Камхӯрокӣ

Камғизоӣ (гуруснагии нопурра) — истилоҳи умумиест, ки як қатор ҳолатҳои вобаста ба ғизои нокифоя ё номувофиқро (гуруснагии пурра ё қисмакӣ) муттаҳид мекунад. Чун қоида, сухан дар бораи норасоии маҳсулоти хӯрокворӣ дар реҷаи ғизо, камтар дар бораи вайроншавии ҳозима ва ҷаббиши ғизо дар дастгоҳи ҳозима ё талафоти аз ҳад зиёди моддаҳои ғизоӣ меравад. Камғизоии тӯлонӣ бо лоғаршавии шадид таҳдид мекунад. Дараҷаи норасоии ғизо одатан ба се дараҷаи вазнинӣ тақсим карда мешавад. Барои ин дефитситро бо фоиз аз вазни мӯътадили бадани фарди додашуда ҳисоб мекунанд.

Аломатҳои камғизоии тӯлонӣ бемадорӣ, лоғарӣ, камхунӣ ва зуд-зуд варамкунии бадан мебошанд.

Камғизоӣ, ҳамчун норасоии моддаҳои ғизоӣ барои нигоҳ доштани фаъолияти мӯътадили организм, одатан бо фақр дар кишварҳои рӯ ба тараққӣ вобаста аст. Аммо вайроншавии ғизо, ҳамчун истилоҳи умумӣ, аз ҷумла ғизои носолим, дар кишварҳои пешрафта низ мушоҳида мешавад, ки худро дар афзоиши фоизи одамони дорои вазни зиёдатиш нишон медиҳад.

Ҳангоми камғизоӣ дефитсити арзиши энергетикии ғизо (миқдори калорияҳо) мушоҳида мешавад, инчунин ба инсон метавонад сафедаҳо, витаминҳо ва микроэлементҳо нарасанд. Чунин вайроншавиҳоро дар рӯзгор бо истилоҳоти дигар, масалан авитаминоз, ё истилоҳоти маҳдудтар, ки манзараи клиникии норасоии моддаҳои ғизоии муайянро ифода мекунанд, меноманд. Ҳамчун мисол метавон зангила-ро ҳангоми норасоии витамини C, пеллагра-ро (сабабаш норасоии витамини PP ва сафедаҳо, хусусан онҳое, ки дорои аминокислотаи ивазнашавандаи триптофан мебошанд) овард.

Гуруснагии умумӣ ба дистрофияи алиментарӣ ва квашиоркор (намуди дистрофияи вазнин дар заминаи норасоии сафедаҳо дар реҷаи ғизо) оварда мерасонад.

 Таъриф 
Тибқи ҳисобҳои ФАО, инсон бояд дар як рӯз 2400—2500 ккал истеъмол кунад. Камғизоии ошкоро вақте ба амал меояд, ки инсон дар як рӯз камтар аз 1800 ккал мегирад ва гуруснагии возеҳ — вақте ки ӯ камтар аз 1000 ккал дар як рӯз мегирад.

Тибқи баҳогузориҳо, дар ҷаҳон аз 500 то 800 миллион нафар камтар аз 1000 ккал дар як рӯз ва боз 1,5 миллиард нафари дигар 1000—1800 ккал дар як рӯз мегиранд.

На танҳо калориянокии ғизо, балки истеъмоли сафедаҳо низ муҳим аст. Дар кишварҳои пешрафта истеъмоли шабонарӯзии сафедаҳо ба ҳар сари аҳолӣ тақрибан 100 граммро ташкил медиҳад, ки зиёда аз 50 фоизи он ба сафедаҳои пайдоиши ҳайвонот рост меояд. Дар кишварҳои рӯ ба тараққӣ ин нишондиҳандаҳо мутаносибан каме бештар аз 50 грамм ва тақрибан 20 фоизро ташкил медиҳанд. Ҳамзамон, ҳангоми нокифоя будани калориянокии ғизо, як қисми сафедаҳо дар организм ҳамчун манбаи энергия истифода мешаванд ва гуруснагии сафеда ба вуҷуд меояд.

 Манзараи умумии клиникӣ 
Ҳангоми камғизоӣ организм заиф мешавад, қобилияти корӣ гум мешавад, ҷараёни бемориҳо, хусусан илтиҳоби шуш, суст мегардад, захмҳо, аз ҷумла захмҳои ҷарроҳӣ, хеле бадтар шифо меёбанд. Пӯст хушк ва пулакчадор мешавад. Рангпаринии умумӣ ва варамкунӣ пайдо мешавад, , аз ин ҷо ибораи «аз гуруснагӣ варамидан» пайдо шудааст. Сабаби варамҳо ба таври кофӣ муайян нашудааст. Функсияҳои сфинктер-и масона ва мақъад метавонанд вайрон шаванд. Дар мардон қувваи ҷинсӣ паст мешавад, дар занон ҳайз қатъ мегардад. Ҳангоми камғизоии қисмакӣ иштиҳо одатан ба маҳсулоти норасанда, масалан равған, равона мешавад[ Голодание(http://big meden.ru/article/ГолоданиеГолодание) — мақола аз Энциклопедияи бузурги тиббӣ].

Ҳангоми норасоии ғизо организм ниёзҳои худро аз ҳисоби моддаҳои худи бадан қонеъ мекунад, дар ин ҳолат талафи маводҳои узвҳои гуногун нобаробар сурат мегирад: узвҳои муҳимтарин камтарин талафотро мебинанд. Таркиби хун қариб тағйир намеёбад, зеро ба хун маводҳо аз бофтаҳои таҷзияшаванда ворид мешаванд. Ҳамчун манбаи моддаҳои сафедадор бофтаҳои мушакӣ истифода мешаванд, ки метавонанд то 65 фоизи моддаи хушки худро гум кунанд, равғанҳо — аз захираҳои равғанӣ, устухонҳо моддаҳои минералиро гум мекунанд. Карбогидратҳо аз ҷониби ҷигар, аввал аз захираҳои худи гликоген, сипас аз маҳсулоти мобайнии таҷзияи сафедаҳо таъмин карда мешаванд. Дил ва мағзи сари инсон амалан вазни худро ҳатто дар фавтидагон аз гуруснагӣ нигоҳ медоранд.

 Вариантҳо 
Ҳангоми камғизоӣ, ғизо на танҳо метавонад ниёзҳои энергетикии организмро таъмин накунад, балки боиси норасоии моддаҳои ғизоии муайян гардад, ки зуҳуроти гуногуни патологиро ба вуҷуд меорад.

Гуруснагии сафеда
Ҳангоми норасоии сафедаҳо ба амал меояд.
Миқдори азот, ки бо пешоб ва наҷосат хориҷ мешавад ва шиддати метаболизм-и сафедаро дар ин шароит ифода мекунад, ҳамон қадар камтар аст, ки ҷузъҳои дигари ғизо, ки ниёзҳои энергетикии организмро таъмин мекунанд, бештар бошанд, бо вуҷуди ин, таҷзияи сафедаҳо дар организм ҳеҷ гоҳ қатъ намешавад, ҳатто ҳангоми норасоии сафедаҳо ва воридшавии кофии моддаҳои дигар.

Гуруснагии аминокислотагӣ
Ҳангоми набудани ягон аминокислотаҳои ивазнашаванда, яъне онҳое, ки дар организм синтез шуда наметавонанд, инкишоф меёбад. Муҳимтаринашон триптофан, тирозин, лейцин, цистин мебошанд. Гуруснагии тӯлонии аминокислотагӣ дар давраи рушди организм бештар эҳсос мешавад, ки метавонад боздорад ва ҳатто талафи вазни организм эҳтимол дорад. Ҳангоми пайдо шудани миқдори кофии ҳамаи аминокислотаҳо рушд дубора оғоз меёбад.

Гуруснагии минералӣ
Ҳангоми норасоии баъзе элементҳо, масалан гуруснагии фосфор, гуруснагии калсий ба вуҷуд меояд. Зуҳурот дар организмҳои дар ҳоли рушд бештар намоён аст. Барои рушди дурусти баъзе бофтаҳо, масалан бофтаи устухон, на танҳо миқдори минералҳои зарурӣ, балки таносуби онҳо низ нақши муҳим мебозад, масалан таносуби калсий ба фосфор ҳангоми рахит.

Гуруснагии липидӣ
Норасоии липидҳо. Липидҳо — равғанҳо ва моддаҳои ба равған монанданд, бисёре аз онҳо барои фаъолияти ҳаётӣ заруранд, аммо на ҳамаи онҳо метавонанд дар организм бо суръати кофӣ синтез шаванд. Як ҳолати хоси гуруснагии липидӣ рахит (D-авитаминоз) мебошад.

 Мушкилоти ҷаҳонӣ 
Имрӯз камғизоӣ ҳамчун мушкилоти умумиҷаҳонӣ боқӣ мемонад. Коршиносони ТУТ камғизоиро бузургтарин таҳдид барои саломатии аҳолӣ дар тамоми ҷаҳон мешуморанд. Дар ин замина, беҳтар кардани хусусият ва мутавозинии ғизои аҳолӣ ҳамчун самараноктарин тадбирҳое ҳисобида мешаванд, ки ба ҳалли ин мушкилот кӯмак мекунанд. Тадбирҳои фаврӣ бартараф кардани оқибатҳои норасоии микроэлементҳо дар организмро бо ёрии иловаҳои махсус (масалан, равғани заминсупор) ё истифодаи доруҳои фармасевтӣ бо миқдори микроэлементҳо мувофиқи синну сол дар бар мегиранд.

Пас аз боварӣ ҳосил кардан, ки оқибатҳои манфие, ки ба ҳосил таъсир мерасонанд, дар оянда ба ҳадди ақал расонида мешаванд, барномаҳои дарозмуддат оғоз мешаванд, ки ба беҳтар кардани фарҳанги заминдорӣ бо мақсади баланд бардоштани самаранокии бахши аграрӣ, афзоиши фоидаоварӣ ва ҳосилнокии он равона шудаанд. Тадбирҳои зикршуда асосан ба кӯмаки фермерон равона шудаандBaker, Peter; Dugger, Celia W. (2009-07-09). . Бо вуҷуди ин, сохторҳои Бонки ҷаҳонӣ кӯшиш мекунанд, ки субсидияҳои давлатиро барои фермерон барои хариди нуриҳо маҳдуд кунанд, зеро истифодаи беназорати онҳо метавонад ба ҳолати экосистема ва саломатии инсон таъсири манфӣ расонад Scientific American. ва бо эътирозҳои гурӯҳҳои мухталифи ҷомеаи шаҳрвандӣ ё созмонҳои ҷамъиятӣ рӯ ба рӯ мешаванд New York Times..

Тибқи маълумоти яке аз бузургтарин марказҳои таҳлилии Ҳонконг — Asian Patrion Portal, камғизоии аҳолии сокинони Осиёи Ҷанубу Шарқӣ ва Африқо характери системавӣ дошта, боиси норасоии сафедаи гаронбаҳои ҳайвонот дар организм мегардад. Иқтидори бозори сафедаи ҳайвонот 180 миллион тонна ва арзиши он беш аз 6 миллиард доллар дар як сол баҳо дода шудааст. Хулосаҳое, ки Asian Patrion Portal ба онҳо меояд: ҳеҷ як ширкати хусусӣ, ҳатто хеле бузург, наметавонад мушкили пур кардани ин бозорро ҳал кунад, бинобар ин мушкили камғизоиро дар минтақа танҳо бо ҳамкорӣ ҳал кардан мумкин аст

 Фавт 
Дар гузориши СММ оид ба масъалаҳои истеъмоли ғизо аз соли 2000 то марти 2008, Жан Зиглер қайд кард, ки фавт аз камғизоӣ 58 фоизи фавти умумиро дар соли 2006 ташкил дод. «Ҳамасола дар ҷаҳон бо сабабҳои гуногун тақрибан 62 миллион нафар мемиранд, дар ҳоле ки ҳар дувоздаҳумин нафар дар тамоми ҷаҳон аз камғизоӣ азият мекашад[(http://library.thinkquest.org/C002291/high/present/stats.htm)The world hunger problem: Facts, figures and statistics]. Дар соли 2006 беш аз 36 миллион нафар аз гуруснагӣ ё бемориҳои вобаста ба норасоии микроэлементҳо фавтиданд».

Тибқи маълумоти Созмони ҷаҳонии тандурустӣ, камғизоӣ (норасоии ғизо), бешубҳа, саҳми назаррастро дар сохтори фавти кӯдакон мегузорад ва яке аз сабабҳо дар нисфи ҳамаи ҳолатҳо мебошад. Ҳамасола шаш миллион кӯдак аз гуруснагӣ мемирад.

Камғизоӣ дар ду соли аввали ҳаёт баргардонанда нест, яъне оқибатҳои он дар оянда қариб бартарафнашавандаанд. Кӯдакон дар шароити камғизоӣ бо нишондиҳандаҳои бадтари саломатӣ ва потенсиали пасти таълимӣ, ки бо фақр шадидтар мешавад, ба воя мерасанд. Кӯдакони худи онҳо низ, чун қоида, хурдтар мешаванд. Қаблан камғизоӣ танҳо аз нуқтаи назари мушкил кардани ҷараёни бемориҳо (сурхча, илтиҳоби шуш ва дарунравӣ) баррасӣ мешуд. Аммо худи камғизоӣ (дар сурати набудани бемориҳо) метавонад ба оқибатҳои марговар оварда расонад.

 Сабабҳои камғизоӣ 
 Қаҳтӣ
 Фақр
 Бемориҳои дастгоҳи ҳозима
 Вайроншавии ҷаббиш
 Депрессия
 Беиштиҳоии асабӣ
 Риояи рӯза
 Кома
 Алкоголизм
 Афзоиши аз ҳад зиёди аҳолӣ
 Ron Nielsen, The little green handbook, Picador, New York (2006) ISBN 0-312-42581-3
 Усулҳои саноатии коркарди маҳсулоти хӯрокворӣ
 Баъзе парҳезҳо барои харобшавӣ

 Омор 
Тибқи гузориши Созмони озуқаворӣ ва кишоварзии СММ, дар солҳои 2001—2003 дар кишварҳои зерин беш аз 5 миллион нафар одамони гирифтори камғизоӣ ба қайд гирифта шудаанд[(http://www.fao.org/faostat/foodsecurity/Files/NumberUndernourishment.xls)]:
Кишвар Миқдори камғизоён, млнҲиндустон196,0Чин140,5Бангладеш 43,1Ҷумҳурии Демократии Конго 37,0Покистон 35,2Ҳабашистон 31,5Танзания 16,1Филиппин 15,2Бразилия14,2Индонезия 13,8Вьетнам 13,8Таиланд 13,4Нигерия 11,5Кения 9,7Судан 8,8Мозамбик7,9Кореяи Шимолӣ7,2Яман 7,1Мадагаскар 6,5Колумбия 5,9Зимбабве 5,7Мексика5,0Замбия4,9Ангола4,8
Тибқи маълумоти ТУТ, то 20—25% кӯдакон дар кишварҳои рӯ ба тараққӣ аз норасоии сафедаю калория ё дигар норасоиҳои ғизо азият мекашанд.

 Оқибатҳои патологии камғизоӣ 
 Дистрофияи алиментарӣ
 Кахексия
 Квашиоркор

 Сабабҳои патологии камғизоӣ 
Аломатҳои камғизоӣ метавонанд дар натиҷаи вайрон шудани қобилияти қабул ё ҷаббиши ғизо ба амал оянд. Вайроншавии воридшавии ғизо ба организм метавонад аз сабаби набудани иштиҳо (анорексия), ки оқибати бемориҳои дастгоҳи ҳозима, бемориҳои сироятӣ, варамҳои бадсифат, заҳролудшавии экзогенӣ ва эндогенӣ, дарди шадид ва ғайра мебошад, ба амал ояд. Дар баробари баъзе ихтилоли равонӣ, анорексия метавонад характери асабӣ-равонӣ дошта бошад.

Мушкилоти воридшавии ғизо ба системаи ҳозима ва ҳаракати он тавассути он метавонад дар натиҷаи вайрон шудани фурӯбарӣ, инчунин баъзе монеаҳои механикӣ: тангии ва варамҳои сурхрӯда, пилоростеноз, басташавии рӯда, инчунин сустшавии шадиди перисталтикаи рӯда ба амал ояд.

Вайроншавии ҳазм ва ҷаббиши моддаҳои ғизоӣ дар натиҷаи секретсияи нокифояи шираҳои ҳозима, фаъолияти пасти анзимҳо, вайрон шудани равандҳои девори рӯда ба амал меояд. Сабабҳои ин метавонанд гуногун бошанд.

Вайроншавии ҷаббиш
Вайроншавии ҷаббиш (синдроми вайроншавии ҷаббиш дар дохили рӯда) (аз  — бад ва  — ҷаббиш) — талаф додани як ё якчанд моддаҳои ғизоӣ, ки ба дастгоҳи ҳозима ворид мешаванд, ки бо норасоии ҷаббиши онҳо дар рӯдаи борик вобаста аст.

 Табобат 
Табобат аз бартараф кардани сабаби асосӣ (норасоии маҳсулоти хӯрокворӣ ё патология) ё ворид кардани ғизои сунъӣ иборат аст. Ҳангоми бемориҳои сироятӣ, агар зиддиятҳои махсус набошанд, ғизодиҳии маҷбурӣ тавсия дода намешавад, иштиҳо одатан бо шифоёбӣ барқарор мешавад. Бо вуҷуди ин, истеъмоли миқдори кофии об ё афшураҳои витаминишуда зарур аст.

 Дар кӯдакони ширхор 
Норасоии музмини ғизо дар кӯдакони хурдсол, ки аз сабаби воридшавии нокифояи моддаҳои ғизоӣ ба организм ё вайрон шудани ҷаббиши онҳо ба амал омада, боиси паст шудани вазни бадан мегардад, гипотрофия номида мешавад. Дар кӯдакони камғизо беморшавӣ зиёд мешавад, фавти зиёд бо ин алоқаманд аст, асосан аз сироятҳо.

Ҳангоми ширдиҳии табиӣ камғизоӣ аз сабаби кори нодурусти организми худи кӯдак ва ҳам модар ба амал омада метавонад.

Дар навзод метавонанд бошанд:

 заифии макидан дар кӯдакони норасид ё дорои осебҳои органикии мағзи сар,
 макидани душвор аз сабаби нуқсонҳои ковокии даҳон,
 қайкунии зиёд вобаста ба ихтилоли асаб,
 пилоростеноз (тангии қисми баромади меъда),
 сироят,
 вайроншавии ҳозима,
 набудани иштиҳо.
Дар модар метавонанд бошанд:
 пистонҳои ҳамвор,
 бемориҳои ғадуди ширӣ,
 гипогалактия — ҷудошавии нокифояи шири модар.
Камғизоии босифат ҳангоми ширдиҳӣ аҳамияти назаррас надорад, зеро таркиби шири модар кам аз меъёр дур мешавад. Аз даст додани қобилияти нигоҳ доштани намакҳо аз ҷониби организм боиси гуруснагии «дохилии» намак мегардад. Агар кӯдак муддати тӯлонӣ аз ғизои якранг, масалан танҳо шири гов истифода барад, дар ӯ аломатҳои камғизоии нисбӣ пайдо мешаванд.

Ҳангоми камғизоии миқдорӣ беқарорӣ, гиряи тӯлонӣ, хусусан пас аз хӯрокхӯрӣ, кам шудани шумораи пешобронӣ, луобпардаҳои хушки сурх, қатъи зиёдшавии вазн, қабзият мушоҳида мешавад. Дар баъзе ҳолатҳо, кӯдакон, баръакс, аз ҳад зиёд ором мешаванд. Чунин мешавад, ки аломатҳои камғизоӣ дар кӯдакон ба аломатҳои аз ҳад зиёд хӯрдан монанданд: қайкунӣ, наҷосати зуд-зуд, метеоризм. Оқибатҳои камғизоии миқдорӣ ҳамон қадар хатарноктар аст, ки кӯдак хурдтар бошад.

Ҳангоми ғизодиҳии сунъӣ дар кӯдакони солим камғизоии миқдорӣ хеле кам рух медиҳад, камғизоии босифат вомехӯрад, ки яке аз сабабҳои он истифодаи шири аз ҳад зиёд омехташуда бошад. Аҳамияти калон норасоии карбогидратҳо, пеш аз ҳама шакар, инчунин норасоии намакҳо дорад, ки метавонад аз сабаби таркиби номутавозини омехтаҳои ғизоӣ ба амал ояд. Зиёдатии нисбии карбогидратҳо боиси вайроншавии ғизои ордӣ мегардад, аммо дар кишварҳои пешрафта амалан во намехӯрад.

Ба камғизоии босифат норасоии об низ дохил мешавад, ки метавонад боиси баланд шудани ҳарорат, якбора паст шудани вазни бадан, нафаскашии токсикӣ, қайкунӣ, хирашавии шуур ва ғайра гардад. Норасоии об ҳамаи шаклҳои дигари камғизоиро шадидтар мекунад.

Табобат вобаста ба сабаби камғизоӣ муайян карда мешавад: масалан, ҳангоми нуқсонҳои кӯдак ва ҳангоми норасоиҳои пистони модар шири ҷудошударо истифода мебаранд ё тавассути воситаҳои махсус мехӯронанд. Қайкунии вобаста ба сироят бо қатъ шудани бемории бавуҷудоварандаи он мегузарад. Зиёд кардани реҷаи ғизо пас аз камғизоии тӯлонӣ бояд тадриҷан ва эҳтиёткорона сурат гирад, зеро шахси камғизо қобилияти ҳазм кардани ғизоро ба миқдори мӯътадил гум мекунад.

 Гуруснагии табобатӣ 
Терапияи парҳезӣ-холикунӣ — даст кашидан аз истеъмоли баъзе маҳсулот ва маҳдудият дар миқдори ғизо дар навбати аввал ҳангоми табобати фарбеҳӣ, инчунин бемориҳои дигари вобаста ба вайроншавии мубодилаи моддаҳо — ревматизм, ниқрис, диабети қанд, бемории гипертония, атеросклероз, захми меъда, диқи нафас ва ғайра истифода мешаванд. Ҳангоми нефрит тавсия дода мешавад, ки истеъмоли сафедаҳо маҳдуд карда шавад. Ин имкон медиҳад, ки миқдори маҳсулоти дорои азот, ки аз ҷониби гурдаҳо хориҷ мешаванд, кам карда шавад ва сарбории онҳо паст гардад.

Терапияи парҳезӣ-холикунӣ ҳангоми варамҳои бадсифат, бемориҳои хун, сил, нуқсонҳои декомпенсатсияшудаи дил ва ғайра муқобилият дорад.

 Ҳамчунин нигаред 

 Беиштиҳоии асабӣ
 Беобшавии бадан
 Гуруснагӣ
 Марг аз гуруснагӣ
 Қаҳтии оммавӣ
 Муҳосираи Ленинград
 Бухенвальд
 Освенцим
 Нишондиҳандаи умумии гуруснагӣ
 Бӯҳрони ҷаҳонии озуқаворӣ (2007—2008)
 Элементҳои аз ҷиҳати биологӣ муҳим
 Диетология
 Афзоиши аз ҳад зиёди аҳолӣ
 Фақр
 Қашоқӣ
 Кома
 Алкоголизм

 Эзоҳ 

 Пайвандҳо 

 [(https://web.archive.org/web/20050526084903/http://www.unsystem.org/scn/Publications/html/RWNS.html) Reports on World Nutrition Situation]
 [(http://www.merck.com/mrkshared/mmanual/section1/chapter2/2a.jsp) The Merck Manual — Malnutrition] 
 [[Growth & Nutritional status]
 [(https://web.archive.org/web/20080513192254/http://www.wfp.org/country_brief/hunger_map/map/hungermap_popup/map_popup.html) World Hunger Map] (тибқи United Nations World Food Programme)
 [(http://www.fao.org/ag/agn/nutrition/profiles_by_country_en.stm) FAO country statistics]
 [(http://www.hungrykids.org) HungryKids] Маълумот дар бораи гипотрофия дар HungryKids


Категория:Мушкилоти иҷтимоӣ
Категория:Гуруснагӣ
Категория:Фақр
Категория:Мушкилоти иқтисодӣ
Категория:Рафтори ғизоии инсон
Категория:Сабабҳои марг
Категория:Норасоии ғизоӣ

Гурӯҳ:Норасоии ғизо
Гурӯҳ:Мушкилоти иҷтимоӣ
Гурӯҳ:Гуруснагӣ
Гурӯҳ:Камбизоатӣ
Гурӯҳ:Мушкилоти иқтисодӣ
Гурӯҳ:Рафтори хӯрокхӯрии инсон
Гурӯҳ:Сабабҳои марг
Гурӯҳ:Ғизо