Таърихи азхудкунии сарватҳои зеризаминии Тоҷикистон

Оғози истихроҷи канданиҳои фоиданок дар Тоҷикистон ба давраи палеолит рост меояд ва бо истифода аз санги оҳак барои сохтани олот алоқаманд аст. Азхудкунии конҳои фонит дар баромади чинсхои зеризаминй ба роҳ монда шуда буд, ки инро бозьёфтхои сершумори бостоншиносй шаходат медиханд. Дар охири палеолит аллакай тақрибан даҳ маъданҳои гуногун, аз ҷумла намаки сангӣ, оҳаксанг, яшма, сангҳои қиматбаҳо ва масолеҳи сохтмонӣ истихроҷ карда шуданд.

Истихроҷи маъданҳои металлӣ дар давраи неолит, вақте ки аввалин коргоҳҳои маъдан гудозӣ пайдо шуданд, оғоз ёфт. Барои гудохтани биринҷӣ асосан маъданҳои оксидшудаи мис, қалъагӣ ё сурма истифода мешуданд. Истихроҷи маъдани тилло ва лоҷувард дар Дарвозу Бадахшон аз ҳазораи  III  пеш аз милод маълум аст. Рушди истихроҷи маъдан бо ташкили давлатҳои қадимии Бохтар ва Суғд ( I ҳазор пеш аз милод).

Истихроҷи маъдан дар асрҳои IX–XII ба авҷи худ расид, ки ин аз нишонаҳои истеҳсоли металлургӣ ва корҳои қадимаи истихроҷ дар кӯҳҳои Қарамазор ( Конимансури калон) ва дараи Кондара ( Кони нуқра ) шаҳодат медиҳанд. Дар Дарвоз (ба истилоҳ «Кони ёқут ») — Куҳи  лаъл, дараи  Лоҷувард).

Технологияи истихроҷи маъдан ва истихроҷи металл аз инҳо иборат буд: сохтани чоҳҳо, кандани нақбҳо (туннелҳо), нишебиҳо ва чоҳҳо (баъзан то 200 м); бо гармии оташ ва болға шикастан; сохаӣни такягоҳи бом бо сутунҳо, ва чорчӯбаҳои чӯбин, кашондани маъдан бо халтаҳои чармин, кашолакунҳо, вентилятсияи табиии корҳо; равшанӣ бо скупперҳо, дренаж ; ба навъҳо ҷудо кардан - ғанӣ кардан, майда кардан; гудохтан дар оташкадаҳои кушод.

Дар водиҳои Зарафшон, Сауксой, Панҷ ва кӯҳҳои Дарвоз регҳои тиллодорро бо роҳи шустан ба воситаи истифодаи пӯсти ҳайвонот ба даст меоварданд. Сангхои бинокорӣ, рангҳои минералӣ, ашёи хоми шишагӣ ва дигар маъданҳои фоиданок ба таври интенсивӣ истихроҷ карда мешуданд. Дар кони маъдани Акжилгини Помир дар баландии 4—5 ҳазор м. корҳои беназири истихроҷкунӣ гузаронда шуданд.. Майдони конҳои алоҳида ба 300м², расида буд, шумораи конҳо ва чоҳҳо садҳо буданд.

Дар асрҳои  XIII–XIX истихроҷи маъдан коҳиш ёфт. Истеъмоли саноатии ангишт, нафт ва тиллои хока танҳо дар охири асри XIX барқарор карда шуд. — дар ибтидои асри XX Аз нимаи солхои 20-ум болоравии нави рушди саноати маъдан ба назар мерасад. Объекти асосии истихроҷи ангиштсанг (Водии Зарафшон, 1870), кони Шуроб, 1882), нафт (Селхоро, 1909), газ ( Қизил-Тумшук, 1964), маъданҳои металлҳои ранга (Тоҷикистони Шимолӣ ва Марказӣ, 1930).

Дар охири асри XX Кадастри конҳои кашфшуда зиёда аз 350 кони 47 намуди ашёи хоми минералиро дар бар мегирад: нафт, газ, ангишт, маъданҳои металлҳои сиёҳ, ранга, нодир ва наҷиб, ашёи хоми саноатии маъданӣ ва кимиёвӣ ва ғайриметаллӣ, масолеҳи гуногуни сохтмонӣ, сангҳои истеҳсолӣ ва қиматбаҳо ва нимқиматбаҳо, лаписҳо, амилозаҳо ва ғ. Тоҷикистон аз рӯи захираҳои нуқра, сурб, бор дар байни кишварҳои ИДМ ҷои аввалро ишғол мекунад. Дар маъданҳо висмут, кадмий, мис, германий, индий, галлий, таллий, теллур, селен, уран ва ғайра мавҷуданд. Аз ҷиҳати захираи сурма (10) % чахон) Точикистон дар байни мамлакатхои чахон чои 2-юмро ишгол мекунад (пас аз Хитой). Аз рӯи захираҳои умумии маъданҳои сурма Тоҷикистон дар Осиё ҷои 4-умро ишғол мекунад (пас аз Чин, Русия ва Таиланд, 1999 ).

Дар ибтидои асри XXI дар Тоҷикистон ангишт  нафт, гази табиӣ, қалъагӣ, молибден ва симоб тавлид мешуд. Вазни киёсии саноати маъдани кухӣ дар ҳаҷми умумии маҳсулоти саноат 6—7 %  ташкил медиҳад. (2000). Дар Тоҷикистон соҳаҳои маъдани кухӣ, металлургӣ, кимиё, сузишворӣ, энергетика, сохтмон, заргарӣ ва дигар соҳаҳои саноати ҷумҳурӣ ба вуҷуд омадаанд ва амал мекунанд. Асоси саноати маъдани кухӣ ва коркарди Тоҷикистонро маъдани тиллои Тарор, сурб Адрасмон, сурма-симоб ва шпати Такоб, корхонахои Исфара ва Бӯстон, Заводи алюминии Тоҷикистон, Комбинатҳои электрохимиявии Ёвон ва сементи Душанбе, комбинатхои намаки Восеъ ва Ашт, як қатор конҳои маъданӣ  ангишт ва корхонахои саноати бинокорӣ ташкил медиҳанд. Дар шимоли мамлакат кони маъдани Скелное барои азхудкунӣ тайёр карда шуд.

 Ҳамчунин нигаред 

 Захираҳои табиъии Тоҷикистон
 Ширкати муштараки Кончоч 
 Заминшиносии Тоҷикистон 
 Зарафшон (корхонаи заршӯӣ) 
 Иқтисоди Тоҷикистон

 Адабиёт 

 Гайко Г.І., Білецький В.С. Історія гірництва: Підручник. - Київ-Алчевськ: Видавничий дім "Києво-Могилянська академія", видавництво "ЛАДО" ДонДТУ, 2013. - 542 с.
 Білецький В. С., Гайко Г. І. Хронологія гірництва в країнах світу. — Донецьк : Донецьке відділення НТШ : Редакція гірничої енциклопедії : УКЦентр, 2006. — 224 с.

Гурӯҳ:Тоҷикистон
Гурӯҳ:Захираҳои табиъии Тоҷикистон