Миниётюра (расм)

Миниётура ( , аз  — миниут, сурбдори сурх, ки дар замонҳои қадим барои ороиши китобҳои дастнавис истифода мешуданд) — асари хурди санъати тасвирӣ дар дастхатҳо, китобҳо, рӯи котин, матоъҳои гуногун ва ғайра, ки бо техникаи махсусан нозуки иҷрои нақшу ҳодисаҳо фарқ мекунад.

 Пайдоиш 
мини|Федуско (?). Миниатюраи «Инҷилшинос Матвей», Инҷили Пересопнитский (1556 (р.)
Расми миниатюрӣ дар замонҳои пеш аз таърих пайдо шуда, дар замони муосир аз байн нарафтааст. Баъд аз ҳама, он ба шумо имкон медиҳад, ки чунин матнро дар тасвирҳои визуалӣ нишон диҳед ва онро нисбат ба матн зудтар иҷро мекунад. Аввалин намунаҳои боқимондаи рассомӣ дар дастнависҳо варақаҳои папирусии Китоби мурдаҳои Мисри қадим, варақаҳои Юнони Қадим ва Руми Бостон, харитаҳои тасвирии Астекҳо, кодексҳои халқи Майя ва китобҳои дастнависҳои Чин мебошанд.

Дар Византия ва Қустантиния, ки дар он ҷо қувваҳои назарраси бадеӣ мутамарказ шуда буданд, миниётураҳо дар рӯи пергамент кашида шуда буданд ва замина бо тилло гузошта шуда буд. Миниётураи Византия бо иконография, қонунҳо ва талаботи калисо зич алоқаманд буд. Дар он мавзӯъҳои динӣ ва тасвирҳои оилаҳои императорӣ, баъзан бо такрори дақиқи хусусиятҳои портретӣ бартарӣ доштанд.
чап|мини|300x300пкс|Подшоҳ дар сохтмони маъбад. Миниётура аз дастнависи англисии Ҳаёти Сент Оффар, с. 14 .
Дар Аврупои Ғарбӣ дар асрҳои миёна миниётураҳо аксар вақт ҳамчун воситаи тасвири танҳо як китоб — Инҷилҳо  хидмат мекарданд. Танҳо дар охири асрҳои миёна доираи мавзӯъҳои миниётюра васеъ шуда, накшаҳои вокеаҳои муҳими таърихй илова карда шуданд (подшоҳ конун медиҳад, сохтмони калисо дар шаҳр, Чархи бахт, саҳнаҳои ҳаррузаи марбут ба фаслҳои сол, тасвирҳо барои саҳнаҳои мифологӣ ). Сабаби ин дар Аврупои Ғарбӣ мавҷуд будани як қатор марказҳои ҳунарӣ, ки ҳатто дар ҳудуди як давлат аз ҳамдигар ҷудо шудаанд ва мувофиқан, аз таъсири устодони машҳур ва дастурҳои маҳдудкунандаи калисо, қонунҳо ба монанди марказҳои Византия мебошад. Шуҷоати миниётюристони Фаронса асри13-15, ки бо қонунҳои муқарраршуда маҳдуд нашуда, ба заковат ва маҳорати рассомони муосир ва ҳатто рассомони давраи наҳзати аввали Фаронса соя гузошт (миниётюраҳои номаълум аз дастнависи Китобхонаи миллии Австрия, миниётураҳои Эврард де Конти аз соли 1401 дар Китобхонаи миллии Фаронса ва ғайра). Диапазони тасвирҳо — аз сохтмони соборҳои готикй cap карда, то навозишҳои гунаҳкор дар бистар.

 Аз рӯи кишвар 

 Кишварҳои исломӣ 
мини|200x200пкс|Форсӣ беном. «Аспҳои гург». Форс  
мини|239x239пкс|Шере, ки барзаговро шикор мекунад. «Калила ва Димна», Ҳирот, 1429 Топкапи Сарой, Истанбул.
Миниётураҳо дар марказҳои истеҳсоли дастнависҳои дайрҳо, ки марказҳои таълимӣ буданд, сохта мешуданд. Дар Форс миниётураҳоро дар китобхонаҳои шоҳона ё ҳоким наққошӣ мекарданд.— китобхона — ки ҳам китобхонаҳо ва ҳам устохонаҳои истеҳсоли дастнависҳо буданд. Пас аз чанд вақт тақсим шудан ба мутахассисони гуногун барои тайёр кардани дастхатҳо ба амал омад. Баъзе масолеҳ тайёр мекарданд, баъзеи дигар матн менавиштанд, миниатюраҳоро устодони боистеъдоди расмкашӣ месохтанд. Муддатҳои дароз рангҳои минералии дар об ҳалшаванда истифода мешуданд.

Миниётураҳои арабӣ дар дастхатҳо бештар ба матн ва санъати хушнависӣ алоқаманданд. Дар бисёр мавридҳо, матн метавонад мобайни варақро ишғол кунад ва тасвирро ба паҳлӯ тела диҳад ё баръакс. Матн бо сарҳадҳои геометрӣ нишон дода шудааст, дар ҳоле ки тасвир аз чаҳорчӯбаҳои росткунҷа канда шуда, асимметрӣ мешавад, ки ин ба миниётураҳо ифодагари бештар мебахшад («Шер Буффало шикор кард», Ҳирот, 1429  «Баҳроми шикор», «Хамса»-и Амир Деҳлавӣ, 1496  «Зиёрати хешовандон ба Маҷнун», «Маҷнун ва Лайло», 1496  «Лайло ва Маҷнун дар биёбон», аввали асри 16  «Вохӯрии шоҳ бо дарвеш дар шикор», «Шоҳ ва дарвеш», 1538. 

Маъруфтаринашон миниётураҳои асримиёнагии Порс буданд, ки дар онҳо як қатор рассомони боистеъдод кор мекарданд ва анъанаи устувори бадеӣ инкишоф ёфтааст. Баръакси Аврупои асримиёнагӣ санъати миниётура дар Порс бештар аз мавзӯъҳои мазҳабӣ холӣ буд ва рассомон онҳоро барои китобҳои мавзӯъҳои гуногун сохтаанд. Тибқи як фарзия, наққошиҳои девории даврони Сосониён дар Панҷакент низ барои достони тасвирӣ будаанд, ки дар ин толор бо овози баланд хонда мешуданд. Илова бар ин, миниётураи форсӣ ба зудӣ аз китоб ҷудо шуд ва каму беш маънои мустақил дошт. Ва мавзӯъҳои он гуногунранг буда, аксаран характери дуняви доранд (сахнаҳои шикор, накшҳои ҳаёти Искандар ( Искандари Мақдунӣ ), сахнахои ишқӣ ва ҷинсӣ, тасвирҳо барои маҷмӯаи ашъори шоирони маъруф).

Дар кишварҳои минтақаи мусулмонӣ миниётура дар Порс ва Ҳиндустон васеъ истифода мешуд ва дар давлатҳое, ки ҳоло Туркия, Миср ва Ироқ ҳастанд, камтар истифода мешуд.

Соҳаҳои махсуси миниётюраҳои арабӣ — аксҳо бо саҳнаҳои ишқ, аксҳо барои рисолаҳои илмӣ ва тиббӣ ва аксҳо бо ҳилаҳои визуалӣ (Форси  беном. "Аспҳои гург". Порс асри 17 , «Чархи замон», миниатюраи хиндй 19 асри, миниётюраҳое, ки мавзӯъҳои Арцимболдро ба хотир меоранд, дар сюжетҳои худ комилан мустақиланд ва аз асарҳои Арцимболдо ё пайравони Аврупои Ғарбӣ мустақил нестанд). Дарида ва равган карда, дархол ба дасти донандагону донандагони асархои бадей наафтодаанд, ки кодиранд намунаҳои санъати тасвирии мамлакатҳои Осиёро нигаҳ дошта, ба наслҳои оянда расонанд. Аммо сарнавишти дастхатҳои дорои миниётураҳо низ душвор буда, ба дасти ҳокимон ё тоҷирони беҳуш ва ҷоҳил меафтод. Аз таваҷҷӯҳи аврупоиҳои бомаърифат ба миниётураҳо огоҳ шуда, тоҷирон варақаҳои минётураҳоро аз дастнависҳо канда, худи дастхатҳоро нобуд мекарданд.

 Намунаҳои миниётураҳо 

 Ҳамчунин нигаред 

 Миниётюраи китоб
 Миниётюраи портрет
 Равшанӣ
 Сарчашмаҳо 

 Таърихи умумиҷаҳонии санъат, ҷилди 2, Москва, «Санъат», 1961
 Сандра Ҳиндман, Майкл Камил, ле, Нина Роу ва Роуэн Уотсон, равшании дастнавис дар асри муосир: барқарорсозӣ ва барқарорсозӣ, Эванстон: Донишгоҳи шимолу ғарбӣ, 2001.
 Томас Куманс ва Ян Де Майер (ред.), Эҳёи равшангарии асрҳои миёна дар асри нуздаҳум (KADOC Artes, 9), University Press Leuven, 2007, 336 саҳ.
 Энсиклопедияи Британика - Дастнависи мунаввар (санъат)  
 Энсиклопедияи Британика — Ранг: Равшании дастнавис ва шаклҳои марбут  
 BSE — Анкара  

 Эзоҳ 

Гурӯҳ:Дастхатҳои тасвирӣ
Гурӯҳ:Pages with unreviewed translations