Қабила

Қабила метавонад як шакли созмони этникӣ ва сиёсиро ифода кунад.

Қабила ҳатман қаламрави истиқомат надорад ва даъвои он ба ягон қаламрав аз ҷониби гурӯҳҳои дигар эътироф кардан ҳатмӣ нест. Қабиларо метавон як гурӯҳ ҳисоб кард.

 Таърифҳои мафҳумҳо 
Мисли мафҳуми мардум, ду таърифи асосии он чӣ будани қабила вуҷуд дорад. Ба андешаи яке аз онҳо, қабила аз рӯи аломатҳои умумӣ, ки ба ҳамаи аъзоёни қабила хос аст ва аз ҷиҳати объективӣ фарқ кардан мумкин аст: забон, дин (имон), пайдоиш, урфу одат ва анъанаҳо мебошад. Сарчашмаи дигар нишон медиҳад, ки дар антропология мафҳуми «Қабила» барои ифодаи гурӯҳи одамоне, ки ба ҳамдигар бо аломатҳои маълуми умумӣ ва баъзан аз рўи пайдоиши тахминии умумӣ пайвастанд, истифода мешавад.

Таърифи дигар чунин мешуморад, ки танҳо «эътиқод» ба робитаи умумӣ аллакай як меъёри кофӣ аст. Чи хеле ки тадқиқоти этнографи нишон медиҳад, насабномаи қабилаҳое, ки хатро намедонанд, хеле чандир буда, ба шароити сиёсӣ хеле зуд мутобиқ мешаванд. Аз рӯи ин таъриф қабилаҳо пеш аз ҳама иттиҳодияҳои сиёсӣ мебошанд. Ба сифати мисол ба қабилаҳо муттаҳид шудани гурӯҳҳои аслиашон гуногун дар давраи муҳоҷирати бузурги халқҳо оварда шудааст. Маркази кристаллизатсия аксар вақт як пешво (ё авлоди ӯ) буд, ки баъдтар асосгузори тамоми қабила ҳисобида мешуд. Эътиқод ба насли ягон худо низ ба осонӣ истифода мешуд - масалан, қабилаҳои олмонии алеманҳо ва лонгабардҳо ба ин боварӣ доштанд. Аксар вақт, қабилаҳо дар бораи этногенези худ ривояте доштанд, ки иттиҳоди қабилавии онҳо чӣ гуна ва барои чӣ ба вуҷуд омадани онҳо ва чӣ гуна хусусиятҳое, ки онҳоро аз қабилаҳои дигар фарқ мекунанд, нақл мекарданд. Дар бораи он ки чӣ тавр як қабила бо сарварии худо ба сарзамини он омада буд, аксар вақт ривоятҳо буданд.

Истилоҳи «қабила» аз ҷониби мухолифони равишҳои назариявии эволютсионӣ интиқод шуда, онро бо истилоҳи гурӯҳи этникӣ  иваз кардаанд. Дар байни тарафдорони назарияи эволютсионӣ, махсусан неоэволютсионизм, он ҳамчун нуқтаи марказӣ истифода шуда, инчунин дар адабиёти муосири илмӣ, махсусан дар бостоншиносӣ  ва таърихшиносӣ зуд-зуд дучор мешавад. Дар этнология низ таърифи гурӯҳи этникӣ ҳамчун “қабила” то ҳол аҳамият дорад (масалан, бо қабилаҳои ба нақша гирифташуда дар Ҳиндустон муқоиса кунед), агар он ба худшиносӣ ва ҳувияти фарҳангӣ, динӣ ва этникии гурӯҳи дахлдори иҷтимоӣ асос ёбад.

 Фарқи байни мафҳумҳои «халқ» ва «давлат» 
Фарқи дақиқи байни мафҳумҳои «қабила» ва «мардум» мушкил аст, зеро сарҳадҳо аксар вақт норавшананд. Қабила метавонад ҷузъи таркибии халқ бошад ё марҳилаи ибтидоии он бошад. Наслҳои қабилаи ирокезҳои амрикоӣ имрӯз худро халқ ва миллат мешуморанд.

Меъёри фарқкунандаи байни қабилаҳо ва давлатҳо аксар вақт мавҷудияти артиши муқаррарӣ мебошад. Ҷамоаҳои қабилавӣ, ки имрӯзҳо дар минтақаҳои дурдаст ва сусттараққикардаи Замин вуҷуд доранд, аз ҷониби бисёриҳо шакли ибтидоии ташаккули сиёсӣ ҳисобида мешаванд. Ин нуқтаи назарро эволютсионистон Люис Ҳенрӣ Морган ва Фридрих Энгелс низ мубодила кардаанд. Ба ақидаи онҳо занҷири табиии инкишофи воҳидҳои сиёсӣ аз қабила ба фратрия (на ҳамеша), аз фратрия (авлод) ба қабила, аз қабила ба иттиҳоди қабилаҳо (на ҳамеша), аз иттиҳоди қабила (қабила) ба давлат вуҷуд дорад.

 Қабила ҳамчун шакли ташкилоти сиёсӣ 
Дар антропологияи сиёсӣ қабила ҳамчун як шакли созмони сиёсӣ (сиёсатӣ) дар як сатҳ бо пешвоӣ баррасӣ мешавад, вале аз он бо навъи ризоиятии роҳбарии сиёсӣ фарқ мекунад, дар ҳоле ки ба сардор як навъи авторитарии роҳбарияти сиёсӣ хос аст. Раванди ба сатҳи қабила гузаштани ҷамъияти этникиро қабиласозӣ меноманд.

 Тафсири васеъ 
Антропологҳои муосир ба монанди Итске Крамер мафҳуми умумии қабиларо истифода мебаранд: "гурӯҳи одамоне, ки бо пешво ва идея муттаҳид шудаанд"

 Танқиди мафҳуми «қабила» дар омӯзиши африқоӣ 
Яке аз масъалаҳои баҳсбарангез дар омӯзиши муосири африқошиносӣ татбиқи мафҳуми «қабила» ба иттиҳодияҳои этникии Африқои тропикӣ ва ҷанубӣ мебошад. Ин бештар ба инкишофи антропологияи иҷтимоӣ ва илми таърих дар кишварҳои мустақили Африқо дар нимаи дуюми асри 20 вобаста аст. Барои насли нави муҳаққиқони африқошиносӣ, калимаи "қабила" пеш аз ҳама бо даврони мустамликадорӣ ва ба африқоиён ҷорӣ кардани ғояҳо дар бораи сусттараққиёт ва ваҳшиёнаи аслии ҷомеаҳои африқоӣ алоқаманд аст.

Аммо муносибати танқидӣ ба қонунияти татбиқ намудани мафҳуми «қабила» ба воқеиятҳои африқоӣ на танҳо ба олимони африқоӣ, балки ба тадқиқотчиёни ҳозираи ғарбӣ ҳам хос аст. Масалан, профессори факултети антропологияи донишгоҳи Пенсилвания И.Копитов қайд мекунад, ки мафҳуми «қабила» дар асри 19 маънои имрузаи худро пайдо кардааст; он як қисми модели эволютсионие гардид, ки тавассути он Аврупои муосир таърихи башариятро бунёд кард: "Қабила будан маънои онро дошт, ки дар марҳилаи муайяни таҳаввулоти иҷтимоӣ қарор дошта бошад; аз ин ҷо хат ба шаклҳои олии созмон, ба мисли халқҳо, миллатҳо ва давлатҳо оварда расонд. Ин модел барои асоснок кардани даъвоҳои миллатгароии аврупоӣ, ки дар асри 19 авҷ гирифт ва заминаи таърихӣ фароҳам овард". Африқошиноси рус А. Балезин инчунин тарафдори он аст, ки аз истилоҳи «қабила» нисбат ба ташкилоти этносотсиалии халқҳои Африқо даст кашида шавад. Ба ақидаи ӯ, дар Африқо дар давраи пеш аз мустамликавӣ сохторҳои асосии супракоммуналӣ «авлоди конус» (ё авлоди «рэмиҷ») ва пешвоӣ буданд.

Бо вуҷуди ин, дар байни африқоиён дар ин масъала тавофуқ ҳосил нашудааст. Дар осори илмӣ дар баробари истилоҳи «пешво» истилоҳи «қабила» низ хеле васеъ истифода мешавад. Аз он далолат мекунад, ки мубоҳиса оид ба ин масъала ҳануз ба охир нарасидааст, дар соли 1991 нашри китоби Ленинград/Ст. африқоишиноси петербургӣ Н.М. Гиренко «Социология племени. Становление социологической теории и основные компоненты социальной динамики» ва бознашри он дар соли 2004.

 Эзоҳ 

 Адабиёт 

 Коротаев A. V. "Узрхоҳии қабиладорӣ": Қабила ҳамчун шакли созмони ҷамъиятию сиёсии ҷомеаҳои мураккаби ғайриибтидӣ // Маҷаллаи сотсиологӣ . — 1995. — № 4.

Гурӯҳ:Қабилаҳо
Гурӯҳ:Таҳаввули иҷтимоӣ
Гурӯҳ:Сиёсатшиносӣ
Гурӯҳ:Мардумшиносӣ