Зарробхона

Зарробхона, сиккахона, доруззарб — коргоҳи сиккабарорӣ.

 Пайдоиш 
Аввалин зарробхонаҳо дар Юнони Қадим ва Лидия (охири асри 8 — ибтидои асри 7 то м.) пайдо шуданд. Дар асрҳои 5-3 то м. зарробхонаҳо дар назди маъбадҳо қарор доштанд: дар Афина зарробхонаи маъбади Тезей ва дар Рум зарробхонаи маъбади худо Юнона Монета машҳур буданд. Зарробхонаҳо дар Эрони Бостон аз давраи ҳукмронии Дорои I пайдо шуданд, ки дар онҳо дарик ва сикл (сиккаҳои нуқрагӣ) мебароварданд. Аввалин зарробхонаҳо дар Бохтари Бостон аз асри 5 то м. пайдо шуда, сиккаҳои онҳо бо тасвири бум дар пайравӣ ба тангаҳои Афина зарб меёфт. Зарробхона дар Суғди Бостон аз асри 4 то м. пайдо шуд, ки дар онҳо сиккаҳои пайравонаи Искандари Мақдуниро зарб мезаданд. Дар сиккаҳои аҳди антиқа, аз ҷумла дар сиккаҳои Бохтар як ё ду ҳарфи аввали номи зарробхона сабт шудаанд. Дар осори таърихии аҳди антиқа аз коргарони зарробхона бо номи сикказан, рехтагар, вазнбаркаш, иёрсанҷ, ёвари усто ва ғ. ёд шудааст. Дар аҳди Сосониён дар 86 шаҳр зарробхона амал мекард, ки машҳуртаринашон дар Истахр, Шероз, Рай, Ҳамадон, Бишопур, Балх, Ҳирот, Марв ва Самарқанд қарор доштанд. Дар сиккаҳои ин давра низ ду-се ҳарфи аввали номи Зарробхона сабт шудааст. Ба қавли Наршахӣ зарробхонаи Бухоро дар кӯшки Моҳак ҷойгир шуда, дар он сиккаҳои ғитрифӣ зарб меёфтанд. Дар аҳди Сомониён дар 38 шаҳр зарробхона амал мекард, ки аксарияти онҳо дар Мовароуннаҳр (20 адад), Хуросон (17 то) ва Рай (1) қарор доштанд.

 Зарробхонаҳо дар замони Сомониён 
Зарробхонаҳои калонтарини аҳди Сомониён дар шаҳрҳои Бухоро, Самарқанд, Шош, Балх, Андароба, Нишопур ва Муҳаммадия (Рай) ҷойгир буданд. Зарробхонаҳои аҳди Сомониён дар ҳудуди Тоҷикистон, аз ҷумла дар Хутталон, Вахш, Рашт, Хуҷанд ва Усурушана амал мекарданд, ки машҳуртарини онҳо дар маркази Хутталон — шаҳри Ҳулбук ҷойгир буд. Баъзе зарробхонаҳои аҳди Сомониён дар назди конҳои калони нуқра ҷойгир буданд, ки номи онҳо дар дирамҳо ба шакли «Маъдан» ё якҷо бо номи шаҳр, ба монанди «Маъдан аш-Шош» навишта шудаанд. Зарробхонаи Хуҷанд то асри 15 ва зарробхонаи Хутталон дар асри 15 фаъол буданд. Зарробхонаҳои асримиёнагиро дар кишварҳои исломӣ «Доруззарб» меномиданд. Дар баъзе сиккаҳои нуқрагии Осиёи Миёна (асри 13) ибораи «Доруззарби Бухоро» навишта шудааст. Дар ибтидои асри 16 зарробхонаи зарби сиккаҳои мисиро дар Осиёи Миёна «Дорулфулус» мегуфтанд, ки ин ном дар сиккаҳои Самарқанд (барориш 1508-09) мавҷуд аст. Зарробхонаи калонтарини Осиёи Марказӣ дар Бухоро (асри 19 — ибтидои асри 20) ва нисбатан хурдтар дар Хӯқанду Хоразм амал мекарданд. Зарробхонаи Бухоро дар Арк ҷойгир шуда, мувофиқи зарурат дар як сол ду бор сикка мебаровард. Роҳбари Зарробхона — доруға аз ҷониби амир таъйин мешуд. Соли 1893 ин вазифаро Остонақул Парвоначӣ иҷро мекард. Зарробхона дар ивази пардохти музди муайян ба соҳибкорон иҷора дода мешуд. Доруға тило, нуқра ва муҳрҳои пӯлодиро ҳар рӯз барои сикказанӣ ба соҳибкорон дода, баъди анҷоми кор бозпас мегирифт. Соҳибкорон аз ҳисоби заргарони таҷрибадор ҷамъияти саррофон ташкил дода, зарробхонаро ба кор медароварданд. Зарробхона ҳафт устохона ва 10-20 нафар коргар дошт, ки ҳамаи корҳоро дастӣ иҷро мекарданд. Коргарон рӯзона дар зарробхона кор карда, бегоҳӣ ба хонаҳояшон мерафтанд. Ашёи хом, аз ҷумла нуқра аз Русия, Англия ва Олмон ва мис аз Русия оварда мешуданд. Баъзан сиккаҳои русӣ, аврупоӣ ва хӯқандиро низ об карда, сикка мебароварданд. Сиккаҳои тилоӣ аз зари маҳаллӣ, русӣ ва олмонӣ зарб меёфтанд.

 Раванди сикказанӣ 
Олоти корӣ дар зарробхона хеле одӣ буд. Раванди сикказанӣ дар зарробхона чанд марҳала дошт: 1. Сабикаҳои нуқрагиро ба қисмҳои хурд бурида, дар табақи гилӣ ба кӯра гузошта, бо дами оҳангарӣ об мекарданд. 2. Нуқраи обшударо ба қолабҳо мерехтанд. 3. Сабикаҳои ҳосилшударо ба шакли най дароварда, ба воситаи газанбур ва чарх аз сӯрохии тахтачаи оҳанӣ гузаронда, ба шакли сим медароранд. 4. Симро дар дастгоҳ тавассути корди пӯлодӣ ба порчаҳои хурд тақсим мекунанд. 5. Вазни порчаҳоро бар кашида, порчаҳои аз меъёр сабук ва вазнинро ҷудо карда, дубора дар кӯра об мекунанд. 6. Порчаҳои дар кӯра тафсидаро тавассути зарби болға ба шакли гирд медароранд. 7. Порчаҳои гирдро дар табақи гилӣ бо сирко шустушӯ мекунанд. 8. Порчаҳоро ба элак гузошта, бо чӯбреза хушк мекунанд. 9. Порчаҳоро дар халтаҳои чармӣ андохта, ба амир таҳвил медиҳанд. Амир баъди санҷиши вазни 576 донаи онҳо, ки ба вазни як сабика баробар аст, ба сикка задан иҷозат медод. Дар ҳолати набудани амир дар шаҳр ин корро қушбегӣ дар ҳузури қозикалон иҷро мекард. Дар сурати дуруст будани вазну сифати нуқра 10 донаи онро ҳамчун намуна ба амир пешниҳод карда, барои сикказанӣ иҷозат мегирифтанд. 10. Баъди иҷозати амир қушбегӣ муҳри пӯлодии амирро ба соҳибкор дода, худ ё ёвараш раванди барориши сиккаро назорат мекарданд. 11. Баъди барориши сикка аз ҳар як сабика (576 танга) 20 тангаашро ҳаққи хидмати зарробхона гирифта, боқимондаро (556 танга) ба фармоишгар таҳвил медоданд. 20 тангаи ҳаққи хидмати зарробхона чунин тақсим мешуд: Амир — 9 танга, соҳибкор — 3 танга, доруға — 1 танга, коргарон — 4 танга ва масъули ихроҷи партов — 3 танга. Соҳибкор аз ҳар се сабика ба амир ҳаққи иҷора 1 танга медод.

Дар замони имрӯза 48 кишвари ҷаҳон зарробхона доранд. Теъдоди Зарробхонаҳои Олмон нисбат ба дигар кишварҳо бештар (4 адад) аст. Ҳоло дар Русия ду зарробхона (дар Санкт-Петербург ва Маскав) ва дар Қазоқистон як зарробхона (дар ш. Ескемен) мавҷуд аст. Кишварҳое, ки зарробхона надоранд, пулҳои қоғазӣ ва сиккаҳои худро дар хориҷа тайёр мекунанд. Сиккаҳои Тоҷикистон дар зарробхонаҳои Санкт-Петербург ва Қазоқистон бароварда мешаванд. 

 Эзоҳ 

 Адабиёт 


Гурӯҳ:Коргоҳҳо