Додаҳои озод

Додаҳои озод () — консепсияест, ки ғояи онро инъикос мекунад, ки баъзе додаҳо бояд барои истифодаи мошинхон ва бознашри минбаъда бидуни маҳдудиятҳои ҳуқуқи муаллиф, патент ва дигар механизмҳои назорат озодона дастрас бошанд.
мини|344x344пкс|Нишон додани возеҳи шартҳои иҷозатнома ҷузъи калидии маълумоти кушода аст ва нишонаҳо ба монанди онҳое, ки дар ин ҷо нишон дода шудаанд, барои ин мақсад истифода мешаванд.
Озод кардани додаҳо аз маҳдудиятҳои ҳуқуқи муаллиф бо истифода аз иҷозатномаҳои озод, ба монанди иҷозатномаҳои Creative Commons, имконпазир аст. Агар ягон маҷмӯи додаҳо моликияти ҷамъиятӣ набошад ё бо иҷозатномае пайваст набошад, ки ҳуқуқи истифодаи такрории озодро медиҳад, пас чунин маҷмӯи додаҳо ҳатто дар сурати дар шакли мошинхон дар Интернет ҷойгир шуданаш, додаи озод ҳисоб намешавад.

 Шарҳи умумӣ 
Ҳадафҳои ҳаракати додаҳои озод ба дигар ҳаракатҳои «озод», аз қабили нармафзори озод (open source), муҳтавои озод (open content) ва дастрасии озод (open access) монанданд. Афзоиши маъруфияти идеяи додаҳои озод дар нимаи дуюми солҳои 2000-ум пеш аз ҳама бо оғоз ёфтани ташаббусҳои давлатӣ, аз ҷумла Data.gov, вобаста аст.

Додаҳои озод аксаран бо маводҳои ғайриматнӣ, аз қабили харитаҳо, геномҳо, ҷузъҳои кимиёвӣ, формулаҳои математикӣ ва илмӣ, додаҳои  тиббӣ ва додаҳо  оид ба гуногунии биологӣ алоқаманданд. Мушкилот бештар аз он сар мезананд, ки ин гуна додаҳо метавонанд арзиши тиҷоратӣ дошта бошанд ё дар маҳсулоти арзишманд ҷамъоварӣ шаванд.

Дастрасӣ ба додаҳо ва истифодаи минбаъдаи онҳо аз ҷониби созмонҳо — давлатӣ ва хусусӣ — назорат карда мешавад. Ин назорат метавонад тавассути маҳдудиятҳо, иҷозатномаҳо, ҳуқуқи муаллиф, патентҳо ва талаботи пардохт барои дастрасӣ ё истифодаи такрорӣ сурат гирад. Тарафдорони идеяи «додаҳои озод» бар ин назаранд, ки чунин маҳдудиятҳо зидди манфиати ҷамъиятӣ буда, додаҳо бояд бидуни маҳдудият ё пардохт дастрас бошанд. Ҳамчунин муҳим аст, ки додаҳо бидуни зарурати дархости иҷозати иловагӣ дастрас бошанд, гарчанде роҳҳои истифодаи такрорӣ (масалан, эҷоди маҳсулот бар пояи додаҳо) метавонанд тавассути иҷозатнома танзим шаванд.

 Манбаъҳо 
Додаҳои озод метавонанд аз сарчашмаҳои гуногун дастрас гарданд. Бо вуҷуди ин, бузургтарин ҳаҷми додаҳо асосан аз ҷониби мақомоти давлатӣ ва ҷомеъаи илмӣ нашр мешаванд (ё барои нашр омода мегарданд).

 Додаҳои озоди давлатӣ 
Консепсияи дастрасии озод ба додаҳои давлатӣ яке аз манфиатҳои асосии ҷомеъа ба ҳисоб меравад. Созмонҳои сершумори ғайритиҷоратӣ ва фаъолони алоҳида барои боз будани иттилооти давлатӣ дар шакли мошинхон талош мекунанд. Бисёр ҳукуматҳо дар доираи стратегияҳои «давлати боз» вебсайтҳоеро барои паҳн кардани қисме аз додаҳои бахши идоракунии давлатӣ таъсис додаанд. Бархе аз сомонаҳои маъруф дар стратегияи додаҳои озод инҳоянд: data.gov (портали додаҳои озоди ИМА), , , .

Дар моҳи октябри соли 2015 Шарикии «Ҳукумати боз» (OGP) Хартияи байналмилалии додаҳои озодро қабул кард — маҷмӯи принсипҳо ва таҷрибаҳои пешқадам барои нашри додаҳои озоди давлатӣ, ки дар ҷараёни Саммити байналмилалии OGP дар Мексика баргузор шуд.

 Додаҳои озод дар илм 
Консепсияи дастрасии озод ба додаҳои илмӣ солҳои 1957—1958 ташаккул ёфта, ба таври институтсионалӣ расмӣ гардид, замоне ки Маркази байналмилалии додаҳо таъсис дода шуд.

Дар айни замон Шӯрои байналмилалии илм якчанд марказҳои ҷаҳонии додаҳои озодро сарпарастӣ мекунад, то хатари гумшавии додаҳо кам ва дастрасии онҳо афзоиш ёбад.

Бо вуҷуди ин, танҳо бо рушди интернет ва дастрасии шабакаҳои зуд ва фарогир нашр ва дарёфти додаҳои озод хеле арзонтар ва тезтар гардид.

Лоиҳаи «Геноми инсон» ташаббуси асосие буд, ки қудрати додаҳои озодро нишон дод. Он бар асоси принсипҳои ба ном «Бермудӣ» ташкил шуда буд, ки тибқи онҳо тамоми иттилооти пайдарпаии геноми инсон бояд озодона дастрас бошад, то таҳқиқот ва рушдро ҳавасманд намуда, манфиати ҷомеаро ба ҳадди аксар расонадHuman Genome Project, 1996.

 Самтҳои ҳаммонанд 
 Дастрасии озод — дастрасии озод ба нашрияҳои илмӣ
 Муҳтавои озод — дастрасии озод ба муҳтавои барои инсон пешбинишуда
 Дониши озод — донишҳои озод дар соҳаҳои гуногун
 Нармафзори кушодаасос — нармафзори дорои рамзи боз
 Сарчашмаҳои озоди омӯзиш — захираҳои таълимии озод

 Ҷусторҳои вобаста 
 Давлати электронӣ
 Викидода
 Linked data
 Иҷозатномаи Creative Commons

 Эзоҳ 

 Пайвандҳо

 Связанные открытые данные — беседа с Адрианом Полем на сайте Гёте-Института в Москве, май 2012
 Видео  Бернерса-Ли на TED 2010, показывающего примеры открытых данных

Гурӯҳ:Дониши озод
Гурӯҳ:Таҳсилоти озод
Гурӯҳ:Додаҳои озод
Гурӯҳ:Додаҳо