กล้วยไม้ในประเทศไทย

กล้วยไม้ในประเทศไทย เริ่มมีการปลูกเมื่อประมาณปี พ.ศ. 2380 โดยมีบันทึกไว้ว่ามีเรือนกล้วยไม้ขนาดใหญ่ และมีการปลูกเลี้ยงอย่างถูกวิธี โดยชาวต่างประเทศนำกล้วยไม้เข้ามาปลูกเลี้ยงในสภาพแวดล้อมแบบในโรงเรือน ของเฮนรี อาลาบาศเตอร์ (ต้นตระกูลเศวตศิลา) ซึ่งได้รับการยกย่องว่าเป็นนักกล้วยไม้ที่มีชื่อเสียงมาก ต่อมาเมื่อท่านถึงแก่กรรม ในปี พ.ศ. 2429 พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมหมื่นทิวากรวงษ์ประวัติ ได้รับช่วงกล้วยไม้ของอาลาบาศเตอร์มาปลูกเลี้ยงต่อ และสะสมพันธุ์ต่าง ๆ เพิ่มเติม จากนั้นได้ผสมและพัฒนาพันธุ์กล้วยไม้เหล่านั้นจนชำนาญ และได้รับการยกย่องต่อมาว่าเป็นผู้มีฝีมือการปลูกเลี้ยงกล้วยไม้อีกท่านหนึ่ง

ต่อมา สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้าบริพัตรสุขุมพันธุ์ กรมพระนครสวรรค์วรพินิต ทรงพระนิพนธ์ ตำราเล่นกล้วยไม้ ขึ้นในปี พ.ศ. 2460 ถือเป็นตำราสอนการปลูกกล้วยไม้เล่มแรกของประเทศไทย เพื่อเผยแพร่ความรู้ให้กับประชาชนที่สนใจปลูกเลี้ยงกล้วยไม้เป็นงานอดิเรก ทำให้การปลูกเลี้ยงกล้วยไม้ในประเทศไทยขยายตัวออกสู่ประชาชนอย่างแพร่หลาย และมีการพัฒนารูปแบบการปลูกเลี้ยงอย่างรวดเร็ว กรมพระนครสวรรค์วรพินิตจึงได้รับการยกย่องว่าเป็น "บิดาแห่งวงการกล้วยไม้ในประเทศไทย" ต่อมาในปี พ.ศ. 2472 มีผู้ทำกล้วยไม้สกุลหวายลูกผสมชื่อว่า มาดามปอมปาดัวร์ ปลูกอย่างแพร่หลายเป็นเรือนโรงกล้วยไม้ขนาดใหญ่หลายแห่ง เนื่องจากเลี้ยงดูง่าย เจริญเติบโตได้ดีในเขตพระนคร และสามารถให้ดอกได้เรื่อย ๆ ตลอดทั้งปี ถือเป็นการเริ่มปลูกกล้วยไม้อย่างจริงจังในประเทศไทย

อย่างไรก็ตาม ก่อน พ.ศ. 2500 การปลูกเลี้ยงกล้วยไม้ในประเทศไทย มักถูกกล่าวขานว่าเป็นงานหรือเรื่องของผู้สูงอายุหรือเศรษฐีเป็นหลัก และแต่ละคนจะปลูกเลี้ยงในบ้านของตนเอง มิได้คบค้าสมาคมซึ่งกันและกัน รวมถึงปลูกกล้วยไม้แบบผิด ๆ ถูก ๆ เนื่องจากงานวิชาการต่าง ๆ เกี่ยวกับการปลูกเลี้ยงกล้วยไม้ในขณะนั้นยังคงจำกัดอยู่ในแวดวงของคนกลุ่มน้อย ทำให้กล้วยไม้ที่แต่ละคนปลูกเลี้ยงไว้งามบ้าง ไม่งามบ้าง ตามความสามารถในการดูแลรักษาและชนิดของกล้วยไม้ของแต่ละคน

 บุคคลสำคัญในวงการกล้วยไม้ไทย 

ต่อมาหลังจาก พ.ศ. 2500 การปลูกเลี้ยงกล้วยไม้อิงหลักวิชาการมากขึ้น ผู้ปลูกเลี้ยงกล้วยไม้เริ่มออกมาพบปะสังสรรค์ มีการคบค้าสมาคมร่วมกัน มีการแลกเปลื่ยนความรู้ ประสบการณ์ ตลอดจนการทำประโยชน์เพื่อส่วนรวม จนกระทั่งมีคำพูดในกลุ่มนักเลี้ยงกล้วยไม้ว่า "ผู้เลี้ยงกล้วยไม้ไม่ได้แบ่งชนชั้น เพศ วัย" ในระยะนี้มีบุคคลที่ได้รับการยกย่องเป็น "คนดีศรีกล้วยไม้ไทย" ขึ้นทั้งหมด 4 คน โดยเป็นชาวต่างประเทศ 1 คน ดังนี้

 ศาสตราจารย์ เต็ม สมิตินันท์ ผู้เชี่ยวชาญทางด้านพฤกษศาสตร์ประจำกรมป่าไม้
 กุนนาร์ ไซเดนฟาเดน (Gunnar Seidenfaden) อดีตเอกอัครราชทูตเดนมาร์กประจำประเทศไทย

ทั้งสองคนร่วมกันสำรวจ จำแนก แบ่งแยกชนิดพันธุ์ของกล้วยไม้พื้นเมืองที่มีถิ่นกำเนิดในประเทศไทย รวมถึงชนิดพันธุ์ที่มีถิ่นกำเนิดและกระจายพันธุ์ในประเทศเพื่อนบ้านในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ เช่น ประเทศลาว ในปี พ.ศ. 2501–2502 สยามสมาคมในพระบรมราชูปถัมภ์ได้รวบรวมผลงานของทั้งคู่มาตีพิมพ์เป็นเอกสารวิชาการชื่อว่า “THE ORCHIDS OF THAILAND A PRILIMINARY LIST” ที่รวบรวมชนิดพันธุ์กล้วยไม้พื้นเมืองของประเทศไทยทั้งหมดที่สำรวจพบในขณะนั้น และอธิบายลักษณะต่าง ๆ พร้อมมีรูปวาดประกอบ คำบรรยาย รายละเอียด ชื่อวิทยาศาสตร์ ชื่อพื้นเมืองตามที่เรียกโดยทั่วไป และแหล่งกำเนิดของสถานที่ที่ค้นพบกล้วยไม้ชนิดนั้น ๆ ในธรรมชาติ นอกจากนี้ยังมีผลงานเดี่ยวของแต่ละท่าน โดยของศาสตราจารย์เต็มคือ "CONTRIBUTION TO THE ORCHID FLORA OF THAILAND" ฉบับที่ 12 และ 13 ส่วนของไซเดนฟาเดน คือเอกสารวิชาการ "ORCHID GENERA IN THAILAND" ตั้งแต่ฉบับที่ 1 ถึง 14

 ศาสตราจารย์ ระพี สาคริก อดีตรัฐมนตรีช่วยว่าการกระทรวงเกษตรและสหกรณ์ เริ่มวางแผนวิจัยและหาแนวทางพัฒนากิจการกล้วยไม้ไทยเมื่อปี พ.ศ. 2497 ต่อมาในปี พ.ศ. 2500 ก่อตั้งสมาคมกล้วยไม้บางเขน จากเดิมเป็นชมรมกล้วยไม้บางเขน ก่อนจะได้รับการสถาปนาเป็นสมาคมกล้วยไม้แห่งประเทศไทย ในปี พ.ศ. 2512 และสองปีต่อมา (พ.ศ. 2514) พระบาทสมเด็จพระมหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร ทรงรับสมาคมนี้ไว้ในพระบรมราชูปถัมภ์ ส่วน ศ.ระพี ต่อมาได้ส่งเสริมให้จัดตั้งสมาคมชมรมกล้วยไม้ในต่างจังหวัด และเริ่มนำวิชาการกล้วยไม้มาใช้อย่างเป็นรูปธรรม โดยในปี พ.ศ. 2504 โดยมีการเปิดสอนวิชากล้วยไม้ในมหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์ จากนั้นได้เริ่มนำเรื่องราวเกี่ยวกับกล้วยไม้ของประเทศไทยไปบรรยายในต่างประเทศ โดยปาฐกในงานชุมนุมกล้วยไม้โลกทุกครั้งตั้งแต่ พ.ศ. 2506 เป็นต้นมา จากนั้นในปี พ.ศ. 2515 ได้ผลักดันให้ประเทศไทยเป็นเจ้าภาพในงานชุมนุมกล้วยไม้โลกครั้งที่ 9 ในปี พ.ศ. 2521 ภายหลังได้รับการแต่งตั้งให้ดำรงตำแหน่งกรรมการประสานงานงานกล้วยไม้ระดับโลก กรรมการอนุรักษ์กล้วยไม้โลก และกรรมการคณะต่าง ๆ
 ทองหล่อ รักไพบูลย์สมบัติ สำเร็จการศึกษาเพียงชั้นประถมศึกษาปีที่ 4 หลังจากนั้นได้เรียนรู้ด้านกล้วยไม้ด้วยตนเอง มีบทบาทในการนำสินค้ากล้วยไม้ไทยไปแสดงในต่างประเทศ และนำพันธุ์กล้วยไม้พันธุ์ใหม่ ๆ จากต่างประเทศนำกลับเข้ามาพัฒนาในประเทศไทยเพื่อนำกลับไปส่งออกไปยังต่างประเทศอีกครั้ง

โดยมหาวิทยาลัยแม่โจ้ได้มอบปริญญากิตติมศักดิ์ ทั้งมหาบัณฑิตและดุษฎีบัณฑิต เพื่อยกย่องผลงานด้านกล้วยไม้ในประเทศไทยให้แก่ทั้ง 4 คน

 ปัญหาการปลูกกล้วยไม้ 
ปัญหาสำคัญอย่างหนึ่งซึ่งแฝงเป็นเงื่อนไขอยู่ในพื้นฐานสังคมลักษณะนี้คือ ทุกเรื่องที่ได้รับผลดีจากการพัฒนามีเหตุมีผลผูกพันอยู่กับตัวบุคคล ทำให้ขาดการสืบทอดสู่คนรุ่นหลังซึ่งควรเป็นไปอย่างมีเหตุมีผล แต่จะมีผู้ตามเป็นส่วนใหญ่

ผลกระทบจากปัญหาที่ได้กล่าวไว้แล้วมีผลทำให้ ศ.ระพี สาคริกเกิดแรงดลใจลุกขึ้นมาพัฒนา ค้นคว้า วิจัย เรื่องกล้วยไม้ที่เชื่อมโยงถึงงานส่งเสริมเผยแพร่ความรู้ ซึ่งในที่สุดได้ทำให้เกิดสภาพที่กล่าวกันว่า ผสมผสานกันเป็นธรรมชาติ ได้เริ่มตันมีการวางแผนและดำเนินการโดยมีเป้าหมายอย่างเด่นชัด หลังจากปี พ.ศ. 2490 ซึ่งศอ.ระพี สาคริกในตอนนั้นได้ผ่านการศึกษาจากมหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์ออกมาแล้ว
 กล้วยไม้ในวรรณกรรม 
ก่อนที่จะมีพระนิพนธ์ตำราเล่นกล้วยไม้โดยสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้าบริพัตรสุขุมพันธุ์ กรมพระนครสวรรค์วรพินิต ในปี พ.ศ. 2460 กล้วยไม้เคยมีปรากฏใน นิราศธารทองแดง (พระนิพนธ์ โดย เจ้าฟ้าธรรมธิเบศไชยเชษฐ์สุริยวงศ์ ในสมัยอาณาจักรอยุธยา) ดังนี้

 สกุลกล้วยไม้ 
ในประเทศไทย นอกจากกล้วยไม้ชนิดพันธุ์ตามที่พบในธรรมชาติอย่างมากมายแล้ว ยังมีพันธุ์ที่ได้รับการปรับปรุงพันธุ์ใหม่ มีความแปลก สวยงามเพิ่มขึ้น ซึ่งพันธุ์ที่ได้รับการปรับปรุงพันธุ์ใหม่นี้ จะมีจำนวนมาก และไม่มีขีดจำกัด ทำให้กล้วยไม้ของไทยเป็นที่รู้จัก เป็นที่สนใจ และชื่นชอบต่อคนทั่วไป

กล้วยไม้สกุลต่างๆ ที่พบในประเทศไทยได้แก่
 สกุลอะแคมเป (Acampe)สารานุกรมไม้ประดับในประเทศไทย เล่ม1,สำนักพิมพ์บ้านและสวน
 สกุลกุหลาบ (Aerides)
 สกุลแมลงปอ (Arachnis)
 สกุลเข็ม (Ascocentrum)
 สกุลสิงโตกลอกตา (Bulbophyllum)
 สกุลเอื้องน้ำต้นหรือคาแลนเธ (Calanthe)
 สกุลคัทลียา (Cattleya & allied genera) ประกอบด้วยสกุลย่อย 8 สกุลคือ
 บราสซาโวลา (Brassavola)
 บรอว์กโทเนีย (Broughtonia)
 คัทลียา (Cattleya)
 ไดอาคริอัม (Diacrium)
 อีปิเดนดรัม (Epidendrum)
 ลีเลีย (Laelia)
 ซอมเบอร์เกีย (Schomburgkia)
 โซโพรนิติส (Sophronitis)
 สกุลเอื้องใบหมากหรือซีโลจิเน (Coelogyne)
 สกุลกะเรกะร่อนหรือซิมบิเดียม (Cymbidlium)
 สกุลหวาย (Dendrobium)
 สกุลม้าวิ่ง (Doritis)
 สกุลเพชรหึงหรือแกรมมาโตฟิลลัม (Grammatophyllum)
 สกุลลิ้นมังกรหรือฮาบีนาเรีย (Habenaria)
 สกุลออนซิเดียม (Oncidium)
 สกุลนางอั้ว (Pecteilis)
 สกุลรองเท้านารี (Paphiopedilum)
 สกุลเขากวางอ่อนหรือฟาเลนอปซิส (Phalaenopsis)
 สกุลหวายแดงหรือรีแนนเธอร่า (Renanthera)
 สกุลช้าง (Rhynchostylis)
 สกุลพิศมรหรือสแปทโธกลอตติส (Spathoglottis)
 สกุลเสือโคร่ง (Trichoglottis)
 สกุลฟ้ามุ่ยหรือแวนดา (Vanda)
 สกุลพระยาฉัททันต์หรือแวนดอปซิส (Vandopsis)

 วันกล้วยไม้แห่งชาติ 

 อ้างอิง 

 การส่งออกกล้วยไม้
 บทความเกี่ยวกับกล้วยไม้
 ความรู้เรื่องกล้วยไม้
 กฎหมายเกี่ยวกับกล้วยไม้
 งานวิจัยที่เกี่ยวข้อง

หมวดหมู่:กล้วยไม้