ฮายาโอะ มิยาซากิ

ฮายาโอะ มิยาซากิ (; เกิด 5 มกราคม พ.ศ. 2484) เป็นนักวาดมังงะ ผู้กำกับ และผู้สร้างอนิเมะชาวญี่ปุ่น ที่มีผลงานที่มีชื่อเสียงหลายเรื่อง จากการคร่ำหวอดในวิชาชีพเป็นเวลาราวห้าทศวรรษ มิยาซากิได้รับการยอมรับในระดับนานาชาติว่าเป็นผู้สร้างภาพยนตร์อนิเมะ ร่วมกับอิซาโอะ ทาคาฮาตะ ผู้ร่วมก่อตั้งสตูดิโอจิบลิ ความสำเร็จของภาพยนตร์เหล่านี้ทำให้เขาได้รับการเปรียบเทียบกับวอลต์ ดิสนีย์ ซึ่งเป็นผู้สร้างแอนิเมชันชาวอเมริกัน กับ นิค พาร์ค ซึ่งเป็นผู้สร้างแอนิเมชันชาวอังกฤษ รวมถึง โรเบิร์ต เซเม็กคิส ผู้บุกเบิกการสร้างแอนิเมชัน นิตยสารไทม์ ยกย่องว่าเขาเป็นบุคคลที่ทรงอิทธิพลมากที่สุดคนหนึ่ง

มิยาซากิเริ่มทำงานที่ โตเอแอนิเมชัน ในตำแหน่งศิลปินคนกลาง ในการสร้างภาพยนตร์ Gulliver's Travels Beyond the Moon เขาได้เสนอความคิดที่เป็นฉากจบของเรื่องได้ในที่สุด มิยาซากิทำงานในหลายหน้าที่ในวงการอนิเมะชันราวสิบปีจนกระทั่งได้มีผลงานกำกับภาพยนตร์เรื่องแรกคือ จอมโจรลูแปงที่ 3 ตอนปราสาทของคาริออสโตร ซึ่งเผยแพร่ใน พ.ศ. 2522 หลังจากความสำเร็จในภาพยนตร์เรื่องที่สอง มหาสงครามหุบเขาแห่งสายลม เขาจึงร่วมก่อตั้งสตูดิโอจิบลิ ซึ่งก็ได้ผลิตผลงานภาพยนตร์ของเขาออกมาอย่างต่อเนื่อง จนกระทั่งถึงเรื่องเจ้าหญิงจิตวิญญาณแห่งพงไพร (โมะโนะโนะเกะฮิเมะ, Princess Mononoke) มิยาซากิจึงเกษียณอายุงานตัวเองไปชั่วคราว หลังจากการพักช่วงสั้น ๆ มิยาซากิก็กลับมากำกับภาพยนตร์เรื่องมิติวิญญาณมหัศจรรย์ (เซ็น โทะ ชิฮิโระ โนะ คะมิกะกุชิ, Spirited Away) และผลิตภาพยนตร์ออกมาอีกอย่างต่อเนื่อง

ขณะที่ภาพยนตร์ของมิยาซากิประสบความสำเร็จในเชิงพาณิชย์และได้รับคำชื่นชมจากนักวิจารณ์ในญี่ปุ่นเป็นเวลายาวนาน เขาไม่เป็นที่รู้จักมากนักในโลกตะวันตกจนกระทั่งในปี พ.ศ. 2540 มิราแมกซ์ได้เผยแพร่ภาพยนตร์เรื่องโมะโนะโนะเกะฮิเมะของเขาออกไป โมะโนะโนะเกะฮิเมะเคยเป็นภาพยนตร์ที่ทำรายได้สูงที่สุดในญี่ปุ่นแห่ง พ.ศ. 2540 จนกระทั่งไททานิคมาทำลายสถิติลง โมะโนะโนะเกะฮิเมะยังเป็นภาพยนตร์อนิเมะเรื่องแรกที่ได้รับรางวัล Picture of the Year จาก เจแปนีส-อคาเดมีอะวอร์ด Spirited Away ภาพยนตร์เรื่องถัดไปของเขาทำลายสถิติรายได้ของไททานิคในญี่ปุ่นลง และกวาดรางวัล พิกเจอร์ออฟเดอะเยียร์ จาก เจแปน-อคาเดมี่อะวอร์ด และเป็นภาพยนตร์อนิเมะเรื่องแรกที่ได้รับรางวัลออสการ์ มิยาซากิยังมีผลงานภาพยนตร์อีกหลายเรื่องที่ได้รับการเสนอชื่อและได้รับรางวัลต่าง ๆ มากมาย

ภาพยนตร์ของมิยาซากิมักจะมีแก่นเรื่องที่คล้ายคลึงกัน เช่น ความสัมพันธ์ระหว่างมนุษย์กับธรรมชาติและเทคโนโลยี หรือ ความยากลำบากในการดำรงไว้ซึ่งจริยธรรมสันตินิยม ตัวละครเอกของเรื่องมักจะเป็นเด็กหญิงที่ห้าวหาญและเป็นอิสระ สะท้อนถึงความคิดสตรีนิยมของมิยาซากิ แนวคิดสังคมนิยมของมิยาซากิยังสะท้อนออกมาในภาพยนตร์ของเขาด้วย โดยเฉพาะภาพยนตร์เรื่องแรก ๆ มิยาซากิเป็นคนที่วิพากษ์ทุนนิยมและโลกาภิวัตน์อย่างเปิดเผยซึ่งอาจสังเกตได้จากงานภาพยนตร์ของเขาเช่นกัน , 30th of November, A NEPPU INTERVIEW WITH MIYAZAKI HAYAO. ในขณะที่ภาพยนตร์สองเรื่องของเขา จอมโจรลูแปงที่ 3 ตอนปราสาทของคาริออสโตร และ ลาพิวต้า พลิกตำนานเหนือเวหา นำเสนอตัวร้ายตามแบบฉบับทั่วไป ภาพยนตร์เรื่องอื่น ๆ ของเขา เช่น มหาสงครามหุบเขาแห่งสายลม หรือ เจ้าหญิงจิตวิญญาณแห่งพงไพร มิได้นำเสนอตัวร้ายที่เลวร้ายอย่างชัดแจ้ง หากแต่มีข้อดีข้อเสียที่หักล้างกันไป

 ภาพยนตร์ 
ผลงานส่วนใหญ่ของเขาประสบความสำเร็จทั้งในด้านรายได้และคำชื่นชมมาโดยตลอด ภาพยนตร์ของมิยาซากิมักเน้นที่ความสัมพันธ์ระหว่างมนุษย์ท่ามกลางภาพที่ยิ่งใหญ่และงดงามของธรรมชาติ รวมถึงการมองโลกที่เต็มไปด้วยเรื่องเลวร้ายด้วยสายตาที่ดีที่สุดเท่าที่มนุษย์คนหนึ่งจะทำได้ มิยาซากิเริ่มทำงานกับสตูดิโอโตเอะ ในค.ศ. 1965 ซึ่งที่นี่เขาได้พบกับอิซาโอะ ทาคาฮาตะ (Isao Takahata) ซึ่งนำไปสู่การก่อตั้งสตูดิโอจิบลิในช่วงต่อมา ภาพยนตร์เรื่องแรกที่เขากำกับคือ จอมโจรลูแปงที่ 3 ตอนปราสาทของคาริออสโตร (The Castle of Cagliostro) (1979) ผลงานชิ้นถัดมาทำให้เขากลายเป็นที่รู้จักในวงการก็คือ เนาซิก้าแห่งหุบผาสายลม (Nausicaä of the Valley of Wind) ซึ่งสร้างมาจากนิยายภาพที่เขาเป็นผู้แต่งขึ้นเอง ความสำเร็จและการได้รับการตอบรับของเนาซิก้า ทำให้เขากับทาคาฮาตะได้ก่อตั้งสตูดิโอจิบลิขึ้นมาภายใต้การสนับสนุนด้านการเงินของกลุ่มสิ่งพิมพ์โทคุมะ

ผลงานเรื่องต่อมาของมิยาซากิซึ่งถือเป็นเรื่องแรกกับสตูดิโอจิบลิอย่างเป็นทางการคือ ลาพิวตา: คาสเซิลอินเดอะสกาย (Laputa: Castle in the Sky) (1986) เป็นเรื่องราวเกี่ยวกับการผจญภัยของเด็กชายหญิงคู่หนึ่งเพื่อตามหาปราสาทลอยฟ้าในตำนานลาพิวตา ได้รับการตอบรับจากผู้ชมไม่แพ้เนาซิก้า ความเปลี่ยนแปลงครั้งใหญ่ในแนวภาพยนตร์ของมิยาซากิเกิดขึ้นใน โทนาริ โน โต๊ะโตะโระ (1988) เรื่องราวความสัมพันธ์ระหว่างเด็กหญิงสองคนพี่น้องกับตัวโต๊ะโตะโระ ไม่มีการผจญภัยที่น่าตื่นเต้นที่ผู้ชมคาดหวังไว้เหมือนภาพยนตร์สองเรื่องก่อนหน้า โดยเน้นถึงการผจญภัยของเด็กสองคน ในโลกแห่งใหม่ เน้นที่ความเรียบง่ายและน่าประทับใจของเรื่องราว ทำให้เมื่อออกฉายครั้งแรกจึงไม่ประสบความสำเร็จเรื่องรายได้มากนัก แต่กลับได้รับคำชมอย่างมากมายโดยเฉพาะจาก คุโรซะวะ อะกิระปรมาจารย์แห่งวงการภาพยนตร์ญี่ปุ่นถึงกับยกย่องให้เป็น 1 ใน 100 ภาพยนตร์ที่เขาชื่นชอบ แต่อย่างไรก็ตามมิยาซากิก็กลับมาประสบความสำเร็จในแง่การตอบรับจากผู้ชมอีกครั้งด้วยภาพยนตร์ กิกิส์ดีลิเวอรีเซอร์วิส (Kiki's Delivery Service) เรื่องราวในช่วงเปลี่ยนผ่านจากเด็กหญิงสู่วัยรุ่นของแม่มดน้อยฝึกหัด ที่ต้องจากบ้านมาเพื่อเรียนรู้ที่จะอยู่ในโลกกว้างด้วยตัวของเธอเอง

ภาพยนตร์เรื่องถัดมาของมิยาซากิคือ พอร์โค รอสโซ  (Porco Rosso)  เรื่องราวของนักบินในยุคสงครามในยุโรป หลังจากที่ถูกสาปให้เป็นหมู พอร์โคได้กลายมาเป็นนักล่าโจรสลัด เนื้อเรื่องค่อนข้างต่างออกไปจากภาพยนตร์เรื่องอื่น ๆ ของเขา กล่าวคือ มิยาซากิยอมรับว่า พอร์โค รอสโซ คือ "หนังส่วนตัว" ของเขา ซึ่งสะท้อนถึง 2 สิ่งในความเป็นตัวมิยาซากิเองนั่นคือ ความหลงใหลในเครื่องบินโบราณ กับ หมู (มิยาซากิชอบวาดภาพล้อตนเองเป็นหมูเหมือนตัวเอกของหนัง พอร์โค รอสโซ) ความแตกต่างของเรื่องนี้จากเรื่องอื่น ๆ ก็คือตัวละครเอกไม่ได้เป็นเด็กผู้หญิงรวมถึงตัวหนังเองไม่น่าจะจัดประเภทให้เป็นภาพยนตร์สำหรับเด็กได้ เมื่อ พอร์โค รอสโซออกฉายประสบความสำเร็จเหนือความคาดหมายของตัวเขาเองด้วย ต่อมาปี ค.ศ. 1997 มิยาซากิกำกับเรื่อง เจ้าหญิงโมะโนะโนะเกะ  (Princess Mononoke)  ภาพยนตร์ย้อนยุคที่ฉีกแนวไปใช้ ในยุคมุโระมะจิ ยุคญี่ปุ่นโบราณ เป็นฉากหลังซึ่งต่างไปจากภาพยนตร์แอนิเมชันญี่ปุ่น ส่วนใหญ่ที่นิยมให้ท้องเรื่องอยู่ในโลกอนาคต เจ้าหญิงโมะโนะโนะเกะประสบความสำเร็จอย่างมากทั้งคำชมเชยและรายได้ รวมถึงกลายเป็นภาพยนตร์ที่ทำรายได้สูงที่สุดในประวัติศาสตร์ญี่ปุ่นในขณะนั้น (ภายหลัง ไททานิค ได้ขึ้นมาเป็นอันดับหนึ่งแทน) และส่งผลให้ชื่อของมิยาซากิกลายเป็นที่รู้จักมากขึ้นในนานาประเทศ

มิยาซากิเคยประกาศจะหยุดกำกับภาพยนตร์ ก่อนจะเปลี่ยนใจมากำกับเรื่อง สปิริตเต็ดอเวย์ อันเป็นเรื่องราวเกี่ยวกับเด็กผู้หญิงคนหนึ่งที่พลัดหลงเข้าไปในดินแดนประหลาดของ เทพเจ้า ภาพยนตร์เรื่องนี้สามารถทำลายสถิติรายได้สูงสุดถึง 30.4 ล้ายเยน นำไททานิคได้ และได้รับรางวัลออสการ์สาขาภาพยนตร์แอนิเมชันยอดเยี่ยมในปี ค.ศ. 2002

ภาพยนตร์เรื่องล่าสุดของเขาคือ ฮาวล์สมูฟวิงแคสเสิล จากบทประพันธ์ของ ไดแอนา ไวนน์ โจนส์ เป็นเรื่องของเด็กสาวคนหนึ่งที่ถูกสาปให้เป็นหญิงชราแล้วต้องออกเดินทางหาพ่อมดผู้เป็นเจ้าของปราสาทเดินได้เพื่อถอนคำสาปให้ตน ฮาวล์สมูฟวิงแคสเสิลออกฉายในญี่ปุ่นปลายปี ค.ศ. 2004 ซึ่งก็ประสบความสำเร็จตามความคาดหมาย และจะนำเข้าไปฉายในสหรัฐโดยดิสนีย์ในปี ค.ศ. 2005 หลังมิยาซากิหยุดพักการทำงานแอนิเมชันอีกครั้ง เขาก็กลับมาสร้างผลงานชิ้นล่าสุด โปเนียว ธิดาสมุทรผจญภัย ซึ่งทำให้สตูดิโอจิบลิกลับมาประสบความสำเร็จอีกครั้ง หลังกระแสตอบรับที่ไม่ดีนักกับภาพยนตร์อนิเมะที่กำกับโดยบุตรชาย

 มังงะ 
ชื่อของมิยาซากิมักถูกอ้างถึงในฐานะผู้กำกับภาพยนตร์แอนิเมชัน ทั้งที่จริง ๆ แล้วตัวเขาเองก็มีผลงานนิยายภาพที่เป็นที่รู้จักไม่แพ้ภาพยนตร์ นั่นคือมังงะหรือนิยายภาพเรื่อง เนาซิก้าแห่งหุบผาสายลม มิยาซากิเขียนเรื่องนี้เป็นมังงะก่อน ขณะที่เขาไม่มีงานทางทีวีและภาพยนตร์ เมื่อ เนาซิก้าแห่งหุบผาสายลมตีพิมพ์ไปได้ประมาณ 1 ปีก็เริ่มเป็นที่นิยม ทางนิตยสารอะนิเมจ (Animage) จึงขอให้มิยาซากินำมาทำเป็นภาพยนตร์ (ทั้ง ๆ ที่ก่อนหน้านี้เคยขอไว้ว่าอย่าทำเรื่องนี้เป็นภาพยนตร์) เมื่อภาพยนตร์ออกฉาย (เนื้อหาอ้างอิงประมาณ เล่มที่ 1 และ 2 ของการ์ตูน) และประสบความสำเร็จ จึงเป็นที่มาของการก่อตั้งสตูดิโอจิบลิในเวลาต่อมา ระหว่างที่เขากำกับภาพยนตร์เรื่องอื่น ๆ มิยาซากิก็ยังเขียนเนาซิก้าอย่างต่อเนื่องใช้เวลาเกือบ 13 ปี กว่าที่เขาจะตัดสินใจจบการ์ตูนชุดนี้ลง ทั้งนั้นทั้งนี้เนื้อหาของเนาซิก้า ในฉบับการ์ตูนจะแตกต่างไปจากฉบับภาพยนตร์มาก ทั้งในแง่ความซับซ้อนของเรื่องและความคิดของผู้ประพันธ์เอง ถือได้ว่าเนาซิก้า ฉบับนิยายภาพ (7 เล่ม) เป็นงานที่มีสะท้อนตัวตนและความคิดของมิยาซากิได้มากที่สุด

ขณะที่ผลงานมังงะเรื่องอื่น ๆ (หรือจริง ๆ แล้วควรเรียกว่า "บทความภาพ" อาจเหมาะสมกว่า) ของมิยาซากิก็มี People of the Desert, Journey of Shuna(เป็นต้นแบบของ Princess Momonoke), Daydream Data Note (การ์ตูนสั้น ๆ เกี่ยวกับเครื่องบิน, เรือรบ, รถถัง ในช่วงสงครามโลกครั้งที่ 2 มีเรื่อง "The Age of Seaplane" ที่เป็นต้นฉบับของ Porco Rosso), Tiger in the Mud, Returns of Huns, To My Sister (การ์ตูนสั้น 8 หน้าจบ) รวมถึงการเขียนภาพหน้าปกให้กับหนังสือวรรณกรรมต่าง ๆ นอกจากนี้ยังมีผลงานรวมเล่มภาพสตอรี่บอร์ดที่มิยาซากิเขียนไว้ตั้งแต่สมัยทำงานทีวีอยู่ด้วย

 รายชื่อผลงาน 

 ผู้กำกับภาพยนตร์, นักเขียนบทภาพยนตร์ และสตอรี่บอร์ด 
 Lupin III Part I อนิเมะซีรีส์ 1971-1972 (with อิซาโอะ ทาคาฮาตะ)
 Yuki's Sun ค.ศ. 1972 (Pilot film for a never-realized anime series)
 Future Boy Conan อนิเมะซีรีส์ ค.ศ. 1978
 The Castle of Cagliostro ภาพยนตร์ ค.ศ. 1979
 Lupin III Part II อนิเมะซีรีส์ 1980 (2 episodes in season 4 under the pseudonym Tsutomu Teruki)
 Sherlock Hound อนิเมะซีรีส์ 1984

 ภาพยนตร์ที่กำกับ/เขียนบทโดยมิยาซากิ 
 มหาสงครามหุบเขาแห่งสายลม ค.ศ. 1984
 ลาพิวต้า พลิกตำนานเหนือเวหา ค.ศ. 1986
 โทโทโร่เพื่อนรัก ค.ศ. 1988
 แม่มดน้อยกิกิ ค.ศ. 1989
 พอร์โค รอสโซ สลัดอากาศประจัญบาน ค.ศ. 1992
 เจ้าหญิงจิตวิญญาณแห่งพงไพร ค.ศ. 1997
 มิติวิญญาณมหัศจรรย์ ค.ศ. 2001 (ชนะรางวัลออสการ์ สาขาภาพยนตร์แอนิเมชันยอดเยี่ยม ค.ศ. 2002)
 ปราสาทเวทมนตร์ของฮาวล์ ค.ศ. 2004 (ได้รับการเสนอเข้าชิงรางวัลออสการ์ สาขาภาพยนตร์แอนิเมชันยอดเยี่ยม ค.ศ. 2005)
 โปเนียว ธิดาสมุทรผจญภัย ค.ศ. 2008
 อาริเอตี้ มหัศจรรย์ความลับคนตัวจิ๋ว ค.ศ. 2010
 ป๊อปปี้ ฮิลล์ ร่ำร้องขอปาฏิหาริย์ ค.ศ. 2011
 ปีกแห่งฝัน วันแห่งรัก ค.ศ. 2013
 เด็กชายกับนกกระสา ค.ศ. 2023 (ชนะรางวัลออสการ์ สาขาภาพยนตร์แอนิเมชันยอดเยี่ยม ค.ศ. 2023)

 ภาพยนตร์สั้น 
 "On Your Mark", 1995 music video for Chage and Aska
 "The Whale Hunt", 2001 (Short film exclusive to the พิพิธภัณฑ์จิบลิ)
 "Koro's Big Day Out", 2001 (Short film exclusive to the Ghibli Museum)
 "Mei and the Kittenbus", 2002 (Short film exclusive to the Ghibli Museum)
 "Imaginary Flying Machines", 2002 (Short film exclusive to the Ghibli Museum as a part of the exhibited material)
 "Ornithopter Story: Fly! Hiyodori Tengu Go!", 2002 (Short film exclusive to the Ghibli Museum as a part of the exhibited material)
 "Monmon the Water Spider", 2006 (Short film exclusive to the Ghibli Museum)
 "House-hunting", 2006 (Short film exclusive to the Ghibli Museum)
 "The Day I Harvested A Planet", 2006 (Short film exclusive to the Ghibli Museum)
 "Film Guruguru", ? (Short film exclusive to the Ghibli Museum as a part of the exhibited material)Coranto Archive

 ผลงานอื่น 
 Hols: Prince of the Sun, 1968 film: Key animation, storyboards, scene design
 Puss 'n Boots, 1969 film: Key animation, storyboards, design
 Flying Phantom Ship, 1969 film: Key animation, storyboards, design
 () , 1971: Story consultant, key animation, storyboards, scene design
 () , 1971 film: Organizer, key animation, storyboards
 Panda! Go, Panda!, 1972 short film: Concept, screenplay, storyboards, scene design, key animation
 () , 1973 short film: Screenplay, storyboards, scene design, art design, key animation
 Heidi, Girl of the Alps, 1974 anime series: Scene design, layout
 3000 Leagues in Search of Mother, 1976 anime series: Scene design, layout
 Anne of Green Gables, Episodes 1-15, 1979 anime series: Scene design, layout
 Pom Poko , Executive Producer, Story concept
 Whisper of the Heart, 1995 film: Screenwriter, storyboards, executive producer, sequence director
 The Cat Returns, 2002 film: Executive Producer, Project Concept Designer
 The Borrower Arrietty, 2010 film: Executive Producer, screenwriter, animation planning supervisor
 Kokurikozaka Kara, 2011 film: Planning, screenwriter

ผลตอบรับ
ผลตอบรับ ทั้งคำวิจารณ์และรายได้ จากการกำกับภาพยนตร์ทั้งหมด 10 เรื่องของ ฮายาโอะ มิยาซากิ
 ปี เรื่อง รอตเทนโทเมโทส์ เมทาคริติก ทุนสร้าง รายได้ทั่วโลก 1984  มหาสงครามหุบเขาแห่งสายลม 12px 89% (8.20/10) (18 รีวิว)  86 (7 รีวิว)  $1,000,000  $2,340,981 1986  ลาพิวต้า พลิกตำนานเหนือเวหา 12px 96% (7.50/10) (26 รีวิว)  78 (7 รีวิว)  $3,300,000  $15,542,039 1988  โทโทโร่เพื่อนรัก 12px 94% (8.40/10) (53 รีวิว)  86 (15 รีวิว)  $3,700,000  $45,140,200 1989  แม่มดน้อยกิกิ 12px 98% (8.10/10) (41 รีวิว)  83 (15 รีวิว)  $6,900,000  $48,150,365 1992  พอร์โค รอสโซ สลัดอากาศประจัญบาน 12px 95% (8.10/10) (20 รีวิว)  83 (11 รีวิว)  $9,200,000  $58,990,641 1997  เจ้าหญิงจิตวิญญาณแห่งพงไพร 12px 93% (8.00/10) (110 รีวิว)  76 (29 รีวิว)  $23,500,000  $169,785,704 2001  มิติวิญญาณมหัศจรรย์ 12px 97% (8.60/10) (188 รีวิว)  96 (41 รีวิว)  $19,000,000  $355,475,917 2004  ปราสาทเวทมนตร์ของฮาวล์ 12px 87% (7.50/10) (181 รีวิว)  80 (40 รีวิว)  $24,000,000  $236,214,446 2008  โปเนียว ธิดาสมุทรผจญภัย 12px 91% (7.60/10) (172 รีวิว)  86 (29 รีวิว)  $34,000,000  $204,826,668 2013  ปีกแห่งฝัน วันแห่งรัก 12px 88% (7.90/10) (179 รีวิว)  83 (41 รีวิว)  $30,000,000  $136,533,257 เฉลี่ย และ รวม 12px 93% (8.00/10) 84 $154.6 ล้าน $1,273,000,218
16px 0–59% คำวิจารณ์ที่นักวิจารณ์ไม่ชอบ 16px 60–100% คำวิจารณ์ที่นักวิจารณ์ชอบ 

สีแดง 0–19 คำวิจารณ์ที่นักวิจารณ์ไม่ชอบเลย 20–39 คำวิจารณ์ที่นักวิจารณ์ไม่ชอบ สีส้ม 40–60 คำวิจารณ์ที่นักวิจารณ์ให้ปานกลาง สีเขียว 61–80 คำวิจารณ์ที่นักวิจารณ์ชอบ 81–100 คำวิจารณ์ที่นักวิจารณ์ชอบมาก 

$ ดอลลาร์สหรัฐ

 อ้างอิง 

 หนังสืออ่านเพิ่มเติม 
 Cavallaro, Dani (2006). The Animé Art of Hayao Miyazaki. Jefferson, NC: McFarland & Company, Inc. ISBN 978-0786423699. .
 Miyazaki, Hayao (2009). Starting Point: 1979–1996. Beth Cary and Frederik L. Schodt, trans. Foreword by John Lasseter. San Francisco: VIZ Media. ISBN 9781421505947. .
 Miyazaki, Hayao (1996). () . Tokyo: Studio Ghibli, Inc./Hatsubai Tokuma Shoten. ISBN 978-4198605414. . Original Japanese edition.
 Odell, Colin, & Le Blanc, Michelle (2009). Studio Ghibli: The Films of Hayao Miyazaki and Isao Takahata. Harpenden, Hertfordshire, England: Kamera. ISBN 9781842432792. .
 Schodt, Frederik L. (1996) Dreamland Japan

 แหล่งข้อมูลอื่น 

 The Official Studio Ghibli Site (Japanese)
 Miyazaki Information at Nausicaa.net
 Profile at Japan Zone
 Interview in The Guardian
 August 1997 interview - (Nikkei Entertainment)




หมวดหมู่:นักวาดการ์ตูนญี่ปุ่น
หมวดหมู่:ผู้กำกับภาพยนตร์ชาวญี่ปุ่น
หมวดหมู่:ศิลปินมังงะ
หมวดหมู่:บุคคลจากโตเกียว