Низоми инноватсионӣ

Мафҳуми низоми инноватсия таъкид мекунад, ки ҷараёни технология ва иттилоот миёни одамон, корхонаҳо ва муассисаҳо унсури калидии равандҳои инноватсионӣ мебошад. Он ҳамкориҳои байни бозигарон (акторҳо)-ро дар бар мегирад, ки барои табдил додани як идея ба раванд, маҳсулот ё хизматрасонӣ дар бозор заруранд.

 Рушд ва паҳншавии мафҳум 
Низомҳои инноватсия чаҳорчӯбаҳое мебошанд барои дарк кардани инноватсия, ки махсусан дар миёни сиёсатгузорон ва муҳаққиқони соҳаи инноватсия маъмул гардидаанд: нахуст дар Аврупо ва баъдан дар саросари ҷаҳон, аз ҷумла дар солҳои 1990-ум, вақте ки Бонки ҷаҳонӣ ва дигар ниҳодҳои вобаста ба СММ онҳоро пазируфтанд. Мафҳуми «низоми инноватсия» соли 1985 аз ҷониби Б.-О. Лундвалл пешниҳод шуд;B.-Å. Lundvall (1985) 'Product innovation and user-producer interaction, industrial development', Research Series 31, Aalborg: Aalborg University Press. «аммо, чунон ки худи ӯ ва ҳамкоронаш аввалин шуда эътироф мекунанд (ва худи Лундвалл низ ишора мекунад), ин андеша ҳадди ақал ба тасаввури Фридрих Лист дар бораи «Низоми миллии иқтисоди сиёсӣ» (1841) бармегардад, ки метавонист ҳамон қадар бо номи «Низоми миллии инноватсия» низ номида шавад».  Кристофер Фримен истилоҳи Низоми миллии инноватсия-ро дар таҳқиқоти соли 1988-и худ дар бораи муваффақияти иқтисоди Ҷопон ба кор бурд.

Ин мафҳум, ки бо номҳои «Низоми миллии инноватсия» ё «Низоми инноватсияи миллӣ» низ истифода мешавад, баъдан ба минтақаҳо ва бахшҳо татбиқ гардид. Тибқи назарияи низоми инноватсия, инноватсия ва рушди технология натиҷаи маҷмӯи мураккаби муносибатҳо миёни бозигарон дар дохили низом мебошанд, ки корхонаҳо, донишгоҳҳо ва пажӯҳишгоҳҳоро дар бар мегиранд.

Низомҳои инноватсия ба гурӯҳҳои низоми миллии инноватсия, низоми минтақавии инноватсия, низоми маҳаллии инноватсия, низоми технологии инноватсия ва низомҳои бахшии инноватсия ҷудо карда мешаванд.

Дар мавриди таърифи дақиқи низоми инноватсия ҳамраъйӣ вуҷуд надорад ва ин мафҳум ҳанӯз дар ҳоли ташаккул аст. Бо вуҷуди ин, бархе онро чунин таъриф мекунанд: «маҷмӯае аз унсурҳо ва робитаҳои сабабӣ, ки ба тавлид ва истифодаи инноватсияҳо ва ба фаъолияти инноватсионӣ таъсир мерасонанд». Инноватсия аксаран натиҷаи ҳамкории як экология-и бозигарон аст ва бинобар ин, баъзан истилоҳи экосистемаи инноватсия барои таъкид кардани ин ҷанба истифода мешавад. Барои бархе, истилоҳи экосистемаи инноватсия зермаҷмӯа ё муродифи низоми инноватсия мебошад. Дигарон ин ду истилоҳро ҷудо мекунанд: низоми инноватсия-ро барои муҳити ба нақша гирифташудаи инноватсионӣ ва экосистемаи инноватсия-ро барои муҳити экологии инноватсия ба кор мебаранд. Бо афзоиши таваҷҷуҳ ба мафҳуми «экосистемаи инноватсия», бисёриҳо бар онанд, ки он ба як мафҳуми мустақил табдил ёфтааст, ки аз мафҳуми низоми инноватсия фарқ мекунад. Баррасии консептуалии муосир аз ҷониби Гранстранд ва Ҳолгерссон (2020) экосистемаҳои инноватсияро чунин таъриф мекунад: «маҷмӯаи дар ҳоли рушд аз бозигарон, фаъолиятҳо ва артефактҳо, инчунин муассисаҳо ва робитаҳо — аз ҷумла робитаҳои иловагӣ ва ивазкунанда — ки барои фаъолияти инноватсионии як бозигар ё як гурӯҳи бозигарон аҳаммият доранд».

Дар солҳои охир, баҳсҳо ҳамчунин ба омӯзиши мушкилоте оғоз карданд, ки ба инноватсияи сабз таъсир мерасонанд, зеро илова бар масъалаҳои умумии инноватсия (монанди нокомии бозор вобаста ба маҳдуд будани азхудкунии манфиатҳои иқтисодии дониш), инноватсияи марбут ба рушди сабз ҳамчунин аз нокомии бозор вобаста ба муҳити зист (экстерналияҳои ифлосшавӣ) осеб мебинад. Эҳтимол дорад (ва кам ҳам нест), ки як низоми инноватсия дар бисёр соҳаҳои технологӣ бомуваффақият амал кунад, вале дар соҳаҳои марбут ба рушди сабз не. Аз ин рӯ, зарур аст, ки барои ҳидоят кардани инноватсия ба сӯи масири рушди сабз ҳар ду навъи нокомиро ҳамзамон бартараф намуд.

 Стандартҳои инноватсия 
Созмони ҷаҳонии стандартсозӣ стандарти ISO 56002-ро нашр кардааст, ки ҳамаи унсурҳои заруриро барои таъсиси як низоми сохторёфтаи идоракунии инноватсия дар бар мегирад. Ин стандарт бар пояи стандартҳои умумии низомҳои идоракунӣ сохта шуда, дастурҳои ҳамаи низомҳои стандартии идоракуниро риоя мекунад. Ин стандарт ба меъёрҳои аврупоӣ ва стандартҳои Бритониё мутобиқ карда шудааст ва дар Британияи Кабир бо номи BS EN ISO 56002:2019 шинохта мешавад.

 Намунаҳои таърифҳои Низоми миллии инноватсия 
Низоми миллии инноватсия чунин таъриф шудааст:

 «... шабакаи муассисаҳо дар бахшҳои давлатӣ ва хусусӣ, ки фаъолиятҳо ва ҳамкориҳояшон тавлид, воридот, тағйир ва паҳнсозии технологияҳои навро оғоз мекунанд.» (Фримен, 1987)
 «... унсурҳо ва робитаҳое, ки дар тавлид, паҳнсозӣ ва истифодаи дониши нав ва аз ҷиҳати иқтисодӣ муфид ҳамкорӣ мекунанд ... ва ё дар ҳудуди давлат ҷойгиранд ё дар он реша дошта бошанд.» (Лундвалл, 1992)
 «... маҷмӯаи муассисаҳое, ки ҳамкориҳояшон фаъолияти инноватсионии ширкатҳои миллиро муайян мекунад.» (Нелсон, 1993)
 «... муассисаҳои миллӣ, сохторҳои ангезишӣ ва салоҳиятҳои онҳо, ки суръат ва самти омӯзиши технологиро (ё ҳаҷм ва таркиби фаъолиятҳои тавлидкунандаи тағйирот)-ро дар як кишвар муайян мекунанд.» (Пател ва Павитт, 1994)
 «... маҷмӯаи муассисаҳои фарқкунандае, ки якҷоя ва ҷудогона ба рушд ва паҳнсозии технологияҳои нав саҳм мегузоранд ва чаҳорчӯберо фароҳам меоранд, ки дар он ҳукуматҳо сиёсатҳоро барои таъсир ба раванди инноватсия шакл медиҳанд ва татбиқ мекунанд. Ба ин маъно, он низоми муассисаҳои ба ҳам пайвастаест барои офаридан, нигоҳдорӣ ва интиқоли дониш, малака ва артефактҳое, ки технологияҳои навро муайян мекунанд.» (Меткалф, 1995)
 «... ҳамаи омилҳои муҳими иқтисодӣ, иҷтимоӣ, сиёсӣ, ташкилӣ, институтсионалӣ ва дигар, ки ба рушд, паҳнсозӣ ва истифодаи инноватсияҳо таъсир мерасонанд.» (Эдквист, 2005).

 «... як шабакаи иҷтимоии инсонист, ки мисли як низоми сотсиобиологӣ рафтор мекунад; дар он одамон намунаҳои рафтореро инкишоф додаанд, ки хароҷоти муомилотро, ки аз монеаҳои иҷтимоӣ ба сабаби ҷуғрофия, камбуди эътимод, фарқиятҳои забонӣ ва фарҳангӣ ва шабакаҳои иҷтимоии носамар ба вуҷуд меоянд, коҳиш медиҳанд.» (Ҳванг ва Ҳоровитт, 2012)

 Ҳамчунин нигаред 
 Экосистемаи соҳибкорӣ
 Инноватсияи сарфакорона
 Инноватсияи иҷтимоӣ
 Экосистемаи стартапҳо

 Эзоҳ

Мутолиаи бештар
 Technology Innovation Ecosystem Benchmark Study
 World Economic Forum: Innovation Ecosystems
 Forbes: The Next Big Business Buzzword - Ecosystem
 How Innovation Ecosystems Turn Outsiders Into Collaborators
 The Economist Insights: Innovation Ecosystems 
 National Science Foundation: What is an Innovation Ecosystem?

Гурӯҳ:Инноватсия
Гурӯҳ:Иқтисодиёти инноватсия