Назарияи демократия

Назарияи демократия — маҷмӯи изҳорот ва фарзияҳои тавсифӣ, таҳлилӣ ва меъёрӣ мебошад, ки ба асосҳои демократия ва ниҳодҳои демократӣ тамаркуз мекунанд. Дар назарияи муосири демократия се самти асосӣ мавҷуд аст: феноменология, тавзеҳӣ ва меъёрӣ. Назарияи феноменология системаҳои мавҷудаи демократиро тавсиф ва тасниф мекунад. Назарияи тавзеҳӣ кӯшиш мекунад муайян кунад, ки хоҳишҳое кӣ дар демократия нақш мебозанд ва чӣ гуна бояд қарорҳо қабул шаванд. Мавзӯи назарияи меъёрӣ ҷанбаи ахлоқии ҳокимияти халқ аст: кай ва чаро демократия аз нигоҳи ахлоқ матлуб аст ва шаҳрвандон дар ҷомеаи демократӣ бояд чӣ гуна бошанд.

Бино ба хулосаҳои назария, демократия на танҳо идораи халқӣ, балки системаи ҳуқуқи шаҳрвандон низ мебошад. Вайрон кардани ин ҳуқуқҳо демократӣ будани идоракуниро зери суол мегузорад. Масъалаҳои баробарӣ, созиш ва иштироки муассир дар раванди қабули қарорҳои сиёсӣ дар демократия ҷои марказиро ишғол мекунанд. Демократизатсия мавҷудияти давлати устуворро талаб мекунад.

 Таърихи андешаи демократӣ 
Стелаи демократия. Осорхонаи агораи бостонии Афина.|мини
Аз мулоҳизаҳои фалсафии маълум дар бораи ҳокимияти халқ, яке аз аввалинҳо нутқи дафни роҳбари давлати Афина — Перикл мебошад, ки ба ҳалокшудагони ҷанги Пелопоннес бахшида шудааст. Дар ин нутқ, ки соли 430 пеш аз милод эрод шуда буд, ӯ бартариҳои демократияи Афинаро номбар кард. Ба фикри ӯ, қонунҳо баробарҳуқуқиро таъмин мекарданд ва озодӣ бахше аз ҳаёти ҳамарӯза буд.

Дар соли 322 пеш аз милод Аристотел дар рисолаи «Сиёсат» шаклҳои идоракуниро тасниф кард. Ӯ дар байни намудҳои идораи халқӣ политияро (ки дар он сиёсат ба хотири манфиати умумӣ сурат мегирад) ва демократияро (ки дар он камбизоатон ҳокимияти худро барои мақсадҳои шахсӣ истифода мебаранд) ҷудо кард.

Ҷон Локк дар «Ду рисола дар бораи идоракунӣ» (1690) ҷонибдори баробарии сиёсӣ ва озодии фардӣ баромад кард. Мувофиқи Локк, ҳукумат танҳо вақте қонунӣ аст, ки бо ризояти идорашавандагон фаъолият кунад. Шарл Луи Монтескйё дар асари «Дар бораи рӯҳи қонунҳо» (1748) тақсимоти ҳокимиятро пешниҳод кард.

Жан-Жак Руссо дар «Шартномаи иҷтимоӣ» (1762) изҳор дошт, ки демократия бо ниҳодҳои намояндагӣ мувофиқ нест, зеро ҳокимияти олии халқ тақсимнашаванда аст. Алексис де Токвил дар асари «Демократия дар Амрико» ба хулосае омад, ки озодии созмонҳои сиёсӣ барои муҳофизат аз «диктатураи аксарият» зарур аст.

Ҷон Стюарт Милл равиши утилитариро барои асоснок кардани ҳуқуқҳои фардӣ таҳия кард. Ӯ таъкид мекард, ки барои ҷустуҷӯи ҳақиқат ба ҷомеа мубоҳисаи озод ва бархӯрди нуқтаи назарҳои мухталиф лозим аст.

 Арзиши демократия 

Ҷон Милл меҳисобид, ки раванди қабули қарорҳо дар демократия нисбат ба дигар шаклҳои идоракунӣ беҳтар аст, зеро шахсони масъулро маҷбур мекунад, ки манфиатҳои табақаҳои васеи аҳолиро ба назар гиранд.

Аз тарафи дигар, Томас Гоббс иддао мекард, ки ҳукумат дар демократия нисбат ба монархия бадтар аст, зеро он сиёсати бемасъулиятонаро ҳавасманд мекунад. Афлотун бошад, меҳисобид, ки демократия аҳамияти дониш ва таҷрибаро барои идоракунии дуруст нодида мегирад.

Роберт Дал як қатор бартариҳои демократияро номбар мекунад:

Он барои пешгирии истибдод (деспотизм) кӯмак мекунад.

Демократияҳои муосир бо ҳамдигар ҷанг намекунанд (нигаред: Назарияи сулҳи демократӣ).

Кишварҳои демократӣ одатан нисбат ба кишварҳои ғайридемократӣ сарватмандтаранд.

Он ба шаҳрвандони худ як қатор ҳуқуқҳоро кафолат медиҳад.

«Демократия бадтарин шакли идоракунӣ аст, агар ҳамаи дигар шаклҳоро ба назар нагирем» — У. ЧерчиллЧерчилль У. Речь в Палате общин, 1947..

 Легитимияти демократия 

Саволи асосӣ ин аст: оё шаҳрвандоне, ки бо қарори қабулшуда розӣ нестанд, вазифадоранд онро иҷро кунанд? Баъзе назарияпардозон меҳисобанд, ки легитимияти демократия аз худи раванди демократии қабули қарор бармеояд.

Теоремаи Кондорсе дар бораи ҳакамон мегӯяд, ки агар ҳар як иштирокчӣ ба таври миёна бештар ба қарори дуруст овоз диҳад, эҳтимолияти қабули қарори дуруст аз ҷониби аксарият бо зиёд шудани шумораи иштирокчиён ба 100% наздик мешавад.

 Иштироки шаҳрвандӣ 

Яке аз мушкилоти марказии назария ин қобилияти одамони оддӣ барои идораи ҷомеа мебошад. Тарафдорони идораи нухбагон (элитаҳо) муқобили шаклҳои комилан баробарҳуқуқии демократия ҳастанд. Онҳо мегӯянд, ки иштироки васеи аҳолии каммаълумот ва эҳсосотӣ ба қабули қонунҳои миёнаҳол ва популистӣ оварда мерасонад.

Ҷеймс Мэдисон дар «Шарҳҳои федералист» изҳори нигаронӣ карда буд, ки чунин қонунҳо ҳуқуқи баъзе гурӯҳҳоро зери хатар мегузоранд. Афлотун бошад, шакли беҳтарини идоракуниро «аристократияи шоҳон-файласуфон» ё меритократия меҳисобид.

 Нигаред низ 

Демократия

Либерализм

Парламентаризм

Ҳуқуқи инсон

 Эзоҳ  

 Адабиёт 
 Даль Р. О демократии. М., 2000.
 Ролз Дж. Теория справедливости. Новосибирск, 1995.
 Милль Дж. С. О свободе // Рассуждения о представительном правлении. СПб, 1863.

Гурӯҳ:Назарияҳои сиёсӣ 
Гурӯҳ:Демократия 
Гурӯҳ:Фалсафаи сиёсӣ