จังหวัดปัตตานี

ปัตตานี () เป็นจังหวัดหนึ่งในภาคใต้ของประเทศไทย ซึ่งติดต่อกับจังหวัดนราธิวาส จังหวัดยะลา และจังหวัดสงขลา

 สัญลักษณ์ประจำจังหวัด 
 ตราประจำจังหวัด: ปืนใหญ่นางพญาตานี
 ดอกไม้ประจำจังหวัด: ดอกชบา (Hibiscus sp.) 
 ต้นไม้ประจำจังหวัด: ตะเคียนทอง (Hopes odorata) 
 คำขวัญประจำจังหวัด: เมืองงามสามวัฒนธรรม ศูนย์ฮาลาลเลิศล้ำ ชนน้อมนำศรัทธา ถิ่นธรรมชาติงามตา ปัตตานีสันติสุขแดนใต้
 คำขวัญประจำจังหวัดเดิม: บูดูสะอาด หาดทรายสวย รวยน้ำตก นกเขาดี ลูกหยีอร่อย หอยแครงสด

 ที่มาของชื่อ 
คำว่า ปัตตานี มาจากคำภาษามลายูปัตตานี  ซึ่งมาจากคำว่า Pantai Ini อ่านว่า ปันตัย อีนี ("ชายหาดแห่งนี้") อีกทีหนึ่ง

ประวัติศาสตร์
จากหลักฐานทางโบราณคดีเบื้องต้น ได้พบร่องรอยของชุมชนโบราณในปัตตานีที่อำเภอยะรัง คือเมืองโบราณยะรัง เป็นเมืองพุทธศาสนถานมหายานเป็นเมืองที่มีความเจริญ ในช่วง พ.ศ. 700-1400 เป็นเมืองโบราณซ้อนทับกัน 3 เมือง ตั้งแต่บ้านวัดที่เก่าแก่ที่สุด บ้านจาเละ และบ้านประแว ในนี้มีโบราณสถานกว่า 40 แห่ง ในช่วงพุทธศตวรรษที่ 13 มีความเจริญรุ่งเรือง มีศูนย์กลางการปกครองที่โกตามะลิฆา (Kota Malikha) ใน ตำนานมะโรงมหาวงศ์ มีชื่อ "ลังกาสุกะ" ซึ่งเจริญขึ้นมาร่วมสมัยกับยุคสหพันธรัฐเมืองท่าศรีวิชัย โดยมีพื้นฐานบ้านเมืองแรกเริ่มเก่าไปถึงพุทธศตวรรษที่ 12 ที่บริเวณเมืองโบราณบ้านวัด 

ต่อมาพุทธศตวรรษที่ 18–20 เปลี่ยนไปรับอิทธิพลของอิสลามชุลีพร พงษ์สุพัฒน์. (2542). ปัตตานี : รอยต่อทางวัฒนธรรมและมิติทางความคิด (เอกสาร. ประกอบการบรรยายโครงการปริทัศน์ประเทศเพื่อนบ้านผ่านมิติภายใน), หน้า 4. และย้ายเมืองไปที่บ้านกรือเซะหรือหมู่บ้านปะตะนี เนื่องจากตั้งอยู่ใกล้ชายทะเลและปากแม่น้ำปัตตานีมากกว่าเมืองโกตามะลิฆา เมืองท่านี้มึความโดดเด่นในช่วงพุทธศตวรรษที่ 22 ถึงต้นพุทธศตวรรษที่ 23 เมืองมีความเข้มแข็งพอที่จะต้านการรุกรานของรัฐที่ใหญ่โตกว่าอย่างกรุงศรีอยุธยา เมืองในยุคนี้มีประชากรต่างชาติต่างภาษาอพยพเข้ามาเป็นจำนวนมาก โดยเฉพาะจีน ที่กลายมาเป็นชุมชนใหญ่ชุมชนหนึ่งในปัตตานี มีเหตุการณ์สำคัญอย่างกลุ่มโจรสลัดจากฝูเจียน นําโดยหลิน เต้า-เฉียน ได้อพยพหนีการปราบปรามของราชวงศ์หมิง ไปยึดเมืองปัตตานีไว้ได้เป็นระยะเวลาหนึ่ง ประมาณ พ.ศ. 2116–2163 ชาวปัตตานีรู้จักในฐานะตํานานเรื่อง เจ้าแม่ลิ้มกอเหนี่ยว และการสร้างปืนใหญ่นางพญาตานี

อาณาจักรปัตตานีอยู่ในฐานะประเทศราชของกรุงศรีอยุธยา ลักษณะความสัมพันธ์ขึ้นอยู่กับความเข้มแข็งของไทย คราวใดไทยอ่อนแอหรือเกิดความวุ่นวายในราชธานี ปัตตานีก็จะถือเป็นอิสระ เมื่อเริ่มสมัยรัตนโกสินทร์ฝ่ายไทยก็ยกทัพไปปราบ จึงได้ปัตตานีมาเป็นส่วนหนึ่งของราชอาณาจักรไทยอีกครั้ง จากนั้นมาไทยเริ่มปรับปรุงระบบควบคุมปัตตานีให้รัดกุมขึ้นเป็นลำดับ จนในสมัยรัชกาลที่ 5 ได้มีการตั้งมณฑลปัตตานี

พ.ศ. 2475 มณฑลปัตตานีถูกยุบรวมกับมณฑลนครศรีธรรมราช กระทั่ง พ.ศ. 2476 ได้รับการยกฐานะเป็นจังหวัดปัตตานี

ภูมิศาสตร์
 ที่ตั้ง 
ปัตตานีเป็นหนึ่งในห้าจังหวัดชายแดนภาคใต้ ตั้งอยู่ริมฝั่งทะเลตะวันออกของภาคใต้สุด ติดกับทะเลจีนใต้ อยู่ห่างจากกรุงเทพโดยทางรถยนต์ประมาณ 1,055 กิโลเมตร หรือ 1,025 กิโลเมตรโดยทางรถไฟที่ (สถานีรถไฟโคกโพธิ์)

 ภูเขาที่สำคัญ 
ได้แก่ ภูเขาทรายขาว ซึ่งอยู่ในทิวเขาสันกาลาคีรี มีแม่น้ำที่สำคัญ 2 สาย คือ แม่น้ำปัตตานีและแม่น้ำสายบุรี ภูมิอากาศอบอุ่นตลอดปี อุณหภูมิเฉลี่ย 27.5 องศาเซลเซียส ฝนตกชุกในระหว่างเดือนธันวาคม-มกราคม ฝนตกเฉลี่ย 1,750.9 มิลลิเมตร/ปี (เฉลี่ยในรอบ 30 ปี) 

 ประชากร 
 ศาสนา 

ประชากรส่วนใหญ่นับถือศาสนาอิสลาม รองลงมาคือศาสนาพุทธและอื่น ๆ จากการสำรวจเมื่อ พ.ศ. 2555 พบว่า ประชากรนับถือศาสนาอิสลามร้อยละ 87.25 นับถือศาสนาพุทธร้อยละ 12.72 และศาสนาอื่น ๆ ร้อยละ 0.03 แต่การสำรวจใน พ.ศ. 2556-2558 พบว่าประชากรนับถือศาสนาอิสลามร้อยละ 86.25 นับถือศาสนาพุทธร้อยละ 13.70 และศาสนาอื่น ๆ ร้อยละ 0.05 ใน พ.ศ. 2555 หลังการก่อวินาศกรรมด้วยการวางระเบิดถนนสายหลักในปัตตานี ส่งผลให้ชาวไทยเชื้อสายจีนและชาวไทยพุทธจำนวนมากอพยพออกจากปัตตานี ประชากรที่นับถือศาสนาพุทธจึงหดตัวอย่างเฉียบพลัน จากการสำรวจของสำนักงานวัฒนธรรมจังหวัดปัตตานีเมื่อ 25 สิงหาคม พ.ศ. 2562 พบว่า ประชากรส่วนใหญ่นับถือศาสนาอิสลาม ร้อยละ 87.57, ศาสนาพุทธ ร้อยละ 12.41 และศาสนาอื่น ๆ ร้อยละ 0.03

 ศาสนา 2503สำนักงานสถิติกลาง สภาพัฒนาการเศรษฐกิจแห่งชาติ. รายงานสำมะโนครัวประชากรแห่งประเทศไทย พ.ศ. 2503 จังหวัดนราธิวาส ปัตตานี ยะลา และจังหวัดสตูล. พระนคร : ไทยแบบเรียน, 2504, หน้า 19 2554พัทธ์ธีรา นาคอุไรรัตน์ (พฤษภาคม–สิงหาคม 2560). "เรื่องในบ้าน : คาทอลิกกับชีวิตแห่งการต่อรองในสังคมมลายูมุสลิมและความรุนแรงถึงตาย". วารสารรูสมิแล (38:2), หน้า 12 2555 2556 2557 2558 2559 2562 อิสลาม 78.20%  90.44%  87.25%  86.25%  87.49%  86.67%  86.58%  87.57% พุทธ 20.00%  9.56%  12.72%  13.70%  12.74%  13.32%  13.40% 12.41% คริสต์ –  0.01%  –  –  –  –  –  – อื่น ๆ 1.80%  –  0.03%  0.05%  0.02%  0.02%  0.02%  0.03%

ชาวปัตตานีมีอาชีพหลักคือการทำนา สวนยาง นอกจากนี้ประชาชนที่อาศัยอยู่ทางทิศตะวันออกของจังหวัด เช่น อำเภอเมืองปัตตานี อำเภอปะนาเระ และอำเภอสายบุรี ยังประกอบอาชีพประมง ซึ่งส่งผลให้เกิดผลผลิตในภาคอุตสาหกรรมต่อเนื่องอย่างมาก

การเมืองการปกครอง
 การปกครองส่วนภูมิภาค 
การปกครองแบ่งออกเป็น 12 อำเภอ 115 ตำบล 642 หมู่บ้าน
 อำเภอเมืองปัตตานี
 อำเภอโคกโพธิ์
 อำเภอหนองจิก
 อำเภอปะนาเระ
 อำเภอมายอ
 อำเภอทุ่งยางแดง
 อำเภอสายบุรี
 อำเภอไม้แก่น
 อำเภอยะหริ่ง
 อำเภอยะรัง
 อำเภอกะพ้อ
 อำเภอแม่ลาน 450px|แผนที่

 การปกครองส่วนท้องถิ่น 
จังหวัดปัตตานี มีการแบ่งการปกครองส่วนท้องถิ่นดังนี้

เทศบาลเมือง
มีเทศบาลเมือง 3 แห่ง
 เทศบาลเมืองปัตตานี
 เทศบาลเมืองตะลุบัน
 เทศบาลเมืองรูสะมิแล

 อุทยาน 
 อุทยานแห่งชาติน้ำตกทรายขาว

 สถานที่ท่องเที่ยว 
250px|thumbnail|มัสยิดกรือเซะ
 มัสยิดกรือเซะ เป็นมัสยิดที่สร้างโดยสุลต่านมุสัฟฟาร์ ชาร์ พระองค์ได้สร้างมัสยิดแห่งนี้พร้อมกับมัสยิดบ้านดาโตะ อำเภอยะหริ่ง จังหวัดปัตตานี 
มัสยิดกรือเซะเป็นมัสยิดที่สุลต่านใช้เป็นสถานที่ปฏิบัติศาสนกิจและะพบปะพูดคุยกับประชาชน มัสยิดกรือเซะเป็นมัสยิดแห่งแรกในคาบสมุทรมลายู
 หาดตะโล๊ะกาโปร์
 หาดแฆแฆ
 เมืองโบราณยะรัง
 ศาลหลักเมืองปัตตานี
 ศาลเจ้าแม่ลิ้มกอเหนี่ยวหรือศาลเจ้าเล่งจูเกียง
 สวนสมเด็จพระศรีนครินทร์ ปัตตานี
 หอนาฬิกาสามวัฒนธรรม
 มัสยิดกลางจังหวัดปัตตานี
 มัสยิดรายอ ปัตตานี
 มัสยิดกรือเซะ ปัตตานี
 วังยะหริ่ง ปัตตานี
 วังสายบุรี ปัตตานี
 วังพิพิธภักดี ปัตตานี
 วังจะบังตีกอ ปัตตานี
 ย่านเมืองเก่าปัตตานี (กือดาจีนอ)
 วัดช้างให้ราษฎร์บูรณาราม
 หาดตะโละสะมิแล
 สะพานไม้บานา
 ปัตตานีบาซาร์
 หอดูนก
 blue lake ปัตตานี

 การขนส่ง 

 ระยะทางจากตัวจังหวัดไปอำเภอต่าง ๆ 

 อำเภอหนองจิก 8 กิโลเมตร
 อำเภอยะหริ่ง 15 กิโลเมตร
 อำเภอยะรัง 16 กิโลเมตร
 อำเภอโคกโพธิ์ 26 กิโลเมตร
 อำเภอแม่ลาน 27 กิโลเมตร
 อำเภอมายอ 30 กิโลเมตร
 อำเภอปะนาเระ 42 กิโลเมตร
 อำเภอทุ่งยางแดง 44 กิโลเมตร
 อำเภอสายบุรี 50 กิโลเมตร
 อำเภอกะพ้อ 65 กิโลเมตร
 อำเภอไม้แก่น 68 กิโลเมตร

 การศึกษา 
 ระดับอุดมศึกษา 
 มหาวิทยาลัยสงขลานครินทร์ วิทยาเขตปัตตานี
 มหาวิทยาลัยฟาฏอนี วิทยาเขตปัตตานี
 วิทยาลัยชุมชนปัตตานี
 มหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย วิทยาลัยสงฆ์ปัตตานี

 โรงเรียน 
 ดูที่ รายชื่อโรงเรียนในจังหวัดปัตตานี

 ชาวจังหวัดปัตตานีที่มีชื่อเสียง 
 สวัสดิ์ วัฒนายากร อดีตองคมนตรีในรัชกาลที่ 9 อดีตตุลาการศาลปกครองสูงสุด อดีตอธิบดีกรมชลประทาน กระทรวงเกษตรและสหกรณ์
 พนมเทียน ศิลปินแห่งชาติ
กังสดาล พิพิธภักดี อดีตพระชายาในสมเด็จพระราชาธิบดีมูฮัมมัดที่ 5 ประเทศมาเลเซีย
บุหงาวลัย คงขวัญ หรือชื่อที่ประชาชนเรียก พระมหาเทวีเจ้า
ฟาอัล ยาวอ หรือชื่อที่ประชาชนเรียก ฟาอัลสุดติ่ง 

 เทศกาล 
 งานสมโภชเจ้าแม่ลิ้มกอเหนี่ยว
 งานประเพณีชักพระ
 งานแข่งขันกีฬาตกปลาสายบุรี
อีดิลฟิฏร์
อีดิลอัฎฮา

 อ้างอิง 

 ดูเพิ่ม 
 ความไม่สงบในชายแดนภาคใต้ของประเทศไทย
 รายชื่อวัดในจังหวัดปัตตานี
 รายชื่อมัสยิดในจังหวัดปัตตานี
 รายชื่อห้างสรรพสินค้าในจังหวัดปัตตานี

 แหล่งข้อมูลอื่น 

 เว็บไซต์ 

 เว็บไซต์อย่างเป็นทางการของจังหวัด

 แผนที่และภาพถ่าย 
 แผนที่ท่องเที่ยวจังหวัดปัตตานี 

 หนังสือและบทความ 

 ชุลีพร วิรุณหะ. (2551). บุหงารายา: ประวัติศาสตร์จากคำบอกเล่าของชาวมลายู. กรุงเทพฯ: ศักดิโสภาการพิมพ์.
 ชุลีพร วิรุณหะ. (2556, ม.ค.-มิ.ย.). สยามกับปัตตานีในสมัยรัชกาลที่ 1-2 แห่งกรุงรัตนโกสินทร์: การทำความเข้าใจเกี่ยวกับสงครามและการแบ่งแยกปัตตานีออกเป็นเจ็ดหัวเมือง. วารสารอักษรศาสตร์ มหาวิทยาลัยศิลปากร, 35(1), 11-53.
 ชุลีพร วิรุณหะ. (2558). สยาม-ปาตานีใน ‘พื้นที่สีเทา’: บทวิเคราะห์ประวัติศาสตร์ความสัมพันธ์ก่อน ค.ศ. 1909 (ฉบับร่าง). กรุงเทพฯ: ศูนย์มุสลิมศึกษา สถาบันเอเชียศึกษา จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย.
 ธเนศ อาภรณ์สุวรรณ. (2549). ความเป็นมาของทฤษฎีแบ่งแยกดินแดนในภาคใต้ไทย. กรุงเทพฯ: โครงการเอเซียตะวันออกเฉียงใต้ศึกษา คณะศิลปศาสตร์ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์.
 ยงยุทธ ชูแว่น. (2549). รัฐปัตตานีในประวัติศาสตร์เอเชียตะวันออกเฉียงใต้สมัยจารีต คริสต์ศตวรรษที่ 16-18. นครปฐม: โครงการศึกษาประวัติศาสตร์ภาคใต้ ภาควิชาประวัติศาสตร์ คณะอักษรศาสตร์ มหาวิทยาลัยศิลปากร.
 อรอนงค์ ทิพย์พิมล. (2564). ประวัติศาสตร์ความสัมพันธ์ระหว่างไทยกับปัต (ปา) ตานีก่อนรัฐสมัยใหม่จนถึงสนธิสัญญาแองโกลสยาม พ.ศ. 2452 (ค.ศ. 1909): มุมมองที่แตกต่างหลากหลาย. ใน ความมั่นคงบนรอยร้าว: ประวัติศาสตร์ กฎหมาย และผู้คนในพลวัตความขัดแย้งในจังหวัดชายแดนใต้. บรรณาธิการโดย อรรถจักร์ สัตยานุรักษ์. หน้า 3-39. กรุงเทพฯ: สำนักงานคณะกรรมการส่งเสริมวิทยาศาสตร์ วิจัยและนวัตกรรม (สกสว.).


หมวดหมู่:จังหวัดริมฝั่งอ่าวไทย