Тариқат

Тариқат ( , ё сулук — мактаб ё тариди тасаввуф ё ба хусус мафхуми таълимоти ирфонй ва амалхои маънавии чунин як тартиб бо максади болоравии маънавӣ ва дониши ирфонии хақиқӣ . Калимаи Тариқат ба маънои «Роҳи поксозии рӯҳонӣ» дар Қуръон  истифода шудааст. Тариқатро аҳкомҳои сершумори тасаввуф пайравӣ мекунанд, ки ба ҳаёти иҷтимоии ҷаҳони ислом таъсири зиёд доранд. Тарафдорони зуҳуди мусалмонӣ ( зуҳд ), ки дар ибтидо роҳи болоравии маънавӣ ва мубориза бо нафси худ ( нафс )-ро пеш гирифта буданд, дар асри XI дар атрофи устодони рӯҳонӣ дар тариқат муттаҳид шуданд. Ибодатгоҳҳои сершумори навъҳои гуногун — риботҳо, хонақоҳо ва завияҳо ба маркази тариқатҳо табдил ёфтанд.

Тариқатҳо зоҳидпарастӣ ва зоҳидӣ мекунанд ва Роҳи поксозии рӯҳонӣ ва хидмати содиқона ба Аллоҳро таблиғ мекунанд. Тарҳи тасаввуф дар паҳн кардани ислом дар байни халқҳои мухталифи Осиёи Хурд, Миср, Осиёи Марказӣ, Африқо ва дигар минтақаҳои ҷаҳони ислом нақши бузург бозиданд.

 Таъғирёбии таърифи истилоҳ 
Тариқа дар асрҳои IX—X усули амалӣ — маҷмӯи  ахлоқию маънавӣ ва усулҳои равоншиносиро ифода мекард, ки тавассути онҳо тасаввуф ба роҳи тафаккур ва машқҳои равонию физикӣ баромад, ки натиҷаи он бояд дарки интуитивӣ дар бораи воқеияти ҳақиқии илоҳӣ ( ҳақиқат ) бошад. Чунин таърифи тариқатро аз ҷониби назарияшиносони тасаввуфи асрҳои IX—X, ба мисли ал-Муҳосибӣ, Ҷунайд ал-Бағдодӣ, Абубакри Калободӣ, ас-Сарраҷ, Суламии Нишопурӣ ва ал-Ҳуҷвирӣ додаанд. Тариқат усули тадриҷан азхуд кардани моҳияти тасаввуфи тафаккур тавассути таҷрибаи рӯҳонии «истгоҳҳо» ( мақомҳо ) дар як омезиши ягона бо ҳолатҳои психоэкстатикӣ ( аҳвол ).

Дар Хуросон дар заминаи доирахои руҳониёнӣ дар асрхои XI— миёнаи XII муассисаи «муаллим (шайх, муршид, пир) — шогирд ( мурид )» ба вучуд омад. Ин ниҳод дар саросари ҷаҳони мусулмонӣ паҳн шудааст. Мурид бечунучаро ба мураббии рӯҳонӣ (муршид) ҳамчун роҳнамои ягона дар роҳи ирфонии дониш итоат мекард. Дар ин марҳала тариқат ба мактаби таълими Роҳ табдил ёфт. Ҳар як тариқат шеваҳои ба худ хоси машқҳо ва амалҳои ҷисмонӣ, зоҳидӣ ва рӯҳӣ-динӣ ( халва, зикри ҷаҳр ва зикри ҳафӣ, самоъ ), инчунин расму оинҳои мувофиқи ташаббус ва муқаррароти тарзи зиндагӣ дорад. Дар ин давра тасаввуф аз тасаввуфи элита ба тасаввуфи омма табдил ёфт  .

Дар охири асри XII институти силсилаи вориси рӯҳонӣ ( силсила ) ниҳоят шакл гирифта, дар канонизатсияи усулҳои мушаххаси Роҳи донишҳои ирфонӣ нақши муҳим бозид. Пайвастагии муридон бо силсила ба воситаи  ташаббус ба муқаддасот хусусияти сирф эзотерикӣ пайдо кард. Пайдоиши ин ниҳод рушди сохтори табақабандӣ ва низоми ташкилии бародарони суфиро хеле суръат бахшид. Фирқаи Бародарӣ - ташкилоти табақабандии нисбатан мутамаркази дорои дараҷаи муайяни интизоми дохилӣ мебошад. Аъзоёни бародарӣ усули мушаххаси Роҳи дониши ирфонии асосгузори онро, ки тавассути силсила интиқол дода мешавад, амал мекунанд. Тасаввуф «Роҳи ирфониро» маҷмӯаи тамоми таълимоти мушаххаси ирфонӣ ва усулҳои амалие, ки дар низоми бародарӣ парвариш ёфтаанд, фаҳмиданд  .

 Ташаккули тариқатҳо 
Ба эътиқоди суннатӣ дар асрҳои XII—XIV дар тасаввуф 12 фирқаи асосӣ ба вуҷуд омадаанд: Рифоӣ, Ясавия, Шодилия, Суҳравардия, Чиштия, Кубравия, Бадавия, Қодирия, Мавлавия   Бекташия, Халватия ,  Нақшбандия – Хоҷагон, ки дар доираи анъанаҳои ирфонии хуросонӣ, байнаннаҳрайнӣ, мовароуннаҳр ва мағрибӣ ба вуҷуд омадааст. Бархе аз уламо аз тариқате чун Дасукия, Садия, Байромия ва Сафавия дохил мешаванд. Ин фирқаҳо ҳама шохаҳои сершуморро ба вуҷуд оварданд, ки баъдан ба тариқаҳои мустақил табдил ёфтанд. Аввалин фирқаҳо пайравони Абдулқодири Гелонӣ (Қодирия) ва Аҳмад ар-Рифоӣ (рифоӣ) буданд. Набудани сохтори ташкилї баъзе тариқатҳо, аз ҷумла Суҳравардия дар олами арабро аз фирқи бародарӣ шудан бозмедорад  .
мини|Таҷлили зодрӯзи Аҳмад ал-Бадавӣ дар Танта.

 Хусусиятҳои тариқот 
Дар асрҳои XV—XVII  дар натиҷаи бюрократизатсияи тадриҷии сохтор ва канонизатсияи расму оин муносибатҳои «мураббӣ-шогирд» ба пайванди «авлиё-шогирд» иваз карда шуданд. Акнун мурид на ба мураббии маънавӣ, балки ба рохбарии ботинии фирқаи бародарӣ тобеъ буд. Зикр хусусияти асосии фарқкунандаи тариқот гардид  .

Хусусиятҳои асосии  фирқаи бародарӣ-ро ба таври зерин ҷамъбаст кардан мумкин аст:

 таслими комил ба сарвари Тариқат ба унвони вориси “лутфи илоҳӣ” ( баракот ) ва вилоя;
 системаи ташаккулёфтаи ташкилӣ, ки ба принсипи тобеияти табақабандӣ асос ёфтааст;
 ду намуди пайравон: аъзои комил ва узви вобаста;
 принсипи эзотерикии ташаббус ва бахшидан;
 мавҷудияти оинномаи дохилӣ дар риояи машқҳо ва усулҳои ҷисмонӣ, аскетӣ ва равонӣ;
 аҳамияти хоси зикри дастаҷамъӣ ва маросими он;
 мавҷудияти тариқае, ки бо қабрҳои «авлиё» ( авлиё ) алоқаманд аст  .

 Гурӯҳҳои тариқатҳо 
Ҳама тариқатҳо ба се гурӯҳ тақсим мешаванд:

 Айёр, ки пайравонаш бо адои намозҳои изофӣ барои расидан ба болоравии рӯҳонӣ талош мекунанд - нафила ;
 Аброр, ки пайравонаш саъю кушиш доранд, ки ба мубориза барои тозагии маънавии ҷамъият сарварӣ кунанд;
 Шуттор, ки пайравонаш дар амалияи маънавии худ равишҳои транси мазҳабӣ, «муҳаббати масткунанда»-ро нисбат ба Аллоҳ бартарӣ медиҳанд  .

Вобаста аз он, ки пайравони тариқат ба кадом ақида ( ақида ) ва мактаби ҳуқуқӣ ( мазҳаб ) пайравӣ мекунанд, тариқат метавонад суннӣ ё шиъа бошад  .

 Рӯихати тариқатҳо 
+ТариқатҳоНомНоми аслӣАсосгузорПаҳншавӣЭзоҳАйссауаХади ибн Айс (1465—1526)Марокаш, Алҷазоир, ТунисБадавия Аҳмад Бадавӣ (ваф. с. 1276)МисрБайрамия  Ҳоҷи Байрам Валӣ (ваф. с. 1429)Туркия, Босния, Мақдунияи Шимолӣ, ЮнонБекташия Ҳоҷи Бекташ (ваф. с. 1270/1271)Туркия, Албания, Мақдунияи Шимолӣ, Босниятариқати шиъа (аз асри XV)ДарқавияМуҳаммад ал-Арабӣ Дарқавӣ (ваф. с. 1823)МарокашДисуқияИбрахим ад-Дисуки (ум. в 1294 г.)Миср, Судон …ҚаландарияҶамолуддин ас-Сави (ваф. дар Соли Ҳиҷрӣ 1232 Сурия|, Миср, Ҳиндустон, ТуркияКадирияТуркия, Индонезия, Осиёи Ҷанубӣ, Нимҷазираи Балкан, Ҷумҳурии Мардумии Чин, Африқои Ғарбӣ ва Шарқӣ, Қафқози ШимолӣКубравияНаҷмуддини Кубро (1145—1221)Осиёи МиёнаМевлевиҶалолуддини Балхӣ (1207—1273)Туркия, Хонии ҚримНакшбандияБаҳоуддини Нақшбанд (1318—1389)Осиёи Миёна, Осиёи Наздик, Ҳиндустон, Покистон, Қафқози Шимолӣ, Хонии Қрим.НиматуллоҳӣШоҳ Неъматуллоҳи Валӣ (1330—1431)Эрон, Аврупо, Африқои Ғарбӣ, Америкаи ШимолӣРифоияАҳмад ар-Рифоӣ (1118—1181)Осиёи Наздик, Туркия, Нимҷазираи Балкан, Осиёи ҶанубӣСанусияЛибиё, СудонСафивияСафиуддини Ардабилӣ (ваф. с. 1334)Эронтариқати шиъа (аз асри XV)СухравардияШиҳобуддин Умари Суҳравардӣ (1144—1234)ҲиндустонТиҷонияАхмад ат-Тиҷонӣ (1737—1815)Алҷазоир, СудонУшшакийанАбу Бакр Қаландар Румӣ (Оқсаройӣ) УммӣХонии Қрим ХалватияЗоҳирддин Умар Халватӣ (ваф. с 1397)Туркия, Миср, Сурия, Хонии Қрим ХалидияХалид Бағдодӣ (ваф. с. 1827)Индонезия, Малайзия, Мозамбик, Қафқозшохаи тариқати нақшбандияХоҷагонАбдулхолиқи Ғиҷдувонӣ (ваф. байни с. 1179 - 1220)Миср, Нимҷазираи Балкан, Чин, Индонезия, Ҳиндустон, Арабистон (нимҷазира)шохаи тариқати нақшбандияЧиштия[[Муъинуддини Чиштӣ] (1141—1230)Ҳиндустон, Покистон, БанглодешШазилияАбул Ҳасан Шазилӣ (ваф. с 1196)Миср, Северный КавказЯсавияАҳмади Ясавӣ (1103—1166)Осиёи Марказӣ, Хонии Қрим

 Эзоҳ 

 Адабиёт 

 Акимушкин О. Ф. Тарика // Ислам: энциклопедический словарь / Отв. ред. С. М. Прозоров. — М. : Наука, ГРВЛ, 1991. — С. 224-225. — 315 с. — 50 000 экз. — ISBN 5-02-016941-2.
 Ализаде А. А. Тарикат // Исламский энциклопедический словарь. — М. : Ансар, 2007. — ISBN 978-5-98443-025-8. (CC BY-SA 3.0)


Гурӯҳ:Истилоҳоти тасаввуф
Гурӯҳ:Тариқатҳо