Зарробӣ

Зарробӣ ( — зарбазании пайваста бар чизе) — як навъи санъати ороиши филиззот.

 Тавсифот 
Зарробӣ амалҳои ҳунармандии сикказанӣ, хоискорӣ ва рехтагариро дар бар мегирад. Зарробӣ яке аз қадимтарин намудҳои ороиши маснуоти филиззӣ мебошад. Бисёр мардумони ҷаҳон аз замонҳои қадим бо ин тарз асбобу анҷоми рӯзгор ва либосу аслиҳаи ҷангиро ороиш медоданд, тангаҳоро сикка мезаданд ва маснуоти гуногуни заргарӣ месохтанд. Зарробӣ дар Мисри Қадим, Юнону Руми Қадим, Эрону Хитой, Ҳиндустону Ҷопон аз замонҳои қадим маъмул буд. Дар мамлакатҳои Аврупои Ғарбӣ санъати зарробӣ дар давраи Эҳё тараққӣ кард. Дар Руси Қадим дар асрҳои 15-19 инкишоф ёфт. Зарробӣ дар Осиёи Марказӣ, бахусус дар байни устоҳои мардумии тоҷик аз қадим маъмул буд. Ҳунармандон маҳсулоти заргариро кандакориву ҳаккокӣ ва ашёи аз тило, нуқра ва мис сохташударо хотамкорӣ мекарданд. Баробари нақшунигор ва тасвирот дар осори заргарӣ катибаҳо низ сабт карда мешуданд. Дастаи пурнақшу нигори кӯзаву шамъдонҳоро, маъмулан, бо усули хотамкорӣ месохтанд. Аз осори маданияти давраи Кушониён бисёр намунаҳои санъати зарробӣ боқӣ мондааст (тангаҳои шоҳони кушонӣ аз филиззоти рангаи гаронбаҳо ва мис). Бино ба маълумоти муаррихони юнонӣ, ҳунармандони Осиёи Миёна аз тило, нуқра ва мис аслиҳаи ҷангӣ, зару зевари ороишӣ сохта, онҳоро бо нақшу нигор ва тасвирҳои мураккаб оро медодаанд. Зарробон то истилои араб барои зарробӣ асосан биринҷиро истифода мебурданд. Дар гузашта ба биринҷӣ на танҳо аз рӯи арзиши бадеияш, балки ҳамчун шакли махсуси сармоягузорӣ баҳо медоданд. Биринҷӣ филиззи гаронбаҳо ҳисобида мешуд ва дар мавриди зарурат онро гудохта, сикка сохтан мумкин буд. Гудозиши мис ва хӯла то истилои араб дар байни ҳунармандони суғдӣ маъмул буд. Дар давраи Сомониён мисгарӣ, коркарди оҳан, филиззоти рангаву гаронбаҳо ривоҷ ёфт. Ҳунармандон аз мис либосу афзори ҷангӣ (тоскулоҳ, гурз, шамшер), зарфҳо (кӯза, коса, табақ, тақсимча) ва лавозимоти гуногуни хоҷагӣ (қуттича, чилим, сиёҳидон, қаламдон, испанддон) месохтанд. Санъати зарробӣ дар асри 15, дар аҳди Темуриён ниҳоят инкишоф ёфта, сохтани косаҳои биринҷӣ, офтоба, шамъдонҳои нуқракӯб, машрабаи (зарфи дегмонанд) зарҳалӣ, табақчаи биринҷии зарҳалӣ ва ғ. маъмул буданд. Солҳои 70 асри 20 дар натиҷаи ҳафриёти бостоншиносӣ аз майдони Регистони Самарқанд устохонаи зарробӣ пайдо шуд. Дар байни осори ёфтшуда зарфҳои биринҷии зарҳалии дорои нақшҳои ислимӣ ва ҳандасии кандакорӣ ва ҳаккокишуда низ буданд. Дар рӯи баъзе аз онҳо катибаҳои зарҳалӣ сабт гардидаанд. Бисёр намудҳои маснуоти мисии Зарробии Осиёи Марказӣ бо маснуоте, ки ҳунармандони Туркистони Шарқӣ, Ҳиндустон, Эрон, Туркия ва Қафқоз сохтаанд, шабоҳат доранд. Ин шаҳодат медиҳад, ки дар гузашта Осиёи Марказӣ бо мамлакатҳое, ки Роҳи бузурги абрешим аз ҳудудашон мегузашт, робитаҳои тиҷоративу фарҳангӣ доштааст. Зарробон барои маснуоти пурарзиш хӯлаи ҳафтҷӯш (аз мис, қалъагӣ, руҳ, нуқра, тило, оҳан ва сурб)-ро истифода мекарданд. Деги назру ниёзи Абдулазиз ибни Шарафуддин, ки барои масҷиди Хоҷа Аҳмади Ясавӣ аз хӯлаи ҳафтҷӯш сохта шудааст, намунаи барҷастаи ин ҳунар аст. Кӯзаҳо, лаълиҳо, кашкӯл, тосҳо ва ғ. бо катибаҳои сернақшу нигор низ оро дода мешуданд. «Баргак», «морпеч», «гули аждар», «турна», «лоламадохил», «гули четан», «булбул», «чашми булбул» аз намунаҳои маъмултарини нақшу нигори зарробӣ мебошанд. Зимни нигориши гуногун тимсоли мавҷудоти воқеӣ ва хаёлии ашё, ҷирмҳои кайҳонӣ ва ғ. акс меёфтанд. Зарробиро дар санъати меъморӣ низ истифода мебурданд. Раву болорҳо, сутунҳо, дару дарвозаҳоро бо ҳалқа, ғалақа, қуббаҳои зарробишуда оро медоданд.

 Зарробӣ дар шаҳрҳои тоҷикон 
Дар асрҳои 18-19 дар Осиёи Марказӣ зарробӣ хеле тараққӣ кард. Дар асри 19 чандин мактаби зарробӣ ба вуҷуд омаданд. Шаҳрҳои Бухорову Самарқанд, Шаҳрисабзу Хӯқанд, Хуҷанду Исфара, Ӯротеппаву (ҳоло Истаравшан) Панҷакент марказҳои бузурги зарробӣ буданд. Бахусус маснуоти зарробии Бухоро шуҳрати бештар дошт. Онҳо бо зебоиву нафосат, ҷиддияти коркарду амиқии нақш фарқ мекарданд. Маснуоти зарробии Самарқанд аз ҷиҳати ороиши бадеӣ ба маснуоти зарробии Бухоро монандӣ дошт. Услуби зарробии асбобу анҷоми рӯзгор ва маишии Самарқанд анъанаҳои қадимии зарробии ниёгони тоҷиконро инъикос менамуд. Маҳз дар маснуоти зарробии Самарқанд нақши юнучқа ба назар мерасид. Маснуоти зарробии Шаҳрисабз тазйиноти одӣ доштанд. Зарробони маҳаллӣ заминаи рангаро хуб ба кор бурда, дар маснуоти зарробӣ фирӯза ва шишаҳои рангаро хотамкорӣ мекарданд. Маснуоти зарробии водии Фарғона аз ҷиҳати шакл гуногун буда, нақшҳои на он қадар амиқи наботӣ доштанд. Устоҳои мардумӣ дар зарробӣ усулҳои кандакорӣ, ҳаккокӣ ва шабакаро истифода мебурданд. Олоти асосии зарробӣ қаламҳои кандакории паҳниашон гуногун, болғачаи нӯгаш каме каҷу дастааш ғафс ва паргор буданд. Маъмултарин нақш дар зарробии Осиёи Марказӣ ислимӣ (шоху гулу барги рустаниҳо) буд. Дар зарробӣ ҳамчунин нақшҳои ҳандасии хишт, меҳроб ва занҷираро истифода мебурданд. Заминаи тасвирро бо хатҳои хурди морпеч низ оро медоданд. Устоҳои машҳури ороиши бадеии асрҳои 19-20 Мулло Муҳаммадшароф, Усто Баротбой, Усто Ҳакими Бухороӣ, Дӯстмуҳаммад Ҳоҷӣ, Усто Суфии Абдулҳаким, Усто Салоҳуддин, Оллоҳёр Юлдошев ва дигарон буданд. Ҳоло бисёр ҳунармандону устоҳои тоҷик анъанаҳои қадимии санъати заргариро идома дода, дар амали худ намунаҳои гуногуни нақшу нигор ва тасвироти замонавиро истифода мебаранд.

 Нигаред низ 

 Мисгарӣ
 Заргарӣ
 Рехтагарӣ

 Эзоҳ 

 Адабиёт 


Гурӯҳ:Зарробӣ