Зараррасонҳои зироат

Зараррасонҳои зироат — ҷонвароне, ки ба узвҳои нашвии зироат (пахта, юнучқа, ғалла ва амсоли онҳо) осеб мерасонанд ё онҳоро нобуд мекунанд. 

Ба зараррасонҳои зироат ҳашарот, канаҳо, баъзе намудҳои ҳазорпоён, нармбаданҳо, лӯндакирмҳо, ҷонварони хоянда ва ғ. мансубанд. Ба кишоварзӣ хусусан ростболҳо (Orthoptera), пуфакпойҳо ё трипсҳо (Thysanoptera), баробарболҳо ё хартумчадорҳо (Homoptera), ганданафасакҳо (Hemiptera), дуболаҳо ё магасҳо (Diptera), сахтболҳо ё гамбускҳо (Coleoptera), пулакчаболҳо ё шапалакҳо (Lepidoptera) зарари ҷиддӣ мерасонанд. Зараррасонҳои пахта (кирми ғӯза, тортанаккана, ширинчаи пахта, кирми тирамоҳӣ, кирми барги пахта, куяи ғӯзапоя), ришқа (юнучқахӯрак, тухмхӯрак, кана, ширинча), ғалла ва зироати равғандор (кана, малах, гамбусаки нӯлдароз, шапалаки пахта, ҷуворимакка, нахӯдхӯрак ва ғ.), полиз ва картошка (ширинчаву куяи карам, гамбусаки колорадоӣ, шапалаки пахта, трипси тамоку), дарахтони мева, ток, тут ва зироати субтропикӣ (кирму куяи себ, куяи мева, шапалаки зардолу, ширинчаи сурхак, зиреҳак) дар киштзорҳои ҷумҳурӣ мавҷуданд. Калламуш, мушҳои даштиву хонагӣ ва амсоли онҳо низ зарароваранд. Зараррасонҳои зироат баргу поя, мева ва решаи рустаниҳоро мехӯранд, дар бофтаҳо тухм гузошта, барои сохтани лона ё кушодани роҳ бехи ниҳолҳоро мекобанд. Сӯрох кардани хок боиси осеб ёфтану хушкидани рустанӣ мегардад. Ғизои зараррасонҳои зироат гуногун аст. Баъзеи онҳо ҳамахӯр (полифагҳо) буда, ба чанд намуди рустанӣ зарар мерасонанд; зараррасонҳои дигар фақат як намуди рустаниро мехӯранд (монофагҳо); ғизои гурӯҳи севвуми зараррасонҳои зироат танҳо рустаниҳои ҳаммонанд аст (олигофагҳо). Баъзе зараррасонҳои зироат моддаҳои органикӣ ва ғизои ҳайвониро мехӯранд (пантофагҳо). Ҷонвароне низ мавҷуданд, ки барг, поя, муғча, гул, мева ва тухми рустаниро нобуд мекунанд.

Зараррасонҳои зироат ба ду гурӯҳи асосӣ – хоянда ва халандаю маканда ҷудо карда мешаванд. Зараррасонҳои хоянда қисмҳои алоҳидаи рустаниро истеъмол мекунанд, мас., гамбускҳо, кирминаи шапалакҳо, баъзе канаҳо, харгӯш ва ғ. Ғизои зараррасонҳои халандаю маканда шираи рустаниҳост. Дар натиҷа бофтаҳо ва баргу пояи рустанӣ пажмурда мешаванд. Аз таъсири ферментҳои ғадуди оби даҳони зараррасонҳои маканда дар ҷойҳои осебёфтаи зироат омосу бузғунҷҳо пайдо мешаванд. Ба зараррасонҳои халандаю маканда тахтакана, ширинча, коксидҳо, ҷазакҳо ва амсоли онҳо мансубанд. Зарари лесакҳо ва нармбаданҳои шикампой низ, бо вуҷуди дигар будани сохти даҳонашон, ба монанди зараррасонҳои хоянда аст. Вобаста ба муҳит ва давраҳои инкишоф тарзи ғизогирӣ ва зарари ҷонварон тағйир меёбад. Мас., кирминаи куяи себ дар давраҳои аввали ҳаёти худ дар даруни барги себ зиндагӣ карда, аз он ғизо мегирад. Баробари калонтар шудан ба рӯи барг баромада, ҷойҳои нарми онро мехӯрад. Гамбускҳои нӯлдароз барги рустаниҳои лӯбиёӣ, кирминаашон бофтаҳои бактериявии лӯндарешаҳоро мехӯранд. Зараррасонҳое низ мавҷуданд, ки ҷараёни инкишофи онҳо дар рустаниҳои гуногун сурат мегирад. Мас., ширинчаи лаблабу ё ширинчаи лӯбиёиҳо (Aphis fabae) тирамоҳ дар шоху навдаи нормушк, ёсуман ва амсоли онҳо тухм мегузоранд. Баҳорон ширинчаҳои аз тухм баромада дар ҳамин рустаниҳо зиндагӣ карда, чанд бор насл медиҳанд. Миёнаҳои тобистон ширинчаҳои болдор ба лаблабуи қанд ва гиёҳҳо гузашта, чанд насли дигар меоранд. Ҳамин тавр, то тирамоҳ ширинчаҳои болдор комилан инкишоф ёфта, барои тухмгузорӣ боз ба рустаниҳои аввал – нормушк, ёсуман ва ғ. бармегарданд. Ширинчаи ларг ва хӯшадорҳо (Tetraneura ulmi) баҳор дар бузғунҷи баргҳои ларг инкишоф ёфта, миёнаҳои тобистон, баъди бол баровардан, ба решаи рустаниҳои хӯшадор мегузарад ва то тирамоҳ дар он ҷо инкишофу афзоиш меёбад. Ҳангоми аз ҳашарот зарар дидан ҷойҳои осебдидаи рустанӣ пӯк шуда, зифт, шилм ва шираи ширамонанд пайдо мекунанд. Гоҳо қисми зарардида ё нобудшудаи рустанӣ барқарор мегардад ё ба ҷои он узви нав (навда, бехҷаст, барг ва ғ.) месабзад. Рустании зарардида каҷукилеб мешавад, баргҳои он печида, пӯсташ пурчин ва ғафс мегардад.

Зараррасонҳои зироат ангезандаи касалиҳоро паҳн карда, боиси сироят ёфтани рустаниҳо низ мешаванд. Кишт намудани рустаниҳои ба касалӣ тобовар ва истифодаи усулҳои гуногуни агротехникӣ тадбирҳои муҳимми кам кардани таъсири зарари ҳашарот мебошанд. Агар сабаби афзудани баъзе намудҳои зараррасонҳои зироат шароити иқлим ва обу ҳаво бошад, пас барои афзоиши зараррасонҳои дигар мавҷудияти ғизо муҳим аст. Барои нест кардани ҳашароти зараррасон тартиб додани маълумотномаи афзоиш (дар асоси қайди мунтазами миқдори онҳо) ва муҳлати дар киштзор пайдо шудани онҳо зарур мебошад. Риояи қоидаҳои агротехникӣ (киштгардони дуруст, истифодаи нурӣ, нест кардани алафҳои бегона, кишти тухмии хушсифат), биологӣ (ба муқобили зараррасонҳо истифода бурдани ҳашароти муфид), физикию механикӣ (домгузорӣ, маҳви тухми ҳашарот, гузоштани мулӯҳ), кимиёӣ (истифодаи моддаҳои заҳрнок – акаритсидҳо, инсектитсидҳо, фумигантҳо), биофизикию биокимиёӣ (гамма-афканишот ва ғ.) усулҳои самараноки маҳв намудани зараррасонҳои зироат мебошанд.

 Нигаред низ 

 Зараррасонҳои анбор
 Зараррасонҳои ғалладона
 Зараррасонҳои ҷангал
 Муҳофизати рустанӣ
 Ҳашарот
 Энтомология

 Эзоҳ 

 Адабиёт 

 Ҳашароти зараррасон ва касалиҳои зироатҳои хоҷагии қишлоқи Тоҷикистон. Д., 1964;
 Пересыпкин В. Ф. Сельскохозяйственная фитопатология. М., 1989.

Гурӯҳ:Зараррасонҳо