ตัวเลขโรมัน

ตัวเลขโรมัน เป็นระบบตัวเลขที่ใช้ในโรมโบราณ และยังคงเป็นระบบตัวเลขที่ใช้งานทั่วยุโรปจนถึงสมัยกลางตอนปลาย ตัวเลขในระบบนี้แสดงเป็นการผสมตัวอักษรในอักษรละติน ระบบเลขโรมันมีสัญลักษณ์ที่ใช้กันในสมัยใหม่ดังนี้:

 สัญลักษณ์        ค่าของตัวเลข 1 5 10 50 100 500 1,000

หลังการล่มสลายของจักรวรรดิโรมัน ยังคงมีการใช้งานตัวเลขโรมันต่อไปเป็นเวลานาน ก่อนจะถูกแทนที่ด้วยตัวเลขอาหรับตั้งแต่คริสต์ศตวรรษ 14 เป็นต้นมา อย่างไรก็ตาม การเปลี่ยนแปลงนี้เป็นแบบค่อยเป็นค่อยไป และตัวเลขโรมันยังคงมีอยู่ในบางผลิตภัณฑ์จนถึงปัจจุบัน

บริเวณที่มักพบเห็นตัวเลขโรมันคือหน้าปัดนาฬิกา เช่น บนนาฬิกาของบิกเบน (ออกแบบใน ค.ศ. 1852) เส้นชั่วโมงจาก 1 ถึง 12 เขียนเป็น:

บางครั้ง มีความนิยมในการแสดงเลข "4" บนนาฬิกาที่มีเลขโรมันเป็น ""

บริเวณอีกแห่งที่มีการใช้งานคือปีในเอกสารและอาคารกับวันที่ลิขสิทธิ์บนหน้าหลักของภาพยนตร์และรายการโทรทัศน์ เช่น  คือเลข 1900 ดังนั้น 1912 สามารถเขียนได้เป็น  สำหรับปีในศตวรรษนี้  คือเลข 2000 ปีปัจจุบันคือ  ()

 การเขียนเลขโรมัน 
การเขียนเลขโรมัน สามารถเขียนแทนเฉพาะจำนวนเต็มบวกเท่านั้น เนื่องจากในสมัยก่อนโรมยังไม่มีสัญลักษณ์แทนเลขศูนย์หรือเลขทศนิยม โดยให้เขียนจากสัญลักษณ์ที่มีค่ามากแล้วลดหลั่นกันไปยังสัญลักษณ์ที่มีค่าน้อย เช่น 
 MCCCXXV มีค่าเท่ากับ 1,000 + 300 + 20 + 5 = 1,325
 MMMDLXVII มีค่าเท่ากับ 3,000 + 500 + 60 + 7 = 3,567

ถ้าเขียนสัญลักษณ์ที่มีค่าน้อยกว่าไว้ด้านหน้าสัญลักษณ์ที่มีค่ามากกว่า ค่าของจำนวนที่ได้จะมีค่าเท่ากับจำนวนที่มีค่ามากลบด้วยจำนวนที่มีค่าน้อย และจะเขียนสัญลักษณ์เพียงคู่เดียวในแต่ละหลักเท่านั้น เช่น
 IX มีค่าเท่ากับ 10 − 1 = 9
 XL มีค่าเท่ากับ 50 − 10 = 40
 MCMLXXVII มีค่าเท่ากับ 1,000 + (1,000 − 100) + 70 + 7 = 1,977
 MMCDLXVIII มีค่าเท่ากับ 2,000 + (500 − 100) + 60 + 8 = 2,468

โดยปกติแล้ว การเขียนเลขโรมันจะไม่เขียนสัญลักษณ์เดียวกันอยู่ติดกันตั้งแต่ 4 ตัวขึ้นไป ยกเว้นบนหน้าปัดนาฬิกา ที่จะใช้ IIII แทนเวลา 4 นาฬิกาหรือ 16 นาฬิกา เพื่อป้องกันความสับสนในการอ่านเวลา

 รูปมาตรฐาน 

ตารางต่อไปนี้เป็นรูปแบบการเขียนตัวเลขโรมันตามปกติ:
+     พัน  ร้อย     สิบ         หน่วย 1                2             3           4                       5                         6                       7                     8                   9                      

 เศษส่วน 
เศษส่วนตั้งแต่  ถึง  มีชื่อในสมัยโรมัน ซึ่งเป็นชื่อเดียวกับเหรียญมูลค่าเท่ากัน

 เศษส่วน ตัวเลขโรมัน ชื่อ ความหมาย  ·  "Ounce"  =  ·· หรือ :  "Sixth"  =  ··· หรือ ∴  "Quarter"  =  ···· หรือ ∷  "Third"  ····· หรือ ⁙  "Five-ounce" (quinque unciae → quincunx)  =    "Half"  ·  "Seven-ounce" (septem unciae → septunx)  =  ·· หรือ :  "Twice" (as in "twice a third")  =  ··· หรือ ∴ or  "Less a quarter" (de-quadrans → dodrans)or "ninth ounce" (nona uncia → nonuncium)  =  ···· หรือ ∷ or  "Less a sixth" (de-sextans → dextans)or "ten ounces" (decem unciae → decunx)  ····· หรือ ⁙  "Less an ounce" (de-uncia → deunx)  = 1   "Unit"

สัญกรณ์เศษส่วนโรมันอื่น ประกอบด้วย:

 เศษส่วน ตัวเลขโรมัน ชื่อ ความหมาย =12−3       "scruple" =12−2   "half a sextula"    " of an uncia"        "two sextulas" ()   or  or   " uncia" (semi- + uncia)   or  or   " uncias" (sesqui- + uncia)

 วิงคิวลัม 
จำนวนที่มีค่าเกินกว่าที่กำหนดไว้ตามสัญลักษณ์ดังกล่าว จะเขียนขีดไว้บนสัญลักษณ์เหล่านี้ เรียกว่า วิงคิวลัม (vinculum) สัญลักษณ์ที่มีวิงคิวลัมอยู่จะมีค่าคูณด้วย 1,000 เช่น
  มีค่าเท่ากับ 5 × 1,000 = 5,000
  มีค่าเท่ากับ 10 × 1,000 = 10,000

มีการระบุว่าการใช้วิงคิวลัมเป็นมาตรฐาน แต่ที่จริงเป็นเพียงสมมติฐานเท่านั้น เลขโรมันที่ใช้กันในสมัยใหม่มักไม่เกินปี ค.ศ. ปัจจุบัน (คือ  หรือ )

 ยูนิโค้ด 
นอกจากนี้ ยังมีสัญลักษณ์อื่นที่ไม่ได้ใช้ในระบบเลขโรมันปัจจุบัน แต่ปรากฏอยู่ในรหัสยูนิโคด ดังนี้
 (U+2180) มีค่าเท่ากับ 1,000
 (U+2181) มีค่าเท่ากับ 5,000
 (U+2182) มีค่าเท่ากับ 10,000
 (U+2187) มีค่าเท่ากับ 50,000
 (U+2188) มีค่าเท่ากับ 100,000

 อ้างอิง 

หมวดหมู่:ระบบเลข
หมวดหมู่:อักษรละติน