดคลองลัดเกร็ดขึ้นตัดความโค้งของแม่น้ำเจ้าพระยาช่วงที่ไหลวกอ้อมไปทางบางบัวทอง ต่อมากระแสน้ำเปลี่ยนทิศทางการไหล ชายฝั่งทั้งสองข้างของคลองลัดเกร็ดถูกกัดเซาะให้ห่างออกจากกันมากขึ้น พื้นที่ตรงกลางที่มีน้ำล้อมรอบจึงกลายเป็นเกาะ เรียกว่า "เกาะเกร็ด"

ปี พ.ศ. 2307 ก่อนเสียกรุงศรีอยุธยาแก่พม่าเล็กน้อย พระเจ้ามังระ กษัตริย์พม่า โปรดเกล้าฯ ให้มังมหานรธาเป็นแม่ทัพเข้าตีเข้ากรุงศรีอยุธยาจากทางทิศใต้ ตีหัวเมืองรายทางเรื่อยมาจนถึงเมืองธนบุรีและเมืองนนทบุรี ก็เข้ายึดเมืองทั้งสองได้เช่นกัน พม่าแบ่งกำลังบางส่วนขึ้นมาตั้งค่ายอยู่บริเวณวัดเขมา ขณะนั้นมีเรือกำปั่นอังกฤษซึ่งมาค้าขายอยู่ที่เมืองธนบุรีได้อาสาช่วยรบโดยยิงปืนเข้าใส่ค่ายพม่าในเวลากลางคืนคณะกรรมการฝ่ายประมวลเอกสารและจดหมายเหตุ ในคณะกรรมการอำนวยการจัดงานเฉลิมพระเกียรติพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว. วัฒนธรรม พัฒนาการทางประวัติศาสตร์ เอกลักษณ์และภูมิปัญญา จังหวัดนนทบุรี. กรุงเทพฯ : โรงพิมพ์คุรุสภา, 2543, หน้า 42. แต่ในที่สุดก็สู้กองทัพพม่าไม่ได้ จึงล่องเรือหนีไป

จากนั้นกองทัพพม่าจึงบุกขึ้นไปทางทิศเหนือ เข้าล้อมกรุงศรีอยุธยาไว้ตั้งแต่ปี พ.ศ. 2309 และเข้ายึดได้ในปี พ.ศ. 2310 ตลอดการสู้รบได้ส่งผลให้บ้านเมือง วัดวาอารามต่าง ๆ ถูกทำลายและทิ้งร้าง ชาวเมืองนนทบุรีต้องอพยพจากถิ่นที่อยู่เดิม ข้ามแม่น้ำไปหลบซ่อนในสวนบางกรวยและบางใหญ่เพื่อหนีภัยสงครามคณะกรรมการฝ่ายประมวลเอกสารและจดหมายเหตุ ในคณะกรรมการอำนวยการจัดงานเฉลิมพระเกียรติพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว. วัฒนธรรม พัฒนาการทางประวัติศาสตร์ เอกลักษณ์และภูมิปัญญา จังหวัดนนทบุรี. กรุงเทพฯ : โรงพิมพ์คุรุสภา, 2543, หน้า 43.

 สมัยธนบุรี 
ในสมัยสมเด็จพระเจ้าตากสิน ได้โปรดเกล้าฯ ให้ข้าหลวงไปรับครอบครัวชาวมอญมาตั้งบ้านเรือนอยู่ในแขวงเมืองนนท์ ในท้องที่ปากเกร็ด หลังจากที่มอญพ่ายพม่า ในภาวะสงครามคืนสู่ปกติ ชาวนนทบุรีเริ่มเพาะปลูก ค้าขายและติดต่อกับเมืองหลวง นนทบุรีขณะนั้นมีสถานะเป็นชานพระนคร ยังเป็นแหล่งรองรับชาวกรุงเก่า

 สมัยรัตนโกสินทร์ 
ในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย โปรดเกล้าฯ ให้ผู้คนต่างถิ่นตั้งถิ่นฐานอยู่ที่เมืองนนทบุรี เมืองปทุมธานี และเมืองนครเขื่อนขันธ์คณะกรรมการฝ่ายประมวลเอกสารและจดหมายเหตุ ในคณะกรรมการอำนวยการจัดงานเฉลิมพระเกียรติพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว. วัฒนธรรม พัฒนาการทางประวัติศาสตร์ เอกลักษณ์และภูมิปัญญา จังหวัดนนทบุรี. กรุงเทพฯ : โรงพิมพ์คุรุสภา, 2543, หน้า 44. นอกจากนี้ยังมีชาวไทยมุสลิมเมืองปัตตานีที่ถูกกวาดต้อนเข้ามาในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช และชาวไทยมุสลิมเมืองไทรบุรีที่เข้ามาในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว ทั้งสองพระองค์โปรดเกล้าฯ ให้ชาวไทยมุสลิมเหล่านี้ตั้งถิ่นฐานที่บ้านท่าอิฐ (ปัจจุบันอยู่ในเขตอำเภอปากเกร็ด) และบ้านบางบัวทอง

ต่อมาในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว พระองค์โปรดเกล้าฯ ให้เปลี่ยนสร้อยชื่อเมืองจากเดิมคือ เมืองนนทบุรีศรีมหาสมุทร เป็น เมืองนนทบุรีศรีมหาอุทยานคณะกรรมการฝ่ายประมวลเอกสารและจดหมายเหตุ ในคณะกรรมการอำนวยการจัดงานเฉลิมพระเกียรติพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว. วัฒนธรรม พัฒนาการทางประวัติศาสตร์ เอกลักษณ์และภูมิปัญญา จังหวัดนนทบุรี. กรุงเทพฯ : โรงพิมพ์คุรุสภา, 2543, หน้า 44. และต่อมาเปลี่ยนเป็น เมืองนนทบุรีศรีเกษตรารามรัตนา ศิริพูล. นนทบุรี. กรุงเทพฯ : บริษัท ต้นอ้อ ๑๙๙๙ จำกัด, 2543, หน้า 27. ในสมัยรัตนโกสินทร์ตอนต้นนี้ เมืองนนทบุรีมีฐานะเป็นหัวเมืองชายทะเล สังกัดกรมท่าคณะกรรมการฝ่ายประมวลเอกสารและจดหมายเหตุ ในคณะกรรมการอำนวยการจัดงานเฉลิมพระเกียรติพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว. วัฒนธรรม พัฒนาการทางประวัติศาสตร์ เอกลักษณ์และภูมิปัญญา จังหวัดนนทบุรี. กรุงเทพฯ : โรงพิมพ์คุรุสภา, 2543, หน้า 45.

ในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว พระองค์ทรงปฏิรูปการปกครองหัวเมืองต่าง ๆ เป็นการปกครองส่วนภูมิภาค เมืองนนทบุรี จึงจัดอยู่ในมณฑลกรุงเทพ แบ่งเขตการปกครองออกเป็น 4 อำเภอ ได้แก่ อำเภอตลาดขวัญ อำเภอบางใหญ่ อำเภอบางบัวทอง และอำเภอปากเกร็ด ส่วนศาลากลางเมืองนนทบุรีนั้นโปรดเกล้าฯ ให้ย้ายจากปากคลองอ้อม บ้านบางศรีเมือง มาตั้งอยู่ที่ปากคลองบางซื่อใกล้วัดท้ายเมือง จนกระทั่งปี พ.ศ. 2459 พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัวโปรดเกล้าฯ ให้เปลี่ยนคำว่าเมืองเป็น "จังหวัด" เมืองนนทบุรีจึงเปลี่ยนชื่อเรียกเป็น จังหวัดนนทบุรี 

นอกจากนี้ ในปี พ.ศ. 2471 พระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัวโปรดเกล้าฯ ให้ย้ายศาลากลางจังหวัดนนทบุรีมาตั้งที่โรงเรียนราชวิทยาลัยคณะกรรมการฝ่ายประมวลเอกสารและจดหมายเหตุ ในคณะกรรมการอำนวยการจัดงานเฉลิมพระเกียรติพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว. วัฒนธรรม พัฒนาการทางประวัติศาสตร์ เอกลักษณ์และภูมิปัญญา จังหวัดนนทบุรี. กรุงเทพฯ : โรงพิมพ์คุรุสภา, 2543, หน้า 46. ศาลากลางจังหวัดแห่งนี้ตั้งอยู่ห่างจากที่ทำการเมืองและศาลากลางจังหวัดนนทบุรีในอดีตลงมาทางทิศใต้ ปัจจุบันก็คือศาลากลางจังหวัดหลังเก่าบริเวณท่าน้ำนนทบุรีนั่นเอง

 สมัยปัจจุบัน 
ในปี พ.ศ. 2474 ทางราชการได้ตัดถนนประชาราษฎร์ ขึ้นเป็นเส้นทางเชื่อมการคมนาคมระหว่างจังหวัดนนทบุรีกับจังหวัดพระนครสายแรกคณะกรรมการฝ่ายประมวลเอกสารและจดหมายเหตุ ในคณะกรรมการอำนวยการจัดงานเฉลิมพระเกียรติพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว. วัฒนธรรม พัฒนาการทางประวัติศาสตร์ เอกลักษณ์และภูมิปัญญา จังหวัดนนทบุรี. กรุงเทพฯ : โรงพิมพ์คุรุสภา, 2543, หน้า 48. และต่อมาจึงตัดถนนพิบูลสงครามเลียบแม่น้ำเจ้าพระยาขึ้นเป็นสายที่สอง ในท้องที่ตำบลสวนใหญ่

เมื่อวันที่ 10 ธันวาคม พ.ศ. 2485 เกิดสภาวะเศรษฐกิจตกต่ำหลังสงครามโลกครั้งที่ 2 ทางราชการจึงยุบจังหวัดนนทบุรีลงเพื่อเป็นการประหยัดงบประมาณ โดยโอนอำเภอเมืองนนทบุรีและอำเภอปากเกร็ดไปขึ้นกับจังหวัดพระนคร และโอนอำเภอบางกรวย อำเภอบางใหญ่ และอำเภอบางบัวทองไปขึ้นกับจังหวัดธนบุรี จนกระทั่งนนทบุรีได้รับการยกฐานะขึ้นเป็นจังหวัดอีกครั้งในปี พ.ศ. 2489 อำเภอต่าง ๆ จึงกลับมาอยู่ในเขตการปกครองของทางจังหวัดตามเดิม

ปี พ.ศ. 2499 กระทรวงมหาดไทยได้ยกกิ่งอำเภอไทรน้อยซึ่งแยกพื้นที่ปกครองจากอำเภอบางบัวทองมาตั้งแต่ปี พ.ศ. 2491 ให้มีฐานะเป็นอำเภอไทรน้อย จังหวัดนนทบุรีจึงมีเขตการปกครองรวม 6 อำเภอจนถึงปัจจุบัน 

ในปี พ.ศ. 2535 กระทรวงมหาดไทยย้ายศาลากลางจังหวัดนนทบุรีและหน่วยงานราชการอื่น ๆ ไปตั้งอยู่ที่ศูนย์ราชการจังหวัดนนทบุรี ถนนรัตนาธิเบศร์ ตำบลบางกระสอ และใช้เป็นที่ทำการมาจนถึงทุกวันนี้

 ทำเนียบผู้ว่าราชการ 
รายนามผู้ว่าราชการเมืองนนทบุรีและผู้ว่าราชการจังหวัดนนทบุรีฐานข้อมูลสารสนเทศศูนย์ปฏิบัติการจังหวัดนนทบุรี. "ประวัติของผู้ว่าราชการแต่ละยุคสมัย." [ออนไลน์]. เข้าถึงได้จาก: http://203.151.46.31/Chocolate/Program45/A050201.php?id_topic=A0501  2549. สืบค้น 13 มกราคม 2552.
 ลำดับ ชื่อผู้ว่าราชการ ระยะเวลาที่ดำรงตำแหน่ง  ลำดับ ชื่อผู้ว่าราชการ ระยะเวลาที่ดำรงตำแหน่ง 1  มหาอำมาตย์ตรี นายพันตรีพระยาไกรโกษา (ทัด สิงหเสนี)ไม่ทราบข้อมูล2 หม่อมเจ้าขจรศุภสวัสดิ์ นันทวันไม่ทราบข้อมูล3 พระยาอินทราธิบดีสีหราชรองเมือง (ทองย้อย เศวตศิลา)พ.ศ. 2457–24654 พระยานนทบุรีศรีเกษตราราม (เล็ก บูรณฤกษ์)พ.ศ. 2465–24695 พระยาศิริชัยบุรินทร์ (เปี่ยม หงสเดช)พ.ศ. 2469–24766 พระยาบริหารเทพธานี (เฉลิม กาญจนาคม)พ.ศ. 2476–2478 7 หลวงภูวนารถนราภิบาล (สนิท มหามุสิต)พ.ศ. 2478–2480 8 หลวงวิโรจน์รัฐกิจ (เปรื่อง โรจนกุล)พ.ศ. 2480–2482 9 หลวงอรรถเกษมภาษา (สวิง ถาวรพันธ์)พ.ศ. 2482–2483 10 หลวงโยธีพิทักษ์ (โปร่ง สาทิศกุล)พ.ศ. 2483–2484 11 นายสุทิน วิวัฒนะพ.ศ. 2484–2485 12 หลวงนรกิจบริหาร (แดง กนิษฐสุต)พ.ศ. 2485–2489 13 นายลิขิต สัตยายุทธ์พ.ศ. 2489–2491 14 ขุนบุรีภิรมย์กิจ (พริ้ม จารุมาศ)พ.ศ. 2491–2499 15 นายประกอบ ทรัพย์มณีพ.ศ. 2499–2503 16 นายสอาด ปายะนันทน์พ.ศ. 2503–2510 17 นายแสวง ศรีมาเสริมพ.ศ. 2510–2514 18 นายวิจิตร แจ่มใสพ.ศ. 2514–2519 19 นายสุชาติ พัววิไลพ.ศ. 2519–2521 20 นายศรีพงศ์ สระวาลีพ.ศ. 2521–2524 21 นายฉลอง วงษาพ.ศ. 2524–252622 ดร.สุกิจ จุลละนันท์พ.ศ. 2526–2530 23 นายปริญญา นาคฉัตรีย์พ.ศ. 2530–2534 24 นายทวีป ทวีพาณิชย์พ.ศ. 2534–2536 25 นายชัยจิตร รัฐขจรพ.ศ. 2536–2537 26 นายสุจริต ปัจฉิมนันท์พ.ศ. 2537–2539 27 นายวีระชัย แนวบุญเนียรพ.ศ. 2539–2542 28 นายขวัญชัย วศวงศ์พ.ศ. 2542–2544 29 นายสาโรช คัชมาตย์พ.ศ. 2544–2545 30 นายชาญชัย สุนทรมัฎฐ์พ.ศ. 2545–2547 31 นายพระนาย สุวรรณรัฐพ.ศ. 2547–2549 32 นายเชิดวิทย์ ฤทธิประศาสน์พ.ศ. 2549–255233 นายวิเชียร พุฒิวิญญูพ.ศ. 2552–255634 นายธนน เวชกรกานนท์พ.ศ. 2556–255735 นายชนม์ชื่น บุญญานุสาสน์พ.ศ. 2557–255836 นายนิสิต จันทร์สมวงศ์พ.ศ. 2558–256037 นายภานุ แย้มศรีพ.ศ. 2560–256238 นายสุจินต์ ไชยชุมศักดิ์พ.ศ. 2562–256539 นายสุธี ทองแย้มพ.ศ. 2565–256740 นายเกียรติศักดิ์ ตรงศิริ	พ.ศ. 2567–256841 นายเชษฐา โมสิกรัตน์พ.ศ. 2568–ปัจจุบัน 

 ภูมิศาสตร์ 
 ที่ตั้งและอาณาเขตติดต่อ 

จังหวัดนนทบุรีตั้งอยู่ในเขตที่ราบลุ่มแม่น้ำเจ้าพระยาตอนล่าง ห่างจากกรุงเทพมหานครไปทางทิศตะวันตกเฉียงเหนือค่อนทางเหนือ 20 กิโลเมตร มีพื้นที่ปกครองทั้งหมด 622.303 ตารางกิโลเมตร หรือประมาณ 388,939.375 ไร่ โดยมีพิกัดภูมิศาสตร์อยู่ละติจูดที่ 13 องศา 47 ลิปดาเหนือ ถึงละติจูดที่ 14 องศา 04 ลิปดาเหนือ และลองจิจูดที่ 100 องศา 15 ลิปดาตะวันออก ถึงลองจิจูดที่ 100 องศา 34 ลิปดาตะวันออกกลุ่มงานข้อมูลสารสนเทศและการสื่อสาร. สำนักงานจังหวัดนนทบุรี. "บรรยายสรุปจังหวัดนนทบุรี: ข้อมูลพื้นฐาน." [ออนไลน์]. เข้าถึงได้จาก: http://www.nonthaburi.go.th/narrative_summary/part1.pdf  [ม.ป.ป.]. สืบค้น 19 กุมภาพันธ์ 2552. และมีอาณาเขตจรดอำเภอและจังหวัดข้างเคียงเรียงตามเข็มนาฬิกา ดังนี้
 ทิศเหนือ ติดต่อกับอำเภอลาดบัวหลวง จังหวัดพระนครศรีอยุธยา อำเภอลาดหลุมแก้ว และอำเภอเมืองปทุมธานี จังหวัดปทุมธานี
 ทิศตะวันออก ติดต่อกับเขตดอนเมือง เขตหลักสี่ และเขตบางซื่อ กรุงเทพมหานคร (ฝั่งพระนคร)
 ทิศใต้ ติดต่อกับเขตบางพลัด เขตตลิ่งชัน และเขตทวีวัฒนา กรุงเทพมหานคร (ฝั่งธนบุรี)
 ทิศตะวันตก ติดต่อกับอำเภอพุทธมณฑลและอำเภอบางเลน จังหวัดนครปฐม

 ลักษณะภูมิประเทศ 
จังหวัดนนทบุรีเป็นจังหวัดหนึ่งที่มีแม่น้ำไหลผ่าน จึงแบ่งออกเป็น 2 ฝั่ง คือ ฝั่งตะวันตก มีพื้นที่ 3 ใน 4 ของจังหวัด พื้นที่ส่วนใหญ่เป็นที่ราบลุ่มมีน้ำท่วมถึง มีคูคลองขนาดต่าง ๆ เชื่อมโยงกันหลายสายเหมือนใยแมงมุม มีการทำเรือกสวนไร่นา และฝั่งตะวันออกมีพื้นที่ 1 ใน 3 ของจังหวัด ได้แก่พื้นที่ในเขตเทศบาลนครนนทบุรีและเทศบาลนครปากเกร็ด เป็นเขตเมืองมีประชากรอยู่อย่างหนาแน่น อาจถือได้ว่าส่วนนี้เป็นส่วนหนึ่งของเมืองหลวง เพราะเขตแดนระหว่างนนทบุรีกับกรุงเทพมหานครนั้นแทบจะไม่เป็นที่รู้จัก

ทิวทัศน์ของฝั่งแม่น้ำและสองข้างทางถนนที่ผ่านเข้าไปในจังหวัดนนทบุรีในสมัยก่อน (ราวปี พ.ศ.2500) มีทรรศนภาพสวยงามตามธรรมชาติ สองข้างถนนประชาราษฎร์และถนนสายนนทบุรี-พระราม 6 มีบ้านงาม ๆ และเรือกสวนไร่นาตั้งอยู่ตลอดทาง เนื่องจากอาคารบ้านเรือนในจังหวัดพระนครมีความหนาแน่นขึ้น ชาวพระนครจึงนิยมขยับขยายไปปลูกสร้างบ้านเรือนที่พักอยู่อาศัยในเขตจังหวัดนนทบุรีเพิ่มมากขึ้น เพราะอยู่ห่างจากพระนครเพียง 9 กิโลมตร และยังมีพื้นที่ดินว่างเปล่าเหลืออยู่อีกเป็นอันมาก ประกอบกับมีการคมนาคมที่สะดวกทั้งทางบกทางน้ำ จึงทำให้จังหวัดนนทบุรีมีประชากรเพิ่มขึ้นมานับแต่นั้นงานฉลอง 25 พุทธศตวรรษ (2500). คณะกรรมการประชาสัมพันธ์ และพิมพ์เอกสารการจัดงานฉลอง 25 พุทธศตวรรษ สภาวัฒนธรรมแห่งชาติ. https://digiverse.chula.ac.th/Info/item/dc:86576

 ลักษณะภูมิอากาศ 
สภาพภูมิอากาศของจังหวัดนนทบุรีเป็นแบบร้อนชื้นเช่นเดียวกับจังหวัดอื่น ๆ ในภาคกลางของประเทศ

 สัญลักษณ์ประจำจังหวัด 
 ตัวอักษรย่อ จังหวัดนนทบุรีใช้อักษรย่อ "นบ"
 คำขวัญประจำจังหวัด พระตำหนักสง่างาม ลือนามสวนสมเด็จ เกาะเกร็ดแหล่งดินเผา วัดเก่านามระบือ เลื่องลือทุเรียนนนท์ งามน่ายลศูนย์ราชการ
 ตราประจำจังหวัด รูปหม้อน้ำลายวิจิตร หมายถึง ชาวจังหวัดนนทบุรีมีอาชีพทำเครื่องปั้นดินเผา ซึ่งยึดถือเป็นอาชีพและมีชื่อเสียงมาช้านาน
 ต้นไม้ประจำจังหวัด ต้นนนทรี ()
 ดอกไม้ประจำจังหวัด ดอกนนทรี
 สัตว์น้ำประจำจังหวัด ปลาเทพา ()

 การแบ่งเขตการปกครอง 
 การปกครองส่วนภูมิภาค 
จังหวัดนนทบุรีแบ่งเขตการปกครองส่วนภูมิภาค (ตามกฎหมายลักษณะปกครองท้องที่) ออกเป็น 6 อำเภอ 52 ตำบล 424 หมู่บ้าน แต่หากไม่นับรวมหน่วยการปกครองในเขตเทศบาลเมืองและเทศบาลนครซึ่งยุบเลิกตำแหน่งกำนันและผู้ใหญ่บ้านแล้ว จะมีทั้งหมด 34 ตำบล 328 หมู่บ้านกลุ่มงานข้อมูลสารสนเทศและการสื่อสาร. สำนักงานจังหวัดนนทบุรี. "บรรยายสรุปจังหวัดนนทบุรี: ข้อมูลด้านสังคม." [ออนไลน์]. เข้าถึงได้จาก: http://www.nonthaburi.go.th/narrative_summary/part2.pdf  [ม.ป.ป.]. สืบค้น 19 กุมภาพันธ์ 2552. โดยอำเภอทั้ง 6 อำเภอของจังหวัดนนทบุรี มีรายชื่อและข้อมูลทั่วไปดังนี้

+ข้อมูลอำเภอในจังหวัดนนทบุรี  (31 ธันวาคม พ.ศ. 2567)ลำดับเรียงตามรหัสเขตการปกครองของกรมการปกครอง ชื่ออำเภอ  ชั้น ศูนย์สารสนเทศเพื่อการบริหารและงานปกครอง. กรมการปกครอง. กระทรวงมหาดไทย. "ข้อมูลการปกครองจังหวัดนนทบุรี." [ออนไลน์]. เข้าถึงได้จาก: http://www.dopa.go.th/padmic/jungwad76/nonthaburi.htm  [ม.ป.ป.]. สืบค้น 19 กุมภาพันธ์ 2552.พื้นที่ (ตร.กม.) ห่างจากศาลากลางจังหวัด (ก.ม.)กรมทางหลวง. "สอบถามระยะทางระหว่างจังหวัดหรืออำเภอ. " ตั้งเมื่อ (พ.ศ.) ตำบลรวมตำบลในเขตเทศบาลเมืองและเทศบาลนครด้วยฐานข้อมูลสารสนเทศ ศูนย์ปฏิบัติการจังหวัดนนทบุรี. "รายชื่อหมู่บ้าน ตำบล อำเภอ/กิ่งอำเภอ เทศบาล อบต. และขนาดพื้นที่อำเภอ เทศบาล อบต. ในแต่ละอำเภอ." [ออนไลน์]. เข้าถึงได้จาก: http://203.151.46.31/Chocolate/Program45/A090101.php?id_topic=A0901  2551. สืบค้น 13 มกราคม 2552. หมู่บ้านเฉพาะหมู่บ้านนอกเขตเทศบาลเมืองและเทศบาลนคร (ทั้งเต็มหมู่และบางส่วน) เท่านั้น สำหรับจำนวนหมู่บ้านทั้งหมด ให้ดูในบทความของแต่ละอำเภอ ประชากร (คน)แผนที่ 1   เมืองนนทบุรี พิเศษ 77.018 รัตนา ศิริพูล. นนทบุรี. กรุงเทพฯ : บริษัท ต้นอ้อ ๑๙๙๙ จำกัด, 2543, หน้า 49.  –  ไม่ปรากฏข้อมูล  10  26  358,612  150px|แผนที่ 2   บางกรวย 2 57.408 รัตนา ศิริพูล. นนทบุรี. กรุงเทพฯ : บริษัท ต้นอ้อ ๑๙๙๙ จำกัด, 2543, หน้า 50.16.86   2447 คณะกรรมการฝ่ายประมวลเอกสารและจดหมายเหตุ ในคณะกรรมการอำนวยการจัดงานเฉลิมพระเกียรติพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว. วัฒนธรรม พัฒนาการทางประวัติศาสตร์ เอกลักษณ์และภูมิปัญญา จังหวัดนนทบุรี. กรุงเทพฯ : โรงพิมพ์คุรุสภา, 2543, หน้า 50.  9  41  154,957  3   บางใหญ่ 2 96.398 รัตนา ศิริพูล. นนทบุรี. กรุงเทพฯ : บริษัท ต้นอ้อ ๑๙๙๙ จำกัด, 2543, หน้า 53.8.11   2464  6  69  173,161  4   บางบัวทอง 1 116.439 รัตนา ศิริพูล. นนทบุรี. กรุงเทพฯ : บริษัท ต้นอ้อ ๑๙๙๙ จำกัด, 2543, หน้า 58.15.96   2445 คณะกรรมการฝ่ายประมวลเอกสารและจดหมายเหตุ ในคณะกรรมการอำนวยการจัดงานเฉลิมพระเกียรติพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว. วัฒนธรรม พัฒนาการทางประวัติศาสตร์ เอกลักษณ์และภูมิปัญญา จังหวัดนนทบุรี. กรุงเทพฯ : โรงพิมพ์คุรุสภา, 2543, หน้า 50. 8  73  298,162  5   ไทรน้อย 2 186.017 รัตนา ศิริพูล. นนทบุรี. กรุงเทพฯ : บริษัท ต้นอ้อ ๑๙๙๙ จำกัด, 2543, หน้า 59.29.01   2499   7  68  77,935  6   ปากเกร็ด 1 89.023 รัตนา ศิริพูล. นนทบุรี. กรุงเทพฯ : บริษัท ต้นอ้อ ๑๙๙๙ จำกัด, 2543, หน้า 56.7.45   2427 คณะกรรมการฝ่ายประมวลเอกสารและจดหมายเหตุ ในคณะกรรมการอำนวยการจัดงานเฉลิมพระเกียรติพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว. วัฒนธรรม พัฒนาการทางประวัติศาสตร์ เอกลักษณ์และภูมิปัญญา จังหวัดนนทบุรี. กรุงเทพฯ : โรงพิมพ์คุรุสภา, 2543, หน้า 50.  12  51  255,092 

 การปกครองส่วนท้องถิ่น 
องค์การบริหารส่วนจังหวัดนนทบุรี ทำหน้าที่บริหารราชการส่วนท้องถิ่นครอบคลุมพื้นที่ทั้งหมดของจังหวัดนนทบุรี มีนายกองค์การบริหารส่วนจังหวัดมาจากการเลือกตั้งโดยตรง และมีสภาองค์การบริหารส่วนจังหวัด ซึ่งประกอบด้วยสมาชิกทั้งหมด 36 คน

ภายในพื้นที่ของจังหวัดนนทบุรีแบ่งออกเป็นเขตองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นระดับล่างหรือระดับพื้นฐานจำนวนทั้งหมด 45 แห่ง ได้แก่ เทศบาลนคร 3 แห่ง, เทศบาลเมือง 22 แห่ง, เทศบาลตำบล 10 แห่ง และองค์การบริหารส่วนตำบล 10 แห่ง รายชื่อเทศบาลทั้งหมดในจังหวัดนนทบุรีมีดังนี้

300px|right|thumb|เขตเทศบาลในจังหวัดนนทบุรี

+ข้อมูลเทศบาลในจังหวัดนนทบุรี ลำดับ ชื่อเทศบาล พื้นที่ (ตร.กม.) ตั้งเมื่อ (พ.ศ.)หมายถึงปีที่ได้รับการยกฐานะเป็นเทศบาลในระดับปัจจุบัน อำเภอ ครอบคลุมตำบล ประชากร สิ้นปี 2567 (คน) ทั้งตำบล บางส่วน รวม เทศบาลนคร 1   เทศบาลนครนนทบุรี 38.90 เทศบาลนครนนทบุรี. "ข้อมูลเทศบาลนครนนทบุรี." [ออนไลน์]. เข้าถึงได้จาก: http://www.nakornnont.com/data/data2/  [ม.ป.ป.]. สืบค้น 12 มกราคม 2552. 2538     เมืองนนทบุรี5–5 241,183  2   เทศบาลนครปากเกร็ด 36.04 เทศบาลนครปากเกร็ด. "สภาพทั่วไปและข้อมูลพื้นฐาน." [ออนไลน์]. เข้าถึงได้จาก: http://www.pakkretcity.go.th/history4.asp  [ม.ป.ป.]. สืบค้น 12 มกราคม 2552. 2543    ปากเกร็ด5–5 188,863  3   เทศบาลนครบางบัวทอง 13.50 เทศบาลนครบางบัวทอง. "ข้อมูลทั่วไป." [ออนไลน์]. เข้าถึงได้จาก: http://www.buathongcity.go.th/index.php?option=com_content&task=view&id=17&Itemid=43 [ม.ป.ป.]. สืบค้น 12 มกราคม 2552. 2568    บางบัวทอง145 52,499  เทศบาลเมือง 1   เทศบาลเมืองบางกรวย 8.40 กรมส่งเสริมการปกครองส่วนท้องถิ่น. "ศูนย์ข้อมูลกลางองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น." [ออนไลน์]. เข้าถึงได้จาก: http://info.thailocaladmin.go.th/search_general  [ม.ป.ป.]. สืบค้น 12 มกราคม 2552. 2545    บางกรวย2–2 44,452  2   เทศบาลเมืองบางศรีเมือง 6.36 เทศบาลเมืองบางศรีเมือง. "ประวัติเทศบาลเมืองบางศรีเมือง." [ออนไลน์]. เข้าถึงได้จาก: http://www.bangsrimuang.go.th/profile.php  [ม.ป.ป.]. สืบค้น 12 มกราคม 2552. 2549    เมืองนนทบุรี112 33,161  3   เทศบาลเมืองพิมลราช 15.08 เทศบาลเมืองพิมลราช. "สภาพทั่วไป." [ออนไลน์]. เข้าถึงได้จาก: https://www.pimolrach.go.th/condition.php  [ม.ป.ป.]. สืบค้น 23 กันยายน 2562. 2557    บางบัวทอง–11 52,074  4   เทศบาลเมืองบางคูรัด 19.70 เทศบาลเมืองบางคูรัด. "สภาพทั่วไป." [ออนไลน์]. เข้าถึงได้จาก: https://www.bangkurud.go.th/condition.php  [ม.ป.ป.]. สืบค้น 23 กันยายน 2562. 2562    บางบัวทอง1–1 41,231  5   เทศบาลเมืองบางรักพัฒนา 11.48 องค์การบริหารส่วนตำบลบางรักพัฒนา. "สภาพทั่วไป." [ออนไลน์]. เข้าถึงได้จาก: https://www.bangrakpattana.go.th/condition.php  [ม.ป.ป.]. สืบค้น 26 ตุลาคม 2562. 2562    บางบัวทอง–11 47,044  6   เทศบาลเมืองบางแม่นาง 14.40 องค์การบริหารส่วนตำบลบางแม่นาง. "ข้อมูลสภาพทั่วไป." [ออนไลน์]. เข้าถึงได้จาก: http://bangmaenang.go.th/public/location/data/index/menu/24  [ม.ป.ป.]. สืบค้น 20 มีนาคม 2563. 2563    บางใหญ่–11 52,320  7   เทศบาลเมืองบางกร่าง 6.55 องค์การบริหารส่วนตำบลบางกร่าง. "เกี่ยวกับตำบล." [ออนไลน์]. เข้าถึงได้จาก: https://www.bangkrang.go.th/condition.php  [ม.ป.ป.]. สืบค้น 4 มิถุนายน 2563. 2563    เมืองนนทบุรี–11 25,177  8   เทศบาลเมืองไทรม้า 8.14  2563    เมืองนนทบุรี1–1 24,634  9   เทศบาลเมืองใหม่บางบัวทอง 29.70 2563    บางบัวทอง–11 57,418  10   เทศบาลเมืองบางใหญ่ 7.23 ข้อมูลรายชื่อเทศบาล  จากกรมส่งเสริมการปกครองส่วนท้องถิ่น. 2568    บางใหญ่–33 13,997  11   เทศบาลเมืองเสาธงหิน 10.50 2568    บางใหญ่–11 40,364  12   เทศบาลเมืองบางเลน 7.60 เทศบาลเมืองบางเลน. "สภาพทั่วไป ลักษณะภูมิประเทศ." [ออนไลน์]. เข้าถึงได้จาก: http://www.banglane.go.th/about [ม.ป.ป.]. สืบค้น 23 กันยายน 2562. 2568    บางใหญ่–11 18,185  13   เทศบาลเมืองบางพลับ 8.31 เทศบาลตำบลบางพลับ. "ลักษณะที่ตั้ง." [ออนไลน์]. เข้าถึงได้จาก: http://www.bangplub.go.th/default.php?modules=fckeditor&fck_id=5&view_id=56&orderby=1  2556. สืบค้น 14 กันยายน 2556. 2568    ปากเกร็ด1–1 12,184  14   เทศบาลเมืองบ้านบางม่วง 11.21 2568    บางใหญ่–11 18,552  15   เทศบาลเมืองศาลากลาง 14.78 เทศบาลตำบลศาลากลาง. "ข้อมูลสภาพทั่วไป." [ออนไลน์]. เข้าถึงได้จาก: http://www.salaklang.go.th/default.php?bmodules=html&html=general  [ม.ป.ป.]. สืบค้น 12 มกราคม 2552. 2568    บางกรวย1–1 24,929  16   เทศบาลเมืองปลายบาง 15.68  2568    บางกรวย213 48,508  17   เทศบาลเมืองบางไผ่ 5.61 2568    เมืองนนทบุรี1–1 13,225  18   เทศบาลเมืองบางรักน้อย 5.80  2568    เมืองนนทบุรี1–1 21,232  19   เทศบาลเมืองละหาร 18.16  2568    บางบัวทอง1–1 26,785  20   เทศบาลเมืองลำโพ 12.03  2568    บางบัวทอง1–1 15,056  21   เทศบาลเมืองท่าอิฐ  5.76 2568    ปากเกร็ด1–1 18,621  22   เทศบาลเมืองไทรน้อย 22.42 2568    ไทรน้อย–11 31,312  เทศบาลตำบล 1   เทศบาลตำบลบางม่วง 1.67 เทศบาลตำบลบางม่วง. "ข้อมูลพื้นฐานของเทศบาลตำบลบางม่วง." [ออนไลน์]. เข้าถึงได้จาก: http://www.bangmoung.com/web/index.php/ข้อมูลพื้นฐานของเทศบาลตำบลบางม่วง  [ม.ป.ป.]. สืบค้น 16 เมษายน 2552. 2542    บางใหญ่–33 6,003  2   เทศบาลตำบลไทรน้อย 2.30 2542    ไทรน้อย–22 2,599  3   เทศบาลตำบลบางสีทอง 5.80 เทศบาลตำบลบางสีทอง. "ลักษณะที่ตั้ง." [ออนไลน์]. เข้าถึงได้จาก: http://bangsithong.go.th/public/location/data/index/menu/24  [ม.ป.ป.]. สืบค้น 23 กันยายน 2562. 2556 กระทรวงมหาดไทย. ประกาศกระทรวงมหาดไทย เรื่อง จัดตั้งองค์การบริหารส่วนตำบลบางสีทอง อำเภอบางกรวย จังหวัดนนทบุรี เป็นเทศบาลตำบลบางสีทอง. 2556.   บางกรวย1–1 11,834  4   เทศบาลตำบลบางใหญ่  2568   บางใหญ่1–1   5   เทศบาลตำบลคลองพระอุดม  2568   ปากเกร็ด1–1   6   เทศบาลตำบลหนองเพรางาย  2568   ไทรน้อย1–1   7   เทศบาลตำบลไทรใหญ่  2568   ไทรน้อย1–1   8   เทศบาลตำบลขุนศรี  2568   ไทรน้อย1–1   9   เทศบาลตำบลคลองขวาง  2568   ไทรน้อย–11   10   เทศบาลตำบลทวีวัฒนา  2568   ไทรน้อย1–1  

 ประชากร 

ตามข้อมูลจำนวนประชากรของสำนักทะเบียนกลาง กรมการปกครอง ณ วันที่ 31 ธันวาคม พ.ศ. 2564 จังหวัดนนทบุรีมีประชากร 1,288,637 คน คิดเป็นอันดับที่ 15 ของประเทศ โดยแบ่งเป็นประชากรเพศชาย 599,167 คน และประชากรเพศหญิง 689,470 คน นอกจากนี้ยังมีความหนาแน่นประชากรโดยเฉลี่ยถึง 2,070.76 คนต่อตารางกิโลเมตร ซึ่งมากเป็นอันดับที่ 2 ของประเทศรองจากกรุงเทพมหานคร 

ประชากรในจังหวัดนนทบุรีประกอบด้วยหลายเชื้อชาติทั้งไทย (มีจำนวนมากที่สุด มีอยู่ทั่วไปในจังหวัด) จีน มอญ (อพยพมาในสมัยกรุงธนบุรีและสมัยรัชกาลที่ 2) และมลายู (อพยพมาจากเมืองปัตตานีและไทรบุรี) โดยส่วนใหญ่นับถือพระพุทธศาสนา รองลงไปเป็นศาสนาคริสต์ ศาสนาอิสลาม และศาสนาอื่น ๆ จากการจัดเก็บข้อมูลความจำเป็นพื้นฐาน พ.ศ. 2561 ด้านศาสนา พบว่าประชากรส่วนใหญ่นับถือศาสนาพุทธร้อยละ 93.64 รองลงมานับถือศาสนาอิสลามร้อยละ 6.02 ศาสนาคริสต์ร้อยละ 0.30 นอกนั้นนับถือศาสนาซิกข์ ฮินดู และอื่น ๆ รวมกันร้อยละ 0.04

 ศาสนา 2543 2557  2559 2561 พุทธ 89.75%  94.5%  94.61%  93.64% อิสลาม 6.91%  4%  5.11%  6.02% คริสต์ 1.19%  1%  0.25%  0.30% ซิกข์ –  –  0.01%  – อื่น ๆ 2.15%  0.5%  0.01%  0.04%

เนื่องจากในปัจจุบัน นนทบุรีเป็นจังหวัดหนึ่งที่มีทำเลที่ตั้งอยู่ในเขตปริมณฑลของเมืองหลวง มีอัตราการเจริญเติบโตทางเศรษฐกิจสูง และมีความพร้อมด้านระบบสาธารณูปโภคขั้นพื้นฐานและสิ่งอำนวยความสะดวกต่าง ๆ ส่งผลให้ชาวไทยจำนวนมากจากทุกภูมิภาคของประเทศพิจารณาย้ายถิ่นเข้ามาอาศัยอยู่ในพื้นที่เพื่อความสะดวกในการเดินทางเข้าไปทำงานหรือศึกษาในกรุงเทพมหานคร ดังนั้น ความพลุกพล่านและความหนาแน่นของประชากรในจังหวัดนนทบุรีจึงไม่แตกต่างกับกรุงเทพมหานครมากนัก โดยเฉพาะทางด้านตะวันออกของอำเภอบางกรวย อำเภอเมืองนนทบุรี และอำเภอปากเกร็ดซึ่งอยู่ติดกับเขตเมืองชั้นในและเขตเมืองชั้นกลางของกรุงเทพมหานคร

 สถานที่สำคัญและสถานที่ท่องเที่ยว 
 อำเภอเมืองนนทบุรี
200px|thumb|ศาลากลางจังหวัดนนทบุรีหลังเก่า
200px|thumb|พระอุโบสถและพระวิหารวัดชมภูเวก
200px|thumb|พระอุโบสถวัดชลอ
200px|thumb|วัดอัมพวัน
200px|thumb|วัดเสาธงทอง
 ศาลากลางจังหวัดนนทบุรีหลังเก่า ตั้งอยู่ริมฝั่งตะวันออกของแม่น้ำเจ้าพระยา ใกล้ท่าน้ำนนทบุรี ตำบลสวนใหญ่ สร้างในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัวและเป็นที่ตั้งโรงเรียนราชวิทยาลัย ต่อมาในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว โรงเรียนนี้ถูกยุบเลิกเนื่องจากประสบปัญหาเศรษฐกิจตกต่ำ อาคารโรงเรียนจึงได้ใช้เป็นศาลากลางจังหวัดตั้งแต่ปี พ.ศ. 2471 เป็นอาคารตึกไม้ 2 ชั้น ทรงไทยประยุกต์ ประดับด้วยงานไม้ลายวิจิตร ทำด้วยไม้สักทั้งหลัง เมื่อส่วนราชการจังหวัดทั้งหมดได้ย้ายออกไปตั้งที่ศูนย์ราชการแห่งใหม่ริมถนนรัตนาธิเบศร์ กรมศิลปากรจึงได้ขึ้นทะเบียนศาลากลางแห่งนี้เป็นโบราณสถาน ปัจจุบันพื้นที่บางส่วนเป็นที่ตั้งของพิพิธภัณฑ์จังหวัดนนทบุรี ซึ่งเป็นแหล่งรวบรวมและจัดแสดงหลักฐานทางประวัติศาสตร์ รวมทั้งมรดกทางวัฒนธรรมและภูมิปัญญาของชาวนนทบุรี

 วัดเขมาภิรตารามราชวรวิหาร ตั้งอยู่ริมฝั่งตะวันออกของแม่น้ำเจ้าพระยา ในซอยพิบูลสงคราม 3 ถนนพิบูลสงคราม ตำบลสวนใหญ่ มีตำนานเล่าว่าสร้างขึ้นในรัชสมัยสมเด็จพระรามาธิบดีที่ 1 แห่งกรุงศรีอยุธยา ต่อมาได้รับการบูรณปฏิสังขรณ์ในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัยและพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวแห่งกรุงรัตนโกสินทร์ โดยพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวได้ทรงสถาปนาวัดนี้เป็นพระอารามหลวงชั้นโท สิ่งที่น่าสนใจในได้แก่ พระมหาเจดีย์ที่บรรจุพระบรมสารีริกธาตุ พระอุโบสถที่ประดิษฐานพระพุทธรูปศิลปะอยุธยา พระตำหนักแดงซึ่งเคยเป็นที่ประทับของสมเด็จพระศรีสุริเยนทราบรมราชินี และพระที่นั่งมูลมณเฑียรซึ่งพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวโปรดเกล้าฯ ให้รื้อจากพระบรมมหาราชวังมาปลูกเป็นตึกไว้ที่นี่

 วัดเฉลิมพระเกียรติวรวิหาร ตั้งอยู่ริมฝั่งตะวันตกของแม่น้ำเจ้าพระยา ซอยบางศรีเมือง-วัดโบสถ์ฯ 4 ถนนบางศรีเมือง-วัดโบสถ์ฯ ตำบลบางศรีเมือง เป็นพระอารามหลวงชั้นโทที่พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวโปรดเกล้าฯ ให้สร้างขึ้นในปี พ.ศ. 2390 เพื่ออุทิศถวายแด่พระอัยกา พระอัยกี และสมเด็จพระราชชนนี (แต่มาแล้วเสร็จในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว) มีการผสมผสานศิลปะจีนตามพระราชนิยมไว้ในการก่อสร้างด้วย เช่น พระอุโบสถหลังคามุงกระเบื้องแบบจีน โดยมีจิตรกรรมฝาผนัง บานประตูและหน้าต่างเขียนลายทองรดน้ำ ส่วนพระประธานเป็นพระพุทธรูปปางมารวิชัยหล่อด้วยทองแดงทั้งองค์ มีพระนามว่า "พระพุทธมหาโลกาภินันทปฏิมา" นอกจากนี้ยังมีอาคารที่น่าสนใจอื่น ๆ เช่น พระวิหารหลวง (วิหารพระศิลาขาว) พระเจดีย์ทรงกลม (แบบลังกา) ศาลาการเปรียญหลวง กำแพงใบเสมาและป้อมปราการทั้งสี่มุมรอบวัด

 อุทยานเฉลิมกาญจนาภิเษก ตั้งอยู่ริมฝั่งตะวันตกของแม่น้ำเจ้าพระยา ติดกับวัดเฉลิมพระเกียรติวรวิหาร ซอยบางศรีเมือง-วัดโบสถ์ฯ 4 ถนนบางศรีเมือง-วัดโบสถ์ฯ ตำบลบางศรีเมือง มีเนื้อที่ประมาณ 100 ไร่ สร้างขึ้นเพื่อเฉลิมพระเกียรติพระบาทสมเด็จพระบรมชนกาธิเบศร มหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร ในโอกาสพระราชพิธีกาญจนาภิเษก พ.ศ. 2539 อุทยานแห่งนี้นอกจากจะเป็นสวนสาธารณะที่มีทั้งร่มเงาและความเงียบสงบให้ผู้ที่ต้องการพักผ่อนแล้ว ยังมีศูนย์ศึกษาธรรมชาติ พืชพรรณ สัตว์ปีก และสัตว์น้ำนานาชนิดอีกด้วย อาคารที่โดดเด่นที่สุดคือ "วิมานสราญนวมินทร์" เป็นอาคารพลับพลาทรงไทยตั้งอยู่กลางสระน้ำของอุทยาน

 วัดปราสาท ตั้งอยู่ในซอยบางกร่าง 57 ถนนบางกรวย-ไทรน้อย ตำบลบางกร่าง สร้างขึ้นในรัชสมัยสมเด็จพระนารายณ์มหาราช จุดเด่นอยู่ที่ผนังพระอุโบสถที่มีลักษณะโค้งตกท้องช้าง สร้างแบบมหาอุด กล่าวคือ ผนังด้านข้างไม่มีหน้าต่าง มีเพียงช่องระบายลมเล็ก ๆ ตรงผนังด้านหลังเท่านั้น ผนังภายในตกแต่งด้วยจิตรกรรมสมัยอยุธยาตอนปลายโดยฝีมือของสกุลช่างศิลปะนนทบุรี ปัจจุบันถือว่าเป็นภาพจิตรกรรมฝาผนังที่เก่าแก่ที่สุดของจังหวัดซึ่งแม้จะเลือนหายไปมากแต่ก็ได้รับการอนุรักษ์ไว้อย่างถูกวิธี นอกจากนี้ ที่ศาลาการเปรียญยังมีธรรมาสน์ที่มีลวดลายสวยงาม มีอายุตั้งแต่สมัยอยุธยาตอนปลายเช่นเดียวกัน ดังนั้น วัดแห่งนี้จึงคุ้มค่าต่อการเข้าเยี่ยมชมและการศึกษาทางโบราณคดีอย่างยิ่ง

 วัดตำหนักใต้ ตี่งอยู่ที่ซอยนนทบุรี 27 ถนนนนทบุรี 1 ตำบลท่าทราย ตามตำนานเล่าว่าก่อนที่จะมีการสร้างวัด พื้นที่บริเวณนี้เคยเป็นพลับพลาที่ประทับชั่วคราวของสมเด็จพระเจ้าตากสินมหาราชมาก่อน สันนิษฐานว่าพระวิหารและหอระฆังสร้างขึ้นในราวปี พ.ศ. 2367 รัชสมัยพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย

 วัดชมภูเวก ตั้งอยู่ที่ซอยนนทบุรี 33 ถนนนนทบุรี 1 ตำบลท่าทราย มีชื่อเดิมว่า "วัดชมภูวิเวก" เนื่องจากเป็นบริเวณที่มีความเงียบสงบมาก ชาวมอญเป็นผู้สร้างขึ้นในปี พ.ศ. 2300 (สมัยอยุธยาตอนปลาย) ปัจจุบันยังคงมีจิตรกรรมฝาผนังพระวิหารและพระอุโบสถที่งดงามหลงเหลืออยู่ รวมทั้งซึ่งเป็นหมู่เจดีย์แบบมอญ (เรียกว่า "พระมุเตา") ที่สร้างโดยพระสงฆ์มอญเมื่อปี พ.ศ. 2460

 วัดโชติการาม ตั้งอยู่ที่ซอยบางไผ่ ซอย 4 ถนนบางไผ่พัฒนา-แยกวัดรวก ตำบลบางไผ่ มีชื่อเดิมว่า "วัดสามจีน" สร้างขึ้นเมื่อประมาณปี พ.ศ. 2350 สิ่งที่สวยงามที่สุดในวัดนี้คือ พระวิหารทรงโรงที่มีจิตรกรรมฝาผนังทั้งสี่ด้าน โดยเขียนภาพตั้งแต่พื้นขึ้นไปจรดเพดาน นอกจากนี้ยังมีพระอุโบสถทรงเรือสำเภาแบบอยุธยาตอนปลายอีกด้วย

 อำเภอบางกรวย
 วัดบางไกรใน ตั้งอยู่ที่ถนนวัดโพธิ์เอน-วัดบางไกรใน ตำบลบางขุนกอง สันนิษฐานว่าสร้างในสมัยอยุธยาตอนปลาย ตามประวัติกล่าวว่า ลูกหลานของนายไกร (ไกรทอง) ได้สร้างวัดขึ้นในบริเวณนี้เพื่ออุทิศแก่นายไกร ชาวสวนเมืองนนทบุรีผู้ปราบจระเข้ชาละวันแห่งเมืองพิจิตรลงได้ จุดเด่นของวัดอยู่ที่อุโบสถเก่าซึ่งมีอายุกว่า 300 ปี โครงหลังคาสร้างด้วยไม้สักทอง หน้าบันเป็นไม้สักฉลุลวดลาย บานประตูด้านหน้ามีภาพเขียนสีรูปทวารบาลถืออาวุธด้ามยาว ภายในเป็นที่ประดิษฐานพระพุทธไกรรัตนนายก (หลวงพ่อโต) มีศาลนายไกรทองตั้งอยู่ข้างอุโบสถเก่า
 วัดชลอ
 วัดโพธิ์บางโอ
 ตลาดน้ำบางคูเวียง
 ตลาดน้ำวัดตะเคียน

 อำเภอบางใหญ่
 วัดปรางค์หลวง
 วัดอัมพวัน
 วัดสวนแก้ว

 อำเภอบางบัวทอง
 วัดบรมราชากาญจนาภิเษกอนุสรณ์ คณะสงฆ์จีนนิกายรังสรรค์ เป็นวัดในความอุปถัมภ์ของคณะสงฆ์จีนนิกายแห่งประเทศไทย ตั้งอยู่หมู่ที่ 4 ถนนเทศบาล 9 ตำบลโสนลอย สร้างขึ้นเพื่อเฉลิมพระเกียรติพระบาทสมเด็จพระบรมชนกาธิเบศร มหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร ในโอกาสพระราชพิธีกาญจนาภิเษก พ.ศ. 2539 ในบริเวณวัดประกอบด้วยวิหารต่าง ๆ ที่มีรูปแบบสถาปัตยกรรมตามแนวปรัชญาและคติธรรมทางศาสนาพุทธจีนนิกายฝ่ายมหายาน เช่น วิหารพระกวนอิมโพธิสัตว์ วิหารหมื่นพุทธเจ้า เป็นต้น

 อำเภอไทรน้อย
 ตลาดน้ำไทรน้อย
 วัดไทรใหญ่
 วัดเสนีวงศ์
 วัดคลองขวาง
 หมู่บ้านบอนสีเฉลิมพระเกียรติ
 โรงเรียนวัดมะสงมิตรภาพที่ 55

 อำเภอปากเกร็ด
 สวนสมเด็จพระศรีนครินทร์ นนทบุรี เป็นสวนสาธารณะเฉลิมพระเกียรติสมเด็จพระศรีนครินทราบรมราชชนนี 80 พรรษา ลำดับที่ 11 ตั้งอยู่ที่หนองปรือ หมู่ที่ 3 ซอยศรีสมาน 4 ถนนศรีสมาน ตำบลบ้านใหม่ มีพื้นที่ส่วนใหญ่เป็นน้ำ มีจักรยานน้ำให้เช่าถีบ สวนโดยรอบจัดปลูกพรรณไม้ยืนต้นเพื่อให้ความร่มรื่น รวมทั้งมีการจัดปลูกไม้ดอกไม้ประดับ ไม้ล้มลุก และไม้ตัดพุ่มสลับสีเพื่อความสวยงาม นอกจากนี้ยังได้รวบรวมไม้ผลที่มีชื่อเสียงมาแต่โบราณของเมืองนนทบุรีมาจัดปลูกไว้ด้วย เช่น ทุเรียน กระท้อน มะปราง เป็นต้น
 เกาะเกร็ด
 คลองขนมหวาน
 ตลาดน้ำวัดแสงสิริธรรม	
 วัดกู้
 วัดปรมัยยิกาวาส
 วัดเสาธงทอง
 วัดฉิมพลีสุทธาวาส
 วัดบางจาก 
 วัดโปรดเกษ
 วัดท้องคุ้ง 
 วัดสพานสูง

 การขนส่ง 

 ระบบราง 
 รถไฟฟ้ามหานคร สายฉลองรัชธรรม
 รถไฟฟ้ามหานคร สายสีชมพู
 ทางรถไฟสายใต้ (สถานีบางบำหรุ)
 รถไฟฟ้าชานเมือง สายสีแดงอ่อน (สถานีบางบำหรุ)
 รถไฟฟ้ามหานคร สายสีน้ำตาล (โครงการ)

 ท่าเรือ 
 ท่าปากเกร็ด
 ท่าเกาะเกร็ด
 ท่าวัดกลางเกร็ด
 ท่ากระทรวงพาณิชย์ ท่าสะพานพระนั่งเกล้า
 ท่าน้ำนนทบุรี
 ท่าบางศรีเมือง
 ท่าสะพานพระราม 5 ท่านครอินทร์
 ท่าวัดเขียน
 ท่าวัดตึก
 ท่าวัดเขมาภิรตาราม ท่าวัดปากน้ำ
 ท่าบางกรวย
 ท่าสะพานพระราม 7

 บุคคลที่มีชื่อเสียง 
120px|thumb|right|พระราชธรรมนิเทศ (พยอม กลฺยาโณ)

พระสงฆ์
 สมเด็จพระอริยวงศาคตญาณ สมเด็จพระสังฆราช (สา ปุสฺสเทโว) – สมเด็จพระสังฆราชพระองค์ที่ 9 แห่งกรุงรัตนโกสินทร์ เสด็จสถิต ณ วัดราชประดิษฐสถิตมหาสีมารามราชวรวิหาร
 พระราชธรรมนิเทศ (พยอม กลฺยาโณ) – เจ้าอาวาสวัดสวนแก้ว จังหวัดนนทบุรี

นักแสดง / นักร้อง / ผู้กำกับละคร
 ทัศนียา การสมนุช – นักแสดง
 วรรณรท สนธิไชย – นักแสดง
 มนชนก แสงฉายเพียงเพ็ญ – นักแสดง
 สุคนธวา เกิดนิมิตร – นักแสดง นางแบบ
 หนึ่งธิดา โสภณ – นักร้อง นักแสดง
 ชินารดี อนุพงษ์ภิชาติ – นักร้อง นักแสดง
 อานัส ฬาพานิช – นักแสดง
 สุนทร สุจริตฉันท์ – นักแสดง ผู้ประกาศข่าว
 อภิษฎา เครือคงคา – นักแสดง นักออกแบบเสื้อผ้า
 อิศริยา สายสนั่น – นักแสดง พิธีกร ทนาย
 อนุวัฒน์ นิวาตวงศ์ – นักแสดง
 ศิริลักษณ์ ผ่องโชค – นักแสดง นักร้อง
 ธนกฤต พานิชวิทย์ – นักแสดง นักร้อง
 ขวัญฤดี กลมกล่อม – นักแสดง มนัส ปิติสานต์ – นักแสดงดนตรี นักเขียนเพลง
 ประยูร ยมเยี่ยม – นักร้อง แม่เพลง ศิลปินแห่งชาติ
 รัชย์ณมนทร์ รัชย์จิราธรรม – นักร้อง นักแสดง
 อนุโรจน์ เกตุเลขา – นักร้อง
 วทัญญู จิตติเสถียรพร – นักร้อง
 สาวิตรี สุทธิชานนท์ – นักร้อง
 อนุวรรตน์ ทับวัง – นักร้อง
 ชาญ บัวบังศร – ศิลปินแห่งชาติ
 นนทรีย์ นิมิบุตร – ผู้กำกับละคร
 ศรีอาภา เรือนนาค – นักพากย์การ์ตูน
 ธัญญวีร์ ชุณหสวัสดิกุล – นักแสดง
 ชรินพร เงินเจริญ - นักแสดง
 ญาณิกา ทองประยูร - นักแสดง
 กมนธิดา โรจน์ทวีนิธิ - นักร้อง

120px|thumb|right|แปลก พิบูลสงคราม
นักการเมือง
 ฉลอง เรี่ยวแรง – นักการเมือง
 ชวลิต ยงใจยุทธ – อดีตนายกรัฐมนตรีคนที่ 22 อดีตผู้บัญชาการทหารบกและอดีตรักษาการผู้บัญชาการทหารสูงสุด
 นิทัศน์ ศรีนนท์ – นักการเมือง
 แปลก พิบูลสงคราม – อดีตนายกรัฐมนตรีคนที่ 3 วิจิตร เกตุแก้ว – อดีตนายกสมาคมฟุตบอลแห่งประเทศไทย
 อภิรักษ์ โกษะโยธิน – อดีตผู้ว่าราชการกรุงเทพมหานคร
 อภิวันท์ วิริยะชัย – นักการเมือง
 อุดมเดช รัตนเสถียร – อดีต สส. จังหวัดนนทบุรี

ผู้สื่อข่าว
 วาสนา นาน่วม – ผู้สื่อข่าวสายทหาร

นักกีฬา
 ธีราทร บุญมาทัน – นักฟุตบอลทีมชาติไทย 
 วิชาญน้อย พรทวี – นักมวย สุรชาติ พิสิฐวุฒินันท์ – นักมวย

 อ้างอิง 

 ดูเพิ่ม 
 กรุงเทพมหานครและปริมณฑล
 รายชื่อโรงเรียนในจังหวัดนนทบุรี
 รายชื่อห้างสรรพสินค้าในจังหวัดนนทบุรี

 บรรณานุกรม 
 คณะกรรมการฝ่ายประมวลเอกสารและจดหมายเหตุ ในคณะกรรมการอำนวยการจัดงานเฉลิมพระเกียรติพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว. วัฒนธรรม พัฒนาการทางประวัติศาสตร์ เอกลักษณ์และภูมิปัญญา จังหวัดนนทบุรี. กรุงเทพฯ : โรงพิมพ์คุรุสภา, 2543.
 รัตนา ศิริพูล. นนทบุรี. กรุงเทพฯ : บริษัท ต้นอ้อ ๑๙๙๙ จำกัด, 2543.

 แหล่งข้อมูลอื่น 

 เว็บไซต์ทางการจังหวัดนนทบุรี 
 ฐานข้อมูลสารสนเทศ ศูนย์ปฏิบัติการจังหวัดนนทบุรี 
 ตำรวจภูธรจังหวัดนนทบุรี 
 สำนักงานเขตพื้นที่การศึกษานนทบุรี เขต 1 
 สำนักงานเขตพื้นที่การศึกษานนทบุรี เขต 2 
 สำนักงานวัฒนธรรมจังหวัดนนทบุรี 
 เว็บไซต์สำนักงานวัฒนธรรมจังหวัดนนทบุรี 
 สื่อปลอดภัยและสร้างสรรค์จังหวัดนนทบุรี โดยสำนักงานวัฒนธรรมจังหวัดนนทบุรี 
 สำนักงานการท่องเที่ยวและกีฬาจังหวัดนนทบุรี 
 การท่องเที่ยวแห่งประเทศไทย: ข้อมูลท่องเที่ยวจังหวัดนนทบุรี 
 สมาคมผู้ประกอบวิชาชีพบริหารการศึกษาเอกชนนนทบุรี