Замир (мантиқ)

Замир ( — он чӣ аз дил гузарад: ниҳонӣ) — дар мантиқ қиёсе, ки дар он яке аз муқаддимаҳо ё натиҷа ошкоро баён нашуда, балки дар назар дошта шудааст.

Ба навиштаи Ибни Сино, замир «қиёсест, ки фақат суғрои он зикр мешавад. Монанди: «Фалон кас ҳангоми шаб чарх мезанад». Пас, ин ҳукм омехта аст, куброи он ё барои лозим набуданаш ва ё барои муғолата буданаш партофта шудааст» («Уюну-л-ҳикмат»). Дар амалияи ҳаррӯза аксаран аз қиёсҳое истифода мешавад, ки на ҳама ҷузъҳои таркибиашон баён мегарданд. Аз ин рӯ, мувофиқи асли «сарфаҷӯӣ аз андеша»-и Э. Мах, муқаддимаҳо ё натиҷаҳо на ҳамеша ошкоро баён мешаванд.

Барои ҳосил кардани боварӣ ба мантиқан дуруст ё нодуруст будани муҳокимарониҳои дар шакли замир суратгирифта, онҳо дар намуди қиёси пурра навишта, сипас санҷида мешаванд. Маъмулан, замир бештар тавассути шакли якуми қиёс санҷида мешавад. Барои ба қиёси пурра табдил додани замир бояд пеш аз ҳама муайян кард, ки чӣ партофта шудааст: муқаддима ё натиҷа. Маъмулан, яке аз муқаддимаҳо партофта мешавад. Муайян кардани натиҷа имкон медиҳад, ки ҳадди асғар ва ҳадди акбар ошкор гардад, чунки натиҷа ҳамеша аз онҳо иборат аст. Ба ин маъно Ибни Сино навиштааст: «Таҳлили қиёс он аст, ки матлубро фарқ кунӣ ва дар гуфтори натиҷабахш бингарӣ, ки оё дар он чизе ҳаст, ки бар вай шарик гардад? Агар бошад, тааммул кун, ки оё вай маҳмул ё мавзӯи он аст?! Агар ёфтӣ, пас ту муқаддимаи суғро ё кубро ва ҳадди авсатро пайдо карда бошӣ. Сипас, бингар ба он, ки матлуб ба кадом шакл маълум шудааст! Пас ба ҳадди авсат тарафи дуввуми матлубро бар ҳайати он шакл ва он зарб зам кун! Агар барои он имкон пайдо кардӣ, пас ду муқаддимаро билфеъл дарёфтӣ ва ин шакл туро комил шавад» («Китобу-н-наҷот»). Аз гуфтаҳои мутафаккир чунин натиҷагирӣ кардан мумкин аст: Ҳадди авсат зимни истилоҳҳои мавҷуда дар яке аз муқаддимаҳо муайян мегардад. Пас, тавассути истилоҳҳои муайяншуда бо истифода аз қоидаҳои шакли қиёс муқаддимаи партофташуда сохта мешавад. Бояд муқаддимаи мазкур ҳукми ҳақ бошад. Ниҳоят қиёси комил барқарор мешавад, ки онро мувофиқи қоидаҳои қиёс санҷидан лозим аст. Мас., «Аҳмадов ҳуқуқшинос аст, чунки вай қонунҳоро медонад». Ин ҷо гуфтори «Аҳмадов ҳуқуқшинос аст» натиҷа мебошад, барои он ки қисми дуввуми замир – «Чунки вай қонунҳоро медонад» далели қисми аввал аст. Ҳамин тариқ, мо як муқадима ва як натиҷаро муайян кардем: Аҳмадов қонунҳоро медонад; Аҳмадов ҳуқуқшинос аст.

Ин ҷо истилоҳи «Аҳмадов» ҳадди асғар ва «ҳуқуқшинос» ҳадди акбари қиёс буда, «шахси қонундон» ҳадди авсат аст. Маълум шуд, ки муқаддимаи кубро партофта шудааст. Ин муқаддима бояд истилоҳҳои «ҳуқуқшинос» ва «шахси қонундон»-ро дар бар гирад, яъне муқаддимаи мазкур фарогири намуди «Ҳамаи ҳуқуқшиносон қонунҳоро медонанд» ё «Баъзе шахсони қонундон ҳуқуқшиносанд» бошад. Ҳамин тариқ, қиёси комилро дар ду намуд тартиб додан мумкин аст:

1) Ҳамаи ҳуқуқшиносон қонунҳоро медонанд.

Аҳмадов қонунҳоро медонад.

Аҳмадов ҳуқуқшинос аст.

Қиёси мазкур дар шакли дуввум сурат гирифтааст, аммо қоидаи ин шакл ва қоидаи тақсимшавандагии ҳадди авсат риоя нашудааст.

2) Баъзе шахсоне, ки қонунҳоро медонанд, ҳуқуқшиносанд.

Аҳмадов қонунҳоро медонад.

Аҳмадов ҳуқуқшинос аст.

Ин ҷо қиёс аз рӯи шакли аввал тартиб дода шудааст, лекин қоидаи ин шакл ва тақсимшавандагии ҳадди авсат риоя нашудааст. Хулоса, натиҷаи замир-и мазкур нодуруст мебошад.

Дар амалия замир бештар дар шакли якуми қиёси содаи қатъӣ маълум аст. Мас., дар ҷумлаи: «Ҷумҳурии Тоҷикистон конститутсияи худро дорад, чунки он давлати соҳибистиқлол аст» муқаддимаи калон (кубро): «Ҳамаи давлатҳои соҳибистиқлол конститутсияи худро доранд» партофта шудааст.

Ҳангоми барқарор кардани ин муқаддима қиёси пурра дар шакли аввал ҳосил мешавад:

Ҳамаи давлатҳои соҳибистиқлол конститутсияи худро доранд.

Тоҷикистон ҷумҳурии соҳибистиқлол аст.

Тоҷикистон конститутсияи худро дорад.

Шакли мантиқии қиёси мазкур чунин аст:

Ҳамаи M – P аст.

Ҳамаи S – M аст.

Ҳамаи S – P аст.

Маълум шуд, ки замир дар намуди дурусти шакли аввал сурат гирифтааст. Пас., замир низ дуруст аст.

Агар муқаддимаи хурд (суғро) баён нашуда бошад, замир чунин сурат мегирад: «Тоҷикистон конститутсияи худро дорад, зеро ҳамаи давлатҳои соҳибистиқлол конститутсияи худро доранд». Дар ин ҷо муқаддимаи суғро «Тоҷикистон давлати соҳибистиқлол аст» партофта шудааст. Агар онро бо муқаддимаи кубро ҳамроҳ намоем, пас қиёси пурра аз рӯи шакли аввал ҳосил мешавад, ки он ҳам қиёси дуруст аст.

Баъзан замир-ҳое вомехӯранд, ки дар онҳо натиҷа баён намешавад. Мас., «Ҳамаи давлатҳои соҳибистиқлол конститутсияи худро доранд» ва «Тоҷикистон давлати соҳибистиқлол аст». Пай бурдан душвор нест, ки дар ин ҷо натиҷа: «Тоҷикистон конститутсияи худро дорад» баён нашудааст.

Дар шакли замир на танҳо қиёсҳои содаи қатъӣ, балки қиёсҳои шартӣ ва қатъии мунфасила низ истифода мешаванд. Мас., муҳокимаи «Дар ҷамоаи ибтидоӣ давлати шоҳӣ ва олигарх набуд, аз ин рӯ, дар он давлати демократӣ мавҷуд буд» нодуруст аст. Муҳокимаи мазкурро дар шакли қиёси пурраи мунфасилаи қатъӣ ба тариқи зер навиштан мумкин аст:

Дар ҷамъият давлат ё шоҳӣ, ё олигархӣ, ё демократӣ мешавад.

Дар ҷамоаи ибтидоӣ давлати шоҳӣ ва олигархӣ набуд.

Дар ҷамоати ибтидоӣ давлати демократӣ вуҷуд дошт.

Шакли мантиқии ин қиёс чунин аст:

p˅q˅r; = p˄qr

Қиёси мазкур шаклан дуруст бошад ҳам, натиҷа нодуруст аст, зеро ҳангоми тақсими мафҳуми «ҷомеаи инсонӣ» аз рӯи нишонаи давлатдорӣ ба хато роҳ дода шудааст, яъне яке аз қоидаҳои амали тақсим риоя нашудааст. Аз ин рӯ, бояд қоидаи зерин риоя шавад: дар муқаддимаи мунфасила бояд ҳамаи ҳолатҳои имконпазир пешбинӣ шаванд.

Қиёси шартии қатъӣ, ки дар он муқаддимаи кубро партофта шудааст, чунин сурат мегирад: «Парвандаи ҷиноятӣ бояд кушода нашавад, зеро дар ин амал ҳолати ҷиноят мушоҳида намешавад». Дар ин замир муқаддимаи кубро – ҳукми шартии «Агар ҳолати ҷиноят мушоҳида нашавад, парвандаи ҷиноятӣ бояд кушода нашавад» партофта шудааст, ки дар он амри муъмули кодекси ҷиноятиву мурофиавӣ инъикос ёфтааст.

Қиёси мунфасилаи қатъие, ки дар он муқаддимаи кубро партофта шудааст: «Нисбати ин амал ҳукми сафедкунӣ баровардан мумкин нест, ҳукм бояд айбдоркунанда бошад». Дар ин замир муқаддимаи кубро (ҳукми мунфасила): «Нисбати ин амал ё ҳукми сафедкунӣ ё ҳукми айбдоркунӣ бароварда мешавад» баён нашудааст.

Қиёси мунфасилаи қатъие, ки дар он натиҷа баён нашудааст: «Марг ё дар натиҷаи қатл ё худкушӣ, ё дар натиҷаи фалокат, ё ба аҷали худ рух додааст. Марг дар натиҷаи фалокат рух додааст». Дар ин ҷо натиҷа, ки дар он ҳамаи ҳолатҳои боқимонда инкор мешаванд, баён нашудааст, зеро ҷавоби матлубро аз муқаддимаи суғро пайдо кардан мумкин аст. Сабаби дар амалияи муҳокимаҳо маъмул гардидани замир он аст, ки баёни шифоҳӣ ё хаттии ин ё он муқаддима ва натиҷа ҳамеша муҳокимаҳоро мураккаб мегардонад. Бинобар ин, барои кӯтоҳ ва оммафаҳм гардидани муҳокимаҳо муқаддимаҳо ё натиҷа ошкоро баён намешаванд, зеро фаҳмидани маълумот дар бораи муқаддимаҳо ва натиҷаи партофташуда душвор нест. Лекин бештар маҳз дар натиҷаи замир хатоҳо ба амал меоянд ва ошкор намудани онҳо назар ба хатоҳое, ки дар қиёсҳои мукаммал сар мезананд, душвортар аст. Бинобар ин, барои ошкор ва бартараф кардани хатоҳо замир-ро ба дараҷаи қиёсҳои пурра овардан зарур аст.

 Эзоҳ 

 Адабиёт 

 Аристотель. Соч. Т. 2. М., 1978;
 Абӯалӣ ибни Сино. Осор. Ҷ. 2-3. Д., 2005-07;
 Сайфуллоев Н. М., Ивлев Ю. В. Мантиқ. Д., 2013.

Гурӯҳ:Мантиқ