Замчинома

«Замчинома» () — намунаи насри омиёнаи форс-тоҷик, ки дар асрҳои 12‒13 падид омада, дар баробари дигар достонҳои омиёна: «Абумуслимнома», «Тобутнома», «Кӯчакнома» шуҳрат ёфт. Соли 755 аз дасти халифаи аббосӣ Абуҷаъфар Мансур кушта шудани сарвари шӯриши зидди Умавиён, сипаҳсолори Хуросон ‒ Абумуслими Хуросонӣ дар адабиёти омиёнаи форс-тоҷик сабаби пайдоиши як силсила достонҳо гардид, ки яке аз онҳо «Замчинома» аст.

Дар «Замчинома» бештар корзору корнамоиҳои Аҳмади Замчӣ ва дигар размиёни сипоҳи Абумуслим тасвир ёфтааст. Мувофиқи маълумоти нусхаи дастнависи № 4234 (китобхонаи Абурайҳони Берунии Ҷумҳурии Ӯзбекистон) қаҳрамони асосии он Муҳаммад Аҳмад ибни Муҳаммад Ҳанифаи Замчист. Мубориза ва ҷоннисориҳои Аҳмади Замчӣ баҳри ситонидани хуни Абумуслим сужети асосии «Замчинома»-ро фароҳам овардааст: Абумуслим, ки баҳри ҳимояи манфиатҳои хуросониён (эрониён) бо дудмони Умавиён мубориза мебурд, дар миёни эронитаборони хилофат ҳисси бузурги хештаншиносиро бедор кард, ки шӯришҳои «Қиёми сиёҳҷомагон», «Сапедҷомагон», «Сунбоди габр» намунае аз онҳост. Дар нусхаи дастнависи № 138 Ганҷинаи дастнависҳои шарқии ба номи акад. А. Мирзоеви Маркази мероси хаттии АИ Ҷумҳурии Тоҷикистон (варианти 9358) ҷанбаҳои хештаншиносӣ ва истиқлолхоҳии мардуми Хуросон, хусусан тоҷикон, бештар акс ёфтааст ва як номаи Хоразмшоҳ ба Абумуслим омадааст: «…Шаҳрёри олам, мардуми Бухорову Самарқанд аз шумо гаштаанд, подшоҳи дигар пайдо мекардаанд ба ҷиҳати он ки мегӯянд, ки амири соҳибқирон дар вилояти мо намеоянд ва мардум ҷамоли подшоҳи худро надидаем ва дигар мегӯянд, ки чаро амир хилофатро бар хулафои Аббосия додаанд ва дар дунё аз ҳароси ӯ наҷот ёфта будем, ё касе аз нитоҷ (авлод)-и имом Ҳанифа ёфта, мекарданд…». Баъди марги Абумуслим ёронаш ҷасади ӯро дар тобути оҳанин андохта, 12 сол чун подшоҳ нигоҳ доштанд. Аҳмади Замчӣ идомадиҳандаи кори Абумуслим шуд ва сипоҳи парокандаро ҷамъ овард, то ки қисоси ӯро аз қотилон биситонад. Сабаби ин ошӯбҳоро достонпардозон аз сари хилофат дур кардани тозиён медонанд ва ба сарварии фарзанди Имом Ҳанифа — Аҳмади Замчӣ корбаст мекунанд. Дар барзахдостони «Тобутнома» Аҳмади Замчӣ бо андак ёрони худ тобути Абумуслимро аз Куфа берун мебарад ва Абдулҷаббор — вазири Абуҷаъфари халифа бо лашкар ӯро таъқиб мекунад. Дар ин саргузаштҳо Абдулҷаббор талош дорад, ки бар Аҳмади Замчӣ ва ёронаш пирӯз шавад ва тобутро рабуда, пайкари Абумуслимро бисӯзонад. Ин душмани сарсахт ба мақсад нарасида, бо дасти Аҳмади Замчӣ ба коми оташ афканда мешавад. Қотили дигар ‒ халифа Абуҷаъфар дар пайкор бо Аҳмади Замчӣ гурезон шуда, бо марвониён (намояндагони хонадони умавиён; ҳукмронӣ 660‒749) мепайвандад. Аҳмади Замчӣ пас аз нобуд кардани Абдулҷаббор бо марвониёну гӯсолапарастон мубориза бурд. Ӯ ш-ҳои Мағрибу Андалусро обод сохт, роҳи Марвро пеш гирифт ва дар он ҷо кушта шуд. Таърихнигори рус В. Масалский оромгоҳи паҳлавон Аҳмади Замчӣ ва Мизробшоҳи Хоразмиро дар канори девори ғарбии Султонқалъа зикр кардааст. Бо марги Аҳмади Замчӣ пайкори кинхоҳони Абумуслим фарҷом намеёбад. Муборизаи ӯро писараш Алиаҳмад давом дод. Адолатхоҳӣ, ки тоифаи заҳматкаш ҳамеша хостгорӣ он аст, дарунмояи достони «Замчинома»-ро ташкил медиҳад. Дар нусхаи дастхатти № 615-и Китобхонаи миллии Ҷумҳурии Тоҷикистон (варианти 579б) духтару набераи Абумуслим бо корнамоиҳояшон аз номи Абумуслим кори Аҳмади Замчиро давом додаанд. Пас аз «Замчинома» достони «Кӯчакнома» низ пайдо будааст. «Замчинома»-ҳо, ки дар асос ва таъсири «Абумуслимнома» таълиф шудаанд, то ибтидои асри 20 шуҳрат доштанд.

 Эзоҳ 

 Адабиёт 


Гурӯҳ:Китобҳо аз рӯи алифбо