Ҳоҷӣ Юсуф Ҳайъатӣ

Ҳоҷӣ Юсуф Мирфаёз (маъруф ба Ҳоҷӣ Юсуф Ҳайъатӣ, Ҳоҷӣ Юсуф Мирфаёзов; ) — ҷуғрофиёдон, , заминшинос, нақшанигор, табиб ва сайёҳи тоҷик. Ӯ бештар бо сохтани «Кураи Арз», ки яке аз дастовардҳои муҳимми илмии замони худ маҳсуб мешавад, шуҳрат дорад.

 Зиндагинома 
Ҳоҷӣ Юсуф Мирфаёзов соли 1842 дар гузари Оғолиқои шаҳри Хуҷанд, дар хонаводаи ҳунарманди бирешимбоф чашм ба дунё омад. Падари ӯ ба зиёрати Каъба рафта ва дигар бар нагаштааст. Сафарҳои Юсуф дар 12-солагӣ оғоз шуд, замоне, ки вай ба ҷустуҷӯи турбати падараш озими Арабистон шуд.

Гуфта мешавад вай турбати падарашро дар Мадинаи Мунаввара пайдо карда дар мазори ӯ лавҳае ба ёдгор гузоштааст. Ӯ сипас озими Миср шуда ва бо яке аз зодагони Хуҷанд — Хоҷа Сайдуллои Хуҷандӣ ошноӣ пайдо кард. Бо кумаки ӯ забони арабиро фаро гирифт ва ба Донишгоҳи «Ал-азҳар»-и Қоҳира дохил шуд. Ҳоҷӣ Юсуф Ҳайъатӣ дар синни 24-солагӣ, пас аз фаро гирифтани улуми мухталифи давр ба Хуҷанд баргашт ва дар Ватан бо истифода аз китоби «Қонуни тиб»-и Шайхуррраис Абӯалӣ ибни Сино машғули табобати беморон шуд.

Ҳоҷӣ Юсуф соли 1876 бо ҳамроҳии Абдулло Фаёз ном як тан аз ҳамдилу ҳампешагонаш ба саёҳати олам баромад. Онҳо аз роҳи Тошканд ба Алмато ва аз он ҷо ба Маскаву Санкт-Петербург, сипас Истамбулу Димишқ ва дигар кишварҳои арабу қораи Африқо сафар карда, баъдан роҳ сӯйи кишварҳои урупоӣ чун Юнон, Итолиё, Испониё, Фаронсаву Инглистон пеш гирифт. Ин Сафар даҳ сол идома дошт ва пас аз бозгашт Ҳоҷӣ Юсуф дар Хуҷанд аввал ба ҳайси мироб ва баъдан чун мири шаҳр ифои вазифа карда. Сарфи назар аз масруфиятҳои идорӣ ӯ пайваста машғули пажӯҳиш буд. Маҳсули он пажӯҳишҳо таҳияи курраи Ҳайъатӣ дар соли 1895 буд.

 Кураи Арз 
мини|Нусхаи Кураи Арз. Қалъаи Хуҷанд.
Шоҳкори асосии Ҳоҷӣ Юсуф Мирфаёз Кураи Арзи ӯ мебошад, ки тақрибан дар солҳои 1885—1895 сохта шудааст. Ӯ ба ҳангоми сохтани курра бо корбурд аз таҷрубаҳои пешиниён, аз ҷумла олимони ахтаршиносу ҷуғрофиёдону заминшиносони Юнони Бостон ва Машриқзамин онҳоро такмил кардааст. Курраи сохти Ҳоҷӣ Юсуфи Ҳайатӣ 117 сантиметр баландӣ, 160 сантиметр давр дорад. Андозааш 1:25 000000 будааст. Дар он беш аз як ҳазор макони ҷуғрофиёӣ дарҷ гардида ва бурҷҳои дувоздаҳгона тасвир ёфтаанд. Курра аз нигоҳи ахтаршиносӣ мукаммал буда, дар он мавқеъи сайёраи Замин дар қиёси Офтоб дар чаҳор фасли сол нишон дода шудааст.

Ҳоло нусхае муделсозишуда аз ин курра дар Осорхонаи таърихии вилояти Суғд ба намоиш гузошта шудааст, ки онро Қосим Раҳматов таҳия кардааст.

 Даргузашт 
Ҳоҷӣ Юсуф дар соли 1924 чашм аз олам баст ва турбати ӯ дар наздикии мақбараи Шайх Маслиҳатдин дар Хуҷанд қарор дорад.

 Пажӯҳиҳ ва осор 
Ҳоҷӣ Юсуф ба ҷуз Кураи Арз 11 курраи андозаҳои гуногун сохта, илова бар илми ахтаршиносиву кайҳоншиносӣ дар тиб, таърих, адабиёту мусиқӣ, ковишҳову пажӯҳишҳои арзишманд ба анҷом расондааст.

 Эзоҳ