Низоми додгоҳӣ

Низоми додгоҳӣ ё Ҳокимияти судӣ ( ҳамчунин бо номҳои «judicial system», «judicature», «judicial branch», «judiciative branch», «court or judiciary system» —  адолатгоҳи додгоҳӣ, шохаи додгоҳӣ ва низоми додгоҳӣ маъруф аст) — низоми додгоҳӣ мебошад, ки баҳсҳои ҳуқуқиро ҳал мекунад ва қонунҳоро дар ҳолатҳои ҳуқуқӣ мефаҳмад, ҳифз менамояд ва татбиқ мекунад, нофаҳмиҳо ва ихтилофҳои қонуниро (муноқишаҳоро) ҳал мекунад ва қонунро дар ҳолатҳои судӣ тафсир, ҳимоят ва татбиқ мекунад.

 Маъноҳо 
Низоми додгоҳӣ маънои системаи додгоҳҳоеро дорад, ки қонунҳоро аз номи давлат мефаҳманд, ҳифз мекунанд ва татбиқ менамоянд, инчунин ҳамчун механизми ҳалли баҳсҳои ҳуқуқӣ хизмат мекунанд.

Тибқи доктринаи тақсимоти  қудратҳои  (separation of powers), додгоҳҳо одатан:

 қонун эҷод намекунанд (ин вазифаи ҳокимияти қонунгузор аст),
 қонунро иҷро намекунанд (ин вазифаи ҳокимияти иҷроия аст), балки қонунро мефаҳманд ва татбиқ менамоянд, бо назардошти далелҳои ҳар як парванда.
 Бо вуҷуди ин, дар баъзе кишварҳо додгоҳҳо метавонанд қонуни маъмулӣ (common law) эҷод кунанд.
 Ғайр аз ин, дар бисёр кишварҳо додгоҳҳо салоҳияти тафтиши судӣ (judicial review) доранд, яъне метавонанд қонунҳо ё қарорҳои ҳукуматиро барои мувофиқат ба Конститутсия санҷанд. 

 Таърихи низоми додгоҳӣ дар Аврупо 
Таърихи низоми додгоҳӣ дар Аврупо ба давраҳои қадим бармегардад. Дар Руми Қадим, қонунҳо дар шакли «ius civile» (қонуни шаҳрвандӣ) рушд карданд. Дар асрҳои миёна, қонуни канонӣ («canon law»), ки аз ҷониби калисо таҳия мешуд, ба рушди низоми ҳуқуқӣ таъсири ҷиддӣ расонд. Баъдтар, дар Аврупо «ius commune» (қонуни умумӣ) ба вуҷуд омад, ки омезиши қонуни Рум ва қонуни канонӣ буд. Ин низомҳо тадриҷан ба ташаккули додгоҳҳои миллӣ ва низомҳои муосири судӣ оварда расонданд. 

 Вазифаҳо 
Вазифаи асосии додгоҳҳо тафсир ва татбиқи қонунҳо мебошад. Дар низомҳои ҳуқуқии «common law», додгоҳҳо на танҳо қонунҳоро татбиқ мекунанд, балки тавассути қарорҳои судӣ меъёрҳои ҳуқуқӣ эҷод менамоянд. Дар низомҳои ҳуқуқии дигар (масалан, низоми ҳуқуқи шаҳрвандӣ), нақши додгоҳҳо бештар ба татбиқи дақиқи қонунҳои навишташуда маҳдуд мегардад. Дар ҳамаи ҳолатҳо, вазифаи додгоҳҳо таъмини адолат, баробарии шаҳрвандон ва ҳифзи ҳуқуқу озодиҳо мебошад.  

 Низомҳои додгоҳӣ вобаста ба кишвар 
Низомҳои додгоҳӣ дар кишварҳои гуногун ба таври назаррас фарқ мекунанд. Ин фарқиятҳо метавонанд ба тарзи таъини додрасҳо, сохтори додгоҳҳо, дараҷаҳои судӣ, ва салоҳиятҳои додгоҳҳо вобаста бошанд. Дар баъзе кишварҳо, додрасҳо тавассути интихоботи умумӣ интихоб мешаванд, дар ҳоле ки дар дигар кишварҳо онҳо аз ҷониби мақомоти давлатӣ таъин мегарданд. 
Дар баъзе низомҳо, додрасҳо метавонанд умрбод таъин шаванд, дар дигар низомҳо бошад, онҳо барои мӯҳлати муайян фаъолият мекунанд.

Мисолҳо

Иёлоти Муттаҳидаи Амрико
Дар ИМА, низоми додгоҳӣ аз додгоҳҳои федералӣ ва додгоҳҳои иёлотӣ иборат аст. Додгоҳи Олии Иёлоти Муттаҳида мақоми баландтарини додгоҳӣ мебошад ва ҳуқуқ дорад қонунҳо ва қарорҳои мақомоти давлатиро тавассути тафтиши додгоҳӣ барои мутобиқат ба Конститутсия баррасӣ намояд.

Ҷопон
Дар Ҷопон, Низоми додгоҳӣ аз ҷониби ҳукумат таъин карда мешаванд.
Баъзе додрасҳо, аз ҷумла додрасҳои Додгоҳӣ олӣ, пас аз таъин шудан метавонанд тавассути раъйпурсии мардумӣ тасдиқ ё рад карда шаванд.

Мексика
Дар Мексика, додрасҳои  Додгоҳӣ олӣ аз ҷониби президент пешниҳод шуда, бо тасдиқи Сенат таъин мегарданд.

Ҳамин тавр, ҳар як кишвар низоми додгоҳии худро дорад, ки он аз таърих, фарҳанг, сохтори сиёсӣ ва низоми ҳуқуқии он давлат вобаста аст.
 Низоми додгоҳӣ дар кишварҳо ва давлатҳои мусулмонӣ 

Дар баъзе кишварҳои мусулмонӣ Низоми додгоҳӣ дар асоси шариат амалӣ карда мешавад.

 Низоми додгоҳии Ҷумҳурии Тоҷикистон: асосҳои конститутсионӣ 
 Асоси тақсимоти ҳокимияти давлатӣ 

Асоси ташкили Низоми додгоҳӣ дар Ҷумҳурии Тоҷикистон асоси тақсимоти ҳокимияти давлатӣ мебошад, ки дар Конститутсия мустаҳкам гардидааст:

«Ҳокимияти давлатӣ дар Ҷумҳурии Тоҷикистон дар асоси тақсимоти он ба ҳокимияти қонунгузор, иҷроия ва судӣ амалӣ мегардад»

Ин меъёр заминаи ҳуқуқии мустақилияти низоми додгоҳиро ҳамчун шохаи алоҳидаи ҳокимияти давлатӣ муайян менамояд.

 Додгоҳ ҳамчун ягона мақоми татбиқи адолати додгоҳӣ 

Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон нақши истисноии додгоҳро дар амалисозии адолат муқаррар менамояд:

«Адолати судӣ дар Ҷумҳурии Тоҷикистон танҳо аз ҷониби суд амалӣ карда мешавад».

Ин муқаррарот маънои онро дорад, ки ҳеҷ як мақомоти дигар ҳуқуқи иваз намудани додгоҳ ё дахолат ба фаъолияти додгоҳиро надорад.
 Мустақилияти судяҳо 

Яке аз кафолатҳои асосии адолати додгоҳӣ — мустақилияти додрасҳо мебошад, ки он дар сатҳи конститутсионӣ мустаҳкам гардидааст:

«Судяҳо (додрасҳо) мустақил буда, танҳо ба Конститутсия ва қонун итоат мекунанд» 

Қонуни асосӣ ҳамчунин манъи дахолат ба фаъолияти судяҳоро (додрасҳо) пешбинӣ менамояд:

«Дахолат ба фаъолияти судяҳо (додрасҳо) манъ аст» 

Ин меъёрҳо кафолати бетарафӣ ва объективияти баррасии парвандаҳоро таъмин мекунанд.

 Асоси баробарӣ дар назди қонун ва додгоҳ 

Конститутсия баробарии ҳама шахсонро дар назди қонун ва додгоҳ эътироф менамояд:

«Ҳама дар назди қонун ва додгоҳ баробаранд».

Ин асос яке аз асосҳои муҳими мурофиаи додгоҳ буда, ҳар гуна табъизро дар раванди адолати додгоҳӣ истисно мекунад.

 Адабиёт 

 Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон. — Душанбе, 1994 (бо тағйиру иловаҳо).
 Қонуни конститутсионии Ҷумҳурии Тоҷикистон. «Дар бораи судҳои Ҷумҳурии Тоҷикистон».
 Кодекси мурофиавии граждании Ҷумҳурии Тоҷикистон.
 Кодекси мурофиавии ҷиноятии Ҷумҳурии Тоҷикистон.
 Раҳимзода, Ш. Ҳуқуқи конститутсионии Ҷумҳурии Тоҷикистон. — Душанбе, 2018.
 Маҳмадов, А. Низоми судӣ ва ҳокимияти судӣ дар Ҷумҳурии Тоҷикистон. — Душанбе, 2020.

 Эзоҳ 

Гурӯҳ:Ҳокимияти давлатӣ
Гурӯҳ:Тақсимоти ҳокимият
Гурӯҳ:Адолат