Зарурати мантиқӣ

Зарурати мантиқӣ — навъи тавсифоти модалии гуфтор дар баробари «имконият», «тасодуф» ва «ғайриимкон», ки ҳангоми мантиқан имкон надоштани инкори гуфторе ба вуҷуд меояд.

 Тавсиф 
Маъмулан мегӯянд, ки гуфтор мантиқан зарур аст, агар ҳақ будани он новобаста ба таҷриба ё соф мантиқӣ будани он муқаррар гардад зарурати мантиқӣ назар ба ҳақиқати тасодуфӣ ё воқеӣ қавитар аст. Масалан, гуфтаи «Барф сафед аст» воқеан ҳақ аст, лекин барои тасдиқи ҳақ будани он мушоҳидаи таҷрибавӣ лозим аст. Гуфтаҳои «Барф барф аст» ва «Сафед сафед аст» бинобар зарурат ҳақ мебошанд, чунки барои собит кардани ҳаққонияти онҳо ба таҷриба муроҷиат кардан лозим нест, балки донистани қимати калимаҳо кофист. Вобаста ба он ки дар кадом асос ин ё он чиз тасдиқ карда мешавад, се навъи заруратро фарқ мекунанд:

 Зарурати мантиқӣ;
 Зарурати физикӣ (табиӣ), ки онро баъзан зарурати онтологӣ низ меноманд;
 Зарурати меъёрӣ (нормативӣ), ки онро ахлоқӣ низ мегӯянд.

Зарурати мантиқӣ бо қонунҳои мантиқ иртибот дорад. Ҳамаи донишҳое, ки аз қонунҳои мантиқ бармеоянд, мантиқан заруранд ва инкори онҳо хилофи қонунҳои мантиқ мебошад. Зарурати физикӣ падидаест, ки инкори он хилофи қонунҳои табиат аст. Зарурати меъёрӣ чунин зарурати иҷтимоӣ мебошад, ки инкори он хилофи қонунҳо ё меъёрҳои дар ҷомеа муқарраргардида аст. Зарурати мантиқӣ ҳаҷман аз зарурати физикӣ хурд аст, зеро ҳар гуна Зарурати мантиқӣ зарурати физикӣ низ мебошад, лекин на баръакс. Яъне, қонунҳои мантиқ дар айни ҳол қонунҳои табиатанд, на баръакс. Масалан, агар сайёра давр занад, пас вай давр мезанад, ки ин натиҷаи қонуни мантиқӣ ва дар баробари он ҳақиқати зарурии физикӣ аст. Лекин гуфтаи «Мадори сайёраҳо байзавӣ (элипсӣ) мебошад» қонуни физикӣ аст, на қонуни мантиқӣ. Гуфтаи «Мадори сайёраҳо доирашакл шуда метавонад» мантиқан имконпазир аст. Зарурати физикиро мисли зарурати мантиқӣ ва зарурати меъёриро мисли зарурати физикӣ баррасӣ кардан мумкин нест. Масалан, нисбат ба усули механика қонунҳои мантиқ ва нисбат ба усули ахлоқ қонунҳои биология татбиқ намешаванд.

Зарурати мантиқӣ дар робита бо мафҳумҳои имкон ва тасодуф дар мантиқи модалӣ омӯхта мешавад. Баъзе қонунҳои мантиқи модалӣ: Агар гуфтор зарурӣ бошад, пас он ҳақ аст, лекин на баръакс; натиҷаи мантиқии зарурӣ зарурӣ аст; гуфтор ва инкори он ҳамзамон зарурӣ буда наметавонанд ва ғ. Зарурати мантиқиро тавассути имкони мантиқӣ муайян кардан мумкин аст: гуфтор зарурӣ мешавад, агар инкораш имконнопазир бошад. Масалан, «Бинобар зарурат барф меборад ё намеборад» чунин маъно дорад, ки «мумкин нест, ки барф борад ва наборад». Дар навбати худ имконро тавассути зарурат муайян кардан қобили қабул аст: гуфтор мумкин аст, агар инкори он зарурӣ набошад. Масалан, гуфтаи мо «Ҳар гуна оҳан филизз аст» чунин маъно дорад: «Нодуруст аст, ки филизз набудани ҳар гуна оҳан зарур бошад». Ба ҷои ҳамдигар ифода кардани зарурат ва имкон шароит фароҳам меоварад, ки ҳар гуна муҳокимаронӣ дар бораи заруратро дар шакли имкон ва баръакс ифода намоем. Ҳангоми тартиб додани мантиқи модалӣ ба сифати мафҳуми мабдаӣ «зарур» ва ё «мумкин» гирифта мешавад, то «мумкин» тавассути «зарур» муайян карда шавад. Номумкинии мантиқии гуфтор ҳамчун инкори зарурати мантиқии он муайян карда мешавад. Мантиқан тасодуф будани гуфтор чунин маъно дорад, ки на худи гуфтор ва на инкори он наметавонад мантиқан зарур бошад.

 Эзоҳ 

 Адабиёт 


Гурӯҳ:Мантиқ