Достони пас аз охирзамон

Достони пас аз охирзамон ё постапокалиптика — як зержанри тахайюлии илмӣ мебошад, ки унсурҳои фантастикаи илмӣ, фэнтэзии илмӣ, вайроншаҳр ва даҳшатро муттаҳид мекунад, ки дар он сужа дар ҷаҳоне сурат мегирад, ки фалокати саросариро аз сар гузаронидааст. Достони пас аз охирзамонӣ инчунин номест ба услуби эҷодӣ, ки дар тасвирҳои таҷҳизот ё биноҳои кӯҳна ва партофташуда рӯҳияи харобӣ, танҳоӣ ва даҳшатро ифода мекунад.

Сужаи маъмултарин дар ҷаҳони пас аз охирзамонӣ зомбӣ- ё Ҷанги ҷаҳонии сеюм мебошад.

Истилоҳи "Пост-апокалиптика" ()  бори аввал дар робита ба фантастикаи илмӣ дар соли 1978 аз ҷониби мунаққиди амрикоӣ Алан Франк дар маҷаллаи SciFiNow истифода шудааст. Аммо ин истилоҳ дар авоили солҳои 1990-ум ва 2000-ум мавриди истифода қарор гирифт, дар нутқи ҳамарӯза решаи устувор гирифт ва ба забони илмӣ ворид шуд.

Асарҳо дар бораи фалокати ҷаҳонӣ пас аз Ҷанги Дуюми Ҷаҳонӣ ба далели нигарониҳо дар бораи истифода аз силоҳи ҳастаӣ маъруфияти густарда пайдо карданд, аммо ин гуна асарҳо ҳанӯз дар асри 19 навишта шуда буданд (аз ҷумла, «Одами охирин»-и Мэрӣ Шеллӣ M. Keith Booker, Anne-Marie Thomas The science fiction handbook  John Wiley and Sons, 2009).

 Хусусиятҳо 

 Ақидаи асосӣ 
Хусусияти асосии бадеии баъд аз достони охирзамонӣ инкишофи сюжет дар чахон (ё як қисми маҳдуди он) бо таърихи махсус мебошад. Дар гузаштаи ин ҷаҳон тамаддун ба сатҳи баланди рушди иҷтимоию техникӣ расид, вале баъдан ҷаҳон як навъ фалокати глобалиро аз сар гузаронд, ки дар натиҷаи он тамаддун ва қисми зиёди сарватҳои офаридааш нобуд шуд. Фалокатҳои маъмултарине, ки ҷаҳонро хароб мекунанд, инҳоянд: Ҷанги сеюми ҷаҳонӣ бо истифода аз силоҳи қатли ом (ҳастаӣ, кимиёвӣ ё биологӣ), ҳамлаи бегонагон, шӯриши мошинҳо таҳти роҳбарии зеҳни сунъӣ (роботҳо), пандемия, зуҳури астероидҳои аз ҷониби баъзе намудҳои астероидҳо пайдошуда, одамон, аз олами параллелӣ, пеш аз таърих ё замонҳои дигар, бегона ё дигар), иқлимӣ, ки дар натиҷаи таъсири замони дигар, табиати кайҳонӣ (беҷон) ё фалокатҳои дигар ба вуҷуд омадаанд.

Сюжети маъмули достони пас аз охирзамон, чун қоида, пас аз фалокат, вақте ки "омилҳои зиёновар"-и он аз фаъолият бозмонданд, оғоз меёбад. Одатан дар ин ё он шакл ба хонанда (тамошобин) таърихи мухтасари ҷамъият аз лаҳзаи фалокат пешкаш карда мешавад: дарҳол пас аз он давраи ваҳшиёна мегузарад, пас наҷотдидагон дар атрофи манбаъҳои боқимондаи таъминоти ҳаёт тамаркуз мекунанд ва сохти нави ҷамъиятӣ ба таври табиӣ ташаккул меёбад. То он даме, ки сюжет сар мешавад, ин раванд одатан аллакай ба итмом мерасад, конгломератҳои муайяни ҷамоатҳо дар қаламрави қобили зист ба вуҷуд омадаанд ва тавозуни каму беш устувори қувваҳо муқаррар карда шудааст.
мини| Алберт Гудвин - Апокалипсис (1903)

 Тафсилоти хос 
 Ҷамъиятҳои деҳот ё хоҷагиҳои феодалӣ (асрҳои нави миёна, неофеодализм) маҳсулоти хӯрокворӣ.
 Маҳаллаҳои шаҳрӣ марказҳои савдо, ҳунармандӣ мебошанд, ки одатан ҷинояткоранд, аммо тибқи қонунҳои муайян зиндагӣ мекунанд ва барои нигоҳ доштани тартибот мубориза мебаранд.
 Гурӯҳҳо — ҷомеаҳои ҷиноятпеша мебошанд, ки роҳбарии қавӣ доранд, ки дар асоси объектҳои технологии зинда мондаанд, ки ҳадди ақал ҳаётро таъмин мекунанд (харобаҳои корхонаҳо, киштиҳои азим дар соҳил ё дар об шуста ва ғайра) ва бо ғоратгарӣ дар роҳҳои тиҷоратӣ, ҳамла ба маҳалҳои аҳолинишин ва тиҷорати ғайриқонунӣ.
 Қабилаҳои ваҳшӣ, ки одатан дар биёбонҳо, кӯҳҳо ва дигар минтақаҳои душворгузар зиндагӣ мекунанд ва аз одамони ваҳшӣ ва/ё мутаатсияшуда иборатанд.
 Ҷамъиятҳои паймонҳои баландтехнологии каму беш ҷудошуда, ки дар заминаи пойгоҳҳои бузурги ҳарбӣ, шаҳракҳои илмӣ, стансияҳои мадорӣ ё паноҳгоҳҳо, ки махсус барои пешгӯии фалокат сохта шудаанд, ташкил карда шудаанд. Одатан нисбатан мутамаддин тавсиф карда мешавад (бар хилофи аксари дигар форматсияҳои иҷтимоӣ онҳо ташкили ҷамъиятиро барқарор накарданд, балки он чиро, ки пеш аз фалокат вуҷуд дошт, нигоҳ дошта ва тағйир доданд). Онҳо метавонанд ҳам демократӣ ва ҳам тоталитарӣ бошанд, ки аз ҷониби низомиён ё олимони радикалӣ назорат карда мешаванд. Дар дасти онҳо технологияҳои хатарноктаринро мебошанд, ки аз замони пеш аз фалокат ҳифз шудаанд. Чун қоида, чунин ҷамоатҳо то ҳадди имкон ҷудо буданро аз ҷаҳони беруна нигоҳ медоранд. Баъзан онҳо ба қадри кофӣ қувва доранд, ки на танҳо ба таҷовузи эҳтимолӣ муқобилат кунанд, балки нисбат ба ҳамсояҳои наздиктарини худ сиёсатро аз мавқеи зурӣ пеш гиранд. * Шаҳрҳои калон ё сохторҳои аз ин ҳам муҳимтари территориявӣ, ки бо ин ё он сабаб аз фалокат осеб надида ё кам осеб дидаанд ва тарзи ҳаёти «кӯҳна»-ро нигоҳ дошта, тадриҷан дар зери таъсири омилҳои беруна тағйир меёбанд.

Тавсифи ҷойгиршавӣ одатан инҳоро дар бар мегирад:

 Биёбонҳои васеъ ба ҷои маҳалҳои пештар аҳолинишин.
 Шаҳрҳои партофташуда, қисман харобшуда, корхонаҳо, объектҳои ҳарбӣ.
 Ҳудудҳое, ки пештар дар хушкӣ буданд, вале дар натиҷаи фалокат зери об монданд. 
Биноҳо ва объектҳои сунъӣ дар қаъри баҳр.
 Одамон, ҳайвонот, растаниҳо, ҷангалҳои мутант.
 Артефактҳои сершумори тамаддуни гумшуда, баъзе хатарнок, баъзеи дигар муфид, аммо одатан танҳо ҳамчун замина барои ҳикоя хидмат мекунанд.

 Сужаҳо 
Сужаро дар атрофи саргузаштҳои қаҳрамонони ҷаҳон сохтан мумкин аст, аз ҷумла, мотиви хеле маъмул ин саёҳати қаҳрамон дар ҷустуҷӯи «Граали муқаддас» - макон ё объектест, ки ба ӯ зиндагии дароз ва бароҳат фароҳам меорад, ба ӯ имкон медиҳад, ки ҷомеаи худро, ки дар арафаи харобшавӣ аст, наҷот диҳад ё метавонад дар эҳёи тамоми тамаддун кӯмак кунад. Баъзан воситаҳо ва технологияҳое, ки ба фалокат оварда расониданд, дар ҷомеа мамнӯъ ҳисобида мешаванд ва оромии чунин як ҷомеаи чарогоҳро шӯришиёни ҷавон, ки нияти эҳёи технологияи мамнӯъро доранд, халалдор мекунанд (аллакай ишораи чунин рушд дар достони Стивен Винсент Бене «Дар дарёҳои Вавилон», намунаҳои классикӣ аз «Субҳи дароз»-и Лӣ Брэкетт ва «The Chrysalids» -и Ҷон Уиндем.

Аксар вақт дар як асар апокалиптика бо пост-апокалиптика, тасвири фалокат ҳамчунин — бо тасвири оқибатҳои бевоситаи он ва таъсири он ба хаёти наҷотдидагон омезиш меёбад. Баъзан ҳикоя як бахши воқеияти муосирро тавассути призмаи дарки наслҳои дур баррасӣ мекунад. Дар адабиёт ин жанр бо киберпанк робитаи зич дорад ва баъзан бо киберпанк омехта мешавад.

Пост-апокалиптикаро инчунин метавон тасвири ҳудудҳои партофташуда, корхонаҳои боздошташуда, «шаҳарҳои арвоҳ» номид, ки дар гузашта сохта шуда буданд ва зиндагии фаъол доштанд, вале бо ин ё он сабаб аз ҷониби аҳолӣ партофташуда - бо биноҳои фарсуда, ки аз алаф пахш карда шудаанд, ҷисмҳои зангзадаи таҷҳизот ва механизмҳо дар ин ҷо хобидаанд. Ин шохаи пас аз апокалиптика тасвири "фазоҳои биёбон" -и Крапивин ва "Пикник дар канори роҳ" -и бародарон Стругатскийҳоро дар бар мегирад.

 Таърих 
Аввалин асари муосир дар таърихи ин жанр шояд романи сеҷилдаи Мэрӣ Шеллӣ «Одами охирин» (1826) бошад.

Ташаккули фантастикаи пас аз охирзамонӣ ҳамчун жанр ба охири асри 19 ва ибтидои асри 20 рост меояд. Асари классикии ин жанр романи Ричард Ҷефферис «Пас аз Лондон» (1885) мебошад, ки дар он амал пас аз ҳазорон сол пас аз фалокат сурат мегирад. Сенарияи Ҷефферис, ки мувофиқи он фалокат дарҳол давраи барбарият ва баъдан феодализми нав (ғайришаҳонӣ) ба вуқӯъ мепайвандад, баъдан борҳо истифода шуд, аз ҷумла дар «Ҷанги дар ҳаво»-и Ҳ.Ҷ.Уэллс, "The Scarlet Plague"-и Ҷек Лондон, ва «Марги растаниҳо»-и Ҷон Кристофер. Қаҳрамонони Гурзандозии Люсифер аз ҷониби Ларрӣ Нивен ва Ҷеррӣ Поурнел кӯшиш мекунанд, ки слайд ба ин сенарияро пешгирӣ кунанд.

Тасвири пас аз апокалиптикӣ қисман аз тасвирҳои инсонияти таназзулшуда ва сардшавии Замин дар романи Уэллс «Мошини вақт» таъсир кардааст (ва дар мутобиқсозии филми он, бар хилофи асл, сабаби таназзул як фалокати ҷаҳонӣ аст). Дар нимаи дуюми асри 20, яке аз ҷойҳои аввал дар байни сабабҳои фалокати глобалӣ, ки пеш аз нақшаи асарҳои пас аз апокалиптикӣ буд, ин ҷанг бо истифода аз силоҳи ҳастаӣ ё дигар намудҳои силоҳи ҳастаӣ буд. 

Дар фантастикаи илмии шӯравӣ, ки дар он дидгоҳи мусбат ва некбинонаи ояндаи инсоният ҳукмфармо буд, фалокати глобалӣ, одатан ҳарбӣ, ба ҷаҳони дигаре, ки мардуми замин дидан мекарданд, интиқол ёфт ва худи ин гуна асарҳо номи умумии «романҳои огоҳкунанда»-ро гирифтанд, ки шояд ҷузъи идеявии ин асарҳоро дурусттар инъикос намуда, пешниҳод менамояд, ки муаллиф ин шакли «сиёсати бадеиро ба ҳайси василаи «сиёсати бадеӣ», ки барои ифротгароӣ истифода мекунад, ба хотири фоидаи худ инсониятро ба варта тела медиҳанд». Асарҳои «Фаэты»-и Александр Казантсев, «Ҷанги охирин»-и Кир Буличёв, «Рузи корнамоиҳо»-и Виктор Жилин мисол шуда метавонанд.

 Эзоҳ 

 Пайвандҳо 



 Березовская Л. С., Демченков С. А. Постапокалиптика как жанр научной/паранаучной фантастики // Вестник Омского государственного педагогического университета.  Гуманитарные исследования. 2016. № 4 (13) . С. 64-67.
Гурӯҳ:Жанрҳои телевизионӣ
Гурӯҳ:Жанрҳои синамо
Гурӯҳ:Жанрҳои фантастика