Ғунд (водӣ)

Ғунд - водӣ дар ноҳияи Шуғнони ВМКБ. 

 Тавсифи релеф 
Релефи водии Ғунд кӯҳистонӣ аст. Қисми шимолиашро нишебиҳои ҷанубии қаторкӯҳҳои Рӯшон (то 6080 м), ҷанубиашро нишебиҳои шимолии қаторкӯҳҳои Шохдара (то 6726 м) ва қисми мобайниашро қаторкӯҳҳои Шуғнон (то 5704 м) ишғол кардаанд. Дар шар­қи водӣ қисми ғарбии қаторкӯҳҳои Аличури Ҷанубӣ (то 5706 м) ҷой­гир шудаанд. Аз чашмаи Ҷелондеҳ ва ағбаи Кӯҳ­тезаки водии Ғунд то шаҳри Хоруғ 130 км; роҳ – мумфарш. Аҳо­лиаш 19770 нафар (январи 2015)

 Олами наботот ва ҳайвонот 
Хоки водии Ғунд ва до­ма­на­кӯҳҳои болооби дарёи Ғунд асосан ҷигариранги равшан. Дар кӯҳдоманҳои болооби дарёи Ғунд рустаниҳои биё­бонӣ ва ним­биё­бонӣ (шӯра, явшон, чимак, буттаҳои хордор), дар кӯҳ­до­ман­ҳои поёноби дарёи Ғунд дарахтони сафедор, маҷнунбед, зарбед, бурс, санавбар, чор­мағз, себ, нок, муруд, нош­потӣ, термева (як навъ дулонаи сиёҳи худ­рӯй), санҷид, олу­ча, зардолу, шафтолу, олуболу, гелос; рус­таниҳо – хор, гул­хор (хуч), пуш, юған, вин, ширизм, куруш, стирахм, зир­дос ва сафедхор мерӯянд. 

Аз ҳайвоноти хонагӣ ғажгов (хуш­гов), гов, гӯсфанд, буз, асп, хар­гӯш, шутур, саг ва ҳай­вонҳои ваҳшӣ гурбаи ваҳшӣ, гург, шағол, паланги кӯ­ҳӣ, хирси малла, са­гобӣ, заргӯш, суғур, бузи кӯҳӣ, нах­чир; аз хазандагон ҳа­зор­по, мор, каҷдум, ғунда, анвои гуногуни калтакалос (чил­беск); аз ҳашарот анвои мӯр­ча­гон, торта­накҳо, гам­буск­ҳо, занбӯрҳо, магасҳо; аз хояндагон зар­гӯш, хаз, миримушон, калламуш, кӯрмуш, муш; аз парандагон анвои гунҷиш­кон, ғози ҳиндӣ, гавдар, мо­ҳихӯрак, зоғобӣ, тазарвак, сан­ҷид­хор, саъва, мур­ғи ҳилол, фохта, кафтар, булбул, дуҷ, харкафтар, ғале­вож, боша, мур­ғи мар­ҷон, каргас, уқоб, зоғ, зоғча, ало­шақ­шақа мавҷуданд. 

 Иқлим ва сарватҳои табиӣ 
Аз сарват­ҳои табиӣ кони абрақ, масо­леҳи бинокорӣ ва чашмаҳои маъдании оби гарм ва сард дорад. Иқлимаш континен­талӣ. Тобистонаш гарм, зимис­тонаш сард. Миқдори боришоти солона то 300 мм. Со­ҳаҳои асосии хо­ҷагӣ: чор­во­дорӣ, ғаллакорӣ, картош­капарварӣ ва саб­за­вот­корӣ. За­мин­ҳо асосан аз дарёи Ғунд, дараҳои он ва чаш­маҳои кӯҳӣ обёрӣ мешаванд. Дар водии Ғунд дарёчаҳои кӯ­ҳии Боғев­дара, Шорвдара, Би­ҷон­д­дара, Вархездара, Вор­ҷендара, Бадчордара, Хитамдара, Ҷелон­деҳдара, Шазуддара, Деҳ­бастадара ҷорианд.

 Зерсохтҳои иқтисодӣ ва иҷтимоӣ-маданӣ 
Саргаҳи дарёи Ғунд аз Яшилкӯл ва ағбаи Кӯҳтезак оғоз гардида, ба масофаи 3 км аз ҳудуди ш. Хоруғ мегузарадарёи Дар дарёи Ғунд соли 1940 НБО-и Хоруғ бо иқтидори солонаи 5 млн кВт/с неруи барқ ва соли 2011 НБО-и «Помир –1» (28 МВт) бунёд гардидарёи Дар ҳудуди водии Ғунд 4 ҷа­мо­ати деҳот (Сучон, Ванқалъа, Навобод, Вер) ва 11 ассотсиатсияи хоҷагиҳои деҳқонӣ, хоҷагиҳои моҳипар­ва­рии «Суман», «Упалидара» ва «Гоз» фаъолият доранд. Дар ҳу­ду­ди водии Ғунд деҳаҳои Бидурд, Боғев, Манем, Колхозобод, Питоб, Сангов, Спинз, Шиврож, Рож, Барсем, Танг, Ри­вак, Ғорҷвин, Мун, Бугод, Сижд, Турбат, Патхур, Пиш, Сардем, Шазуд, Гоз, Деҳмиёна, Зивор, Вохневда­шт, Вибист, Чарсем, Хитам, Абуалӣ Сино, Бадчор, Миё­на­кӯҳ, Миёншаҳр, Оқмамад, Деҳбаста, Вуж, Ванқалъа, Вер, Вар­хез, Имом ва Ҷелондеҳ воқеанд.

Майдони умумии замин­ҳои корам 1260 га мебошад, ки аз он 42 га-ро боғҳо ташкил меди­ҳанд. Дар водии Ғунд 40 муассисаи таҳсилоти миёнаи уму­мӣ, 1 кӯдакистон, омӯзишгоҳи касбӣ-тех­ни­кӣ, 8 хо­наи фарҳанг, 10 клуб, чойхона, ошхона, тарабхона, меҳ­мон­хона ва зиёда аз 40 нуқтаи савдои хусусӣ фаъолият дорад. Дар беморхонаи марказӣ, 3 беморхонаи мин­тақ­авӣ, 12 бунгоҳи тиббии водӣ 13 табиби соҳиби маълумоти олӣ, 94 ҳамшираи шафқат ба мардум хидмати тиб­бӣ мерасонанд. Соли 2010 дар ҷамоати деҳоти Сучон мак­таби санъат бунёд ёфт, ки дар он 113 нафар талаба таҳсил мекунад.

 Ходимони давлатӣ 
Х. Мамадназаров (собиқ раиси ш. Душанбе), Ш. Ҷумъаев (собиқ узви Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳуррии Тоҷикистон ва раиси ноҳияи Шуғнон), Ш. Ҷамшедов (узви Маҷлиси миллии Маҷлиси олии Ҷумҳурии Тоҷикистон, раиси ВМКБ), Г. Мамаднасимов (Корманди шоистаи Ҷумҳурии Тоҷи­кис­тон, собиқ раиси ноҳияи Шуғнон), И. Ғозибеков (собиқ раиси ш. Хо­руғ, муовини аввали раиси ВМКБ), гене­ралҳо М. Нав­ҷу­во­нов, Д. Мамадризобеков, С. Паноев, Ф. Шодмонбеков, А. Абдулназаров, академикҳо М. Илолов, О. Ақназаров, дарёи и. техникӣ И. Қаландарбеков, дарёи и. фило­логӣ П. Ҷам­ше­дов, дарёи и. биологӣ Х. Ақназаров, проф. И. Бекназаров, Ҳу­нар­пешаи халқии Тоҷикистон Д. Паллаев, ҳофизони хал­қӣ К. Мастибеков, Т. Соҳиб­наза­ров, С. Саидназаров дар во­дии Ғунд таваллуд шудаанд. Соли 1933 ро­ҳи Ӯш – Мур­ғоб – Хоруғ (732 км) сохта шуд, ки дар ма­соҳати 334 км аксарияти деҳаҳои водии Ғунд-ро бо ҳам пай­васт мекунад.

 Ёдгориҳои таърихӣ 
Ягона роҳи корвонгузар аз деҳаи имрӯзаи Ванқалъа оғоз ёфта, то резишгоҳи дарёи Ғунд ба Хоруғ ба воситаи водии Ғунд мавҷуд буд. Ҳамчунин оташкадаҳои водии Ғунд кушод сохта шуда, болопӯш надоштанд. Оташкадаҳо бо услуби қадимии маҳаллӣ ва таҷри­баи сохтани оташ­кадаҳои Шарқи Наздик ва Миёна бунёд шудаанд. Инчунин дар во­дии Ғунд қалъаҳои Сижд, Истанбул, Барсем, Деҳбаста, Вер, Бидеҷ, Бойқалъа ва ғ. мавҷуданд. Ин қалъаҳо дар байни мар­дум бештар бо номи «кофир­қалъаҳо» ёд мешаванд. Қал­ъаҳо дар балан­ди­ҳо, ҷойҳои намоён ва дар дар­омадгоҳи ҳар дара тарзе ҷойгир шудаанд, ки одамон ҳам­дигарро ме­ди­данд. Қалъа­ҳо вазифаи огоҳкуниро иҷро мекарданд ва ҳан­гоми аз даромадгоҳи дара намоён шудани душман ё шахсони бегона аз қалъае, ки онҳоро назора мекарданд, ба қалъа­ҳои дигар тавассути фурӯзон кардани оташ ва дуди он аз омаданашон хабар медоданд.

Петроглифҳо (нақшҳои қадимии рӯи санг)-и водии Ғунд Дар ҳудуди ВМКБ дар 50 мавзеъ зиёда аз 10 ҳазор тасвири рӯи санг ба қайд гирифта шудааст, ки як қисмати онҳо таърихи чандинсола дорандарёи Маъмултарин ёдгори­ҳои петроглифӣ дар мавзеи Вибистдараи водии Ғунд ва ёд­гориҳои эпиграфӣ дар мавзеи Сарои Баҳори водии Поршинев боқӣ мондаандарёи Дар водии Ғунд расмҳои бузи кӯҳӣ дар шакли ду секунҷаи пайваст кашида шудаандарёи Ин гуна тас­вирҳо дар Боғевдара, Деҳбаста, Вибистдара, Вуж, Вер, Чарсем, Миёншаҳр, Ванқалъа, Бачор ба қайд гирифта шудаанд.

 Зиёрат­гоҳҳо ва остонҳо 
Бибӣ Зайнаб (деҳаи Рож), «Шоҳи Вилоят» (Боғев), «Пирони маскатижд» (Бар­семдара), «Имом Муҳаммади Боқир» (Имом), қадам­гоҳ­ҳои «Шоҳ Абдуллои Парвозӣ» (Сижд), «Питфӯнҷ» (Манем), «Сумби Дулдул» (Вер).

Дар водии Ғунд коргоҳи хиштбарорӣ дар ҷамоати деҳоти Сучон, корхонаи орд дар деҳаи Боғев, терминали бор­ка­шо­нӣ дар деҳаи Танг фаъолият дорандарёи Бо ёрии соз­мон­ҳои байналмиллалӣ дар ҷамоатҳои Ван­қалъа, Вер, Сучон лӯлаҳои (хатти) оби ошомиданӣ кашида шуда, бунгоҳҳои тиббӣ таъмир ва дар ҷамоатҳои Ван­қалъа ва Вер пулҳои пиёдагард бунёд шудандарёи Дар мавзеи Ҷелондеҳ чашмаҳои шифобахш, осоишгоҳи табобатии «Са­рез», меҳмонхона, ошхона ва гармхонаҳо мав­ҷу­данд.

 Адабиёт