Зарурат ва тасодуф

Зарурат ва тасодуф ( — ниёз, ҳоҷат, ногузирӣ ва  — бархӯрд, иттифоқ) — мақулаи ҷуфти диалектикӣ-фалсафӣ, ифодакунандаи навъҳои гуногуни робитаҳои мутақобилаи устувор, шароити пайдоиши ашё ва падидаву рухдодҳо, мавҷудият ва такомули онҳо.

 Зарурат 
Зарурат падидаест, ки бо соҳаи муайяни воқеият бунёди ягона дошта, бо фарорасии шароити муайян ҳатман бояд рух диҳад. Зарурат инъикоси хусусияти куллӣ, асосӣ ва доимӣ дар равандҳову падидаҳо ба шумор рафта, баёнгари робитаи сабабият ва қонунмандӣ, инъикоси робитаҳои дарунӣ ва моҳиятӣ мебошад. Он чизе зарур аст, ки аз моҳият — маҷмуи робитаҳои устувори дохилии чизҳо сар мезанад ва ногузир бояд ба амал ояд.

 Тасодуф 
Тасодуф дар алоқа бо падидаҳои муайян муносибати зоҳирӣ дошта, бидуни сабабият аз беруни падидаҳо ба доираи онҳо ворид мешавад ва аз ин рӯ, дар асоси донишҳои марбут ба онҳо пешбининашаванда мебошад.

Маъмулан, зарурат нақши асосӣ ва тасодуф нақши дуввумдараҷа дорад. зарурат ва тасодуф мафҳумҳои нисбиянд, маъно доранд, агар соҳаи муайянкунандаи онҳо — лаҳзаҳои воқеият ишора шуда бошад. Дар раванди тафаккури рӯзмарра ва илмӣ чунин лаҳзаҳо, маъмулан, ҳам дар замон ва ҳам дар макон имкон доранд. Ба андешаи И. Кант, сабабият худ ба худ падидаеро зарур намегардонад, балки падидае, ки сабабиятро падид овардааст, метавонад тасодуф бошад.

 Тавсиф 
Зарурат ва тасодуф аз асоситарин мақулаҳои ҳастишиносӣ мебошанд. Аввалин пурсишҳо ин аст: «Оё вуҷуди ҳастӣ, Замин ва ҳаёт дар рӯи он аз рӯи зарурат аст ё тасодуфӣ аст?», «Оё ҳастӣ иллати ғойие дорад ё ҳеч иллате даркор нест ва вуҷуди ҳастӣ тасодуфӣ аст?». Зарурат ва тасодуф бо мақулаҳои иллият ва маълулият (детерминизм), адами иллият (индетерминизм) ва навиллият (неодетерминизм), қонунмандӣ, моҳият ва зуҳур, иттифоқ ва эҳтимол алоқаманд аст. Мақулаи зарурият дар қадимтарин давраи таърихи афкори фалсафӣ мавриди баррасӣ будааст. Аз ҷумла, дар фалсафаи Ҳинди Бостон ғояи абадияти низоми ахлоқии олам мувофиқи назария ва қонуни карма (дар таълимоти чорвакҳо), дар Чини Бостон (дар таълимоти Лаотси ва назарияи дао) ифода ёфтааст. Дар таълимоти Демокрит зарурат хосияти табиат дониста шудааст: «Вуҷуди ҳама чиз мувофиқи зарурат аст» ё «Он чӣ дар ҷаҳон вуҷуд дорад, ҳосили зарурат аст». Демокрит зарурат ва сабабиятро айни якдигар дониста, ҷоеро барои тасодуф қоил набуд. Арасту зимни баррасии Зарурат ва тасодуф ин ду мақуларо дар робита бо мақулаи ғоят ва ё иллати ғойӣ матраҳ кардааст. Тасодуф дар фалсафаи Ибни Сино бо мафҳумҳои «бахт ва иттифоқ» ифода ёфта, дар он чун дар осори Арасту бо иллати ғойӣ ва воҷибият моҳиятан наздик аст.

Дар давраи Эҳё зарурат дар доираи фалсафаи классикии диалектикӣ ва фалсафаи марксистии олмонӣ рушду такомул ёфт. Аммо дар давраи навтарин, бархилофи фалсафаи классикӣ, бо дастёбӣ ба назарияи физикаи квантӣ ва синергетика дар фалсафаи модернизм ва постмодернизм, сабабият ва зарурат кам истеъмол гардида, ҷойи онҳоро неодетерминизм гирифт.

Дин ва идеализм зарурати ҳастиро иродаи Худованд ё марҳилае аз марҳилаҳои сайри Руҳи Мутлақ медонанд. Мактабҳои моддагароӣ ба пайдоиши ҳастӣ ҳеч ғояту ҳадаф ва заруратеро қоил нестанд; пайдоиши ҳастиро тасодуфи зарурии бе ғояту ҳадафе мешуморанд ё ин масъаларо матраҳ намекунанд, гӯё онро нодида мегиранд ва ҳатто вуҷуди чунин масъаларо қабул надоранд.

Тибқи қонунҳои диалектика зарурат ва тасодуф бо ҳам пайванданд ва ду тарафи як падида ба шумор мераванд. Фаҳмиши фалсафии сабаб дар худ зимнан мафҳуми заруратро низ дорад. Зарурат чунин раванди пешрафт, дигаргунӣ ва такомул аст, ки аз худи моҳияти низомҳои моддӣ бармеояд. Масалан, рушду нумӯи организми инсон дар ҳамаи марҳилаҳои он аз падидаи зарурат иборат аст. Тасодуф аз ботини падидаву рӯйдодҳои пешбининашавандае падид меояд, ки на ҳамеша ба низому қонуниятҳои моддӣ итоат мекунанд. Тасодуф бархилофи зарурат ногузир ва зарурӣ нест. Дар шароити муайян мумкин аст тасодуф рух диҳад ё надиҳад, мумкин аст ба суратҳои мухталиф ҷараён ёбад. Тасодуф аз сиришт ва моҳияти ашёи муайян барнаомада, балки гузарову ноустувор аст. Вуҷуди тасодуф низ дар олам зарурист, чунки такомули ҳастӣ мисли хатти рост якнавохт нест, он дар олами воқеии пур аз зиддиятҳо ва ҳаводис сурат гирифта, дар маърази таъсири омилҳои берунӣ ва дохилӣ қарор дорад. Тасодуф дар баробари арурат вуҷуд хоҳад дошт. Барои фалсафаи фаротабиӣ он чи зарурист, наметавонад иттифоқӣ бошад ва он чи тасодуф аст, наметавонад зарурӣ бошад. Албатта, дар назари аввал, зоҳиран чунин ба назар мерасад, аммо дар воқеъ байни зарурат ва тасодуф ҳам тафовути амиқ ва ҳам пайвастагии диалектикӣ вуҷуд дорад, ки тибқи он зарурат ва тасодуф ба якдигар иваз мешаванд. Яъне, амре, ки дар як шароити муайян тасодуфӣ аст, дар шароити дигар зарурӣ мешавад. Масалан, гиёҳ дар ҳар сурат мемирад — зарурати нестшавии гиёҳ ҳангоми аз беобӣ хушк шудан, сӯхтор, фарорасии зимистон ва ғ. ба сурати тасодуфҳои мухталиф ё ба зарурат рух медиҳад. Инсон низ мурданист — зарурат марги инсон зарурати ба шакли тасодуф даромада мебошад. Масалан, афтодан зери чархи мошин, фавтидани шахсе бар асари як бемории муолиҷанашаванда ё пирӣ ва ғ. Аз ин рӯ, гуфта мешавад: Зарурат зуҳур намекунад, магар дар либоси тасодуф. Аз ин ҷо метавон гуфт, дар ҳар раванди такомул зарурат ҷиҳати асосӣ ва хатти сайри аслии онро ташкил медиҳад, вале ин хатти сайр аз миёни анбуҳи тасодуфҳо барои худ роҳ мекушояд, яъне тасодуф шакли зуҳури зарурат ва такмилкунандаи он аст. Ин ҳукм ба маънои он аст, ки зарурати воқеӣ ва қонунманд ҳамеша дар пушти анбуҳе аз тасодуфҳо нуҳуфта, ҳамин тасодуфҳо шакли зуҳур ва намоёншавии он мебошанд.

Вобаста ба дараҷаи сабабият, сабаби пайдоиш, шакли зуҳур, сохторҳо ва табиати фаъолият, ҳамчунин нақши дар амалия ва рушди илм доштааш заруратро ба навъҳои асосии зерин тақсим кардан мумкин аст: Зарурате, ки ҷиҳатҳо ва робитаҳои мавҷудаи воқеии табиат ва ҷамъиятро ифода мекунад; Зарурате, ки ҷиҳатҳо ва робитаҳои мавҷудаи воқеии ҳодисаҳои идеалиро ифода мекунад; Зарурате, ки дар зиндагӣ аз табиати худи ҳодисаҳо ё падидаҳо ва равандҳои олами воқеӣ ба миён омадааст; Зарурати берунае, ки ношӣ аз шароити хориҷӣ мебошад; Зарурате, ки хусусияти бештар умумӣ ва мартабаи бунёдӣ дошта, доираи васеи ҳодисаҳои воқеиятро фаро мегирад; Зарурате, ки хусусияти умумии камтар дошта, таъсири он ҳодисаҳои нисбатан маҳдудтари воқеиятро дар бар мегирад.

Зарурат ва тасодуф бо озодӣ ва иллият иртибот дошта, навъу хусусияти фаъолияти инсонро дар робитаи тарафайни инсон ва олам инъикос мекунанд. Тавассути ин мақула сабабияти амалу рафтори инсон дар олами ҳастӣ баррасӣ мешавад. Дар фалсафа низ сабабияти Лаплас, мисли он ки дар фаҳмиши динӣ аст, ба ҷабария оварда метавонад. Аз ин рӯ, дар фалсафаи муосири Ғарб назарияҳое, монанди назарияҳои фалсафии Шарқ ҳастанд, ки тибқи онҳо чун инсон ба низоми муносибатҳои иллативу маълулӣ ворид мегардад, озодиаш аз байн меравад. Ҳатто агар инсон пиндорад, ки озод амал кардааст, метавон сабаби вобастагии амалашро ба дигар омилҳову шароит нишон диҳад. Ба ин назария назарияи дигаре муқобил меистад, ки дар он инсон дорои ақл ва иродаву шуур аст ва ӯро куллан озод мешуморанд. Индетерминистҳо маҳз сабабиятро дар робита бо фаъолияти инсон инкор мекунанд. Инсон на маҷбури маҳз аст ва на озоди мутлақ; ӯ имкони касби амали худро дорад.

 Эзоҳ 

 Адабиёт 


Гурӯҳ:Мақулаҳои фалсафӣ