Захирату-л-мулук

Тавсиф 
Захирату-л-мулук ба забони форсӣ таълиф шуда, аз муқаддима ва даҳ боб иборат аст. Захирату-л-мулук фарогири масъалаҳои фалсафӣ, иҷтимоиву сиёсӣ ва ахлоқӣ, аз ҷумла ҳастишиносӣ, назарияи маърифат, мақоми инсон дар ҷомеа, андешаҳо доир ба давлату давлатдорӣ, ҳуқуқу салоҳиятҳо, вазифаҳо, ахлоқи ҳоким ва подшоҳ, аҳкоми салтанат, вилоят ва аморат, ҳуқуқи раият ва шароити ҳукумат, вуҷуби адлу эҳсон, ҳуқуқи волидайн, зану шавҳар, фарзандон ва хешу ақрабо, амри маъруф ва наҳйи мункар, мазаммати такаббур ва ғазаб ва ғ. аст. Захирату-л-мулук дар пайравии «Насиҳату-л-мулук» ва «Кимиёи саодат»-и Ғаззолӣ эҷод шуда, дар шуҳрат ва аҳаммият ҳамрадифи «Ахлоқи Носирӣ» аст.

Муаллифи асар салтанат, шоҳӣ, ҳокимияти хилофатро дар сурате ҷонибдорӣ менамояд, ки агар дар заминаи ислом ҳастӣ дошта бошанд. Барои ӯ унвони ҳоким аҳаммият надошта, балки тарзи ҳукмронии ҳоким муҳим аст. Ба ақидаи Ҳамадонӣ, Одам (а) соҳиби ду мартаба буд: яке нубувват, дигаре салтанат ва ҳокимӣ. Мартабаи нубувват аз тарафи Худо ба одамони хуҷиста дода мешавад. Салтанат ва ҳокимият ба хоҳиши ҳоким вобаста аст ва одатан насиби ҳокими мустабид (ситамгар) мешавад. Мутафаккир подшоҳонро ҳамчун пазируфтагони Худо эътироф намекунад; ҳокимонеро, ки нисбат ба раияти худ меҳрубон нестанд ва бадиро маҳкум намекунанд, душмани Худо ва пайғамбар медонад. Ӯ чунин ҳокимро «халифаи Иблис» меномад.  

Ҳокимонро ба чор навъ тақсим кардааст: 
 Соҳиби ақлу заковати худодод; 
 Бефаросат; 
 Дорои рағбати донишомӯзӣ, аммо мардум онҳоро аз дониш дур медоранд; 
 Ҳидоятгари раияти худ ба роҳи дуруст. 

Муаллиф дар Захирату-л-мулук ба таври кӯр-кӯрона ба ҳоким итоат кардани одамонро намеписандад. Одамон бояд ба назди ҳокиме раванд, ки шартҳои онҳоро қабул дорад. 

Одамон низ ба 2 гурӯҳ тақсим шудаанд:
 Онҳое, ки таълим гирифтаанду соҳибмаърифатанд ва накукоранд; 
 Онҳое, ки бемаърифат ва гирифтори хулқи баданд. 

Ба андешаи муаллиф, муслим касе аст, ки аз дасту забони ӯ муслими дигар осеб намебинад; аммо муъмин касест, ки ба шарофати ӯ одамон дар осудагӣ ва осоиштагӣ қарор меёбанд. 

Шартҳои подшоҳӣ: 
 Шоҳ бояд пайваста ҳоҷатбарори мусулмонон бошад, то ҳоҷати онҳоро набарорад, ба ҳеч тоату ибодат машғул нагардад; 
 Дар хӯрдан ва пӯшидан ба халифаҳои рошидин пайравӣ намояд, ба таомҳои хуб хӯрдан ва ҷомаҳои фохир пӯшидан одат накунад; 
 Дар ҳукм сухан бо мудоро гӯяд, дуруштӣ накунад, аз шунидани ҳуҷҷати бисёр малул нагардад ва аз гуфтор бо заифону мискинон нанг надорад; 
 Барои ризои халқ кӯшад, ҳақҷӯ бошад ва шариатро риоя намояд; 
 Аз хатари ҳукумат ва вилоят ғофил набошад; 
 Мансаби иморат ва ҳукуматро барои некномии охират истифода намояд; 
 Аз зиёрату суҳбати аҳли фазл сар напечад ва аз суҳбати фосиқон парҳез намояд; 
 Бо ғуруру такаббур халқро аз худ дур накарда, балки бо адлу эҳсон ва шафқат маҳбуби раият гардад;
 Аз хиёнати ноибон ғофил набошад; 
 Бофаросат бошад. 

Инчунин дар Захирату-л-мулук роҷеъ ба ҳуқуқи подшоҳ дар иҷрои вазифа ва нигоҳ доштани тартибот дар давлату мамлакат дастуроти муфиди дигаре сабт аст. 

Захирату-л-мулук аҳкоми муқаррарии шариатро дар бар нагирифта, дар ягон кишвар ба сифати дастуруламал амал накардааст. Ғояҳои пешқадами Захирату-л-мулук ба ташаккули ҷаҳонбинии адибону мутафаккирони баъдина, алалхусус Абдурраҳмони Ҷомӣ ва Аҳмади Дониш таъсири бузург расонидааст. Дониш дар «Наводиру-л-вақоеъ» аксари ғояҳои Ҳамадониро доир ба усули давлатдорӣ бевосита истифода кардааст. Захирату-л-мулук дар Ҳиндустон дар арафаи ҳокимияти Темуриёни Ҳинд аз тарафи донишмандон пазируфта шуд. 

 Тарҷумашуда 
Захирату-л-мулукро И. Г. Розенмюллер ба забони лотинӣ (1825) ва Солвент ба забони фаронсавӣ (1829) тарҷума кардаанд; он ба забонҳои ӯзбекӣ ва арабӣ низ тарҷума шудааст. Нусхаҳои Захирату-л-мулук дар китобхонаҳои Душанбе, Санкт-Петербург, Тошканд, Кобул, Теҳрон, Кашмир, Упсалаи Шветсия ва Англия маҳфуз аст.

 Эзоҳ 

 Адабиёт 


Гурӯҳ:Китобҳо аз рӯи алифбо
Гурӯҳ:Китобҳо