พระยาอนุศาสน์จิตรกร (จันทร์ จิตรกร)

มหาเสวกตรี พระยาอนุศาสน์จิตรกร (จันทร์ จิตรกร) (23 ตุลาคม พ.ศ. 2414 – 10 ตุลาคม พ.ศ. 2492) เป็นขุนนางชาวไทย อดีตองคมนตรี เป็นผู้มีฝีมือทางด้านศิลปะ โดยเฉพาะด้านจิตรกรรม และการถ่ายภาพ จนได้เป็นช่างภาพประจำพระองค์พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว โดยฉายพระบรมฉายาลักษณ์ และการเสด็จประพาสในวาระต่าง ๆ เป็นต้นสกุล "จิตรกร"

ประวัติ
พระยาอนุศาสน์จิตรกรเป็นต้นสกุล "จิตรกร" เป็นบิดาของคุณหญิงอำพัน บำรุงราชบริพาร มารดาของสมัคร สุนทรเวช

พระยาอนุศาสน์จิตรกรเกิดที่ตำบลวัดราชบูรณะ อำเภอพระนคร จังหวัดพระนคร เมื่อวันที่ 23 ตุลาคม พ.ศ. 2414 เข้าศึกษาวิชาการชั้นต้นที่ วัดสังเวชวิศยาราม สำนักพระอาจารย์เพชร และพระอาจารย์สังข์ และวิชาการอื่น ๆ จากครูพุด ยุวะพุกกะ

พระยาอนุศาสน์จิตรกรเข้ารับราชการครั้งแรกใน พ.ศ. 2436 โดยถวายตัวเป็นมหาดเล็กในพระเจ้าน้องยาเธอ กรมหลวงสรรพสาตรศุภกิจ ต่อมาได้รับราชการในพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว เมื่อครั้งดำรงพระราชอิสริยยศเป็นสมเด็จพระบรมโอรสาธิราชฯ สยามมกุฎราชกุมาร เป็นที่ "หลวงบุรีนวราษฐ์" มีตำแหน่งราชการในกรมมหาดเล็ก ถือศักดินา 600 เมื่อวันที่ 31 สิงหาคม พ.ศ. 2448 พระราชทานสัญญาบัตรขุนนาง ต่อมาหลังจากพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัวเสด็จขึ้นครองราชย์ ในปี พ.ศ. 2454 จึงทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ พระราชทานยศชั้นหัวหมื่นมหาดเล็กให้แก่หลวงบุรีนวราษฎร์ มีบรรดาศักดิ์เป็น "พระยาอนุศาสน์จิตรกร" ตำแหน่งจางวางกรมช่างมหาดเล็ก และได้รับพระราชทานเครื่องยศเป็น โต๊ะทองกาทอง ในงานสมโภชพระชัยวัฒน์ประจำรัชกาลและพระมหานาคชินะเมื่อวันที่ 16 ตุลาคม พ.ศ. 2455พระราชทานเครื่องยศ โต๊ะทองกาทอง และได้โปรดเกล้าฯ ให้เลื่อนตำแหน่งเป็นเจ้ากรมช่างมหาดเล็กในปี พ.ศ. 2459

พระยาอนุศาสน์จิตรกรได้ดำรงตำแหน่งองคมนตรีในพระมหากษัตริย์สยาม 2 รัชกาล โดยเป็นองคมนตรีในพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว เมื่อ พ.ศ. 2462 และเป็นองคมนตรีต่อเนื่องมาถึงพระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัวเมื่อ พ.ศ. 2469

พระยาอนุศาสน์จิตรกรถึงแก่อนิจกรรมเมื่อวันที่ 10 ตุลาคม พ.ศ. 2492 เมื่ออายุได้ 78 ปี

ผลงาน
400px|left|thumb|จิตรกรรมฝาผนังพระราชประวัติสมเด็จพระนเรศวรมหาราช ตอนยุทธหัตถีที่หนองสาหร่าย ผลงานของพระยาอนุศาสน์จิตรกร ปัจจุบันอยู่ที่วัดสุวรรณดาราราม จังหวัดพระนครศรีอยุธยา

พระยาอนุศาสตร์จิตรกรเป็นช่างฝีมือในทางศิลปหลายแขนง โดยเฉพาะการเขียนภาพ ทั้งภาพปก ภาพลายเส้นประกอบเรื่อง และภาพจิตรกรรมฝาผนัง เชี่ยวชาญทางเขียนภาพที่ใช้สีผสมน้ำปูนตามแบบโบราณ ภาพสีน้ำมัน ออกแบบเครื่องแต่งกาย สร้างฉากละครเรื่องต่าง ๆ ที่พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงแสดง ภาพวาดฝาผนังในสถานที่สำคัญ ได้แก่ พระราชวังสนามจันทร์, วัดพระปฐมเจดีย์ (นครปฐม), ภาพเรื่องรามเกียรติ์ ในพระที่นั่งบรมพิมาน และระเบียงวัดพระศรีรัตนศาสดาราม, ภาพเขียนสีน้ำมัน บนกุฏิสมเด็จฯ วัดเทพศิรินทราวาส, ภาพจิตรกรรมฝาผนังวัดสุวรรณดาราราม (อยุธยา) และวัดสามแก้ว (ชุมพร) เป็นต้น   

ผลงานชิ้นเอกที่คนไทยรู้จักมากที่สุด น่าจะเป็นภาพพระราชประวัติของสมเด็จพระนเรศวรมหาราช ในวิหารวัดสุวรรณดาราราม จังหวัดพระนครศรีอยุธยา ซึ่งใช้เวลาวาดเกือบสองปีเต็ม

ในทางการถ่ายภาพ ท่านยังเป็นช่างภาพที่มีฝีมือดี เคยเป็นผู้อำนวยการร้านถ่ายรูปฉายานรสิงห์ (อยู่ตรงข้ามศาลาเฉลิมกรุงในปัจจุบัน) ร้านถ่ายรูปหลวง ได้ถ่ายภาพพระบรมฉายาลักษณ์พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว และภาพสถานที่ต่าง ๆ ที่พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัวเสด็จประพาสไว้เป็นจำนวนมาก

นอกจากนี้พระยาอนุศาสน์จิตรกรยังได้แต่งกวีนิพนธ์ไว้จำนวนหนึ่ง ตามความนิยมในแวดวงพระราชสำนักของสมเด็จพระมหาธีรราชเจ้า เช่น "นิราศตามเสด็จฯ" เมื่อคราวตามเสด็จการแปรพระราชฐาน ระหว่างเมษายน - กรกฎาคม พ.ศ. 2467

 ตำแหน่ง 
 เจ้ากรมช่างมหาดเล็ก
 29 พฤษภาคม พ.ศ. 2460 จางวางกรมช่างมหาดเล็ก ประกาศกรมมหาดเล็ก 
 4 เมษายน พ.ศ. 2462 องคมนตรี พระราชทานสัญญาบัตรตั้งองคมนตรี 

 บรรดาศักดิ์ 
 31 สิงหาคม พ.ศ. 2448 หลวงบุรีนวราษฐ์ ถือศักดินา 600
 30 ธันวาคม พ.ศ. 2453 หลวงเดชนายเวร มหาดเล็กเวรเดช ถือศักดินา 800 พระราชทานสัญญาบัตรขุนนาง 
 24 สิงหาคม พ.ศ. 2454 พระยาอนุศาสน์จิตรกร จางวางกรมช่างมหาดเล็ก ถือศักดินา 1600 พระราชทานสัญญาบัตรขุนนาง 
 ยศ 
 ยศพลเรือน 
มหาเสวกตรี 
 ยศเสือป่า 
 – นายหมู่ตรี
 4 มิถุนายน 2456 – นายหมู่โทพระราชทานสัญญาบัตรเสือป่า
 22 มิถุนายน พ.ศ. 2457 นายหมู่เอก ตั้งตำแหน่งยศนายหมู่เสือป่า 
 4 ธันวาคม พ.ศ. 2457 - นายหมวดตรี ประกาศเลื่อนยศเสือป่า (หน้า 1996) 
 – นายหมวดโท
 8 พฤศจิกายน 2458 – นายหมวดเอกพระราชทานยศเสือป่า
 นายกองตรี
 26 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2461 นายกองโท พระราชทานยศเสือป่า (หน้า 3326) 
 21 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2463 นายกองเอก พระราชทานยศนายเสือป่า 

 เครื่องราชอิสริยาภรณ์ 
 ได้รับพระราชทานเครื่องราชอิสริยาภรณ์ เหรียญและเข็มต่าง ๆ ดังนี้
ราชกิจจานุเบกษา, พระราชทานเครื่องราชอิสริยาภรณ์ , เล่ม ๓๕ ตอนที่ ๐ ง หน้า ๒๙๒๘, ๒๖ มกราคม ๒๔๖๑
ราชกิจจานุเบกษา, พระราชทานเครื่องราชอิสริยาภรณ์ , เล่ม ๒๘ ตอนที่ ๐ ง หน้า ๑๐๓๔, ๒๐ สิงหาคม ๑๓๐
ราชกิจจานุเบกษา, พระราชทานเครื่องราชอิสริยาภรณ์ , เล่ม ๔๒ ตอนที่ ๐ ง หน้า ๒๕๑๒, ๑๕ พฤศจิกายน ๒๔๖๘
ราชกิจจานุเบกษา, พระราชทานเครื่องราชอิสริยาภรณ์ , เล่ม ๓๘ ตอนที่ ๐ ง หน้า ๓๑๙๕, ๒๙ มกราคม ๒๔๖๔
 (ฝ่ายหน้า)ราชกิจจานุเบกษา, รายพระนามและนามผู้รับพระราชทานตราวัลลภาภรณ์ในวันที่ ๑ เมษายน พ.ศ. ๒๔๖๒ และแถลงความชอบของผู้นั้น ๆ , เล่ม ๓๖ ตอนที่ ๐ ง หน้า ๑๕, ๖ เมษายน ๒๔๖๒
ราชกิจจานุเบกษา, พระราชทานตราวชิรมาลา, เล่ม ๒๙ ตอนที่ ๐ ง หน้า ๕๘๘, ๙ มิถุนายน ๑๓๑
ราชกิจจานุเบกษา, พระราชทานเหรียญรัตนาภรณ์ , เล่ม ๒๗ ตอนที่ ๐ ง หน้า ๒๔๑๕, ๑๑ มกราคม ๑๒๙
ราชกิจจานุเบกษา, พระราชทานเหรียญรัตนาภรณ์ฝ่ายหน้า , เล่ม ๔๓ ตอนที่ ๐ ง หน้า ๓๑๒๖, ๒๖ พฤศจิกายน ๒๔๖๙
ราชกิจจานุเบกษา, พระราชทานเหรียญราชรุจิ , เล่ม ๒๘ ตอนที่ ๐ ง หน้า ๗๐๗, ๙ กรกฎาคม ๑๓๐
ราชกิจจานุเบกษา, พระราชทานเหรียญดุษฎีมาลา , เล่ม ๒๐ ตอนที่ ๒๘ หน้า ๔๖๒, ๑๑ ตุลาคม ๑๒๒
ราชกิจจานุเบกษา, พระราชทานเหรียญจักรพรรดิมาลา , เล่ม ๓๕ ตอนที่ ๐ ง หน้า ๒๙๓๘, ๒๖ มกราคม ๒๔๖๑
ราชกิจจานุเบกษา, ส่งเครื่องราชอิสริยาภรณ์ไปพระราชทาน , เล่ม ๔๓ ตอนที่ ๐ ง หน้า ๔๔๑, ๒ พฤษภาคม ๒๔๖๙

 พ.ศ. 2454 – เข็มข้าหลวงเดิมราชกิจจานุเบกษา, พระราชทานเข็มข้าหลวงเดิม , เล่ม ๒๘ ตอนที่ ๐ ง หน้า ๓๔๔, ๒๘ พฤษภาคม ๑๓๐

อ้างอิง

 แหล่งข้อมูลอื่น 

พระยาอนุศาสน์จิตรกร. นิราศตามเสด็จ เสด็จพระราชดำเนิรประพาสราชนิเวศน์มฤคทายวัน พระพุทธศักราช 2467. พิมพ์ครั้งที่ 2. กรุงเทพฯ : มูลนิธิพระราชนิเวศน์มฤคทายวัน ในพระอุปถัมภ์สมเด็จพระเจ้าภคินีเธอ เจ้าฟ้าเพชรรัตนราชสุดา สิริโสภาพัณณวดี, ไม่ปรากฏปีที่พิมพ์ (ประมาณ พ.ศ. 2548).

หมวดหมู่:นักถ่ายภาพชาวไทย
หมวดหมู่:ศิลปินชาวไทย
อนุศาสน์จิตรกร
หมวดหมู่:ผู้ได้รับเครื่องราชอิสริยาภรณ์ ร.ว.
หมวดหมู่:องคมนตรีในรัชกาลที่ 6
หมวดหมู่:สมาชิกกองเสือป่า
หมวดหมู่:ผู้ได้รับเหรียญศารทูลมาลา