การเลือกตั้งแบบบัญชีรายชื่อในประเทศไทย

การเลือกตั้งแบบบัญชีรายชื่อ (Party-list proportional representation) หรือ ปาร์ตีลิสต์ เป็นการเลือกตั้งสมาชิกสภาผู้แทนราษฎรระบบหนึ่งของไทยตามที่บัญญัติไว้ตามรัฐธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรไทย พุทธศักราช 2550 นอกจากระบบแบ่งเขต โดยผู้มีสิทธิเลือกตั้งมีสิทธิออกเสียงลงคะแนนเลือกบัญชีรายชื่อผู้สมัครรับเลือกตั้งที่พรรคการเมืองจัดทำขึ้น โดยเลือกบัญชีรายชื่อใดบัญชีรายชื่อหนึ่งเพียงบัญชีเดียว โดยถือเขตประเทศเป็นเขตเลือกตั้ง

 รัฐธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรไทย พ.ศ. 2540 
ในการจัดทำบัญชีรายชื่อผู้สมัครรับเลือกตั้ง พรรคการเมืองต้องจัดทำบัญชีพรรคการเมืองละ 1 บัญชี ไม่เกินบัญชีละ 100 คน โดยมีหลักเกณฑ์ตามลำดับ ดังนี้
 ประกอบด้วยรายชื่อผู้สมัครรับเลือกตั้งจากภูมิภาคต่าง ๆ อย่างเป็นธรรม
 ไม่ซ้ำกับรายชื่อในบัญชีที่พรรคการเมืองอื่นจัดทำขึ้น และไม่ซ้ำกับรายชื่อของผู้สมัครรับเลือกตั้งแบบแบ่งเขตเลือกตั้ง
 จัดทำรายชื่อเรียงตามลำดับหมายเลข

ประชาชนผู้เลือกตั้งจะพิจารณาเลือกพรรคที่ชื่นชอบจากบัญชีรายชื่อของแต่ละพรรค และเลือกได้คนละ 1 พรรคการเมือง การคำนวณหาผู้ได้รับเลือกตั้งในกรณีของการเลือกตั้งสมาชิกสภาผู้แทนราษฎรแบบบัญชีรายชื่อ จะคำนวณจากสัดส่วนผู้สมัครรับเลือกตั้งที่จะได้รับเลือกในแต่ละพรรคการเมือง โดยมีวิธีดังนี้คือ
 รวมคะแนนของทุกพรรคการเมืองเข้าด้วยกัน เป็นคะแนนเสียงรวม
 พรรคใดได้คะแนนเสียงต่ำกว่าร้อยละ 5 ของคะแนนเสียงรวม ให้ถือว่าไม่ได้รับการเลือกตั้ง (เพื่อไม่ให้พรรคเล็กพรรคน้อยเต็มสภา ซึ่งจะส่งผลให้สภามีเสถียรภาพมากขึ้น)
 นำคะแนนเสียงรวม ลบออกด้วยคะแนนของพรรคที่ได้คะแนนต่ำกว่าร้อยละ 5 แล้วนำไปหาร 100 จะได้คะแนนเฉลี่ยต่อผู้แทน 1 คน
 นำคะแนนของแต่ละพรรคการเมือง หารด้วยคะแนนเฉลี่ยที่คำนวณไว้ จะได้จำนวนผู้แทนระบบัญชีรายชื่อของพรรคนั้น
 เศษทศนิยม ให้ปัดทิ้งทั้งหมด แต่ให้เก็บข้อมูลเศษทศนิยมของแต่ละพรรคไว้ (เช่น พรรค ก ได้ 52.7 คน ปัดทิ้งเหลือ 52)
 รวมจำนวนผู้แทนของทุกพรรค หากยังได้ไม่ครบ 125 ให้กลับไปดูที่เศษทศนิยมของแต่ละพรรค พรรคใดที่มีเศษเหลือมากที่สุด ให้เพิ่มจำนวนผู้แทนจากพรรคนั้น 1 คน หากยังไม่ครบ ให้เพิ่มผู้แทนจากพรรคที่มีเศษเหลือมากเป็นอันดับสองขึ้นอีก 1 คน ทำเช่นนี้ตามลำดับจนกว่าจะได้ครบ 125 คน (เช่น พรรค ก ได้ 52.7 คน ตอนแรกได้ 52 เศษ 0.7 แต่ถ้าจำนวนผู้แทนยังไม่ครบ และไม่มีพรรคใดมีเศษมากกว่า 0.7 พรรค ก จะได้เพิ่มเป็น 53 คน)
 ตัวอย่างการคิดคะแนน 
มีพรรคการเมืองลงสมัคร 7 พรรค ได้แก่พรรค ก., ข., ค., ง., จ., ช., ซ. ลงสมัครรับเลือกตั้งในระบอบบัญชีรายชื่อผลออกมาเป็นดังนี้

 พรรค ก. ได้ 20 ล้านคะแนน
 พรรค ข. ได้ 15 ล้านคะแนน
 พรรค ค. ได้ 12 ล้านคะแนน
 พรรค ง. ได้ 10 ล้านคะแนน
 พรรค จ. ได้ 2 ล้านคะแนน
 พรรค ช. ได้ 0.7 ล้านคะแนน
 พรรค ซ. ได้ 0.3 ล้านคะแนน

รวมคะแนนของทุกพรรค ได้ 60 ล้านคะแนน จำนวนร้อยละ 5 ของคะแนนทั้งหมดจะเป็น 3 ล้านคะแนน

เพราะฉะนั้นคะแนนของ พรรค จ., ช., ซ. จะไม่ถูกนำมาคิดสัดส่วนสส.เพราะคะแนนไม่ถึงร้อยละ 5

3 พรรคที่ถูกตัดไป มีคะแนนรวมกัน 3 ล้านคะแนน หักลบออกจาก 60 ล้านคะแนน เหลือ 57 ล้านคะแนน หารด้วยจำนวนผู้แทน คือ 100 คน จะได้ 570,000

เราจะต้องเอา 570,000 มาหารกับคะแนนทั้งหมดของแต่ละพรรค โดยเศษจากผลหารให้ปัดทิ้งทั้งหมดก่อน แต่ให้เก็บข้อมูลจำนวนเศษไว้

 พรรค ก. ได้สส. 35.09 = 35 คน เศษ 0.09 คน
 พรรค ข. ได้สส. 26.32 = 26 คน เศษ 0.32 คน
 พรรค ค. ได้สส. 21.05 = 21 คน เศษ 0.05 คน
 พรรค ง. ได้สส. 17.54 = 17 คน เศษ 0.54 คน
เมื่อรวมจำนวนผู้แทนจากทั้ง 4 พรรคในรอบแรกจะได้ 99 คน ซึ่งจะขาดอีก 1 คน ฉะนั้นจะต้องพิจารณาเศษคะแนนว่าพรรคใดจะมีเศษคะแนนมากที่สุด ผลปรากฏว่า
 พรรค ก. เศษเท่ากับ 0.09 คน
 พรรค ข. เศษเท่ากับ 0.32 คน
 พรรค ค. เศษเท่ากับ 0.05 คน
 พรรค ง. เศษเท่ากับ 0.54 คน

พรรค ง. เศษมีมากที่สุดจึงได้ สส. เพิ่มอีก 1 คน จาก 17 เป็น 18 คน ซึ่งเมื่อรวมจำนวนจากพรรคอื่น ๆ จะเท่ากับ 100 คนครบพอดี สรุปได้ว่า

 พรรค ก. ได้สส. 35 คน
 พรรค ข. ได้สส. 26 คน
 พรรค ค. ได้สส. 21 คน
 พรรค ง. ได้สส. 18 คน
 พรรค จ. ช. และ ซ. ไม่ได้สส.

 ที่  พรรคการเมือง  ได้คะแนน  จำนวน ส.ส. จากการคำนวณครั้งแรก  เหลือเศษ  จำนวน ส.ส. ที่ได้เพิ่มจากการคำนวณ  ส.ส.แบบบัญชีรายชื่อทั้งสิ้น 1  พรรค ก.  20,000,000 35 50,000 035 2  พรรค ข.  15,000,000 26 180,000 026 3  พรรค ค.  12,000,000 2130,000021 4  พรรค ง.  10,000,000 17 310,000 118 5  พรรค จ.  2,000,000 0 - -0 6  พรรค ช.  700,000 0 - -0 7  พรรค ซ.  300,000 0 - -0 รวม   99 1100
 รัฐธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรไทย พ.ศ. 2550 
ในรัฐธรรมนูญ พ.ศ. 2550 ซึ่งมีผลบังคับใช้ในการเลือกตั้ง 23 ธันวาคม พ.ศ. 2550 ไม่มีการเลือกตั้งในระบบบัญชีรายชื่อ แต่มีการเลือกตั้งในอีกรูปแบบที่คล้ายกัน คือ แบบสัดส่วน โดยให้มีผู้แทนในระบบสัดส่วน 80 คน คณะกรรมการการเลือกตั้งจะแบ่งประเทศไทยออกเป็น 8 กลุ่มจังหวัด โดยแต่ละกลุ่มจังหวัดจะมีจำนวนประชากรใกล้เคียงกัน และแต่ละเขตมีอาณาเขตติดต่อกันเป็นผืนเดียว แต่ละพรรคการเมืองจะต้องส่งรายชื่อผู้สมัคร 8 บัญชี ลงสมัครใน 8 กลุ่มจังหวัด บัญชีละไม่เกิน 10 คน เรียงตามลำดับหมายเลข

ในแต่ละกลุ่มจังหวัด จะมีการการคำนวณจำนวนผู้แทนในแต่ละพรรคหลังการนับคะแนนแล้วในเงื่อนไขเดียวกับรัฐธรรมนูญปี 2540 แต่ได้ยกเลิกเกณฑ์ขั้นต่ำร้อยละ 5 ของคะแนนรวมทิ้งไป ซึ่งจะได้จำนวนผู้แทนกลุ่มจังหวัดละ 10 คน เมื่อรวมผู้แทนทั้ง 8 กลุ่มจังหวัดเข้าด้วยกันก็จะได้จำนวนผู้แทนทั้งสิ้น 80 คน
 ตัวอย่างการคิดคะแนน 
ในกลุ่มจังหวัดหนึ่ง มีพรรคการเมืองลงสมัคร 7 พรรค ได้แก่พรรค ก., ข., ค., ง., จ., ช., ซ. ลงสมัครรับเลือกตั้งในระบอบบัญชีรายชื่อผลออกมาเป็นดังนี้

 พรรค ก. ได้ 2.0 ล้านคะแนน
 พรรค ข. ได้ 1.5 ล้านคะแนน
 พรรค ค. ได้ 1.2 ล้านคะแนน
 พรรค ง. ได้ 1.0 ล้านคะแนน
 พรรค จ. ได้ 0.2 ล้านคะแนน
 พรรค ช. ได้ 7 หมื่นคะแนน
 พรรค ซ. ได้ 3 หมื่นคะแนน

คะแนนรวมในกลุ่มจังหวัดเท่ากับ 6 ล้านคะแนน แต่ไม่มีเกณฑ์ขั้นต่ำร้อยละ 5 แล้ว ทุกพรรคจึงมีสิทธิ์ได้ร่วมในการคำนวณ

6 ล้านคะแนน หารจำนวนผู้แทน 10 คน ได้คะแนนเฉลี่ย 600,000 คะแนนต่อผู้แทน 1 คน นำตัวเลข 600,000 หารจำนวนคะแนนของแต่ละพรรค ได้ดังนี้

 พรรค ก. ได้ผู้แทน 3.33 คน = 3 คน เศษ 0.33
 พรรค ข. ได้ผู้แทน 2.50 คน = 2 คน เศษ 0.50
 พรรค ค. ได้ผู้แทน 2.00 คน = 2 คน ไม่มีเศษ
 พรรค ง. ได้ผู้แทน 1.67 คน = 1 คน เศษ 0.67
 พรรค จ. ได้ผู้แทน 0.33 คน = 0 คน เศษ 0.33
 พรรค ช. ได้ผู้แทน 0.12 คน = 0 คน เศษ 0.12
 พรรค ซ. ได้ผู้แทน 0.05 คน = 0 คน เศษ 0.05

รวมจำนวนผู้แทนในรอบแรก 3+2+2+1 = 8 คน แต่ต้องการ 10 คน จึงพิจารณาข้อมูลเศษของแต่ละพรรคการเมือง และเพิ่มจำนวนผู้แทนให้พรรคที่มีเศษสูงสุด 2 พรรคแรกพบว่า

พรรคที่มีเศษมากที่สุด คือ พรรค ง. มีเศษ 0.67 คน จึงเพิ่มจำนวนผู้แทนพรรค ง. ขึ้นอีก 1 คน เป็น 2 คน

พรรคที่มีเศษเป็นอันดับที่สอง คือ พรรค ข. มีเศษ 0.50 คน จึงเพิ่มจำนวนผู้แทนพรรค ข. อีก 1 คน รวมเป็น 3 คน สรุปได้ว่า

 ที่  พรรคการเมือง  ได้คะแนน  จำนวน ส.ส. จากการคำนวณครั้งแรก  จำนวน ส.ส. ที่ได้เพิ่มจากการคำนวณ  ส.ส.แบบสัดส่วนทั้งสิ้น 1  พรรค ก.  2,000,000 303 2  พรรค ข.  1,500,000 213 3  พรรค ค.  1,200,000 202 4  พรรค ง.  1,000,000 112 5  พรรค จ.  200,000 000 6  พรรค ช.  70,000 000 7  พรรค ซ.  30,000 000 รวม   8210

นี่คือตัวอย่างการคำนวณจำนวนผู้แทนในหนึ่งกลุ่มจังหวัด ทั้ง 8 กลุ่มจะมีการคำนวณในวิธีดังกล่าวนี้ แล้วจึงนำจำนวนผู้แทนมารวมกัน ในครั้งนี้จะเห็นได้ว่า ไม่มีการกำหนดเกณฑ์ขั้นต่ำร้อยละ 5 แล้ว คะแนนที่คำนวณมาจากคะแนนรวมทั้งหมดทุกพรรค ในตัวอย่างนี้แม้พรรค จ. ช. และ ซ. จะไม่ได้มีผู้แทน แต่เป็นเพราะคะแนนไม่พอที่จะปัดเศษได้ มิใช่เพราะไม่ถึงเกณฑ์ขั้นต่ำของรัฐธรรมนูญ
 รัฐธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรไทย พ.ศ. 2550 ฉบับแก้ไข 
การเลือกตั้งแบบสัดส่วนนี้ถูกวิพากษ์วิจารณ์ในแง่ลบ เพราะการปัดเศษถึง 8 ครั้ง ใน 8 กลุ่มจังหวัด ทำให้มีความได้เปรียบเสียเปรียบเป็นช่องว่างที่กว้างขึ้น และอีกหลายประเด็นที่ถูกวิพากษ์วิจารณ์ ดังนั้นก่อนการเลือกตั้งปี 2554 ได้มีการแก้ไขรัฐธรรมนูญ โดยยกเลิกระบบสัดส่วนทิ้งไป กลับมาใช้ระบบบัญชีรายชื่อ บัญชีเดียวทั่วประเทศ แต่ได้เพิ่มจำนวนจาก 80 เป็น 125 คน และไม่มีเกณฑ์ขั้นต่ำของคะแนน

การสมัครรับเลือกตั้งแบบบัญชีรายชื่อ หัวหน้าพรรคการเมืองหรือผู้ซึ่งได้รับมอบหมายจากหัวหน้าพรรคการเมือง ต้องยื่นบัญชีรายชื่อผู้สมัครที่พรรคการเมืองจัดทำขึ้นต่อคณะกรรมการการเลือกตั้งตามวันเวลาที่กำหนด พร้อมทั้งหนังสือยินยอมของผู้สมัคร และเงินค่าธรรมเนียมการสมัครคนละ 10,000 บาท และมีหลักฐานการสมัครครบถ้วนตามที่คณะกรรมการการเลือกตั้งกำหนด

กำหนดให้มีสมาชิกสภาผู้แทนราษฎรแบบบัญชีรายชื่อ จำนวน 125 คน โดยไม่ได้กำหนดคะแนนขั้นต่ำที่แต่ละพรรคจำเป็นจะต้องได้เพื่อนำมาใช้ในการคำนวณจำนวนสมาชิกสภาผู้แทนราษฎร , สำนักงานคณะกรรมการการเลือกตั้ง : การเลือกตั้งสมาชิกสภาผู้แทนราษฏร 2554. ซึ่งในรัฐธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรไทย พ.ศ. 2550 ได้เคยถูกกำหนดไว้ให้พรรคที่นำมาคำนวณจำนวนสมาชิกสภาผู้แทนราษฎร ต้องมีคะแนนขั้นต่ำร้อยละ 5 ของคะแนนรวมทั้งหมดจึงนำมาคำนวณ

 ตัวอย่างการคิดคะแนน 
จำนวนผู้ใช้สิทธิ์เลือกตั้งให้กำหนดสมมุติว่าเท่ากับ 61 ล้านคน (61 ล้านคะแนน)

พรรค ก., ข., ค., ง., จ., ช., ซ. ลงสมัครรับเลือกตั้งในระบอบบัญชีรายชื่อผลออกมาเป็นดังนี้

 พรรค ก. ได้ 20 ล้านคะแนน
 พรรค ข. ได้ 15 ล้านคะแนน
 พรรค ค. ได้ 12 ล้านคะแนน
 พรรค ง. ได้ 10 ล้านคะแนน
 พรรค จ. ได้ 2 ล้านคะแนน
 พรรค ช. ได้ 7 แสนคะแนน
 พรรค ซ. ได้ 3 แสนคะแนน
 ไม่ลงคะแนนพรรคใดหรือบัตรเสีย 1 ล้านคะแนน

ฉะนั้นคะแนนของ 7 พรรคจะรวมกันได้ 60 ล้านคะแนน จะต้องนำคะแนนมาหาร 125 จะได้เท่ากับ 4 แสน 8 หมื่นคะแนน

เราจะต้องเอา 480,000 มาหารกับคะแนนทั้งหมดของแต่ละพรรค ซึ่งถ้าคะแนนถึง 480,000 ก็จะได้สส.อย่างน้อย 1 คน (จำนวนที่คิดได้นี้จะปัดเศษทั้งหมด เพื่อดูก่อนว่าจะได้สส.ครบ 125 คนหรือไม่)

 พรรค ก. ได้สส. 41 คน
 พรรค ข. ได้สส. 31 คน
 พรรค ค. ได้สส. 25 คน
 พรรค ง. ได้สส. 20 คน
 พรรค จ. ได้สส. 4 คน
 พรรค ช. ได้สส. 1 คน
 พรรค ซ. ได้สส. 0 คน

รวมแล้วจะได้สส. 122 คน ซึ่งจะขาดอีกเพียง 3 คน ฉะนั้นจะต้องพิจารณาเศษคะแนนว่าพรรคใดจะใกล้เคียงมากที่สุด ผลปรากฏว่า
 พรรค ก. เศษเท่ากับ 320,000 คะแนน
 พรรค ข. เศษเท่ากับ 120,000 คะแนน
 พรรค ค. เศษเท่ากับ 0 คะแนน
 พรรค ง. เศษเท่ากับ 400,000 คะแนน
 พรรค จ. เศษเท่ากับ 80,000 คะแนน
 พรรค ช. เศษเท่ากับ 220,000 คะแนน
 พรรค ซ. เศษเท่ากับ 300,000 คะแนน

 พรรค ง., ก., ซ. มีเศษมากที่สุด 3 อันดับแรก จึงได้ สส. เพิ่มอีกพรรคละ 1 คน ซึ่งจะเท่ากับ 125 คนพอดี สรุปได้ว่า

 สรุปการคิดคะแนน 
 พรรค ก. ได้สส. 42 คน
 พรรค ข. ได้สส. 31 คน
 พรรค ค. ได้สส. 25 คน
 พรรค ง. ได้สส. 21 คน
 พรรค จ. ได้สส. 4 คน
 พรรค ช. ได้สส. 1 คน
 พรรค ซ. ได้สส. 1 คน
 ที่  พรรคการเมือง  ได้คะแนน  จำนวน ส.ส. จากการคำนวณครั้งแรก  เหลือเศษ  จำนวน ส.ส. ที่ได้เพิ่มจากการคำนวณ  ส.ส.แบบบัญชีรายชื่อทั้งสิ้น 1  พรรค ก.  20,000,000 41 320,000 142 2  พรรค ข.  15,000,000 31 120,000 031 3  พรรค ค.  12,000,000 250025 4  พรรค ง.  10,000,000 20 400,000 121 5  พรรค จ.  2,000,000 4 80,000 04 6  พรรค ช.  700,000 1 220,000 01 7  พรรค ซ.  300,000 0 300,000 11 รวม   122 3125

 รัฐธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรไทย พ.ศ. 2560 

ใช้ระบบเดียวกับรัฐธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรไทย พ.ศ. 2540

 ดูเพิ่ม 
 การเลือกตั้งแบบแบ่งเขตเลือกตั้ง

 อ้างอิง 

 แหล่งข้อมูลอื่น 

บัญชีรายชื่อ