Заҳроба

Заҳроба — токсинҳо (аз юн. toxikon – заҳр), моддаҳои бактериявӣ, наботӣ ё ҳайвонӣ, ки фаъолияти физиологиро хароб карда, боиси беморӣ ё фавти одаму ҷонварон мегарданд. 

 Тавсиф 
Аз рӯи табиати кимиёӣ ҳамаи заҳробаҳо сафеда ё полипептид мебошанд. Онҳо дар тафовут аз дигар моддаҳои заҳрогини органикӣ ва ғайриорганикӣ ҳангоми ба андомгон роҳ ёфтан подтан ҳосил мекунанд. Заҳроба дар таркиби заҳри мор, каждум, тортанак ва дигар ҳайвоноти заҳрдор, инчунин баъзе рустаниҳо мавҷуд аст. Хусусан заҳробаҳои бактериявӣ хуб омӯхта шудаанд. Онҳо ба заҳробаҳои берунӣ (экзотоксинҳо) ва дарунӣ (эндотоксинҳо) тақсим мешаванд. Экзотоксинҳоро, ки ба андомгон таъсири заҳрогин мерасонанд, бактерияҳо аз худ ҷудо мекунанд (масалан, нейротоксинҳо ва ситотоксинҳо аз ҳамин қабиланд). Баъзе микроорганизмҳо заҳробаи ниҳоят сахттаъсир доранд, ки боиси пайдоиши ботулизм, кузоз, хуноқ, заҳролудӣ аз ғизо ва бемориҳои дигар мешавад. Эндотоксине, ки баъди фавти бактерияҳо ҷудо шудааст, маҳсули муқаррарии мубодилаи худи онҳо мебошад (масалан, ферментҳо). Чунин заҳробаҳо раванди мубодилаи аминҳои биогении одаму ҳайвонро халалдор месозанд. Эндотоксинҳо бошанд, таъсири хос надоранд. Заҳробаи бактерияҳо (заҳробаи қаламчамикроби хуноқ)-ро соли 1888 олимони фаронсавӣ Э. Ру ва швейсарӣ А. Йерсен ошкор кардаанд. Онҳо бо ин кашфиёти хеш усули бидуни маҳв кардани микроорганизм безарар гардонидани заҳробаро ба вуҷуд оварданд. Соли 1890 бактерияшиноси олмонӣ Э. Беринг барои истифодаи босамари антитоксин (подтан)-ҳо кӯшиш кард. Ӯ ошкор кард, ки зардоби хуни ҳайвони бо вояи тақрибан марговари заҳроба масунгардонида хусусияти пешгирӣ ва дармонбахшӣ дорад. Соли 1924 олими фаронсавӣ Г. Рамон усули бо формалин безарар гардондани заҳроба (бо мақсади ҳифозати хосиятҳои масунии он)-ро пешниҳод кард. Дар натиҷаи ин ҳосилаи безаҳри заҳроба – анатоксин ба вуҷуд меояд, ки ҳангоми ба андомгон фиристодани он мутобиқ ба ҳар навъи заҳроба масуният пайдо мешавад.

Заҳробаҳо аз рӯи тарзи таъсир ба андомгон низ аз ҳамдигар фарқ доранд. Нейротоксинҳо дар марҳалаҳои гуногуни интиқоли ҷунба (импулс)-и асаб таъсир мерасонанд. Масалан, баъзе заҳробаҳои бактериявӣ интиқолпазирии торҳои асабро хароб мекунанд. Ситотоксинҳо дараҷаи баланди таъсироти сатҳӣ дошта, мембранаи биологиро вайрон мекунанд. Чунин заҳробаҳо дар таркиби заҳри мор вуҷуд доранд; онҳо аз рӯи таркиби кимиёӣ ба нейротоксинҳои мор наздиканд, вале бо аминокислотаҳои барои фаъолияташон муҳим аз онҳо фарқ мекунанд. Ситотоксинҳо метавонанд ҳуҷайраҳоро низ ҳал (лизис) кунанд. Заҳробаҳои боздоранда (ингибиторӣ) фаъолияти баъзе ферментҳоро қатъ ва раванди мубодилаи моддаҳоро халалдор мекунанд. Заҳробаҳои ферментӣ (протеазаҳо, нуклеазаҳо, гиалуронидазаҳо, фосфолипазаҳо ва ғ.) унсурҳои муҳимми андомгон – сафедаҳо, кислотаҳои нуклеат, полисахаридҳо, липидҳо ва ғайраро вайрон (ҳидролиз) мекунанд. Аз заҳроба анатоксин ҳосил мекунанд; нейротоксинҳо ҳамчун омилҳои таъсирашон интихобӣ дар пажӯҳишҳои электрофизиологӣ ва клиникии василаҳои интиқоли ангезиш ба силсилаи асаб кор фармуда мешаванд. 

Нигар низ Заҳр.

 Эзоҳ 

 Адабиёт