Зиддият

Зиддият () — яке аз мақулаҳои марказии илмҳои фалсафӣ ва сиёсатшиносӣ, ифодагари мафҳумҳои ба ҳам муқобилу мухолиф ва нақиз, ки манбаи ҳаракат, мубориза ва инкишофи ҷаҳони воқеӣ ва маърифат мебошанд.

Аввалин назария оид ба зиддият ба Ҳераклит тааллуқ дорад. Ӯ муборизаи зидҳоро қонуни умумии олами воқеӣ медонист. Афлотун ақидаҳои диалектикии Суқрот ва мактаби фалсафии Элеяро эътироф карда, дар назарияи диалектикии худ зиддиятро ҳамчун мафҳумҳои табиатан ба ҳам зидди «ягонагӣ», «маҷмӯъ», «оромӣ» ва «ҳаракат» маънидод мекунад. Ӯ муътақид буд, ки ҳақиқат танҳо дар натиҷаи зиддияти ду ҷониб ба даст меояд. Дар афкори Арасту ва пайравонаш, аз ҷумла файласуфону мантиқиёни мусулмон, зиддият ду навъ аст: зиддият дар мафҳумҳо ва зиддият дар қазия (фарзия)-ҳо. Ҳамзамон донишмандони муосир аз навъи дигари зиддияти фалсафӣ ба маънои «носозгорӣ» ёд мекунанд. Абуалӣ ибни Сино дар китоби «Шифо» таърифи Арастуро оид ба зиддият таърифи авомми аҳли мантиқ ва мубтадиён, таърифи худро таърифи хос ва ҳақиқӣ дониста, ба таърифи Арасту ду чизи дигар афзудааст: «Зиддият танҳо миёни ду амри вуҷудӣ аст. Ва мавриди дигар аз муқобала миёни як амри вуҷудӣ ва як амри адамӣ таҳти муқобалаи салб (рад) ва иҷоб (қабул) қарор мегирад».

Дар мактабҳои фалсафӣ раванди таъбири зиддият аз нигоҳи диалектика дар ҳастӣ ва маърифат идома ёфт ва ғояи айният (якрангӣ)-и ба ҳам зидҳоро ба вуҷуд овард, ки он дар назарияҳои Николайи Кузанӣ ва Ҷордано Бруно дида мешуд. Дар осори онҳо зиддият ҳамчун муносибати дохилии ба ҳам зид ва муассир таъбир мешуд. Зиддият дар фалсафаи классикии немис, хосса аз дидгоҳи И. Кант, И. Фихте, Ф. Шеллинг ва Ф. Ҳегел ҳамчун асоси ҳар гуна ҳаракату ҳақиқат ба шумор меравад. Ҳегел нишон дод, ки раванди ягонагӣ ва муборизаи ба ҳам зидҳо ҷавҳари пешрафту инкишоф мебошад. Дар баробари назарияи Ҳегел дар мавриди зиддият метавон хусусияти дигари он — айнияти зиддият бо ҳақиқати воқеиро дарк кард. Мувофиқи назарияҳои Кант ва Ҳегел зиддият як марҳалаи ногузири тафаккури воқеӣ мебошад. Аз ин ҷиҳат, агар дар таълимоти Кант ва умуман дар мовароуттабиа зиддияти мантиқӣ падидаи номукаммали дар тафаккур пайдогардида таъбир шавад, пас дар таълимоти Ҳегел, Маркс ва умуман диалектика шакли мантиқие фаҳмида мешавад, ки дар он инкишофи тафаккур ба амал меояд. Ҳамин тариқ, таносуби зиддият ва нақиз (ё ду зид)-ро аз ҳам бояд фарқ кард. Таносуби зиддият таносуби инкори якдигар аст, монанди «сафед» ва «ғайри сафед», аммо таносуби нақиз қобили истиснои якдигар нест, мас., таносуби «сафед» ва «сиёҳ».
зиддият асоси рушд ва дигаргуниҳои ҷомеа аст. Бино бар ин, зиддиятҳои иҷтимоӣ ба сифати сарчашма ва неруи ҳаракатдиҳандаи рушди ҷомеа истифода мешаванд. Дар ин росто барангезандагони низоъ зиддиятҳои иқтисодӣ, динӣ, фарҳангӣ, идеологӣ, этникӣ ва сиёсӣ мебошанд. Таҳлили роҳҳои ҳалли зиддиятҳои иҷтимоӣ нишон медиҳад, ки мақсади мубориза барои арзишҳо ва даъвоҳо, барои муайян кардани мақом, ҳокимият ва захираҳо, бетарафкунонӣ, зиёнрасонӣ ва аз байн бурдани рақиб мебошад. Агар як навъи муносибатҳо дар миёни афрод дар асоси ҳамоҳангии дуҷониба, ҳамраъйӣ, набудани зиддият, қабл аз ҳама, дар масоили тақсимоти захираҳои моддӣ ва маънавӣ, амалишавии талабот, кӯшишҳо ва хоҳишҳо ҳамкорӣ доштанро дар назар дошта бошад, гурӯҳи дигари муносибати байни фардҳо, ки низоъ мебошад, дар шароити мавҷудияти миқдори маҳдуди захираҳо ва норасоии онҳо ба миён меояд. Аз ин ҷиҳат, қонеъ кардани талаботу хоҳиш ва кӯшишҳои афрод ба шиддат, рақобат ва муқовимат вобаста мегардад.

Дар ҷомеашиносии Ғарб зери мафҳуми «низоъ» тамоми зиддиятҳое фаҳмида мешаванд, ки дар табиати зинда ва мурда (дар олами физикӣ, биологӣ ва фалсафӣ) мавҷуданд. Зиддияти иҷтимоӣ муборизаи байниҳамдигарии қувваҳои ҷомеа, таҷассумгари ҷанбаҳои гуногуни манфиат ва зиддиятҳои айнӣ аст. Тарафҳои мухолиф зиддияти мазкурро барои манфиату мақсадҳои мутақобил носозгор мешуморанд. Албатта, на ҳар зиддияти ҷамъиятӣ ба низоъ табдил меёбад, зеро мубориза, мусобиқа, баҳс, кӯшиши худсобиткунӣ ва ғ. низ ҳамчун амри воқеӣ мавҷуданд.

 Эзоҳ 

 Адабиёт 

 Гегель Ф. Сочинения. Т. 5. М. — Л., 1937;
 Абуалӣ ибни Сино. Осори мунтахаб. Ҷ. 1. Д., 1981;
 Философский энциклопедический словарь. М., 1983;
 Новая философская энциклопедия. М., 2010.

Гурӯҳ:Мафҳумҳои фалсафӣ
Гурӯҳ:Мақулаҳои фалсафӣ