Селексия

Селексия (аз лотинӣ seligere — «интихоб кардан») — илмест, ки дар бораи усулҳои офаридани зотҳои нави ҳайвонот, навъҳои нави рустаниҳо ва микроорганизмҳо, инчунин беҳтар намудани навъҳои мавҷуда тадқиқот мекунад.

Селексия роҳҳои таъсиррасонӣ ба рустаниҳо ва ҳайвонотро таҳқиқ мекунад, то ки хусусиятҳои ирсӣ ва пайдошавии онҳо ба манфиати инсон тағйир дода шаванд.

Селексия ҳамчунин як бахши кишоварзӣ ба ҳисоб меравад, ки ба гирифтани навъҳо ва гибридҳои нави зироатҳои кишоварзӣ ва зотҳои ҳайвоноти хонагӣ машғул аст.

Дар ибтидо, асоси селексияро интихоби сунъӣ ташкил медод — вақте ки инсон рустаниҳо ё ҳайвонотеро бо нишонаҳое, ки ба ӯ писанд буданд, интихоб мекард. То асрҳои XVI–XVII, ин интихоб тасодуфӣ ва ғайриметодӣ сурат мегирифт: барои коштан танҳо беҳтарин меваҳо ё фардҳоро интихоб мекарданд, бо умеде, ки натиҷа такрор мешавад.
Танҳо дар садсолаҳои ахир, ҳатто бидуни донистани қонунҳои генетика, одамон интихобро огоҳона ва ҳадафмандона истифода бурдан гирифтанд, бо ҳам ҷуфт кардани намунаҳое, ки хосиятҳои фоиданоки равшан доштанд.
Аммо бо усули интихоб, инсон наметавонад хосиятҳои тамоман нави организмҳои парваришшавандаро ба даст орад, зеро интихоб танҳо имкони ҷудо кардани он генотипҳоро медиҳад, ки аллакай дар популясия мавҷуданд. Аз ин сабаб, барои ба даст овардани зотҳо ва навъҳои нави рустаниҳо ва ҳайвонот гибридсозӣ (ҷуфткунии гуногуннаҷод) истифода мешавад — рустаниҳоеро бо нишонаҳои дилхоҳ ҷуфт мекунанд ва аз насли бадастомада он фардҳоро интихоб мекунанд, ки хосиятҳои муфид бештар доранд.

Мисол, як навъи гандум пояи мустаҳкам дорад ва ба хобравӣ тобовар аст, дар ҳоле ки навъи дигар бо пояи нозук ба занбурӯғи занг тобовар аст. Ҳангоми ҷуфт кардани ин ду навъ, насл бо хосиятҳои гуногун ба вуҷуд меояд. Аз миёни онҳо он рустаниҳоеро интихоб мекунанд, ки ҳам пояи мустаҳкам доранд ва ҳам ба занг гирифтор намешаванд. Ба ин тариқ, навъи нави гандум офарида мешавад.

Бо рушди илми генетика, селексия такони нав гирифт. Муҳандисии генӣ имконият медиҳад, ки организмҳо ба таври мақсаднок тағйир дода шаванд. Дар ниҳоят, интихоб миёни генотипҳое сурат мегирад, ки ба таври сунъӣ офарида шудаанд ва беҳтаринҳояшон интихоб карда мешаванд.

Селексия ҳамчун илм танҳо дар даҳсолаҳои охир шакл гирифт. Дар гузашта он бештар ҳунар буд, на илм. Маҳорат, дониш ва таҷрибаи мушаххас, ки аксаран махфӣ нигоҳ дошта мешуданд, ба шахсони алоҳида ва хоҷагиҳо тааллуқ доштанд ва аз насл ба насл мегузаштанд. Танҳо нобиғаи Чарлз Дарвин тавонист тамоми ин таҷрибаи бузургу парокандаро ҷамъбаст намояд ва идеяи интихоби табиӣ ва сунъиро ҳамчун омили асосии эволютсия дар баробари ирсият ва тағйирпазирӣ пешниҳод кунад. Н.И.Вавилов

Эзоҳ