กรับ

กรับ เป็นเครื่องดนตรีไทยชนิดหนึ่ง ซึ่งกรับนั้นมีอยู่ 3 ชนิดด้วยกัน คือ กรับคู่ กรับพวง และกรับเสภา

 ประวัติ 
วัฒนธรรมการตีกรับเดิมเป็นวัฒนธรรมของอินเดีย พบการตีกรับคู่ของพราหมณ์สำหรับประโคมเพื่อสักการะเทพเจ้าศาสนาพราหมณ์ฮินดู การละเล่นของอินเดียที่ใช้เครื่องตีกระทบไม้ที่มีชื่อว่า Khartal หรือ Kartal เป็นเครื่องตีกระทบโบราณของอินเดียลักษณะคล้ายกรับคู่พบมากที่รัฐราชสถาน รวมถึงในมหากาพย์เรื่อง มหาภารตะ และรามายณะ กล่าวถึงเครื่องดนตรี Khartal เป็นเครื่องดนตรีประจำกายของฤๅษีนารทมุนี (Narad Muni)นพพล ไชยสน. "กรับในพระราชพิธี," วารสารมนุษยศาสตร์วิชาการ 30(2)(กรกฎาคม-ธันวาคม 2566):336-345. 


ในดินแดนสุวรรณภูมิปรากฏหลักฐานเก่าแก่ที่สุดที่เกี่ยวข้องกับการตีกรับตั้งแต่สมัยทวารวดี คือ ประติมากรรมปูนปั้นประดับสถาปัตยกรรม ภาพสตรีสูงศักดิ์บรรเลงดนตรี 5 คน พบที่โบราณสถานเมืองคูบัว อำเภอเมือง จังหวัดราชบุรี อายุราวพุทธศตวรรษที่ 13-14 ภาพสตรีคนแรก (นับจากซ้ายไปขวา) สันนิษฐานว่าน่าจะตีกรับคู่ หลักฐานนี้แสดงให้เห็นถึงความเจริญรุ่งเรืองทางด้านอารยธรรมดนตรีสมัยทวารวดีซึ่งรับขนมธรรมเนียมแบบแผนการดนตรีมาจากอินเดียพร้อมกับศาสนาและการค้า โดยเฉพาะวัฒนธรรมการตีกรับซึ่งกรับคู่เป็นกรับที่แพร่หลายในพื้นที่ภาคกลางของประเทศไทย

สมัยเมืองพระนครพบหลักฐานภาพแกะสลักนูนต่ำเกี่ยวกับการตีกรับบนภาพสลักริ้วกระบวนเสด็จพระราชดำเนินทางสถลมารคของพระเจ้าสุริยวรมันที่ 2
ที่ผนังระเบียงคดปราสาทนครวัด อายุราวพุทธศตวรรษที่ 17 ภาพแกะสลักดังกล่าวแสดงถึงกรับซึ่งเป็นหนึ่งในเครื่องดนตรีสำหรับประโคมเพื่อสักการะเทพเจ้าในศาสนาพราหมณ์ฮินดู และการขับไม้ปรากฏบนภาพสลักบนผนังระเบียงคดปราสาทบายนในสมัยพระเจ้าชัยวรมันที่ 7 อายุราวพุทธศตวรรษที่ 18

สมัยสุโขทัยพบหลักฐานการตีกรับในจารึกพ่อขุนรามคำแหง หลักที่ 1 ด้านที่ 2 เกี่ยวกับวงขับไม้ และไตรภูมิพระร่วง พระราชนิพนธ์ของพระมหาธรรมราชาที่ 1 (ลิไทย) ซึ่งรับวัฒนธรรมการเล่นกรับขับไม้ที่มีอยู่แต่เดิมในดินแดนแห่งนี้ตั้งแต่สมัยทวารวดี ในไตรภูมิพระร่วงมีการจารข้อความพรรณาเกี่ยวกับการดนตรีไว้เป็นจำนวนมาก ไตรภูมิพระร่วง บทที่ 5 แดนมนุษย์ เรื่อง จักรรัตนะ ความว่า:-
บางคนตีกลอง ตีพาทย์ ตีฆ้อง ตีกรับ บางพวกดีดพิณ สีซอ ตีฉิ่ง จับระบาราเต้น เสียงสรรพดนตรี ดังครื้นเครง กึกก้องดังแผ่นดินจะถล่มทลายกุลทรัพย์ เกษแม่นกิจ. (2555). ไตรภูมิกถาฉบับถอดความ. กรุงเทพฯ: กรมศิลปากร. หน้า 93. 

สมัยอยุธยาพบหลักฐานการตีกรับอย่างชัดเจนทั้งในกฎมนเทียรบาลในรัชสมัยสมเด็จพระบรมไตรโลกนาถว่า:- "หกทุ่มเบิกเสภาดนตรี เจ็ดทุ่มเบิกนิยาย"ดำรงราชานุภาพ, สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยา. (2468). ตำนานเสภา. พระนคร: โรงพิมพ์ไทย. หน้า 5. ซึ่งคำว่า เสภา หมายถึง บุคคลที่ขับร้องขับกล่อมเป็นทำนองโดยใช้กรับเป็นเครื่องประกอบจังหวะ รวมทั้งจดหมายเหตุ และวรรณกรรมต่าง ๆ เช่น จดหมายเหตุลาลูแบร์ บันทึกไว้ว่า:- 

ดนตรีสยามนั้น บางทีมีเสียงไม้สั้นสองอันขยับเป็นจังหวะ ชาวสยามเรียกว่า "กรับ" เอากรับสองอันเคาะกัน คนที่ร้องกับคนที่ขยับกรับเป็นคนคนเดียวกันมนตรี ตราโมท. (2527). โสมส่องแสง ชีวิตดนตรีไทยของมนตรี ตราโมท. กรุงเทพฯ:  เรือนแก้วการพิมพ์. หน้า 26.

ในบทละครเรื่อง รามเกียรติ์ พระราชนิพนธ์ของพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราชได้ปรากฏเครื่องดนตรีประเภทกรับในสมุดไทยเล่มที่ 5 ว่า:- "นางฟ้าอุ้มจูงเทวบุตร อุตลุดไปทั้งสรวงสวรรค์ อันฉิ่งกรับทับโทนทั้งนั้น สารพันแตกสิ้นไม่สมประดี ฯ"พุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช, พระบาทสมเด็จพระ. (2540). วรรณกรรมสมัยรัตนโกสินทร์ (หมวดบันเทิงคดี) บทละคร เรื่อง รามเกียรติ์ เล่ม 1. (พิมพ์ครั้งที่ 9). กรุงเทพฯ: กรมศิลปากร. หน้า 76.  ในบทละครนอกเรื่อง สังข์ทอง ซึ่งพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงพระราชนิพนธ์บทเสภา เรื่อง เจ้าเงาะขับ ปรากฏความว่า:- "เคยนอนเตียงเสียงประโคมด้วยแตรสังข์ มาตกไร้ได้ฟังแต่เสียงกรับ"จอมเกล้าเจ้าอยู่หัว, พระบาทสมเด็จพระ. (2540). บทละครนอก: สังข์ทอง. กรุงเทพฯ: กรมวิชาการ กระทรวงศึกษาธิการ. หน้า 189.

ส่วนการตีกรับพวงสันนิษฐานว่าเริ่มเกิดขึ้นสมัยอยุธยาตอนกลางถึงตอนปลาย ปรากฏหลักฐานบนภาพจิตรกรรมฝาผนัง ณ พระที่นั่งพุทไธสวรรย์ พระราชวังบวรสถานมงคล ในรัชสมัยของพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช เป็นภาพจิตรกรรมสตรีในราชสำนักบรรเลงดนตรี ประกอบด้วย ซอสามสาย พิณ ขลุ่ย กรับ ทับ รำมะนา และฉี่ง ซึ่งเป็นรูปแบบศิลปกรรมสมัยอยุธยาที่ถูกถ่ายทอดมาจนถึงสมัยรัตนโกสินทร์

 ประเภทของกรับ 
 กรับคู่ 
 กรับคู่ ทำด้วยไม้ไผ่ซีก 2 อันเหลาให้เรียบและเกลี้ยง หนาตามขนาดของเนื้อไม้ หัวและท้ายกว่าใหญ่ลดหลั่นกันเล็กน้อย ตีด้วยมือทั้งสองข้าง โดยจับข้างละอัน ให้ด้านที่เป็นผิวไม้กระทบกัน ตีลงบริเวณใกล้กับตอนหัว มีเสียงดัง กรับ กรับ โดยมากจะใช้ตีกำกับจังหวะในวง ปี่พาทย์ชาตรี ประกอบการแสดงละครชาตรี โดยเฉพาะในเพลงร่ายต่าง ๆ ในวงกลางยาวก็นิยมใช้กรับคู่ไปตีกำกับจังหวะหนัก ที่เรียกว่ากรับคู่คงเป็นเพราะมีเป็นคู่ 2 อัน บางทีก็เรียกว่า ”กรับไม้“

 กรับพวง 
 เป็นกรับชนิดหนึ่งตอนกลางทำด้วยไม้บาง ๆ หรือแผ่นทองเหลือง หรืองาหลาย ๆ อันและทำไม้แก่น 2 อันเจาะรูตอนหัวร้อยเชือกประกบไว้ 2 ข้างเหมือนด้ามพัด เวลาตีใช้มือหนึ่งถือตรงหัวทางเชือกร้อย แล้วฟาดลงไปบนอีกฝ่ามือหนึ่ง เกิดเป็นเสียงกรับขึ้นหลายเสียง จึงเรียกว่ากรับพวงใช้เป็นอานัตสัญญาณ เช่น ในการเสด็จออกในพระราชพิธีของพระเจ้าแผ่นดิน เจ้าพนักงานจะ รัวกรับ และใช้กรับพวงตีเป็นจังหวะ ในการขับร้อง เพลงเรือ ดอกสร้อยและใช้บรรเลงขับร้องในการแสดง นาฏกรรมด้วย

 กรับเสภา 
 ทำด้วยไม้แก่น เช่น ไม้ชิงชัน ยาวประมาณ 20 ซม หนาประมาณ 5 ซม เหลาเป็นรูป 4 เหลี่ยมแต่ลบเหลี่ยม ออกเพื่อมิให้บาดมือและให้สามารถกลิ้งตัวของมันเองกลอก กระทบกันได้โดยสะดวก ใช้บรรเลงประกอบในการขับเสภา เวลาบรรเลงผู้ขับเสภาจะใช้กรับเสภา 2 คู่ รวม 4 อัน ถือเรียงกันไว้บนฝ่ามือของตนข้างละคู่ กล่าวขับเสภาไปพลาง มือทั้ง 2 ข้างก็ขยับกรับแต่ละข้างให้กลอกกระทบกันเข้าจังหวะ กับเสียงขับเสภา จึงเรียกกรับชนิดนี้ว่า กรับเสภา

 อ้างอิง 
 เชิงอรรถ

 บรรณานุกรม

 แนะนำเครื่องดนตรีไทย จากเว็บดนตรีไทย.คอม 

หมวดหมู่:เครื่องดนตรีไทย
หมวดหมู่:เครื่องเพอร์คัชชัน