Ибҳом

Ибҳом ( — пӯшида гуфтан) — яке аз санъатҳои маънавӣ дар илми бадеъ, ки сухани баёнкардаи шоир ё адиб ду маънои ба ҳам зидро ифода мекунад. Масалан, як калимаи овардаи шоир ҳам маънои мусбат (мадҳу ситоиш) ва ҳам маънои манфӣ (танқиду мазаммат) дошта, кадом маъноро дар назар доштани гӯянда маълум нест:

Адиб бо истифода аз ибҳом метавонад дар як байт нафареро ҳам мадҳ кунад ва ҳам ҳаҷв:

Дар мисраи аввал шоир гӯё мухотаби худро мадҳ карда гуфтааст, ки бо намоён шудани чеҳраи ту торикӣ ба рӯшноӣ табдил меёбад, аммо ҳамин мисраъ маънии акс низ дорад, яъне шоир мегӯяд, ки бо намоён шудани чеҳраи хоҷа ҳама ҷо торик мешавад. Дар мисраи дигар шоир чеҳраи зебои мамдуҳро табдилдиҳандаи мотам ба суруру шодмонӣ медонад, аммо агар ин мисраъ бо мақсади ҳаҷв истифода шавад, пас чеҳраи мухотаб баръакс бадалкунандаи суруру шодмонӣ ба мотам мешавад.

Ҳангоми истифодаи ибҳом сухани гӯянда ба ду маъно тафсир шуда, ҳар ду аҳаммияти баробар доранд. Дар ин ҳолат ба яке аз маъниҳо бартарият додан ва маънии дигарро дуюмдараҷа шуморидан ё ҳазф кардан мумкин нест. Ҳар ду маънӣ вобаста ба мавқеъгирии суханвар ё таҳлилгар метавонанд дуруст бошанд.

Рашидуддини Ватвот ин санъатро бо номи «муҳтамилу-з-зиддайн» (эҳтимоли зиддияти ду маъно) меорад ва бо истилоҳи «зу-л-ваҷҳайн» ифода шудани онро қайд карда, вобаста ба ин мавзӯъ мисоли ҷолибе ёд овардааст: Дарзие буд бо номи Амр, ки як чашми бино дошт. Адиби шӯхтабъе ба ӯ гуфт: — Агар барои ман қабо (ҷомаи нарм)-е омода созӣ, ки кас онро аз ҷубба (ҷомаи дурушт) фарқ карда натавонад, ман барои ту байте гӯям, ки кас мадҳ ё ҳаҷв будани онро муқаррар карда натавонад. Амр ҷома омода кард ва шоир ин байтро гуфт:

Яъне: Амр барои мо ҷома дӯхт, кош ҳар ду чашми ӯ яксон (монанд) шавад. Ин ҷо касе исбот карда наметавонад, ки шоир чашми нобинои ӯро бино дидан мехост ё баръакс.

 Эзоҳ 

 Адабиёт 



Гурӯҳ:Илми бадеъ