Муқарнас

мини|262x262пкс|Тасвири шифти муқарнасшудаи яке аз айвонҳои оромгоҳи Фотимаи Маъсума воқеъ дар саҳни Атобакӣ.
Муқарнас ё оҳупой  унсури ороишии меъмории Эрон аст.  Муқарнас як навъ ороиши ҳаҷмӣ ва тахтаи ороишӣ аст, ки дар зери гумбазҳо ё нимгунбазҳо рӯи айвонҳо ва дарҳои даромадгоҳ, зери қубурҳои манораҳо, болои айвони масҷидҳо, болои меҳроби масҷидҳо ва дигар биноҳо истифода мешавад. Дар сохтмони Муқарнас хишт, гаҷ, сафол, чӯб ё филиз ба кор бурда мешавад, ки ҳар як қабати баргҳо аз қабати поёни он барои пешвози дари дар берун мебароянд.  Барчаҳо бо баромадҳо ва депрессияҳо бо тарҳҳои гуногун сохта шудаанд. 

Муқарнас яке аз унсурҳои муҳими ороишии меъморӣ ба шумор меравад, ки дар сохтмон ва зебоии биноҳои эронӣ, махсусан масҷидҳо ва оромгоҳҳо, нақши назаррас дорад. Он одатан ба шакли қабатҳои болои ҳам сохта мешавад ва метавонад барои ороиши биноҳо ё табдили тадриҷии шаклҳои геометрӣ истифода шавад. Муқарнас дар ибтидо барои сохтани гунбазҳо истифода мешуд, аммо бо гузашти вақт бештар ба унсури ороишӣ табдил ёфт.

Ин унсур маъмулан дар тахфифи кунҷҳои зери сақф ҷойгир мешавад, вале метавонад дар болои деворҳо, шифтҳо, кунҷҳо, линтелҳо ва дигар қисматҳои меъморӣ низ ба кор равад. Баъзе меъморон муқарнасро дар рӯи биноҳо низ истифода кардаанд ва бо маҳорати баланд тавонистаанд тарҳи онро ба шакле созанд, ки вазни он ба таҳкурсӣ фишор наорад.

Муқарнас як навъи ороиши меъморист, ки бо сохтори ҳаҷмӣ ва буришҳои мунтазамаш шинохта мешавад. Дар баъзе ҳолатҳо, он ба шакли сталактитҳо аз сақф овезон буда, ба муҳит ҷанбаи сеченака ва барҷаста мебахшад. Муқарнас дар асл таҷассуми зиндаи нақшҳои геометрӣ ва гиреҳҳои мураккаб дар меъморӣ ва санъати исломист, ки бо ҳунари баланди меъморон ба як унсури ороишии фазоӣ табдил ёфтааст.

Истифодаи муқарнас асосан дар меъмории исломӣ дар Эрон ва кишварҳои исломӣ ва арабӣ афзоиш ёфтааст. 
рост|мини|348x348пкс|Муқарнас дар масҷиди Нишопур (шаҳри кӯҳна)

 Вожашиносӣ 
Дар « Луғати Деҳхода» бо истинод ба лугатҳои кӯҳна дар мавриди вожаи «Муқронес» тавзеҳоти мухталиф оварда шудааст: «Дар лугати арабӣ биное, ки рангубор карда шудааст, биное, ки камар ва поя ва паҳлӯяш дорад ва дар форсӣ Оҳупай ном дорад. аз ороише, ки дар утоқҳо ва айвонҳо бо тарзҳои гуногун андова карда мешаванд, гаҷкашии дар остонаи хона мисли пои оҳу бардошт, ашёи рангоранг ва як навъи кулоҳ». Ҳамчунин, барои истилоҳи Муқронес "барои шифти хона сохтани гачҳои баланд ва овезон. Шифти хонаро бо гаҷ оро додан" омадааст. Деҳхудо, Алиакбар, Луғатномаи Деҳхудо 

Дар Энсиклопедияи Мусоҳиб чунин тавсифи «мақронӣ» оварда шудааст: Навъи ороиши сангфарш. Навъи ороиши барҷастаи сангфарш, ки хусусияти меъмории исломӣ маҳсуб мешавад ва барои ороиши қисми болоии деворҳо ё пинҳон кардани кунҷ ҳангоми гузариш аз як сатҳ ба сатҳи ҳамсоя истифода мешавад. Калимаи "мақранис" исми ашёи "корнис" аст, ки аз калимаи юнонии "koronis" (  ) маънои "каҷ"-ро дорад. Қадимтарин шакли мокарнаҳо дар биноҳои Сосонӣ дида мешавад, ки дар онҳо барои пӯшидани фосилаҳои мукааб ё гунбазҳои доирашакл дар кунҷҳо бурҷҳо месозанд, ки дар мобайн ғарқ мешуданд ва деворҳо шакли секунҷаи кураро гирифтаанд. Чанд қатори ин аркҳоро болои ҳам сохта, чор девор тадриҷан ба маркази фазо наздик шуда, дар боло шакли доира гирифта, дар болои он гунбази куракшакл сохта шудааст. Баъдтар шумораи ин депрессияҳо дар палатаҳо ва меҳробҳо зиёд шуда, ба онҳо овезонҳои меъморӣ илова карда шуданд. Бо черепицахои рангоранг бо ороиши рангубор ва шустушой пушонда, чукурй ва баромадхоро зебо гардонданд. Саҳни масҷиди ҷомеи Исфаҳон аз қадимтарин намунаҳост ва кандакориҳои зебои моқарнаси Сардори масҷиди Шоҳи ин шаҳр аз намунаҳои навтар аст.

Дар Фарҳанги сухан таҳти истилоҳи «муқарнас» омадааст: Навъи гачкорӣ дар болои шифти ҳуҷраҳо ва айвонҳо дар шакли кулланҳои зинадор, шамшермонанд. Хусусияти шифт ё айвоне, ки чунин гаҷкорӣ дорад.

Луғати Моин «муқарнас»-ро чунин маънидод кардааст: чизе, ки дар шакли нардбон ё зина сохта шудааст. Бинои баланду даврашакл, ки айвони зебо дорад ва бо расму накшахо оро дода шудааст, ки бо нардбон ба боло баромадан мумкин аст. Навъи ороише, ки дар утоқҳо ва айвонҳо бо шаклҳои гуногун андова карда мешавад. Бо карнизхо. Бо карнизхо.

Њамчунин дар тафсири вожаи Муқаринас нуктањои мухталифи тафсирӣ оварда шудааст, аз ҷумла: Вожаи Муқаринас ба қар, қарнас, корнис ва корниз тааллуқ дорад ва гуфтан мумкин аст, ки чизе карниспўш аст ва ин маънӣ ба шакли унсури ороишии мо, ки мо ҷустуҷў мекунем, ки аз шумораи каму беш аз сатњи баланд ва ҷудошуда иборат аст, мувофиқат мекунад. Ё «Кӯҳҳое, ки як қабати дигар холӣ ва фаршҳои зери онҳо уфуқӣ ҳастанд, Муқаринас мегӯянд». 

"Сталактит як нақшу нигори ороишӣ аст, ки шаклаш ба сталактитҳо шабоҳат дорад. Protencyd номи фаронсавии сталактит аст, ки дар Шарқ сталактит ва дар Ғарб сталактит номида мешавад." 

 Пешина 
Барои таваллуд ва пайдоиши ин санъати ороишӣ замон ва макони мушаххас муайян нашудааст.

Бо мушоҳидаи шаклҳои табиии яхбандҳои ях ва оҳаксанг дар дохили ғорҳо тасаввур кардан мумкин аст, ки шояд аввалин рассомони ин санъат тафсири бадеии яхбандӣ гирифта, онро бо истифода аз хиштҳои гаҷӣ ва ё семент дар рӯи корҳои дохилӣ ва берунии биноҳо ба кор бурдаанд. 

Асархои пештараи кафомондаро тахлил намуда, дидан мумкин аст, ки мокронхо аз аввал барои ба давра табдил додани накшаи чоркунча истифода мешуданд. Аз ин рӯ, мокронҳо дар аввал нақши функсионалӣ доштанд, на ороишӣ, ҳарчанд бо осори тамоюли ободонии бино, "дар бисёре аз биноҳои боқимонда, мокронҳо барои табдил додани нақшаи мураббаъ ба гунбаз истифода мешуданд".  Гузашти замон ва истифода аз иншооти беҳтар ва пешрафтатар дар меъморӣ дар ниҳоят мокронҳоро ба як унсури ороишӣ табдил дод.

 Пеш аз Ислом 
Муқарнас як унсури ороишӣ аст, ки ҳатто пеш аз ислом вуҷуд дошт, аммо набояд нодида гирифт, ки байни муқарнаси пеш аз ислом ва пас аз ислом фарқиятҳои ҷиддӣ ва ошкор вуҷуд дорад. Истифодаи муқарнас дар пеш аз ислом ду давраи бузургро дар бар мегирад, яъне аз соли 250 то милодӣ то 224 милодӣ ва аз 224 милодӣ то зуҳури ислом. Дар ин замина мисолҳое низ пайдо шудаанд, ки ба соли 550 пеш аз милод тааллуқ доранд.

Дар давраи Ҳахоманишиҳо ҳунари Муқарнас ба рушди қобили таваҷҷуҳ ва барҷаста рӯ ба рӯ шуд ва идомаи он бо тарҳҳои пурарзиштаре дар замони Парфия зуҳур кард, то ҷое, ки дар ин давра шоҳиди нақши бештаре барои Муқарнас ҳастем.

Аз давраи Ҳахоманишиҳо сар карда, мокнаресҳо ба дигаргуниҳо ва дигаргуниҳои назаррас дучор шуданд, ки дар маъбади оташнишонии Пасаргадае дида мешавад. Ин бино ба асри VI пеш аз милод тааллуқ дорад. Дар охири девор гайр аз баромадхои амудй дар чор кунчи бино мокнареси иборат аз элементхои зерин ба назар мерасад.

Якум: як cornice нозук фавран пас аз девор

Дуюм: Як қатор slats росткунҷаест, ки дар болои cornice аввал ҷойгир ва бурида аз поён ва овезон.

Саввум: Як қатор ҷӯраҳое, ки дар миёни ниҳон ҷойгиранд, ки дар воқеъ воҳидҳои муқарнас ҳастанд.

Чањорум: Корнизи дигаре, ки дар болои Муқарнас воқеъ аст ва дар асл борони се қисмати аввал аст.

Айнан ҳамин унсурҳо дар Каъбаи Зардушт ё қабри Дориюш дар Накши Рустам дида мешаванд. Дар давраи Парфия карниз ва мукарнас якҷоя истифода мешуданд, масалан, дар Қасри Ашӯр дар Ироқ ё Қасри Хатра, ки муқарнаси буришро истифода мебурданд. Давраи Сосониёнро метавон як давраи маъруфияти бештар ва мукаммалии унсури муқарнас дар меъмории пеш аз ислом низ арзёбӣ кард.

Моқаранаҳоро дар ибтидо нақши ороишӣ доштаанд, ки осори онро ҳатто дар даврони Ҳахоманишиён дар Эрон метавон мушоҳида кард ва аввалин намунаи машҳур "Даккони Довуд" аз давраи Мидия аст; ва дар сари купруки Захоб, ки фаса-ди санглохаш се проекцияи болои хам буда, хар яки дигарро ихота кардааст ва худро чун карнизи таркибй му-носибат мекунад.

 Кишварҳои исломӣ ва арабӣ 
мини|240x240пкс|Муқарнас дар меъмории Андалуси исломӣ
Меъморони исломӣ дар Андалусия ба мокронҳо нақши дигаре гузоштаанд: "Дар меъмории Мағриб ва Андалусия, гунбазҳо ба шаклҳои коллексияҳо ба мисли қуттиҳои занбӯри асал табдил ёфта, ба геометрияи чоркунҷаҳо ва чоркунҷаҳое, ки дар атрофи давра давр мезананд, тобеъ буданд."  Ин мокранҳо дар Эрон хеле каманд ва бо номи мокрани асал маъруф аст.

Дар Сурия ва Туркия барои муқарнас бештар аз маводи дигар санг истифода мешуд. Дар ин кишварҳо ба ороиши сангӣ сохторе дода шудааст, ки аз он биное буд, ки дар Эрон бо сафол ва гаҷ истифода мешуд.  Аммо дар Сурия давраи маъруфияти муқарнасро метавон аз садаҳои 12 ва 13 донист. Дар Миср ва дар ибтидои муқарнас сталактитҳо танҳо дар фасадҳо истифода мешуданд. Дар соли 1125 милодӣ секунҷаҳо дар баробари дигар унсурҳои ороишӣ истифода мешуданд.

Гул-гулшукуфии ин санъати зеборо дар зери балкони анборхои мактаби Ибни Тулун дидан мумкин аст . Намунаҳои дигари шукуфоии ин санъат дар Миср Хонқаи Султон Барс (1310 мелодӣ) ва қабри Санҷари Солар (1304 мелодӣ) мебошанд. Дар масҷиди Қоҳира низ даромадгоҳ бо аркҳои сталактитӣ сохта шудааст. Дар байни онҳо мактаби Султон Ҳасан онро дар бисёре аз биноҳои Муқарнас дар фасадҳо ва қисматҳои аҳамияти махсус истифода кардааст.

Дар масҷидҳои даврони Салҷуқӣ, туркӣ ва усмонӣ ва қалъаҳои тобеи онҳо аз асри 13 сар карда, ин сталактитҳо дар айвону аркҳо ва на танҳо дар биноҳои мазҳабӣ, балки дар ҳавливу кунҷҳо низ истифода мешуданд.  Ин навъи кор дар масҷиди Алоиддини Наҷд ва манораҳои дугоники мактаби Эрзат ал-Рум дида мешавад. Инчунин дар мадрасаи Оқ соли 1409 мелодӣ ва масҷиди сабзи соли 1421 мелодӣ. Дар Бурса айвонҳои Муқарнас ба истиснои чанде аз масоҷиди бузурги усмонӣ ба ҳисоб намераванд. Баръакс, сталактитҳо дар банд дар зери балконҳои манораҳо дида мешаванд. 

Дар меъмории Андалусия ва Мағриб, гунбазҳо ба як шакли маҷмааҳои асалмонанд табдил ёфта, дар паи геометрияи мураббаъ ва росткунҷае, ки дар атрофи давра давр мезаданд, табдил ёфтанд.

 Намудҳои муқарнас 
Муқарнасҳоро аз рӯи шакл ба 4 гурӯҳ ҷудо кардан мумкин аст:

 Муқарнаси барҷаста : Инҳоро Муқарнас мегӯянд, ки масолеҳи онҳо аз худи бино аст; ва нўги сатњи берунии фасади берунии биноро ба таври оддӣ, бе њеҷ гуна ороиш дар шакли хишт ё гач оро медињанд ва қувваи онњо баланд аст.
 Муқарнасҳои ҷамъшуда : Ин муқарнаҳо аз масолеҳи монанди гаҷ, хишт ва санг, ки бар изофаи масолеҳи аслии истифодашуда ба бино сохта шудаанд ва дар сатҳи дохилӣ ва берунии бино истифода мешаванд. Ин мукарнаҳо асосан дар чанд қатор (ду то панҷ ё зиёда) ҷамъ шудаанд ва устувории мӯътадил доранд.
 Муқарнаси овезон : Онҳо ба призмаҳои оҳаксанги дар ғорҳо ё сталактитҳо овезон шабоҳат доранд ва дар натиҷаи часпак кардани масолеҳи гуногун аз қабили гаҷ, сафолӣ, сафол ва ғайра ба рӯи коса дар дохили бино ба вуҷуд меоянд. Ин навъҳои муқарнас овезон ба назар мерасанд ва устувории кам доранд.

4- Муқарнаси асал : Тавре ки аз номаш бармеояд, онҳо ба шонаҳои асал шабоҳат доранд ва ба қуттиҳои хурде монанданд, ки дар болои якдигар ҷамъ шудаанд. Ин навъи мукарнас то андозае ба мукарнаси овехта монанд аст. 

 Ҷузъҳои муқарнас 
Муқарнас маҷмӯи унсурҳои хурдест, ки бо тартиби муайян болои ҳам ҷойгир шуда, тадриҷан аз деворҳои поя берун баромада, дар болои бом боло ва поён меёбад, ки онро « шамса » меноманд ва боми чандқабата ва печдорро ба вуҷуд меорад. Муқарнас одатан дар зери нимарҳои даромадгоҳ ва айвонҳо, дар гӯшвораҳои гунбазҳо ва кунҷи айвонҳо истифода мешавад ва дар баъзе мавридҳо як аркони пурраро мепӯшонад. Муқарнас дар болои сутунҳо, манораҳо, берунии манораҳо ва ороиши дохили ҳуҷраҳо низ дида мешавад.

Ҳарчанд маҷмааи Муқарнас дар назари аввал хеле печида ба назар мерасад, аммо дар асл аз омезиши чанд ҷузъҳои мушаххас ва маъруф ба вуҷуд омадааст. "Бел"

Ё «таса» ва «шапарак» бо «парка» муњимтарин ҷузъи муқарнасро ташкил медињад ва мањз аз такрору такрори онњо ин навъи тартиб ба миён меояд. Илова бар ин, тавре гуфтем, муқарнас метавонад ҷузъе дошта бошад, ки тахт ном дорад. Дар байни ҷузъҳо тас ҷузъи асосии муқарнас мебошад. Тас як камони хурдест, ки пояи бисёркунҷа дорад. Ин ҷузъ бо ду "по"-и муқарнас дар миёни ду ошёна гузошта шуда, ду ё зиёда хатҳоро аз пои поён ба нуқтаи болои пои боло мепайвандад.

Бабочка муқобили доғи бемӯй буда, баръакс нуқтаи пои поёнро ба ду хати пои боло мепайвандад ва ҳамин тариқ фосилаи байни доғҳои бемӯро пур мекунад. 

 Нуктаҳои фаннӣ ва корбурдӣ 
Муқарнасҳо дар ду услуб иҷро мешаванд, дар ҳар як муқарнас унсурҳо аз поён ба боло майдатар ва хурдтар мешаванд. Муқарнасҳо дар ҷойҳои гуногун дар пойтахтҳо ва антаблатураҳо, катибаҳо ва фаввораҳо кор мекунанд.

Номгузории мукарнас дар асоси макони сохта шудани он, аз кабили Чешмехтак гулои мукарнас, катиба ва мукарнаси сарастун гирифта шудааст. Дар мавриди Чешмехток, азбаски он дар аркону ганборхо сохта шудааст, мукарнас низ аркон дорад. Аммо он чизе, ки дар ҳамаи ин навъҳо маъмул аст, унсурҳои таркибии он аст, ки аз рӯи истилоҳи анъанавӣ ал-т номида мешавад, ки муҳимтарини онҳо инҳоянд: Шапарак, Тас, Тахта, Шамса Арақчин, Шамса Тахта Қатратӣ, Чаҳор Лангеҳи муқаррарӣ ва ғайра.

Асбобҳои зикршуда асбобҳои маъмуланд, аммо навъҳое ҳастанд, ки танҳо бо маводи гаҷ, оина ё хишт истифода мешаванд ва истифодаи онҳо бо дигар маводҳо иҷозат нест. Хамаи ин асбобхо хангоми кор кардани план ба кор бурда мешаванд ва аз хама мухим ва амалии онхо якчоя кардани чизельи нимшашкунча (шашкунча) бо ду чизель мебошад.

Барои марҳилаи сохтмон, он бояд аввал берун аз бино дар шакли тахтаҳо барои сарфаи вақт ва вақти иҷро ва кам кардани хатари афтодани он сохта шавад. Баъди гузоштани хар як тахта ва бо пушти кор мустахкам намудани онхо тахтаи дигар гузоштан лозим аст ва барои фосилаи баландии байни ду тахта гачкорихои тунуки пешакй тайёр кардашударо истифода бурдан лозим аст.

Барои ба ҳам пайваст кардани тахтаҳо бояд ресмони қавӣ, вале нисбатан борик, ки ресмони мӯй номида мешавад, истифода шавад, ки онро қалмоқ низ меноманд. Баъди бо гач пушонданаш вазифаи сутуни овезон шуда, аз афтидан кор пешгирй карда мешавад ва баъд кор ба чо оварда мешавад.

 Эзоҳ 

 Сарчашмаҳо 

 Мусавӣ, Заҳро. «Санъати Муқарнас дар меъморӣ» . Китоби моҳонаи Маҳ . Июн ва июли соли 2002 - № 45 ва 46. саҳ. 102 то 106

Гурӯҳ:Меъмории исломӣ
Гурӯҳ:Унсурҳои сохтмон