Луғати истилоҳот

Луғати истилоҳот — як навъи луғати забоншиносист, ки истилоҳоту таърифҳои соҳаи муайяни донишро гирдоварӣ ва ба низом даровардааст  .

Мақсади луғатҳои истилоҳот – инъикоси дастгоҳи консептуалӣ ва истилоҳотии соҳаҳои гуногуни илму техника ва таъмини фаъолияти илмӣ, таълимӣ ва истеҳсолӣ мебошад. Луғати истилоҳот муҳимтарин воситаи тавсифи системаи истилоҳоти муайян мебошад.

 Сарчашмаҳо 

Тартиб додани луғати истилоҳот аз интихоби истилоҳот аз сарчашмаҳои гуногун оғоз мешавад. Сарчашмаҳо метавонанд инҳо бошанд:

 монография ва мақолаҳои олимон ва таҷрибаомӯзони машҳур;
 китобҳои дарсӣ барои муассисаҳои таҳсилоти олӣ дорои истилоҳоти стандартӣ;
 донишномаҳои саноатӣ;
 ҳуҷҷатҳои дуюмдараҷа (рефератҳо ва аннотатсияхо аз маҷаллаҳои рефератӣ; тавсифи ихтироот).

Пас аз интихоби истилоҳот воқеан луғати истилоҳот тартиб дода мешавад - феҳристи воҳидҳо (калимаҳо, таркиби калимаҳо, ихтисоротҳо, аломатҳо, таркиби калимаҳо ва аломатҳо), ки бояд муайян ва тавсиф карда шаванд.

Ҳангоми таълифи луғатҳои истилоҳот, бахусус дар раванди интихоб ё интихоби истилоҳот метавон аз вожаҳои лаҳҷавӣ, истилоҳоти этникии ҳунарӣ, ки аксаран истилоҳоти мардумӣ маҳсуб мешаванд, васеъ истифода кард. Истилоҳоти ин навъ, ки ба луғати истилоҳотии муайян ворид карда мешаванд, дарҳол ба унсури системаи истилоҳотии мувофиқ табдил намеёбанд. Ин барои «мутобиқ шудан»-и онҳо дар тадқиқоти илмӣ, дар истеҳсолот паҳн кардан ва дар нутқи махсуси шифоҳии илмӣ ҷорӣ намудани онҳо вақт талаб мекунад. Аммо худи амали ба реестри луғат дохил шудани онҳо аз ҷустуҷӯи вариант, аз эҳтимоли истифодаи он далолат мекунад  .

Ба ғайр аз ин, луғати истилоҳот мунтазам зиёд мешавад (аз ҷумла, инкишофи истилоҳот дар илми наношиносӣ зарурат пайдо мекунад): истилоҳоти нав ба вувуд омада, маънои воҳидҳои истилоҳи мавҷуда васеъ мешавад. Ин талаб мекунад, ки ба луғатҳо доимо илова карда шавад.

 Сохтори вуруди луғат 
Барои луғатҳои истилоҳотӣ хусусияти хеле муҳим мавҷудияти мундариҷаи қисмҳои чап ва рости вуруди луғат мебошад:

 аз тарафи чап — калимаи унвонӣ (истеъдод);
 аз тарафи рост — семантизатсияи сарлавҳа, ки метавонад маълумоти зеринро дар бораи истилоҳ дар бар гирад:
 нишон додани соҳаҳои истифодаи истилоҳ;
 тарҷумаи ин унвон, агар он луғати тарҷумонӣ бошад;
 Хусусиятҳои грамматикии истилоҳ:
 кадом қисми нутқ будани онро нишон диҳед;
 пасвандҳои исмҳои мардона дар ҳолати наслӣ додан;
 пасвандҳои исмҳои занро дар ҳолатҳои гуногун ва маҳаллӣ, агар ивазшавии ҳамсадоҳо бошад;
 махсусан дар шакли танҳо ва ҷамъ, агар тағйирёбанда бошанд; бо назардошти он, ки дар забони илму техника феълҳо бештар дар шакли шахси 3-юм ба як ва ҷамъ истифода мешаванд, луғатҳо ин пасвандҳоро барои ҳамаи феълҳо нишон медиҳанд;

 Таснифи луғатҳои истилоҳотӣ  

 1. Таснифи намудҳо 

 1.1 Тасниф аз рӯи ҷузъи иттилоот 

 Доираи фарогирии лексикаи истилоҳот (универсалӣ, бисёрсоҳавӣ, соҳавӣ, маҳдуди саноатӣ)
 Тарзи тавсифи маънои луѓавии калима (тарљумашаванда (дузабона, бисёрзабона) ; асарҳои энсиклопедӣ ва истинодӣ (тафсирӣ, тафсирӣ ва тарҷумонӣ, маълумотномаҳо, энсиклопедияҳо, луғатҳои энсиклопедӣ)
 Замони офариниши истилоҳот (лугатҳои истилоҳоти муосир, лугатҳои истилоҳоти таърихӣ)
 Тавсифи лексикаи истилоҳот, ки дар сатҳҳои гуногуни забон (имло, калимасоз, синтаксисӣ, семантикӣ) асос ёфтааст.

 1.2. Тасниф аз рӯи ҷузъи моддии ҳуҷҷатҳо 

 Сохтор, шумораи воҳидҳо ( якҷилдӣ, бисёрҷилдӣ)
 Шакли моддии интиқолдиҳандаи иттилоот (кодекс, диск, якҷоя)
 Хусусияти воситаҳои рамзӣ (матнӣ, матритсавӣ, мураккаб)
 Усули ҳуҷҷатгузорӣ (чопӣ, электронӣ)
 Мукаммалии намоиши луғати забон (пурра, миёна, кӯтоҳ, ҳадди ақал луғатҳо)
 Тартиби ҷойгиркунии маводи лексикӣ (расмӣ (алифбо, алифбо-лона); мантиқӣ (системавӣ, системавӣ-алифбоӣ).

 1.3. Тасниф аз рӯи шароити мавҷудият дар муҳити беруна 

 Ҷои таъсис (корпоративӣ, миллӣ, хориҷӣ)
 Паҳншавии истилоҳоти истилоҳот (лугатҳои истилоҳоти маъмулӣ, луғатҳои истилоҳоти инфиродӣ)

 2. Таснифи типологӣ 

 Ҳадаф (ҳуҷҷати маълумотӣ; ҳуҷҷати илмӣ; ҳуҷҷати илмӣ; ҳуҷҷати истеҳсолӣ; ҳуҷҷати таълимӣ)
 Хонандагон (барои аудиторияи васеъ; барои категорияҳои муайяни мутахассисон ё гурӯҳҳои баромадкунандагон)

 Луғатҳо 

 Эзоҳ 

Гурӯҳ:Вожаномаҳо