มณฑลเทศาภิบาล

ระบบมณฑลเทศาภิบาล คือระบบแบ่งเขตการปกครองส่วนภูมิภาคในรัชสมัยของพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ที่มีการใช้มาจนถึงสมัยช่วงก่อนสงครามโลกครั้งที่สองประมาณ 7 ปี เป็นการเลียนแบบการปกครองของอังกฤษในพม่าและมาเลเซีย เริ่มขึ้นใน พ.ศ. 2440 โดยพระดำริของสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ มณฑลมีข้าหลวงเทศาภิบาลเป็นผู้ปกครอง เจ้าเมืองไม่มีอำนาจที่จะปกครอง หน่วยการปกครองเรียงจากใหญ่ไปเล็กได้ดังนี้
มณฑลภาค → มณฑล → เมือง (จังหวัด) → อำเภอ → ตำบล → บ้าน (หมู่บ้าน)

ใน พ.ศ. 2458 ดินแดนสยามมีมณฑลอยู่ 19 แห่งครอบคลุมพื้นที่ 72 เมือง (เปลี่ยนเป็น จังหวัด ในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว) อย่างไรก็ตาม เนื่องจากสภาพเศรษฐกิจตกต่ำจึงทำให้หลายมณฑลถูกยุบรวมกันตั้งแต่ พ.ศ. 2468 (มณฑลเพชรบูรณ์ถูกยุบลงไปก่อนหน้านั้นแล้ว) ภายหลังจึงคงเหลืออยู่เพียง 14 มณฑล ได้แก่ กรุงเทพพระมหานคร มณฑลจันทบุรี มณฑลนครชัยศรี มณฑลนครสวรรค์ มณฑลนครศรีธรรมราช มณฑลนครราชสีมา มณฑลปราจีนบุรี มณฑลปัตตานี มณฑลพายัพ มณฑลพิษณุโลก มณฑลภูเก็ต มณฑลราชบุรี มณฑลอยุธยา และมณฑลอุดร ทั้งหมดถูกล้มเลิกไปในปี พ.ศ. 2476 ภายหลังการเปลี่ยนแปลงการปกครอง เมื่อมีการตราพระราชบัญญัติการบริหารราชการส่วนภูมิภาค พุทธศักราช 2476 ขึ้น และนับจากนั้น จังหวัดก็ได้กลายเป็นเขตการปกครองย่อยของประเทศไทยที่มีระดับสูงที่สุด

 รายชื่อมณฑลเทศาภิบาล 

 ภาคเหนือ 
มณฑลพายัพ หรือ มณฑลลาวเฉียง หรือ มณฑลลาวพุงดำ ในปี พ.ศ. 2442 มณฑลนี้ได้ถูกเรียกว่า "มณฑลฝ่ายตะวันตกเฉียงเหนือ" ต่อมาในปี พ.ศ. 2443 จึงได้เปลี่ยนชื่อให้สั้นลงเป็นมณฑลพายัพซึ่งเป็นภาษาสันสกฤตแปลว่าตะวันตกเฉียงเหนือ ครอบคลุมพื้นที่อาณาเขตของอดีตอาณาจักรล้านนา ประกอบด้วย 6 หัวเมือง ได้แก่ (1.) เมืองนครเชียงใหม่ (ครอบคลุมพื้นที่ เมืองแม่ฮ่องสอน และเมืองเชียงราย) (2.) เมืองนครลำปาง (ครอบคลุมพื้นที่เมืองพะเยา และเมืองงาว) (3.) เมืองนครลำพูน (4.) เมืองนครน่าน (ครอบคลุมพื้นที่เมืองเชียงของ เมืองเทิง เมืองเชียงคำ และเมืองปง) (5.) เมืองนครแพร่ (6.) เมืองเถิน (ต่อมาในปี พ.ศ. 2446 ยุบลงรวมเข้ากับเมืองนครลำปาง)
มณฑลมหาราษฎร์ เป็นมณฑลที่แยกออกมาจากมณฑลพายัพในปี พ.ศ. 2459 ครอบคลุมพื้นที่ทางตะวันออกของมณฑลพายัพเดิม ประกอบด้วย 3 หัวเมือง เมืองนครลำปาง เมืองนครแพร่ และเมืองนครน่าน ต่อมาในปี พ.ศ. 2469 พระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว โปรดให้ยุบมณฑลมหาราษฎร์ แล้วให้เข้ารวมกับมณฑลพายัพตามเดิม
มณฑลนครสวรรค์ ก่อตั้งเมื่อปี พ.ศ. 2438 ซึ่งเป็นมณฑลแรก ๆ ที่จัดตั้งขึ้นมา มีพื้นที่ครอบคลุมเมืองนครสวรรค์ เมืองชัยนาท เมืองกำแพงเพชร เมืองมโนรมย์ เมืองพยุหะคีรี เมืองสรรคบุรี เมืองตาก และเมืองอุทัยธานี
มณฑลพิษณุโลก ก่อตั้งเมื่อปี พ.ศ. 2437 มีพื้นที่ครอบคลุมเมืองพิษณุโลก เมืองพิจิตร เมืองสุโขทัย เมืองพิชัย (จังหวัดอุตรดิตถ์) และเมืองสวรรคโลก
มณฑลเพชรบูรณ์ เป็นมณฑลที่แยกออกมาจากมณฑลนครราชสีมาเมื่อปี พ.ศ. 2442 ตอนแรกประกอบด้วย 2 เมือง คือเมืองหล่มสักและเมืองเพชรบูรณ์ ภายหลังเมืองหล่มสักได้ถูกยุบลงเป็นอำเภอหนึ่งขึ้นกับเมืองเพชรบูรณ์ จึงทำให้มณฑลนี้มีอยู่เมือง (จังหวัด) เดียว ซึ่งต่อมามณฑลเพชรบูรณ์ก็ได้ถูกรวมเข้ากับมณฑลพิษณุโลกในช่วงระหว่างปี พ.ศ. 2446-2450 ก่อนที่จะถูกยุบลงเป็นหัวเมืองในมณฑลพิษณุโลกอย่างถาวรในปี พ.ศ. 2459

 ภาคตะวันออกเฉียงเหนือ 
มณฑลนครราชสีมา หรือ มณฑลลาวกลาง ก่อตั้งขึ้นเมื่อปี พ.ศ. 2436 เป็นมณฑลแรกของประเทศสยาม มีพื้นที่ครอบคลุมเมืองนครราชสีมา เมืองชัยภูมิ เมืองบุรีรัมย์และบริเวณตอนใต้ของจังหวัดขอนแก่นคือเมืองชลบถวิบูลย์ ในช่วงแรกมีเมืองเพชรบูรณ์และเมืองหล่มสักรวมอยู่ด้วย แต่ได้แยกออกไปเป็นมณฑลเพชรบูรณ์ในปี พ.ศ. 2442
มณฑลอีสาน หรือ มณฑลลาวกาว ก่อตั้งขึ้นเมื่อปี พ.ศ. 2443 โดยตั้งกองบัญชาการมณฑล ณ เมืองอุบลราชธานี ภายหลังได้แยกออกเป็น 2 มณฑล ได้แก่ มณฑลร้อยเอ็ดและมณฑลอุบล เมื่อเดือนมิถุนายน พ.ศ. 2455 ซึ่งตรงกับรัชสมัยของพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว
 มณฑลร้อยเอ็ด แยกออกมาจากมณฑลอีสานเมื่อปี พ.ศ. 2455 ประกอบด้วยเมืองร้อยเอ็ด เมืองมหาสารคาม เมืองสุวรรณภูมิ เมืองกมลาไสย และเมืองกาฬสินธุ์
มณฑลอุบล  แยกออกมาจากมณฑลอีสานเมื่อปี พ.ศ. 2455 ประกอบด้วยเมืองอุบลราชธานี เมืองขุขันธ์ เมืองศรีสะเกษ และเมืองสุรินทร์
มณฑลอุดร หรือ มณฑลลาวพวน ก่อตั้งเมื่อปี พ.ศ. 2442 เมืองที่ขึ้นกับมณฑลนี้ประกอบด้วยเมืองอุดรธานี เมืองขอนแก่น เมืองเลย เมืองนครพนม เมืองหนองคาย และเมืองสกลนคร

 ภาคใต้ 
มณฑลภูเก็ต ก่อตั้งเมื่อปี พ.ศ. 2441 เมืองในมณฑลนี้ประกอบด้วยเมืองภูเก็ต เมืองถลาง เมืองระนอง เมืองพังงา เมืองตะกั่วป่า เมืองกระบี่ เมืองตรัง และเมืองสตูล ซึ่งเมืองสตูลเดิมเป็นส่วนหนึ่งของมณฑลไทรบุรีทางทิศใต้ ได้มารวมอยู่กับมณฑลนี้ตั้งแต่ปี พ.ศ. 2451 หลังจากที่ยกพื้นที่ส่วนใหญ่ของมณฑลไทรบุรีให้อังกฤษ
มณฑลชุมพร ก่อตั้งเมื่อปี พ.ศ. 2439 เมืองในมณฑลนี้ได้แก่ เมืองชุมพร เมืองไชยา เมืองกาญจนดิษฐ์ เมืองหลังสวน และเมืองบ้านดอน ภายหลังเมืองไชยาและเมืองกาญจนดิษฐ์ ถูกรวมเข้าเป็นเมืองไชยา ต่อมาเมื่อปี พ.ศ. 2448 เมืองไชยากับเมืองบ้านดอนถูกรวมเข้าเป็นเมืองสุราษฎร์ธานี จากนั้นได้เปลี่ยนชื่อเป็นมณฑลสุราษฎร์ ต่อมาในปี พ.ศ. 2468 จึงได้ถูกยุบรวมกับมณฑลนครศรีธรรมราช
มณฑลนครศรีธรรมราช  ก่อตั้งเมื่อปี พ.ศ. 2439 ประกอบด้วย เมืองนครศรีธรรมราช เมืองพัทลุง เมืองสงขลา
มณฑลปัตตานี ก่อตั้งเมื่อปี พ.ศ. 2449 มีอาณาเขตครอบคลุมบริเวณ มลายูเจ็ดหัวเมืองได้แก่ เมืองปัตตานี (ตานี) เมืองยะลา เมืองสายบุรี เมืองยะหริ่ง เมืองหนองจิก เมืองรามัน เมืองระแงะ (จังหวัดนราธิวาส)
มณฑลไทรบุรี หรือ มณฑลเกอดะฮ์ ก่อตั้งเมื่อปี พ.ศ. 2440 มีพื้นที่ครอบคลุมเมืองไทรบุรี เมืองปลิศ และเมืองสตูล แต่ภายหลังเสียดินแดนส่วนนี้ไปเป็นส่วนหนึ่งของสหพันธรัฐมลายูในเครือจักรภพอังกฤษเมื่อวันที่ 10 มีนาคม พ.ศ. 2451 จึงเหลือเมืองสตูลซึ่งเป็นส่วนที่เหลือของมณฑลไทรบุรีในอาณาเขตสยาม และเมืองนี้จึงถูกรวมเข้ากับมณฑลภูเก็ต

 ภาคกลาง 
มณฑลกรุงเทพ ก่อตั้งเมื่อปี พ.ศ. 2440 โดยตอนแรกเป็นส่วนหนึ่งของกระทรวงนครบาล ประกอบด้วยจังหวัดในเขตปริมณฑล ได้แก่ เมืองพระนคร เมืองธนบุรี เมืองมีนบุรี เมืองธัญญบุรี เมืองปทุมธานี เมืองนนทบุรี เมืองพระประแดง (เมืองนครเขื่อนขันธ์) และเมืองสมุทรปราการ โดยในปี พ.ศ. 2458 มณฑลนี้ได้เปลี่ยนชื่อเป็น "กรุงเทพพระมหานคร" และเมื่อมีการรวมกระทรวงนครบาลเข้ากับกระทรวงมหาดไทยในปี พ.ศ. 2465 กรุงเทพพระมหานครจึงมาอยู่ในความดูแลของกระทรวงมหาดไทยเหมือนกับมณฑลอื่น ๆ
มณฑลอยุธยา หรือ มณฑลกรุงเก่า ก่อตั้งขึ้นเมื่อปี พ.ศ. 2436 เมืองในมณฑลนี้ได้แก่กรุงเก่า เมืองอ่างทอง เมืองสิงห์บุรี เมืองอินทร์บุรี เมืองพรหมบุรี เมืองลพบุรี และ เมืองสระบุรี 
 ภาคตะวันตก 
มณฑลราชบุรี ก่อตั้งเมื่อปี พ.ศ. 2438 เมืองในมณฑลนี้ได้แก่เมืองราชบุรี เมืองกาญจนบุรี เมืองสมุทรสงคราม เมืองเพชรบุรี และเมืองปราณบุรีประกาศ ตั้งเมืองปราณบุรี ราชกิจจานุเบกษา เล่มที่ ๒๓ ตอนที่ ๔๑ ประกาศ ณ วันที่   ๖ มกราคม พ.ศ. ๒๔๔๙ หน้าที่ ๑๐๖๒  (เมืองประจวบคีรีขันธ์)ประกาศ เปลี่ยนนามเมืองปราณบุรี เป็นเมืองประจวบคีรีขันธ์  ราชกิจจานุเบกษา เล่มที่ ๓๒ ตอนที่ ๐ ก  ประกาศ ณ วันที่ ๒๒ สิงหาคม พ.ศ. ๒๔๕๘ หน้าที่ ๑๗๖
มณฑลนครชัยศรี ก่อตั้งเมื่อปี พ.ศ. 2438 เมืองในมณฑลนี้ได้แก่เมืองนครชัยศรี เมืองสุพรรณบุรี และเมืองสมุทรสาคร

 ภาคตะวันออก 
มณฑลปราจีนบุรี ก่อตั้งเมื่อปี พ.ศ. 2436 เมืองในมณฑลนี้ได้แก่เมืองปราจีนบุรี เมืองชลบุรี เมืองนครนายก เมืองฉะเชิงเทรา เมืองบางละมุง เมืองพนัสนิคม และเมืองพนมสารคาม
มณฑลบูรพา ก่อตั้งเมื่อปี พ.ศ. 2446 มณฑลนี้ประกอบด้วยเมืองเสียมราฐ เมืองพระตะบอง เมืองพนมศก และเมืองศรีโสภณ ซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของประเทศกัมพูชาในปัจจุบัน ดินแดนส่วนนี้เสียไปเมื่อ 23 มีนาคม พ.ศ. 2449 เพื่อแลกกับเมืองตราดและเมืองด่านซ้าย
มณฑลจันทบุรี ก่อตั้งเมื่อปี พ.ศ. 2449 หลังจากที่สยามเสียมณฑลบูรพาไปให้กับฝรั่งเศส และฝรั่งเศสคืนดินแดนเมืองตราดและเกาะต่าง ๆ กลับมาสู่อำนาจอธิปไตยของสยาม เมืองในมณฑลนี้ได้แก่เมืองจันทบุรี เมืองระยอง เมืองตราด

 บริเวณ 

มณฑลที่มีพื้นที่อาณาเขตกว้างขวาง ได่แก่ มณฑลพายัพ มณฑลอุดร และมณฑลอีสาน มีเขตการปกครองพิเศษที่มีระดับอยู่ระหว่างมณฑลกับเมือง (จังหวัด) เรียกว่า "บริเวณ"  มีข้าหลวงประจำบริเวณเป็นผู้ปกครอง ได้แก่

 มณฑลพายัพ (มณฑลลาวเฉียง หรือ ลาวพุงดำ) แบ่งออกเป็น 3 บริเวณ
 บริเวณเชียงใหม่เหนือ : ประกอบด้วย 5 เมือง
 เมืองเชียงราย 
 เมืองเชียงแสน 
 เมืองป่าเป้า 
 เมืองเชียงขวาง 
 เมืองฝาง
 บริเวณเชียงใหม่ตะวันตก : ประกอบด้วย 4 เมือง
 เมืองแม่ฮ่องสอน 
 เมืองยวม 
 เมืองขุนยวม 
 เมืองปาย
 บริเวณน่านเหนือ : ประกอบด้วย 8 เมือง
 เมืองเชียงของ 
 เมืองคอบ 
 เมืองเทิง 
 เมืองเชียงคำ 
 เมืองเชียงแลง 
 เมืองเชียงลม 
 เมืองเชียงฮ่อน 
 เมืองเงิน

 มณฑลอุดร (มณฑลลาวพวน) แบ่งออกเป็น 5 บริเวณ
 บริเวณหมากแข้ง : ประกอบด้วย 7 เมือง
 บ้านหมากแข้ง (เมืองอุดรธานี) 
 เมืองหนองคาย 
 เมืองหนองหาน 
 เมืองกุมภวาปี 
 เมืองกมุทธาไสย (หนองบัวลำภู) 
 เมืองโพนพิสัย 
 เมืองรัตนวาปี
 บริเวณพาชี : ประกอบด้วย 3 เมือง
 เมืองขอนแก่น 
 เมืองชนบท  (เมืองชลบถวิบูลย์)
 เมืองภูเวียง
 บริเวณธาตุพนม : ประกอบด้วย 8 เมือง
 เมืองนครพนม 
 เมืองไชยบุรี (เมืองบึงกาฬ) 
 เมืองท่าอุเทน  
 เมืองกุสุมาลย์ (กุสุมาลมณฑล)
 เมืองอากาศอำนวย 
 เมืองเรณูนคร 
 เมืองหนองสูง
 เมืองมุกดาหาร
 บริเวณสกล : ประกอบด้วย 5 เมือง
 เมืองสกลนคร 
 เมืองพรรณานิคม 
 เมืองวาริชภูมิ
 เมืองสว่างแดนดิน
 เมืองวานรนิวาส
 บริเวณน้ำเหือง : ประกอบด้วย 5 เมือง
 เมืองเลย 
 เมืองแก่นท้าว (ประเทศลาว) 
 เมืองบ่อท่า
 เมืองเชียงคาน
 เมืองด่านซ้าย

 มณฑลอีสาน (มณฑลลาวกาว) แบ่งออกเป็น 5 บริเวณ
 บริเวณอุบล : ประกอบด้วย 3 เมือง
 เมืองอุบลราชธานี 
 เมืองเขมราฐ
 เมืองยโสธร 
 บริเวณจำปาศักดิ์ : ประกอบด้วย 1 เมือง
 เมืองนครจำปาศักดิ์ (ประเทศลาว)
 บริเวณขุขันธ์ : ประกอบด้วย 5 เมือง
 เมืองขุขันธ์
 เมืองศรีสะเกษ
 เมืองกันทรลักษ์
 เมืองอุทุมพรพิไสย
 เมืองเดชอุดม 
 บริเวณสุรินทร์ : ประกอบด้วย 2 เมือง
 เมืองสุรินทร์
 เมืองสังขะ
 บริเวณร้อยเอ็ด : ประกอบด้วย 5 เมือง
 เมืองร้อยเอ็ด
 เมืองมหาสารคาม 
 เมืองกาฬสินธุ์
 เมืองกมลาไสย
 เมืองสุวรรณภูมิ

 ลำดับเวลา 
 พ.ศ. 2437 

 จัดตั้งมณฑลเทศาภิบาลขึ้น 3 มณฑล และปลายปีตั้งขึ้นอีกมณฑลหนึ่ง ดังนี้ 
 มณฑลพิษณุโลก ประกอบด้วย 5 หัวเมือง ได้แก่ 
 เมืองพิษณุโลก
 เมืองพิไชย (ต่อมาเปลี่ยนชื่อเป็นเมืองอุตรดิฐ)
 เมืองพิจิตร
 เมืองศุโขไทย 
 เมืองสวรรคโลก
 มณฑลปราจีนบุรี ประกอบด้วย 7 หัวเมือง ได้แก่ 
 เมืองปราจีนบุรี
 เมืองฉะเชิงเทรา
 เมืองนครนายก
 เมืองพนมสารคาม
 เมืองชลบุรี
 เมืองบางละมุง
 เมืองพนัสนิคม

มณฑลนครราชสีมา 

มณฑลราชบุรี

 พ.ศ. 2438 
จัดตั้งมณฑลเทศาภิบาลขึ้น 3 มณฑล คือ มณฑลนครชัยศรี มณฑลนครสวรรค์  มณฑลกรุงเก่า และได้แก้ไขระเบียบการจัดมณฑลฝ่ายทะเลตะวันตก คือ ตั้งเป็นมณฑลภูเก็ตให้เข้ารูปลักษณะของมณฑลเทศาภิบาลอีกมณฑลหนึ่ง

 พ.ศ. 2439 
ได้รวมหัวเมืองเป็นมณฑลเทศาภิบาลขึ้นอีก 2 มณฑล คือ มณฑลนครศรีธรรมราช และมณฑลชุมพร

 พ.ศ. 2440 
ได้รวมหัวเมืองมะลายูตะวันออกเป็นมณฑลไทรบุรี และในปีเดียวกันได้ตั้งมณฑลเพชรบูรณ์ขึ้นอีกมณฑลหนึ่ง

 พ.ศ. 2443 
เมื่อวันที่ 30 มิถุนายน พ.ศ. 2443 ได้มีการรวม เมืองนครเชียงใหม่ เมืองนครน่าน เมืองนครลำปาง เมืองนครลำพูน และเมืองนครแพร่ ขึ้นเป็น มณฑลตวันตกเฉียงเหนือ

 พ.ศ. 2444 
เมื่อวันที่ 21 มกราคม พ.ศ. 2444 (พ.ศ. 2443 เดิม) ได้เปลี่ยนชื่อมณฑล 4 มณฑลดังต่อไปนี้
 มณฑลตะวันออก เป็นมณฑลบุรพา
 มณฑลตะวันออกเฉียงเหนือ เป็นมณฑลอิสาณ
 มณฑลฝ่ายเหนือ เป็นมณฑลอุดร
 มณฑลตะวันตกเฉียงเหนือ เป็นมณฑลพายัพ

 พ.ศ. 2447 
ยุบมณฑลเพชรบูรณ์ เพราะเห็นว่ามีแต่จะสิ้นเปลืองค่าใช้จ่าย

 พ.ศ. 2449 
จัดตั้งมณฑลปัตตานีและมณฑลจันทบุรี มีเมืองจันทบุรี ระยอง และตราด

 พ.ศ. 2450 
ตั้งมณฑลเพชรบูรณ์ขึ้นอีกครั้งหนึ่ง

 พ.ศ. 2451 
ไทยต้องยอมยกมณฑลไทรบุรีให้แก่อังกฤษเพื่อแลกเปลี่ยนกับการแก้ไขสัญญาค้าขาย และเพื่อจะกู้ยืมเงินอังกฤษมาสร้างทางรถไฟสายใต้

 พ.ศ. 2455 
ได้แยกมณฑลอีสานออกเป็น 2 มณฑล มีชื่อใหม่ว่า มณฑลอุบลและมณฑลร้อยเอ็ด 

 พ.ศ. 2459 
เมื่อวันที่ 1 เมษายน พ.ศ. 2459 ได้จัดตั้ง มณฑลมหาราษฎร์ ขึ้นโดยแยกออกจากมณฑลพายัพ

 พ.ศ. 2469 
เมื่อวันที่ 31 มีนาคม พ.ศ. 2469 (พ.ศ. 2468 เดิม):
 เลิกมณฑลมหาราษฎร์ ยกจังหวัดแพร่ ลำปาง น่าน มารวมกับจังหวัดเชียงใหม่ ลำพูน เชียงราย แม่ฮ่องสอน เป็น 7 จังหวัดด้วยกัน เรียก มณฑลพายัพ
 เลิกมณฑลสุราษฎร์ ยกจังหวัดสุราษฎร์ธานี หลังสวน ชุมพร มารวมกับจังหวัดสงขลา นครศรีธรรมราช พัทลุง เป็น 6 จังหวัด
 ยกจังหวัดสตูลเข้ารวมในมณฑลนครศรีธรรมราช รวมเป็น 7 จังหวัด เรียก มณฑลนครศรีธรรมราช
 เลิกมณฑลร้อยเอ็ดและมณฑลอุบลราชธานี ยกจังหวัดร้อยเอ็ด มหาสารคาม กาฬสินธุ์ อุบลราชธานี ขุขันธ์ สุรินทร์ รวม 6 จังหวัดมารวมกับจังหวัดนครราชสีมา ชัยภูมิ บุรีรัมย์ เป็น 9 จังหวัด เรียก มณฑลนครราชสีมา
 ประกาศยกเลิกตำแหน่งอุปราชประจำภาคและมณฑลต่างๆ เป็นตำแหน่งสมุหเทศาภิบาลตามเดิม

 พ.ศ. 2475 
เมื่อวันที่ 1 เมษายน พ.ศ. 2475:
 ยุบเลิกมณฑลปัตตานี รวมจังหวัดต่าง ๆ ของมณฑลปัตตานีเข้าไว้ในปกครองของมณฑลนครศรีธรรมราช
 ยุบเลิกมณฑลจันทบุรี รวมจังหวัดต่าง ๆ ของมณฑลจันทบุรีเข้าไว้ในปกครองของมณฑลปราจีน
 ยุบเลิกมณฑลนครชัยศรี รวมจังหวัดต่าง ๆ ของมณฑลนครชัยศรีเข้าไว้ในปกครองของมณฑลราชบุรี
 ยุบเลิกมณฑลนครสวรรค์ รวมจังหวัดต่าง ๆ ของมณฑลนครสวรรค์เข้าไว้ในปกครองของมณฑลอยุธยา เว้นแต่จังหวัดตาก และจังหวัดกำแพงเพชรให้ยกไปขึ้นอยู่ในปกครองของมณฑลพิษณุโลก

 พ.ศ. 2476 
เมื่อได้มีการประกาศใช้พระราชบัญญัติระเบียบราชการบริหารแห่งราชอาณาจักรสยาม พ.ศ. 2476 จึงได้ยกเลิกมณฑลเสียทั้งหมด

 ลำดับพระนามและนามท่านผู้บัญชาการมณฑลเทศาภิบาล 
ลำดับชื่อขรรค์ชัย บุนปาน. (2545). เทศาภิบาล สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอกรมพระยาดำรงราชานุภาพ. กรุงเทพฯ: ศิลปวัฒนธรรม.เริ่มต้นสิ้นสุดรวมระยะเวลามณฑลกรุงเทพมหานคร<center>1<center>พระยาเพชรปาณี (ดั่น รักตะประจิตร)246424673 ปี<center>2<center>พระยาเพชรลดา (สอาด ณ ป้อมเพชร)246724681 ปี<center>3<center>เจ้าพระยาสุรบดินทรสุรินทรฦๅชัย (พร จารุจินดา)246824713 ปี<center>4<center>เจ้าพระยามุขมนตรี (อวบ เปาโรหิตย์)247124743 ปี<center>5<center>พระยาจ่าแสนยบดีศรีบริบาล (ชิต สุนทรวร)247424762 ปีมณฑลจันทบุรี<center>1<center>พระยาวิชยาธิบดี (แบน บุนนาค)244924523 ปี<center>2<center>พระยารณชัยชาญยุทธ (ถนอม บุณยเกตุ)245224575 ปี<center>3<center>หม่อมเจ้าธำรงศิริ ศรีธวัช245724581 ปี<center>4<center>หม่อมเจ้าประดิพัทธเกษมศรี เกษมศรี245824591 ปี<center>5<center>หม่อมเจ้าสฤษดิเดช ชยางกูร245924667 ปี<center>6<center>พระยาไกรเพชรรัตนสงคราม (ชม โชติกะพุกกณะ)246624715 ปี<center>7<center>พระยาอินทราธิบดีสีหราชรองเมือง (ทองย้อย เศวตศิลา)247124721 ปี<center>8<center>พระยาศรีเสนา (ฮะ สมบัติศิริ)247224731 ปี<center>9<center>พระยากัลยาณวัฒนวิศิษฐ์ (เชียร กัลยาณมิตร)247324752 ปีมณฑลไทรบุรี1เจ้าพระยาฤทธิสงครามภักดี (อับดุล ฮามิด)2440245010 ปีมณฑลนครชัยศรี1พระยามหาเทพ (บุตร บุณยรัตพันธุ์)243824413 ปี2เจ้าพระยาศรีวิไชยชนินทร์ (ชม สุนทรารชุน)2441245817 ปี3พระยามหาอำมาตยาธิบดี (เส็ง วิรยศิริ)245824602 ปี4พระยามหินทรเดชานุวัตร (ใหญ่ ศยามานนท์)246024666 ปี5พระยาสุนทรบุรีศรีพิชัยสงคราม (อี้ กรรณสูต)246624682 ปี6หม่อมเจ้าธำรงศิริ ศรีธวัช246824757 ปีมณฑลนครราชสีมา1พระยาพิเรนทรเทพ (ทองคำ สีหอุไร)243524361 ปี2พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงสรรพสิทธิประสงค์243624363พระยาสิงหเสนี (สอาด สิงหเสนี)243624448 ปี4พระยานครราชเสนี (กาจ สิงหเสนี)2444ปลาย พ.ศ. 24445พระยากำแหงสงครามรามภักดี (จัน อินทรกำแหง)244424506 ปี6เจ้าพระยามุขมนตรี (อวบ เปาโรหิตย์)245024566 ปี7พระยาพหลโยธินรามินทรภักดี (นพ พหลโยธิน)2456246610 ปี8พระยาเพชรลดา (สอาด ณ ป้อมเพชร)246624671 ปี9พระยาเพชรปาณี (ดั่น รักตะประจิตร)246724681 ปี(8)พระยาเพชรลดา (สอาด ณ ป้อมเพชร)246824768 ปีมณฑลนครศรีธรรมราช1เจ้าพระยายมราช (ปั้น สุขุม)2439244910 ปี2พระยาศรีธรรมศกราช (เจริญ จารุจินดา)244924534 ปี3สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้ากรมหลวงลพบุรีราเมศวร์2453246815 ปี4พระยาสุรินทรราชา (นกยูง วิเศษกุล)246824691 ปี5พระยาศรีธรรมราช (ทองคำ กาญจนโชติ)246924767 ปีมณฑลนครสวรรค์1พระยาดัสกรปลาศ (ทองอยู่ โรหิตเสถียร)243824391 ปี2พระยาไกรเพ็ชร์รัตนสงคราม (แฉ่ บุนนาค)243924456 ปี3พระยาอมรินทรฦาชัย (จำรัส รัตนกุล)244524538 ปี4พระยารณชัยชาญยุทธ (ศุข โชติกเสถียร)245324596 ปี5พระยาไกรเพชรรัตนสงคราม (ชม โชติกะพุกกณะ)245924623 ปี6พระยาเทพหัสดิน (ผาด เทพหัสดิน ณ อยุธยา)246224664 ปี7พระยามหินทรเดชานุวัตร (ใหญ่ ศยามานนท์)246624726 ปี8พระยาอรรถกระวีสุนทร (สงวน ศตะรัต)247224753 ปีมณฑลบูรพา1พระยามหาอำมาตยาธิบดี (หรุ่น ศรีเพ็ญ)243424362 ปี2พระยาศักดาภิเดชวรฤทธิ์ (ดั่น อัมรานนท์)2436244610 ปี3เจ้าพระยาอภัยภูเบศร์ (ชุ่ม อภัยวงศ์)244624493 ปีมณฑลปราจีน1พระยาฤทธิรงค์รณเฉท (ศุข ชูโต)243624404 ปี2พระยาเทพอรชุน (เจ๊ก จารุจินดา)244024422 ปี3พระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าอลังการ244224464 ปี4พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมขุนมรุพงษ์ศิริพัฒน์2446245812 ปี5หม่อมเจ้าธำรงศิริ ศรีธวัช2458246810 ปี6หม่อมเจ้าอุปพัทธพงศ์ ศรีธวัช246824724 ปี7พระยาอินทราธิบดีสีหราชรองเมือง (ทองย้อย เศวตศิลา)247224742 ปี8พระยากัลยาณวัฒนวิศิษฐ์ (เชียร กัลยาณมิตร)2474ปลาย พ.ศ. 24749พระยาอรรถกระวีสุนทร (สงวน ศตะรัต)ปลาย พ.ศ. 24742476มณฑลปัตตานี1พระยาเดชานุชิต (หนา บุนนาค)2449246617 ปี2หม่อมเจ้าสฤษดิเดช ชยางกูร246624682 ปี3พระยาอุดมพงศ์เพ็ญสวัสดิ์ (หม่อมราชวงศ์ประยูร อิศรศักดิ์)246924756 ปีมณฑลพายัพ1เจ้าพระยารัตนาธิเบศร์ (พุ่ม ศรีไชยันต์)ก่อน พ.ศ. 2435ก่อน พ.ศ. 24352พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมขุนพิทยลาภพฤฒิธาดาก่อน พ.ศ. 2435ก่อน พ.ศ. 24353พระยาทรงสุรเดช (อั้น บุนนาค)ก่อน พ.ศ. 243524424พระยาวิสูตรสาครดิฐ (สาย โชติกเสถียร)244224453 ปี5เจ้าพระยาสุรสีห์วิสิษฐศักดิ์ (เชย กัลยาณมิตร)2445245813 ปี6พระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าบวรเดช245824657 ปี7เจ้าพระยาสุรบดินทรสุรินทรฦๅชัย (พร จารุจินดา)246524683 ปี8เจ้าพระยามุขมนตรี (อวบ เปาโรหิตย์)246824713 ปี9พระวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าทศศิริวงศ์247124754 ปี10พระยากัลยาณวัฒนวิศิษฐ์ (เชียร กัลยาณมิตร)247524761 ปีมณฑลพิษณุโลก1เจ้าพระยาสุรสีห์วิสิษฐศักดิ์ (เชย กัลยาณมิตร)243724458 ปี2พระยาภักดีณรงค์ (สิน ไกรฤกษ์)244524461 ปี3พระยาศรีสุริยราชวรานุวัตร (โพ เนติโพธิ์)244624493 ปี4พระยาชลบุรานุรักษ์ (เจริญ จารุจินดา)244924495พระยาเทพาธิบดี (อิ่ม เทพานนท์)244924496เจ้าพระยาสุรบดินทรสุรินทรฦๅชัย (พร จารุจินดา)2449246516 ปี7พระยาศรีสุริยราชวรานุวัตร (ศุข ดิษยบุตร)246524683 ปี8พระยาเพชรปาณี (ดั่น รักตประจิตร)246824713 ปี9พระยานครพระราม (สวัสดิ์ มหากายี)247124765 ปีมณฑลเพชรบูรณ์1พระยาเพชรรัตนสงคราม (เฟื่อง เฟื่องเพชร)244224508 ปี2พระยาเทพธิบดี (อิ่ม เทพานนท์)245024544 ปี3พระยาเพชรรัตนราชสงคราม (เลื่อง ภูมิรัตน์)245424584 ปีมณฑลภูเก็ต1พระยาทิพโกษา (โต โชติกเสถียร)ก่อน พ.ศ. 243524412พระยาวิสูตรสาครดิฐ (สาย โชติกเสถียร)244124421 ปี3พระยาวรสิทธิเสวีรัตน (ใต้ฮัก ภัทรนาวิก)244224431 ปี4พระยารัษฎานุประดิษฐ์มหิศรภักดี (คอซิมบี้ ณ ระนอง)2443245613 ปี5พระยาวิชิตวงศ์วุฒิไกร (หม่อมราชวงศ์สิทธิ์ สุทัศน์)245624637 ปี6พระยาสุรินทรราชา (นกยูง วิเศษกุล)246324685 ปี7หม่อมเจ้าสฤษดิเดช ชยางกูร246824735 ปี8พระยาศรีเสนา (ฮะ สมบัติศิริ)247324763 ปีมณฑลมหาราษฎร์1พระยาเพชรรัตนราชสงคราม (เลื่อง ภูมิรัตน์)245824657 ปี2พระยาไกรเพชรรัตนสงคราม (ชม โชติกะพุกกณะ)246524661 ปี3พระยาเดชานุชิต (หนา บุนนาค)246624682 ปีมณฑลราชบุรี1เจ้าพระยาสุรพันธ์พิสุทธิ์ (เทศ บุนนาค)243724425 ปี2พระยาเทพอรชุน (เจ๊ก จารุจินดา)244224442 ปี3พระยารัตนกุล (จำรัส รัตนกุล)2444245713 ปี4พระยาไกรเพ็ชร์รัตนสงคราม (แฉ่ บุนนาค)245724581 ปี5หม่อมเจ้าสฤษดิเดช ชยางกูร245524594 ปี6หม่อมเจ้าประติพัทธ์เกษมศรี เกษมศรี245924601 ปี7พระยามนตรีสุริยวงศ์ (ฉี่ บุนนาค)246024655 ปี8พระยาคทาธรบดีสีหราชบาลเมือง (เทียบ อัศวรักษ์)246524694 ปี9พระยาอรรถการยบดี (ชุ่ม อรรถจินดา)246924723 ปี10พระยาสุรพันธ์เสนี (อิ้น บุนนาค)247224764 ปีมณฑลร้อยเอ็ด1หม่อมเจ้าธำรงศิริ ศรีธวัช2455245x2พระยารณชัยชาญยุทธ (ถนอม บุณยเกตุ)245x2468มณฑลสุราษฎร์ธานี1พระยาดำรงสุจริตมหิศวรภักดี (คอซิมก๊อง ณ ระนอง)243924445 ปี2พระยาวรสิทธิเสวีวัตร (ใต้ฮัก ภัทรนาวิก)244424484 ปี3พระยามหิบาลบริรักษ์ (สวัสดิ์ ภูมิรัตน์)244824568 ปี4พระยาคงคาทราธิบดี (พลอย ณ นคร)2456246812 ปีมณฑลอยุธยา1พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมขุนมรุพงศ์ศิริพัฒน์243824468 ปี2พระยาโบราณราชธานินทร์ (พร เดชะคุปต์)2446247226 ปี3หม่อมเจ้าอุปพัทธพงศ์ ศรีธวัช247224742 ปี4พระยากัลยาณวัฒนวิศิษฐ์ (เชียร กัลยาณมิตร)247424762 ปีมณฑลอุดร1พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงประจักษ์ศิลปาคมก่อน พ.ศ. 243524427 ปี2พระวงศ์เธอ พระองค์เจ้าวัฒนา244224496 ปี3พระยาศรีสุริยาราชวรานุวัตร (โพ เนติโพธิ์)244x245x4พระยาศรีสุริยราชวรานุวัตร (ศุข ดิษยบุตร)245x24655เจ้าพระยามุขมนตรี (อวบ เปาโรหิตย์)246524705 ปี6พระยาอดุลยเดชสยาเมศรภักดี (อุ้ย นาครทรรพ)247024722 ปี7พระยาตรังคภูบาล (เจิม ปันยารชุน)247224764 ปีมณฑลอุบล1พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงพิชิตปรีชากรก่อน พ.ศ. 2435245318 ปี2พระยาศรีธรรมศกราช (เจริญ จารุจินดา)245324563 ปี3พระยาศรีธรรมศกราช (ปิ๋ว บุนนาค)2456246812 ปีมณฑลลาวกาว1พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหลวงสรรพสิทธิประสงค์

 ดูเพิ่ม 
 เขตการปกครองของประเทศไทย

 อ้างอิง 

 อ่านเพิ่ม 




แหล่งข้อมูลอื่น
History of the Bangkok Metropolitan Council

หมวดหมู่:หน่วยการบริหารของประเทศไทยในอดีต
หมวดหมู่:รัชกาลที่ 5