วัดพระเชตุพนวิมลมังคลารามราชวรมหาวิหาร

วัดพระเชตุพนวิมลมังคลารามราชวรมหาวิหาร หรือที่รู้จักทั่วไปว่า วัดโพธิ์ เป็นพระอารามหลวงชั้นเอก ชนิดราชวรมหาวิหารราชกิจจานุเบกษา, ประกาศกระทรวงธรรมการ แผนกกรมสังฆการี เรื่อง จัดระเบียบพระอารามหลวง , เล่ม ๓๒, ตอน ๐ ก, ๓ ตุลาคม พ.ศ. ๒๔๕๘, หน้า ๒๘๙ และเป็นวัดประจำรัชกาลของพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช

วัดพระเชตุพนวิมลมังคลารามมีความสำคัญอย่างยิ่งทั้งในเชิงประวัติศาสตร์ ศิลปวัฒนธรรม และการศึกษา โดยได้รับการยกย่องให้เป็นมหาวิทยาลัยรัฐแห่งแรกของประเทศไทย ด้วยเหตุที่เป็นศูนย์รวมจารึกโบราณด้านวิชาการแขนงต่าง ๆ ทั้งการแพทย์แผนไทย ดาราศาสตร์ วรรณคดี และศีลธรรม จารึกเหล่านี้ได้รับการขึ้นทะเบียนเป็นมรดกความทรงจำแห่งโลกระดับภูมิภาคเอเชียแปซิฟิกโดยยูเนสโก เมื่อเดือนมีนาคม พ.ศ. 2551 และในวันที่ 16 มิถุนายน พ.ศ. 2554 จารึกวัดพระเชตุพนวิมลมังคลารามจำนวน 1,431 รายการ ได้รับการประกาศขึ้นทะเบียนเป็นมรดกความทรงจำแห่งโลกในทะเบียนนานาชาติ เป็นลำดับที่ 3 ของประเทศไทย

วัดพระเชตุพนวิมลมังคลารามยังถือเป็นวัดที่มีพระเจดีย์มากที่สุดในประเทศไทย โดยมีจำนวนประมาณ 99 องค์สำนักงานคณะกรรมการวัฒนธรรมแห่งชาติ กระทรวงวัฒนธรรม, ก้าวไปในบุญ :เสริมมงคลไหว้พระ ๙ วัด , กุมภาพันธ์ 2548 โดยมีองค์พระมหาเจดีย์สี่รัชกาล อันเป็นพระเจดีย์ประจำพระมหากษัตริย์สี่พระองค์ในยุครัตนโกสินทร์ตอนต้น ได้แก่ พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ซึ่งเป็นสถาปัตยกรรมอันวิจิตรและทรงคุณค่าทางประวัติศาสตร์

ในด้านการท่องเที่ยว วัดพระเชตุพนวิมลมังคลารามเป็นหนึ่งในสถานที่ที่ได้รับความนิยมสูงสุด โดยใน พ.ศ. 2549 มีนักท่องเที่ยวเดินทางมาเยือนถึง 8,155,000 คน ติดอันดับที่ 24 ของสถานที่ท่องเที่ยวที่มีผู้เข้าชมมากที่สุดในโลกในปีนั้นGlobal Market Information Database, Tourist Attractions - World, 10 Apr 2008

 ประวัติ 
วัดพระเชตุพนวิมลมังคลารามตามประวัติสร้างมาตั้งแต่ครั้งสมัยอยุธยา แต่ไม่ปรากฏหลักฐานเกี่ยวกับการสร้าง แต่สันนิษฐานว่าสร้างขึ้นหลัง พ.ศ. 2231 ในรัชกาลสมเด็จพระนารายณ์มหาราช บ้างว่าสร้างมาตั้งแต่สมัยสมเด็จพระเพทราชา

เดิมเรียกว่า "วัดโพธาราม" หรือ "วัดโพธิ์" สันนิษฐานว่าเพราะเป็นที่ประดิษฐานต้นพระศรีมหาโพธิ์ แต่ต่อมาคติความเชื่อเรื่องการบูชาพระศรีมหาโพธิ์เสื่อมคลายลงไป ไม่ได้รับความนิยมเหมือนครั้งอดีต จึงคงเหลือแต่ชื่อเรียกสืบต่อมา ยกฐานะขึ้นเป็นพระอารามหลวงในสมัยกรุงธนบุรี ซึ่งปรากฏอยู่ใน พระราชพงศาวดารกรุงธนบุรี ว่า พระพิมลธรรม เป็นเจ้าอาวาสของวัดโพธาราม และจึงเริ่มมีพระราชคณะปกครองตั้งแต่นั้นมา

ครั้งถึงรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราชโปรดเกล้าฯ ให้สถาปนาวัดนี้ใหม่ในปี พ.ศ. 2331 โดยทรงสร้างพระอุโบสถ พระระเบียง พระวิหาร ตลอดจนบูรณะของเดิม เมื่อแล้วเสร็จใน พ.ศ. 2344 ได้ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ พระราชทานนามว่า "วัดพระเชตุพนวิมลมังคลาวาส" แปลว่า "ที่อยู่อันงามของพระพุทธเจ้า" เป็นวัดประจำรัชกาลพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช 

นับจากนั้นวัดพระเชตุพนได้รับการบูรณปฏิสังขรณ์ครั้งใหญ่ ในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว และได้โปรดเกล้าฯ ให้จารึกสรรพตำราต่าง ๆ ลงบนแผ่นหินอ่อนประดิษฐ์ไว้ตามศาลารายต่าง ๆ ครั้งถึงรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวได้ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้แก้สร้อยนามพระอารามว่า "วัดพระเชตุพนวิมลมังคลารามราชวรมหาวิหาร" นามวัดพระเชตุพนวิมลมังคลารามนี้ ปรากฏในประกาศรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว พ.ศ. 2411 ว่า "วัดนี้แม้จะมีนามพระราชทานมาตั้งแต่พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราชแต่ชื่อพระราชทานมีผู้เรียกแต่อยู่ในพระราชวัง คนยังเรียกว่าวัดโพธิ์กันทั้งแผ่นดิน" และมีพระราชดำริว่า "ชื่อพระราชทานเป็นชื่อตั้งไม่ปิดไม่แน่นจะคิดแปลงใหม่เห็นจะไม่ชนะ"พจนานุกรมวิสามานยนามไทย : วัด วัง ถนน สะพาน ป้อม , หน้า 86-87, จากเว็บไซต์ราชบัณฑิตยสถาน

ภายในพระอารามยังได้เคยใช้เป็นสถานที่ประกอบพิธีราชาภิเษกของพระบาทสมเด็จพระนโรดม บรมรามเทวาวตาร โดยนิตินัย ก่อนที่จะมีพิธีราชาภิเษกอีกครั้งที่กรุงพนมเปญ โดยพฤตินัย ส่วนการบูรณปฏิสังขรณ์ในรัชกาลพระองค์นั้น มีการสถาปนาพระมหาเจดีย์อีก 1 องค์ โดยมีความจำเป็นที่ต้องรื้อศาลารายพระมณฑปและพระระเบียงวัชรี วัชรสินธุ์, (2534) การศึกษาการออกแบบสถาปัตยกรรม วัดพระเชตุพนวิมลมังคลาราม. มหาวิทยาลัยศิลปากร,:ม.ป.ท.

ต่อมาได้มีบันทึกของนักเดินทางชาวนอร์เวย์ คือ คาร์ล บ็อก (Carl Bock) นักธรรมชาติวิทยา ที่เดินทางเข้ามาสำรวจสภาพภูมิศาสตร์ในสยามเมื่อ พ.ศ. 2424 เขามองว่าวัดโพธิ์เป็นหนึ่งในสามของวัดที่มีความสำคัญของกรุงเทพฯ (อีกสองวัดคือ วัดอรุณราชวรารามราชวรมหาวิหารและวัดสระเกศราชวรมหาวิหาร) เขาได้ตั้งข้อสังเกตว่า พระระเบียงที่วัดโพธิ์ในช่วงนั้นซึ่งทาสีขาวมีความสกปรกมาก ทำให้เมื่อ พ.ศ. 2444 พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงให้กระทรวงโยธาธิการบูรณะ แต่พบว่าต้องใช้เงินถึง 67,000 บาท ในเวลานั้นเงินท้องพระคลังไม่พอ จึงได้ตัดรายการซ่อม และรื้ออาคารที่ไม่สำคัญ อย่างศาลารายถึง 13 หลัง และพระเจดีย์ราย 42 องค์ และไม่ได้มีการสร้างสิ่งก่อสร้างอื่น ๆ เพิ่ม

นอกจากนี้วัดพระเชตุพนวิมลมังคลารามราชวรมหาวิหารถือได้ว่าเป็นวัดที่มีพระเจดีย์มากที่สุดในประเทศไทยสำนักงานคณะกรรมการวัฒนธรรมแห่งชาติ กระทรวงวัฒนธรรม, ก้าวไปในบุญ :เสริมมงคลไหว้พระ ๙ วัด , กุมภาพันธ์ 2548 ซึ่งสามารถแบ่งพระเจดีย์ต่าง ๆ ได้ 4 ประเภท ได้แก่ พระมหาเจดีย์สี่รัชกาล 4 องค์ซึ่งประดิษฐานอยู่ในเขตวัดโพธารามเดิม ส่วนที่ประดิษฐานในเขตพระอุโบสถนั้น ได้แก่ พระเจดีย์ราย 71 องค์ พระเจดีย์หมู่ห้าฐานเดียวรวม 20 องค์ และพระเจดีย์ทรงปรางค์หรือพระมหาสถูป 4 องค์ รวมทั้งสิ้น 99 องค์ โดยมีรายละเอียดดังนี้

 แผนผังวัดและศิลปกรรม 
วัดพระเชตุพนวิมลมังคลาราม เป็นพระอารามที่มีบริเวณกว้าง ประกอบด้วย 2 ส่วนหลักคือ เขตพุทธธาวาส และเขตสังฆาวาส โดยมีถนนเชตุพนเป็นเส้นแบ่งเขต ในบริเวณเขตพุทธาวาสซึ่งเป็นบริเวณที่มีสิ่งก่อสร้างสำคัญแบ่งออกเป็น 2 ส่วนคือ บริเวณเขตวัดโพธารามเดิม และบริเวณเขตพระอุโบสถ  ผังของเขตพุทธธาวาสมีพระอุโบสถเป็นอาคารประธานตั้งอยู่ตรงกลางมีระเบียงคดล้อมรอบ 2 ชั้น มีวิหารทิศอยู่บนระเบียงดค ซึ่งเปรียบเสมือนพระอุโบสถเป็นศูนย์กลางของจักรวาล มี เจดีย์ประจำมุมทั้ง 4 แทนทวีปทั้ง 4 ระเบียงคดแทนกำแพงจักรวาล โดยรูปแบบเหล่านี้เป็นการนำรูปแบบผังของวัดในสมัยอยุธยามาปรับใช้ ถัดมาในเขตวัดโพธารามเดิมมีกำแพงกั้นแบ่งระหว่างส่วนเขตวัดโพธารามเดิมและเขตพระอุโบสถ มีพระมหาเจดีย์ 4 รัชกาลเป็นจุดเด่น มีพระมณฑปหอไตรตั้งอยู่เป็นศูนย์กลางของเขตนี้ มีสวนมิสกวัน และสวนจรเข้ตั้งอยู่ติดกันในแนวทิศเหนือ-ใต้ และถัดไปมีวิหารพระพุทธไสยยาสน์และศาลาการเปรียญตั้งอยู่ภายนอกสุดในแนวสมมาตรกัน

 เขตพระอุโบสถ 
เขตพระอุโบสถเป็นเขตที่สถาปนาขึ้นใหม่นอกเขตวัดโพธารามเดิม สร้างตามคติไตรภูมิ โดยให้พระอุโบสถเป็นเสมือนเขาพระสุเมรุ และให้เจดีย์ประจำมุมทั้งสี่ เป็นเสมือนทวีปหลักทั้งสี่ มีระเบียงคด 2 ชั้น ล้อมรอบแทนกำแพงจักรวาล มีพระวิหารทิศสร้างคร่อมระเบียงคดทั้ง 2 ชั้น 
 พระอุโบสถ 

 หน้าบันพระอุโบสถ 
หน้าบันพระอุโบสถเป็นปูนปั้นแกะสลักปิดทองประดับจก ซึ่งแตกต่างจากหน้าบันแบบไทยประเพณีอื่นๆ ในสมัยนั้นที่จะเป็นไม้แกะสลักปิดทอง พื้นหลังหน้าบันติดกระจกสีน้ำเงินแกมเขียว ลวดลายปั้นเป็นลายพรรณพฤกษา เรียกว่า ลายเครือเถาเคล้าก้าน ประกอบด้วยลายดอกไม้ ใบไม้ ก้าน ประดับกระจกสีแดง ขาว เขียว และน้ำเงิน บริเวณกลางหน้าบันมีการทำกรอบสามเหลี่ยมล้อไปกับโครงของหน้าบัน ฐานหน้าบันด้านล่างทำเป็นลายกระจังใต้ฐานกระจังทำปูนปั้นเป็นลายประจำยาม ซึ่งการทำกรอบสามเหลี่ยมในหน้าบันรวมไปถึงการทำลวดลายพรรณพฤกษาทั่วบริเวณหน้าบันนี้เป็นรูปแบบใหม่ที่เกิดขึ้นในสมัยรัชกาลที่ 3 ซึ่งปรากฏในอาคารไทยประเพณีอื่นๆ ที่รัชกาลที่ 3 ทรงสร้างหรือบูรณะอีกหลายที่ เช่น วัดสุทัศนเทพวราราม วัดอรุณราชวราราม วัดมหาธาตุยุวราชรังสฤษฎิ์ 

 พระพุทธเทวปฏิมากร 

 พระมหาสถูป 

องค์ที่ประดิษฐานด้านทิศตะวันออกเฉียงเหนือ มีนามว่า พระพุทธมังคละกายพันธนามหาสถูป

องค์ที่ประดิษฐานด้านทิศตะวันออกเฉียงใต้ มีนามว่า พระพุทธธรรมจักปวัตะนะปาทุกามหาสถูป

องค์ที่ประดิษฐานด้านทิศตะวันตกเฉียงใต้ มีนามว่า พระพุทธวิไนยปิฏกะสูจิฆรามหาสถูป

องค์ที่ประดิษฐานด้านทิศตะวันตกเฉียงเหนือ มีนามว่า พระพุทธอภิธรรมธระวาสีปริกขาระมหาสถูป

 พระวิหารทิศ 

พระวิหารทิศตะวันออก  (ทิศพระโลกนาถ) ที่ห้องด้านหน้าประดิษฐานพระพุทธมารวิชัย เป็นพระพุทธรูปปางมารวิชัย อัญเชิญมาจากวัดเขาอินทร์ เมืองสวรรคโลก ส่วนบริเวณห้องด้านหลังประดิษฐานพระพุทธโลกนาถศาสดาจารย์ ซึ่งสร้างขึ้นตั้งแต่สมัยกรุงศรีอยุธยาเป็นราชธานี ได้อัญเชิญมาจากวิหารพระโลกนาถ ภายในวัดพระศรีสรรเพชญ (ซึ่งทรุดโทรมไม่มากนัก)

พระวิหารทิศตะวันตก (ทิศนาคปรก) ที่ห้องด้านหน้าประดิษฐานพระพุทธชินศรีมุนีนาถ เป็นพระพุทธรูปปางนาคปรก เดิมประดิษฐานอยู่ที่เมืองสุโขทัย โดยได้อัญเชิญมาพร้อมกับพระพุทธชินราช

พระวิหารทิศเหนือ  (ทิศป่าเลไลย) ที่ห้องด้านหน้าประดิษฐานพระพุทธปาลิไลย เป็นพระพุทธรูปปางป่าเลไลย ซึ่งรัชกาลที่ 1 ทรงสร้างขึ้นใหม่เมื่อครั้งทรงสถาปนาวัดพระเชตุพนฯ

พระวิหารทิศใต้  (ทิศปัญจวัคคีย์) ที่ห้องด้านหน้าประดิษฐานพระพุทธชินราช เป็นพระพุทธรูปปางปฐมเทศนา ซึ่งอัญเชิญมาจากเมืองสุโขทัย

 พระวิหารคด 
เป็นวิหารตั้งอยู่บริเวณนอกระเบียงคด ตรงมุมของเขตพระอุโบสถ ทั้ง 4 มุม มีลักษณะหักมุมจึงเป็นที่มาของชื่อเรียกวิหารคด เป็นอาคารขนาดเล็ก ศิลปะไทยประเพณี มีหลังคา 2 ซ้อน มีตับหลังคา 3 ตับ มีมุขโถงทางด้านผนังหุ้มกลอง มีเสารับมุข 4 ต้น เป็นเสาย่อมุมไม้สิบสอง หัวเสาประดับบัวแวง 2 ชั้น มีการประดับซุ้มคูหาระหว่างเสา มีคันทวยรับชายคา หน้าบันเป็นงานแกะสลักไม้ลงรักปิดทองประดับกระจก จำหลักเป็นรูปเรื่องราวรามเกียรติ์ ส่วนใหญ่เป็นตอนพระรามรบชนะยักษ์แต่ละตน ล้อมรอบด้วยฉากประกอบเป็นรูปลิงรบกับยักษ์ตนอื่นๆ ประดับกับลายกระหนก พื้นหลังประดับกระจกสีน้ำเงินศักดิ์ชัย สายสิงห์. (2566). คู่มือนำชม ๓๓ พระอารามหลวงแห่งกรุงรัตนโกสินทร์. กรุงเทพ: สำนักพิมพ์เมืองโบราณ. 122 ภายในพระวิหารคดประดิษฐานพระพุทธรูปทั้ง 2 ฝั่งผนัง โดยวิหารคดในแต่ละทิศมีชื่อเรียกต่างกัน คือ

 ด้านทิศตะวันออกเฉียงเหนือ นามว่า พระวิหารคดพระฉาย(คดเณรเต่อ)
 ด้านทิศตะวันออกเฉียงใต้ นามว่า พระวิหารคดพระพุทธเจ้าเข้านิพพาน
 ด้านทิศตะวันตกเฉียงใต้ นามว่า วิหารคดสมอ (คดกรมหลวงชุมพร)
 ด้านทิศตะวันตกเฉียงเหนือ นามว่า วิหารคดหน้าแดง

 พระเจดีย์หมู่ห้าฐานเดียว 

 พระเจดีย์ราย 
พระเจดีย์ราย ประดิษฐานอยู่บริเวณโดยรอบของพระระเบียงชั้นนอกมีจำนวนทั้งสิ้น 71 องค์พระเจดีย์สี่รัชกาล พระเจดีย์หมู่ห้าฐานเดียว พระเจดีย์ราย จาก เว็บไซต์วัดพระเชตุพนวิมลมังคลาราม สร้างขึ้นในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว ซึ่งเดิมมีพระราชประสงค์ให้เป็นให้เป็นที่บรรจุพระอัฐิของเจ้านายเชื้อพระวงศ์ พระเจดีย์ประดับด้วยกระเบื้องถ้วยเคลือบสีและศิลาเขียว นับเป็นพระเจดีย์ที่มีขนาดเล็กเมื่อเทียบกับพระเจดีย์อื่น ๆ พระเจดีย์รายมีลักษณะ คือ มีชุดฐานเป็นฐานสิงห์ 2 ฐาน ถัดขึ้นเป็นบัวรองรับองค์ระฆัง องค์ระฆัง บัลลังก์ ตามลำดับ โดยอยู่ในผังย่อมุมไม้สิบสอง ส่วนยอดประกอบด้วยบัวคลุ่มเถาซึ่งพัฒนามาจากปล้องไฉน ถัดไปเป็นส่วนปลี ลูกแก้ว ปลียอด ประดับยอดบนสุดด้วยเม็ดน้ำค้าง พระเจดีย์รายในวัดพระเชตุพนวิมลมังคลารามราชวรมหาวิหารนั้น ได้รับยกย่องว่าเป็นพระเจดีย์เหลี่ยมย่อมุมไม้สิบสองที่งามที่สุดของยุครัตนโกสินทร์วัชรี วัชรสินธุ์, วัดพระเชตุพน มัชฌิมประเทศอันวิเศษในชมพูทวีป, สำนักพิมพ์มติชน,กันยายน 2548 ISBN 974-323-476-4

 เขตวัดโพธาราม (เดิม) 
เป็นส่วนของวัดโพธารามเดิมที่ได้ก่อตั้งมาตั้งแต่สมัยอยุธยาตอนปลาย ก่อนการสถาปนาวัดขึ้นใหม่ในสมัยรัชกาลที่ 1 เป็นส่วนตะวันตกของวัดในปัจจุบันอยู่ติดริมแม่น้ำเจ้าพระยา พื้นที่นี้เป็นที่ตั้งของ พระมหาเจดีย์สี่รัชกาล พระมณฑปหอไตร วิหารพระพุทธไสยาส ศาลาการเปรียญ (ซึ่งเป็นพระอุโบสถเดิม ของวัดโพธาราม) สวนมิสกวัน และสระจระเข้

 พระมหาเจดีย์สี่รัชกาล 
พระมหาเจดีย์สี่รัชกาล เป็นมหาเจดีย์ขนาดใหญ่ 4 องค์ ตั้งอยู่ถัดจากพระอุโบสถ ล้อมรอบด้วยกำแพงแก้ว สถาปัตยกรรมบริเวณซุ้มประตูมีลักษณะเป็นไทยประยุกต์แบบจีน โดยจะมีตุ๊กตาหินจีนประดับอยู่ประตูละ 1 คู่ องค์พระเจดีนั้นเป็นแบบเจดีย์ย่อไม้สิบสอง ประดับด้วยกระเบื้องเคลือบผู้จัดการออนไลน์, ดูของดี ที่ "วัดโพธิ์" , 21 มกราคม 2548

เดิมทีรัชกาลที่ 1 ทรงอัญเชิญโกลนพระศรีสรรเพชญดาญาณจากวัดพระศรีสรรเพชญ์ จังหวัดพระนครศรีอยุธยา ด้วยทรงประสงค์จะหล่อพระศรีสรรเพชญองค์นี้ขึ้นมาใหม่ แต่หลังจากทรงปรึกษากับคณะสงฆ์แล้ว คณะสงฆ์ได้ทูลถวายว่า การนำโกลนพระศรีสรรเพชดาญาณมาหลอมใหม่นั้น ถือเป็นขีด เป็นกาลกิณี ไม่เป็นมงคลแก่บ้านเมือง จึงทรงตัดสินพระทัยสร้างพระเจดีย์ขนาดใหญ่ แบบย่อมุมไม้ยี่สิบ ครอบโกลนพระศรีสรรเพชญนี้ไว้ และพระราชทานพระนามเจดีย์ว่า "พระมหาเจดีย์ศรีสรรเพชดาญาณ" องค์พระเจดีย์ประด้วยกระเบื้องเคลือบสีเขียว ตั้งอยู่ตรงกลางของหมู่พระมหาเจดีย์ ล้อมรอบด้วยพระมหาเจดีย์อีก 3 องค์ นับเป็นพระมหาเจดีย์ประจำรัชกาลที่ 1
ต่อมาในรัชกาลที่ 3 พระองค์มีพระประสงค์ทะนุบำรุงวัดพระเชตุพนฯ ทรงสร้างพระมหาเจดีย์ขนาบข้างกับพระมหาเจดีย์ศรีสรรเพชดาญาณ ดังนั้น จึงเป็นเจดีย์สามองค์เรียงกันจากเหนือจรดใต้ โดยมีลักษณะเป็นเจดีย์ย่อมุมไม้ยี่สิบ ขนาดและความสูงเหมือนกันทุกประการ ต่างเพียงสีกระเบื้องที่มาประดับเท่านั้น โดยพระมหาเจดีย์ทางทิศเหนือของพระมหาเจดีย์ศรีสรรเพชดาญาณประดับด้วยกระเบื้องเคลือบสีขาว นามว่า "พระมหาเจดีย์ดิลกธรรมกรกนิธาน" ซึ่งพระองค์ทรงสร้างขึ้นเพื่อพระราชอุทิศถวายแด่พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย พระบรมราชชนก ซึ่งนับเป็นพระมหาเจดีย์ประจำรัชกาลที่ 2 ส่วนพระมหาเจดีย์ทางทิศใต้ของพระมหาเจดีย์ศรีสรรเพชดาญาณนั้น ประดับด้วยกระเบื้องเคลือบสีเหลือง นามว่า "พระมหาเจดีย์มุนีบัตบริขาร" ซึ่งพระองค์ทรงสร้างขึ้นเพื่อถวายเป็นพุทธบูชา โดยนับเป็นพระมหาเจดีย์ประจำรัชกาลที่ 3 ด้วย

เมื่อรัชกาลที่ 4 ทรงขึ้นครองราชย์ พระองค์โปรดเกล้าให้ถ่ายแบบพระเจดีย์ศรีสุริโยทัย มาจากวัดสวนหลวงสบสวรรค์ ในจังหวัดพระนครศรีอยุธยา เพื่อสร้างขึ้นเป็นพุทธบูชา โดยองค์พระมหาเจดีย์มีลักษณะที่แตกต่างจากพระมหาเจดีย์ทั้ง 3 องค์ คือ มีซุ้มคูหาเข้าไปภายในองค์พระมหาเจดีย์ได้ผู้จัดการออนไลน์, วัดสุทัศน์, 17 ธันวาคม 2545 ประดับด้วยกระเบื้องเคลือบสีขาบหรือสีน้ำเงินเข้ม มีนามว่า "พระมหาเจดีย์ทรงพระศรีสุริโยทัย" นับเป็นพระมหาเจดีย์ประจำรัชกาลที่ 4

หลังจากนั้น รัชกาลที่ 4 มีพระราชดำรัสว่า "ต่อไปในรัชกาลหลังอย่าให้เอาเป็นแบบอย่างที่จำเป็นจะต้องสร้างพระเจดีย์ประจำรัชกาลในวัดพระเชตุพนต่อไปเลย เพราะสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวทั้ง 4 รัชกาลแต่แรกนั้นได้เคยทรงเห็นกันทั้ง 4 พระองค์ ผิดกับสมเด็จพระเจ้าแผ่นดินพระองค์อื่น"ประชุมพงศาวดาร เล่มที่ 15 (ประชุมพงศาวดารภาคที่ 25 ถึง 27) , องค์การค้าของคุรุสภา, 2507 ดังนั้น การสร้างพระมหาเจดีย์ประจำรัชกาลจึงได้ยุติลงตั้งแต่นั้นมา

 มณฑปหอไตร 

 วิหารพระพุทธไสยาสน์ 
วิหารพระพุทธไสยาสน์ปัจจุบันทางวัดใช้ว่า "พระพุทธไสยาส" (ไม่มี น์) ตามมติของสมเด็จพระวันรัต (เผื่อน ติสฺสทตฺโต) โดยให้เหตุผลว่า คำว่า "ไสยาส" แปลว่า นอน ส่วนคำว่า ไสยาสน์ มาจาก ไสยา + อาสน แปลว่า นอนและนั่ง สร้างขึ้นในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว ในคราวที่โปรดฯ ให้ขยายพระอารามออกมาทางทิศเหนือ (เข้ามาซ้อนทับเขตวัดโพธารามเดิม ที่ถูกยุบไปก่อนหน้านี้) โดยพระองค์โปรดให้พระองค์เจ้าลดาวัลย์เป็นแม่กองในการก่อสร้าง โดยได้สร้างพระพุทธไสยาสน์ขึ้นก่อน แล้วจึงสร้างพระวิหารภายหลัง โดยมีขนาดความสูงเท่ากับพระอุโบสถแต่มีด้านยาวที่ยาวกว่า เครื่องหลังคาเป็นแบบไทยประเพณีมีเครื่องลำยองประกอบไปด้วยช่อฟ้า ใบระกา หางหงส์ นาคสะดุ้ง หลังคาซ้อน 3 ซ้อน มีตับหลังคา 4 ตับ เสารับหลังคาเป็นเสาขนาดใหญ่ทรงสี่เหลี่ยมทึบตันไม่มีบัวหัวเสา ไม่มีคันทวย ซึ่งเป็นรูปแบบของเสาที่นิยมใช้ในสมัยรัชกาลที่ 3 หน้าบันเป็นปูนปั้น ปิดทองประดับกระจกรูปพรรณพฤกษาทั่วทั้งหน้าบันซึ่งเป็นรูปแบบใหม่ที่เกิดในสมัยรัชกาลที่ 3 ซุ้มประตู-หน้าต่าง ประดับลวดลายอย่างเทศ ภายในบริเวณผนังของวิหารนั้น ด้านบนมีภาพเขียนสีเรื่อง มหาวงศ์ และผนังระหว่างช่องหน้าต่าง เขียนภาพสีเกี่ยวกับพระสาวิกาเอตทัคคะ 13 องค์ อุบาสกเอตทัคคะ 10 ท่านและอุบาสิกาเอตทัคคะ 10 ท่าน อยู่ด้วย พระพุทธไสยาส

 พระพุทธไสยาสน์ 

 ศาลาการเปรียญ 
เดิมเป็นพระอุโบสถของวัดโพธารามตั้งแต่สมัยกรุงศรีอยุธยา แต่ภายหลังการสถาปนาพระอุโบสถหลังใหม่ของวัดพระเชตุพนแล้ว จึงได้ลดฐานะเป็นศาลาการเปรียญ ต่อมาได้รับการบูรณะใหม่ในสมัยรัชกาลที่ 3 โดยภายในมี "พระพุทธศาสดา" ประดิษฐานเป็นพระประธาน เดิมเป็นอาคารก่อด้วยไม้มีใต้ถุนต่อมาได้บูรณะเป็นอาคารก่ออิฐถือปูน มีหลังคาซ้อน 3 ซ้อน มีตับหลังคา 4 ตับ มีมุขโถงด้านหน้า-หลัง หน้าบันเป็นไม้แกะสลักปิดทองประดับกระจก ตรงกลางเป็นซุ้มวิมานทรงปราสาท 3 ยอด ภายในประดับเทวดาถือพระขรรค์ ฉากหลังแกะสลักเป็นลายกระหนกก้านขดปลายกระหนกเป็นรูปเทพพนม พื้นหลังประดับกระจกสีเงิน บริเวณคอสองภายนอกอาคารมีภาพจิตรกรรมรูปนรกขุมต่างๆ และเปรต ๑๒ จำพวกศาลาการเปรียญ จาก เว็บไซต์วัดพระเชตุพนวิมลมังคลาราม ซุ้มประตูหน้าต่างเป็นทรงบรรพแถง บริเวณกลางมุงโถงด้านหลังทิษตะวันออกมีซุ้มจรนำทรงบรรพแถลงประดิษฐานพระพุทธรูปปางเปิดโลก นอกจากนี้ภายในยังมีธรรมมาสน์ทรงบุษบกศิลปะอยุธยาที่มีความวิจิตรสวยงามตั้งอยู่บริเวณประตูกลางด้านหน้าตรงข้ามกับพระประธาน

 สวนมิสกวัน 
ตั้งอยู่บริเวณระหว่างวิหารพระพุทธไสยาสน์และพระมณฑปหอไตร มีลักษณะเป็นสวนหย่อม มีกำแพงแก้วล้อมรอบ ลักษณะกำแพงเจาะเป็นช่องลมประดับกระเบื้องปรุจีนลายดอกไม้ มีซุ้มประตูทางเข้า 3 ซุ้ม อยู่ทางทิศตะวันตก 1 ซุ้ม ทิศเหนือ 1 ซุ้ม ทิศใต้ 1 ซุ้ม ซุ้มประตูเป็นศิลปะจีน ด้านทิศตะวันออกมีเก๋งจีน 1 หลัง ภายในเขียนจิตรกรรมเรื่องสามก๊ก ตรงกลางสวนปลูกต้นโพธิ์พันธุ์พระศรีมหาโพธิ์ ได้มาจากลังกา ปลูกไว้ในสมัยรัชกาลที่ 4 ในอดีตสวนมิสกวันนี้เคยเป็นที่ศึกษาเล่าเรียนของเจ้านายระดับเจ้าฟ้ารุ่นเล็ก ข้างซุ้มประตูทางเข้าทิศตะวันตกมีวิหารโถงขนาดเล็ก 2 หลัง ประดิษฐานพระมหากัจจายนะ หลังหนึ่งเป็นพระมหากัจจายนะแบบศิลปะไทย อีกหลังหนึ่งเป็นพระมหากัจจายนะแบบศิลปะจีน นอกจากนี้ยังมีการตั้งเจ้าแม่กวมอิมและรูปเคารพต่างๆ ในศิลปะจีนบริเวณใต้ต้นพระศรีมหาโพธิ์

 สระจระเข้ 
ตั้งอยู่ระหว่างศาลาการเปรียญและพระมณฑปหอไตร เดิมบริเวณนี้เป็นเพียงสระน้ำของวัด แต่มีบันทึกของนายจอห์น ครอว์เฟิร์ด ราชทูตชาวอังกฤษที่เข้ามาเจริญสัมพันธไมตรีในสมัยรัชกาลที่ 2 ได้กล่าวถึงสระแห่งนี้ไว้ว่า "ระหว่างหอสมุด (หอไตร) และศาลาการเปรียญ มีบ่อน้ำเล็กๆ ภายในมีปลาจำนวนมาก และมีจระเข้หนึ่งตัว มีเหล่าพระสงฆ์คอยดูแล" ต่อมามีการสร้างเพิ่มในสมัยรัชกาลที่ 3 มีการสร้างตึกทรงฝรั่ง 1 หลังทางทิศตะวันออก เพดานทาพื้นสีแดงเขียนลายกระหนกเครือฝรั่ง ผนังเขียนภาพฝรั่ง 13 ห้าง ซึ่งปัจจุบันไม่มีแล้ว กลางสระจระเข้มีภูเขาจำลองมีบันไดเวียนขึ้นได้ บนยอดมีเจดีย์ขนาดเล็ก 1 องค์ เดิมสระจรเข้เป็นสถานที่พักผ่อนหย่อนใจที่ทรงโปรดของพระราชโอรสในรัชกาลที่ 5 โดยเฉพาะสมเด็จพระบรมโอรสาธิราชฯ เจ้าฟ้าวชิรุณหิศ ปัจจุบันปรับปรุงเป็นสวนปลูกพรรณไม้ในวรรณคดีไทยป้ายเล่าเรื่องสระจรเข้ในวัดพระเชตุพนวิมลมังคลาราม

 สถาปัตยกรรมและประติมากรรมอื่น ๆ 
นอกจาก อาคาร พระวิหาร พระเจดีย์ต่าง ๆ แล้ววัดโพธิ์ยังมีสิ่งน่าสนใจอีกหลายอย่าง อาทิเช่น 

 ซุ้มประตูทางเข้าวัด 
ซุ้มประตูทางเข้าวัดเป็นทรงมงกุฎประดับกระเบื้องที่ตัดเป็นรูปกลีบดอกไม้เรียงลดหลั่นมีสีสันงดงาม ซุ้มประตูเข้าเขตพุทธาวาส  มีทั้งหมด 16 ซุ้ม ลักษณะตัวเรือนของซุ้มทำเป็นย่อไม้สิบสอง มีบัวหัวเสาแบบบัวแวงประดับกระเบื้องเคลือบ ส่วนฐานเป็นฐานสิงห์ 1 ฐาน มีมุขออกด้านข้าง เป็นชั้นซ้อน 2 ชั้น เชื่อมต่อกับกำแพง ส่วนยอดทำเป็นชั้นลดหลั่นกันขึ้นไปโดยทรงรวมเป็นทรงมงกุฏปรพดับกระเบื้องเคลือบลวดลายดอกไม้เรียงกันโดยส่วนมากจะใช้กระเบื้องสีเหลือง เขียว ขาว ชมพู ส่วนบนยอดสุดทำเป็นปลีคั่นด้วยลูกแก้วถัดไปเป็นปลียอดและเม็ดน้ำค้างตามลำดับประดับด้วยกระจกสีทอง ส่วนทับหลังประตูประดับกระเบื้องเคลือบเป็นลวดลายมงคลต่างๆ บานประตูบางซุ้มเขียนลายจิตรกรรมจีน บางซุ้มทาเป็นสีเหลืองทั้งบาน เกร็ดประวัติศาสตร์บันทึกไว้ว่า งานสถาปัตยกรรมเครื่องยอดทรงมงกุฎนี้เป็นรูปแบบที่พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 3 ทรงพอพระราชหฤทัยเป็นพิเศษ เมื่อลอดซุ้มประตูทรงมงกุฎเข้าไปทุกประตู จะเห็นตุ๊กตารูปสลักศิลาขนาดใหญ่หน้าตาเป็นจีน มือถือศาสตราวุธ ยืนเฝ้าด้านซ้ายขวาเรียกว่า “ลั่นถัน นายทวารบาล” ทำหน้าที่คอยเฝ้าระวังและป้องกันสิ่งชั่วร้ายไม่ให้เข้ามาในวัด

 ยักษ์วัดโพธิ์ 

ยักษ์วัดโพธิ์นั้นตั้งอยู่ที่ซุ้มประตูทางเข้าพระมณฑป โดยมีสีกายเป็นสีแดงและสีเขียว ลักษณะคล้ายยักษ์ในวรรณคดีเรื่องรามเกียรติ์ ซึ่งมักมีผู้เข้าใจผิดว่าตุ๊กตาสลักหินรูปจีน หรือ ลั่นถัน นายทวารบาลที่ตั้งอยู่บริเวณหน้าประตูวัดนั้นคือ ยักษ์วัดโพธิ์นอกจากนี้ ยังมีตำนานเกี่ยวกับยักษ์วัดโพธิ์และยักษ์วัดแจ้งซึ่งทำให้เกิดท่าเตียนในปัจจุบัน นั่นคือ ยักษ์วัดโพธิ์ซึ่งทำหน้าที่ดูแลวัดโพธิ์และยักษ์วัดแจ้งซึ่งทำหน้าที่ดูแลวัดแจ้งนั้น ทั้ง 2 ตนเป็นเพื่อนรักกัน วันหนึ่งยักษ์วัดแจ้งไปขอยืมเงินจากยักษ์วัดโพธิ์ เมื่อถึงกำหนดส่งเงินคืน ยักษ์วัดแจ้งกลับไม่ยอมจ่าย ดังนั้น ยักษ์ทั้ง 2 ตนจึงเกิดทะเลาะกัน แต่เพราะรูปร่างที่ใหญ่โตและพละกำลังที่มหาศาลของยักษ์ทั้ง 2 ตน เมื่อเกิดต่อสู้กันจึงทำให้บริเวณนั้นราบเรียบโล่งเตียนไปหมด เมื่อพระอิศวรทราบเรื่องนี้ จึงได้ลงโทษให้ยักษ์วัดโพธิ์ยืนเฝ้าพระอุโบสถวัดโพธิ์ และยักษ์วัดแจ้งยืนเฝ้าวิหารวัดแจ้งตั้งแต่นั้นมาผู้จัดการออนไลน์, เที่ยว"ท่าเตียน"ชุมชนเก่าแก่คู่วัดโพธิ์ , 19 กันยายน 2549

 รูปปั้นฤๅษีดัดตน 
 ลำดับอธิบดีสงฆ์ 
นับตั้งแต่สถาปนากรุงรัตนโกสินทร์ วัดพระเชตุพนวิมลมังคลารามราชวรมหาวิหาร มีอธิบดีสงฆ์ (เจ้าอาวาส) และผู้รักษาการแทนเจ้าอาวาส ดังนี้อดีตเจ้าอาวาส, วัดพระเชตุพนวิมลมังคลาราม
 ลำดับที่  รายนาม เริ่มวาระ สิ้นสุดวาระหมายเหตุ 1  สมเด็จพระพนรัตน์  พ.ศ. 2325  พ.ศ. 2356เจ้าอาวาส 2  สมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระปรมานุชิตชิโนรส  พ.ศ. 2356  9 ธันวาคม พ.ศ. 2396เจ้าอาวาส 3  พระพิมลธรรม (ยิ้ม) ป.ธ.7  พ.ศ. 2400  14 กันยายน พ.ศ. 2412เจ้าอาวาส 4  สมเด็จพระวันรัตน์ (สมบุญ) ป.ธ.4  พ.ศ. 2415  18 พฤศจิกายน พ.ศ. 2419เจ้าอาวาส 5  พระพิมลธรรม (อ้น) ป.ธ.8  พ.ศ. 2421  25 มิถุนายน พ.ศ. 2432เจ้าอาวาส 6  หม่อมเจ้าพระสมเด็จพระพุฒาจารย์ (ทัด) ป.ธ.7  พ.ศ. 2435  10 มิถุนายน พ.ศ. 2443เจ้าอาวาส 7  พระอุบาฬีคุณูปมาจารย์ (ปาน) ป.ธ.7  พ.ศ. 2443  4 ธันวาคม พ.ศ. 2447เจ้าอาวาส 8  พระธรรมเจดีย์ (แก้ว) ป.ธ.5  พ.ศ. 2448  14 ตุลาคม พ.ศ. 2451เจ้าอาวาส 9  สมเด็จพระพุฒาจารย์ (เข้ม ธมฺมสโร) ป.ธ.6  พ.ศ. 2452  25 พฤศจิกายน พ.ศ. 2484เจ้าอาวาส 10  สมเด็จพระวันรัต (เผื่อน ติสฺสทตฺโต) ป.ธ.9  พ.ศ. 2484  8 มีนาคม พ.ศ. 2490เจ้าอาวาส 11  สมเด็จพระอริยวงศาคตญาณ (ปุ่น ปุณฺณสิริ) ป.ธ.6  9 มีนาคม พ.ศ. 2490  17 มิถุนายน พ.ศ. 2491ผู้รักษาการแทนเจ้าอาวาส18 มิถุนายน พ.ศ. 24917 ธันวาคม พ.ศ. 2516เจ้าอาวาส 12  พระอุบาลีคุณูปมาจารย์ (กมล กมโล) ป.ธ.3  17 กรกฎาคม พ.ศ. 2517  13 สิงหาคม พ.ศ. 2520เจ้าอาวาสว่างพระธรรมเสนานี (ฟุ้ง ปุณฺณโก) ป.ธ.314 สิงหาคม พ.ศ. 2520พ.ศ. 2520ผู้รักษาการแทนเจ้าอาวาส 13  พระวิสุทธาธิบดี (สง่า ปภสฺสโร) ป.ธ.8  พ.ศ. 2520  พ.ศ. 2521ผู้รักษาการแทนเจ้าอาวาสพ.ศ. 252114 กันยายน พ.ศ. 2534เจ้าอาวาส 14  พระธรรมปัญญาบดี (ถาวร ติสฺสานุกโร) ป.ธ.4  พ.ศ. 2534  พ.ศ. 2536ผู้รักษาการแทนเจ้าอาวาสพ.ศ. 253627 กรกฎาคม พ.ศ. 2557เจ้าอาวาส 15  พระธรรมรัตนากร (สีนวล ปญฺญาวชิโร) ป.ธ.9  15 กันยายน พ.ศ. 2557  7 มีนาคม พ.ศ. 2564เจ้าอาวาส ว่าง  พระเทพวชิรโมลี (ทองใบ ปุญฺญภาโส)  7 มีนาคม พ.ศ. 2564  23 พฤษภาคม พ.ศ. 2564 ผู้รักษาการแทนเจ้าอาวาส 16  สมเด็จพระมหาธีราจารย์ (ประสิทธิ์ เขมงฺกโร) ป.ธ.3  23 พฤษภาคม พ.ศ. 2564  -เจ้าอาวาส, ปัจจุบัน

 การศึกษา 
 มหาวิทยาลัยแห่งแรกของประเทศไทย 
วัดพระเชตุพนวิมลมังคลารามราชวรมหาวิหารเปรียบเสมือนมหาวิทยาลัยแห่งแรกของประเทศไทย โดยเมื่อมีการบูรณปฏิสังขรณ์วัดครั้งใหญ่ในรัชกาลที่ 3 พระองค์ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้รวบรวมสรรพวิชาแขนงต่าง ๆ จารึกลงบนศิลาจารึกหรือแผ่นศิลา รวมทั้งได้ปั้นฤๅษีดัดตน ประดับไว้ภายในบริเวณวัด ซึ่งอาจจะแบ่งความรู้ต่าง ๆ ออกได้เป็น 8 หมวด ได้แก่ หมวดประวัติการสร้างวัดพระเชตุพนฯ หมวดตำรายาแพทย์แผนโบราณ หมวดอนามัย หมวดประเพณี หมวดวรรณคดีไทย หมวดสุภาษิต หมวดทำเนียบ (จารึกหัวเมืองขึ้นของกรุงรัตนโกสินทร์ตอนต้น) และหมวดพระพุทธศาสนา โดยเมื่อเทียบในปัจจุบันอาจจะแบ่งออกเป็นคณะต่าง ๆ ดังนี้ คณะประวัติศาสตร์ คณะศิลปกรรมศาสตร์ คณะอักษรศาสตร์ และคณะแพทยศาสตร์ (ไม่เป็นทางการ)พิพิธพาเพลินมหาวิทยาลัยวัดโพธิ์ , สถาบันพิพิธภัณฑ์การเรียนรู้แห่งชาติ 

 โรงเรียนภายในวัด 
 โรงเรียนบาลีสาธิตศึกษา เป็นโรงเรียนพระปริยัติธรรม แผนกสามัญศึกษา สังกัดคณะครุศาสตร์ มหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย เปิดสอนในระดับมัธยมศึกษาตอนต้น
 โรงเรียนวัดพระเชตุพน เปิดการเรียนการสอนตั้งแต่ระดับอนุบาล 1 - ประถมศึกษาปีที่ 6
ในวัดมีบริการนวดโดยหมอนวดซึ่งศาลานวดจะอยู่ทางทิศตะวันออกของพระอุโบสถ

 อ้างอิง 

 ประวัติวัดพระเชตุพนวิมลมังคลารามจากเว็บไซต์อย่างเป็นทางการของวัดพระเชตุพนวิมลมังคลาราม

 แหล่งข้อมูลอื่น 

 หนังสือและบทความ 

 ทวีศักดิ์ เผือกสม. หยดเลือด จารึก และแท่นพิมพ์: ว่าด้วยความรู้/ความจริงของชนชั้นนำสยาม พ.ศ. 2325-2411. กรุงเทพฯ: Illuminations Editions, 2561. ISBN 9786169313823

 เว็บไซต์ 

 เว็บไซต์อย่างเป็นทางการของวัดพระเชตุพนวิมลมังคลาราม
 เว็บไซต์วัดพระเชตุพน (วัดโพธิ์ท่าเตียน)
 ภาพพาโนรามา 360 องศา วัดพระเชตุพนวิมลมังคลาราม
 ภาพพาโนรามา 360 องศาพระพุทธไสยาสน์

 surabutr ภาพ 3 ใน 4 ของพระมหาเจดีย์สี่รัชกาล ยามเย็น

1
หมวดหมู่:พระอารามหลวงชั้นเอก ชนิดราชวรมหาวิหาร
หมวดหมู่:วัดไทยในสังกัดคณะสงฆ์มหานิกาย
หมวดหมู่:วัดในเขตพระนคร
หมวดหมู่:ไหว้พระ 9 วัด กรุงเทพมหานคร
หมวดหมู่:สิ่งก่อสร้างในสมัยกรุงศรีอยุธยา
หมวดหมู่:ความทรงจำแห่งโลกจากประเทศไทย
หมวดหมู่:โบราณสถานในเขตพระนคร
หมวดหมู่:จารึกในประเทศไทย