Тамаддун

Тамаддун () () () —  ҳар ҷомеъаи печида, ки дорои сохторҳои якҷонишинӣ, табақабандии иҷтимоӣ, шакле аз мудирият, сомондиҳии иҷтимоӣ ва сомонаи намодини иртиботӣ монанди дастгоҳи навишторӣ (хат) бошад.


Тамаддунҳо одатан дар гирди маҳалҳои зичи аҳолинишин ташкил меёбанд ва ба иерархия-ҳои каму беш сахти табақаҳои иҷтимоӣ бо тақсимоти меҳнат ҷудо мешаванд. Аксаран элитаи ҳоким ва аҳолии зердасти шаҳрӣ ва деҳотӣ мавҷуд аст, ки бо кишоварзии фишурда, кӯҳканӣ, истеҳсоли хурдҳаҷм ва тиҷорат машғуланд. Тамаддун қудратро мутамарказ намуда, назорати инсонро бар табиат ва ҳам бар дигар инсонҳо густариш медиҳад. Тамаддунҳо бо кишоварзии рушдёфта, меъморӣ, зерсохтор, пешрафти технологӣ, асъор, андозбандӣ, танзим ва тахассусёбии меҳнат тавсиф мешаванд.


Дар таърих, тамаддун аксар вақт ҳамчун шакли бузургтар ва «пешрафтатар»-и фарҳанг дарк мешуд ва ба таври ғайримустақим дар муқоиса бо фарҳангҳои хурдтар ё ба шакле  он давра «суст» қарор мегирифт, ҳатто дар дохили худи тамаддунҳо ва дар тӯли таърихи онҳо. Ба таври умум, тамаддун дар муқоиса бо ҷомеъаҳои қабилавии ғайримарказӣ, аз ҷумла фарҳангҳои кӯчиёни чорводор, ҷомеъаҳои неолитӣ ё шикорчӣ-гирдоваранда қарор дода мешавад.

Калимаи тамаддун (civilization) ба вожаи лотинии  ё «шаҳр» иртибот дорад. Чунонки National Geographic Society шарҳ медиҳад: «Аз ин рӯ, таърифи соддатарини вожаи civilization — “ҷомеъае, ки аз шаҳрҳо иборат аст” мебошад.»

Пайдоиши аввалини тамаддунҳо одатан бо марҳилаҳои охирини инқилоби замони неолитӣ дар Осиёи Ғарбӣ вобаста дониста мешавад, ки бо равандҳои нисбатан босуръати инқилоби шаҳрӣ ва ташаккули  давлат анҷом меёбад — рушде сиёсӣ, ки бо зуҳури элитаи ҳоким иртибот дорад.
 Таърихи мафҳум 

Вожаи англисии civilization аз калимаи фаронсавии  («тамаддунёфта») сарчашма мегирад, ки худ аз  («шаҳрӣ», «мадании шаҳрвандӣ») баромадааст ва бо  («шаҳрванд») ва  («шаҳр») иртибот дорад.

Асари бунёдии назариявӣ дар ин замина китоби Норберт Элиас бо номи Раванди тамаддун (1939) мебошад, ки дар он тағйири меъёрҳои иҷтимоӣ аз ҷомеъаи дарбории асримиёнагӣ то давраи аввали замони нав таҳлил мешавад. Ин асар то имрӯз таъсиргузортарин таҳқиқоти сотсиологӣ дар мавзӯъ ба шумор меравад ва адабиёти густурдаи дуюмдараҷаро ба вуҷуд овардааст. Аз ҷумла, Ҳанс Петер Дюрр онро дар як кори бузург (панҷ ҷилд, 3500 саҳифа, солҳои 1988–2002) шадидан интиқод кард. Элиас, ки он замон ба синни хеле боло расида буд, як сол пеш аз вафоташ ба ин интиқодҳо ҷавоб дод. Соли 2002 худи Дюрр аз ҷониби Михаэл Ҳинтс дар асари хеш танқид шуд, ки иддао мекард интиқоди Дюрр ба туҳмат ва бадномсозии Элиас бар асоси меъёрҳои ифротии дурустии сиёсӣ баробар аст.

Дар китоби The Philosophy of Civilization (1923), Алберт Швайтсер ду дидгоҳро шарҳ медиҳад: яке комилан моддигароӣ ва дигаре моддӣ-ахлоқӣ. Ба ақидаи ӯ, буҳрони ҷаҳонӣ аз он сар мезанад, ки инсоният мафҳуми ахлоқии тамаддунро аз даст додааст, яъне «маҷмӯи тамоми пешрафтҳое, ки инсон дар ҳама соҳаҳо ба даст овардааст, ба шарте ки ин пешрафт ба такомули маънавии шахсиятҳо мусоидат кунад».

Вожаҳои вобаста ба ин мафҳум, ба мисли “civility”, дар миёнаи асри XVI пайдо шуданд. Исми абстрактии “civilization” ба маънои «ҳолати тамаддунёфта» дар солҳои 1760-ум, боз ҳам аз фаронсавӣ, ба истифода даромад. Аввалин истифодаи маълуми он дар фаронсавӣ соли 1757 аз ҷониби Виктор де Рикетӣ, маркизи Мирабо сабт шудааст, дар ҳоле ки аввалин истифода дар англисӣ ба Адам Фергюсон нисбат дода мешавад. Ӯ дар асари соли 1767-и худ Essay on the History of Civil Society навишта буд: «На танҳо фард аз кӯдакӣ то камол мерасад, балки худи навъи инсонӣ низ аз дуруштӣ ба сӯи civilisation ҳаракат мекунад».Ба нақл аз Эмил Бенвенист, , 1954, нашршуда дар , Éditions Gallimard, 1966, саҳ. 336–345. Аз ин рӯ, ин вожа дар муқобили варварӣ ё дағалгароӣ қарор дода мешуд ва бо ҷустуҷӯи фаъолонаи пешрафт хоси Давраи Маърифат пайваст буд.

Дар охири асри XVIII ва аввали асри XIX, махсусан дар замони Инқилоби Фаронса, «civilization» танҳо дар шакли ягона истифода мешуд ва ба пешрафти куллии инсоният ишора мекард. Ин истифода то имрӯз дар забони фаронсавӣ боқӣ мондааст. Истифодаи “civilizations” ҳамчун исми шуморашаванда дар асри XIX гоҳ-гоҳ дида мешуд,  вале танҳо дар нимаи дуюми асри XX ба таври густарда роиҷ гардид, гоҳе танҳо ба маънои фарҳанг истифода мешуд."Civilization" (1974), Encyclopædia Britannica, 15th ed. Танҳо дар ҳамин маънои умумӣ метавон аз «тамаддуни асримиёнагӣ» сухан гуфт, ки дар маънои Элиас як зидмаъно (оксюморон) мебуд. Баробар донистани мафҳумҳои «тамаддун» ва «фарҳанг» баҳсбарангез буда, одатан рад карда мешавад, зеро на ҳама шаклҳои фарҳангро метавон тамаддун номид.

Аллакай дар асри XVIII тамаддун ҳамеша ҳамчун пешрафт арзёбӣ намешуд. Яке аз фарқиятҳои муҳими таърихӣ байни фарҳанг ва тамаддун дар навиштаҳои Жан-Жак Руссо, махсусан дар асари ӯ , дида мешавад. Дар ин ҷо тамаддун, ки бештар оқилона ва иҷтимоист, бо табиати инсон комилан мувофиқ нест ва «комил будани инсон танҳо тавассути бозгашт ё наздик шудан ба ягонагии табиии пешазоқилона имконпазир аст». Аз ин дидгоҳ, махсусан дар Олмон, равиши нав шакл гирифт — нахуст аз ҷониби Иоҳанн Готфрид Ҳердер ва баъдтар аз ҷониби файласуфоне чун Киркегор ва Нитше. Тибқи ин назар, фарҳангҳо ҳамчун организмҳои табиӣ дида мешаванд, дар ҳоле ки тамаддун, бо вуҷуди пешрафти моддӣ, ғайритабиӣ буда, бо «иллатҳои ҳаёти иҷтимоӣ» чун маккорӣ, риёкорӣ, ҳасад ва ҳарисӣ пайваст аст. Дар замони Ҷанги ҷаҳонии дувум, Лео Штраус, ки аз Олмон гурехта буд, дар Ню-Йорк изҳор дошт, ки ҳамин дидгоҳ нисбат ба тамаддун заминаи натсизм, милитаризми олмонӣ ва нигилизм шудааст."On German Nihilism" (1999, лексияи аслии соли 1941).

 Ҳамчунин нигаред 
 Анархо-примитивизм
 Муҳити сохташуда
 Масеҳият
 Муҳандисии шаҳрвандӣ
 Давлати тамаддунӣ
 Миссияи тамаддунсоз
 Мустамлика
 Рушди фарҳангӣ
 Тамаддуни экологӣ
 Таҳаввули забонҳо
 Антропологияи таҳаввулӣ
 Ҷаҳонишавӣ
 Умумияти инсоният
 Тарзи зиндагӣ
 Пайдоиши забон
 Нақшаи фарҳанг
 Нақшаи ҷомеа
 Ҳувияти шахсӣ
 Афзоиши аҳолӣ
 Пешрафт
 Нақши масеҳият дар тамаддун
 Ҳамгироии иҷтимоӣ
 Низоми иҷтимоӣ-фарҳангӣ
 Пойдорӣ
 Пешрафти технологӣ
 Таҳаввули шаҳрӣ
 Роҳҳои обӣ
 Ҷомеаи ҷаҳонӣ
 Таърихи ҷаҳон
 Таърихи хаттӣ

Эзоҳ

 Пайвандҳои беруна 

 BBC on civilization
 Top 10 oldest civilizations 

*

Гурӯҳ: Гурӯҳҳои антропологии халқҳо
Гурӯҳ: Антропологияи фарҳангӣ
Гурӯҳ: Ҷуғрофияи фарҳангӣ
Гурӯҳ: Таърихи фарҳангӣ
Гурӯҳ: Назарияҳои хаттӣ