Озодии сиёсӣ

Озодии сиёсӣ — як хислати табиӣ аст, ки аз инсон ва ҷомеъаи иҷтимоӣ ҷудонашаванда аст ва дар набудани дахолат ба соҳибихтиёрии инсон ҳангоми ҳамкорӣ бо низоми сиёсӣ тавассути маҷбуркунӣ ё таҷовуз  зоҳир мешавад.

Манбаи дигар мегӯяд, ки озодиҳои сиёсӣ маҷмӯи принсипҳои ҳуқуқӣ мебошанд, ки қобилияти шаҳрвандонро барои муайян кардани рафтори мустақилонаи худ дар ҳаёти иҷтимоӣ-сиёсӣ ва иштирок дар идоракунии корҳои давлатӣ таъмин мекунанд. Ҳуқуқ ва озодиҳои сиёсӣ аз ҳуқуқ ва озодиҳои шахсӣ, иҷтимоӣ, иқтисодӣ ва дигарҳо, яъне Ҷомеъаи шаҳрвандӣ, бо он фарқ мекунанд, ки одатан онҳо бо шаҳрвандии давлати муайян зич алоқаманданд. Озодиҳои сиёсӣ яке аз гурӯҳҳои ҳуқуқ ва озодиҳои асосии конститутсионии шаҳрвандон мебошанд, зеро онҳо иштироки онҳоро дар ҳаёти иҷтимоӣ ва сиёсии давлат, кишвар ва ҷомеъа муайян мекунанд. Онҳо одатан дар конститутсия, дигар қонунҳо ва меъёрҳои ҳуқуқии давлатҳо ва кишварҳо инъикос ёфтаанд.

 Озодиҳои сиёсӣ дар Русия 
Ҳуқуқҳои сиёсӣ одатан ҳуқуқ ва озодиҳои зеринро дар бар мегиранд (бо тартиби алифбо):

 баробарҳуқуқӣ дар назди қонун - набудани табақаҳо;
 озодии эътиқод - ҳуқуқ ба пайравӣ аз ҳар эътиқод ё пайравӣ накардан аз ҳар дин;
 озодии виҷдон - ҳуқуқи ташаккул додани эътиқоди хеш;
 озодии сухан ва васоити ахбори омма - манъи сензура ;
 озодии ҷамъомадҳо - ҳуқуқи баргузории ҷаласаҳо ҳам дар дохили бино ва ҳам дар берун;
 озодии иттиҳодияҳо - ҳуқуқи ташкили иттифоқҳои касаба бидуни гирифтани иҷозат;
 озодии корпартоӣ;
 ҳуқуқи дадхост  додан.

Эзоҳ:Ин рӯихат пурра ва мукаммал нест.

 Тафовутҳо дар тафсирҳо 
Гарчанде ки озодиҳои сиёсӣ одатан дар санадҳои меъёрии ҳуқуқии дорои қувваи олии ҳуқуқии давлат инъикос ёфтаанд, байни эълони ҳуқуқ ва озодиҳо ва татбиқи бошууронаи онҳо метавонад «фосилаи бузург» вуҷуд дошта бошад.

Афрод бояд барои амалӣ кардани ин ҳуқуқ ва озодиҳо бо огоҳӣ омода бошанд. Аз ин рӯ, фарҳанги сиёсӣ нақши муҳим дорад - яъне қобилияти қабули қарорҳои сиёсӣ, ёфтани созишҳо, ба мувофиқа расидан ва дарки имкон ва қонунияти амали огоҳона дар ҳар як вазъияти мушаххас.

Дар ҷомеъаи ҳуқуқӣ, бар хилофи ҷомеъаи тамомиятхоҳӣ, танҳо озодии ҳуқуқӣ вуҷуд дошта метавонад. Аммо, озодие, ки аз ҷониби қонун ва татбиқи амалӣ дастгирӣ намешавад, метавонад ба баръакси он - худсарӣ, зулм ва зӯроварӣ табдил ёбад.

Таърифи озодии сиёсӣ ду ҷанбаро фарқ мекунад. Аввалинаш манфӣ аст - озодӣ аз маҷбуркунӣ ва фишор аз ҷониби давлат нисбати афрод; дуюмаш мусбат аст - ҳадафи додани озодӣ (барои кадом мақсад? Барои кадом мақсад?). Дар маънои дуюм, озодии сиёсӣ ҳамчун имконияти кушодани потенсиали инфиродӣ дар муносибатҳои байни шахс, ҷомеъа ва давлат дида мешавад.

 Таърих 
чап|мини|350x350пкс|Озодӣ дар пешбурди мардум, Юджин Делакруа, 1830, Лувр
Аввалин баҳсҳо дар бораи озодиҳои сиёсӣ дар асари Арасту «Сиёсатнома»-и ӯ ба миён меоянд, ки дар он ӯ зиддиятҳои байни категорияи «озодӣ» ва шакли демократии ҳукуматро баррасӣ мекунад.

Аввалин инъикоси қисман озодиҳои сиёсӣ дар қонунгузорӣ (гарчанде ки бидуни истифодаи ин истилоҳ) дар  Хартияи Бузурги англисии соли 1215 пайдо шудааст.

Баъдан, марҳилаҳои муҳим дар рушди ин мафҳум ва таснифоти он «Билли ҳуқуқи англисии» соли 1689, «Эъломияи ҳуқуқи инсон ва шаҳрванд» дар  соли 1789 ва «Билли ҳуқуқи амрикоӣ»«» дар  соли 1791 буданд.

Дар асри 19 ва аввали асри 20 вазъи озодиҳои сиёсӣ дар кишварҳои гуногун ба таври гуногун таҳаввул ёфт. Маҷмӯи аслии либеролисми ҳуқуқҳои шаҳрвандӣ ва сиёсӣ (озодӣ ва баробарӣ, ҳуқуқи раъйдиҳӣ ва ғайра) то ҳол, ба маънои муосир, хеле маҳдуд аст (ҳуқуқи моликият барои раъйдиҳӣ, маҳдудиятҳои сиёсӣ, нобаробарӣ байни мардон ва занон, маҳдудиятҳои нажодӣ ва ғайра).

Танҳо пас аз Ҷанги ҷаҳонии дувум дар рушди ҳуқуқи инсон ва шаҳрвандӣ як ҷаҳиши сифатӣ ба амал омад, ки дар он ҳуқуқи байналмилалӣ нақши пешбарро бозид. 10 декабри соли 1948 Маҷмаи Умумии СММ Эъломияи умумии ҳуқуқи башарро қабул кард.

Дар соли 1950 «Конвенсияи Аврупо оид ба ҳифзи ҳуқуқи инсон ва озодиҳои асосӣ дар Аврупо» имзо шуд, ки механизми воқеан муассири ҳифзи ин ҳуқуқҳо - Додгоҳи Аврупо оид ба ҳуқуқи инсонро эҷод кард. 

Дар соли 1966, таҳти сарпарастии Созмони Милали Муттаҳид, «Паймони байналмилалӣ оид ба ҳуқуқи шаҳрвандӣ ва сиёсӣ» ва «Паймони байналмилалӣ оид ба ҳуқуқҳои иқтисодӣ, иҷтимоӣ ва фарҳангӣ» қабул карда шуданд. Ин ва ҳуҷҷатҳои баъдӣ стандартҳои байналмилалии ҳуқуқи инсон ва шаҳрвандӣ ва кафолатҳоро барои таъмини ин ҳуқуқҳо бо ҳадафи ворид кардани онҳо ба низомҳои конститутсионии давлатҳои узви Созмони Милали Муттаҳид муқаррар карданд.

 Инчунин нигаред 
Дар фаҳмиши озодиҳои сиёсии «воқеӣ» аз ҷониби мактабҳо ва ҳаракатҳои гуногуни фалсафӣ тафовути назаррас вуҷуд дорад.

Сиёсатмадарони чапгаро дар ҷомеъа аз ҷумла ворид намудани: озодӣ аз камбизоатӣ, гуруснагӣ, бемориҳои табобатнашаванда ва ғайраро дар бар мегирифтанд, аммо сиёсатмадорони ростгарои либералӣ, бахусус Фридрих Август фон Хайек ва Милтон Фридман, ба чунин сӯиистифода аз ин мафҳум эътироз мекарданд. Анархистҳо дар ин бора назари худро доранд ва озодиеро, ки аз ҷониби сармоядорон дастгирӣ мешавад, «худхоҳона» меноманд  .

Баъзе одамон озодиҳои сиёсиро ҳамчун ҳаммаънои демократия мешуморанд, гарчанде ки дигарон фарқиятҳои назаррасро байни ин ду мафҳум мебинанд.

Муҳити зистшиносон изҳор медоранд, ки озодиҳои сиёсӣ бояд маҳдудиятҳоро дар истифодаи экосистемаҳо дар бар гиранд.

Дар бораи моҳияти озодии сиёсӣ, намудҳои гуногуни озодӣ ва дараҷаи матлуб будани озодӣ баҳсҳои фалсафии зиёде мавҷуданд. Масалан, Ҷабргароӣ (детерминистҳо) изҳор медоранд, ки ҳама амалҳои инсон пешакӣ муайян карда шудаанд ва аз ин рӯ, озодӣ як хаёлпарастӣ аст, дар ҳоле ки Исайя Берлин байни ҷанбаҳои озодии манфӣ ва мусбати озодии сиёсӣ фарқ мегузошт.

Айни замон баҳсҳо идома доранд ва маънои истилоҳ, моҳияти он ва ҷузъҳои он пайваста равшан карда мешаванд.

Дар аввали асри 19 ислоҳотгари рус М. М. Сперанский чунин андешаро баён карда буд: «Озодии сиёсӣ вақте вуҷуд дорад, ки табақаҳои давлат кам ё беш дар амалҳои мақомоти қонунгузорӣ ва иҷроия иштирок кунанд». Большая российская энциклопедия, 2004 — 2017 годы.

Яке аз асосҳои сохти конститутсионӣ дар Федератсияи Русия эътирофи шахс, ҳуқуқ ва озодиҳои ӯ ҳамчун арзиши олӣ мебошад, ки дар Конститутсия  муқаррар шудааст. Давлат масъулияти эътироф, риоя ва ҳифзи ҳуқуқ ва озодиҳои инсон ва шаҳрвандро ба дӯш дорад. Конститутсияи Русия ҳуқуқ ва озодиҳои зиёди сиёсиро муқаррар мекунад: ҳуқуқи иштирок дар идоракунии корҳои давлатӣ ва ҷамъиятӣ, дастрасии баробар ба вазифаҳои давлатӣ ва ҷамъиятӣ; ҳуқуқи иттиҳодияҳо, аз ҷумла ҳуқуқи таъсиси иттифоқҳои касаба барои ҳифзи манфиатҳои худ; озодии фаъолияти иттиҳодияҳои ҷамъиятӣ кафолат дода мешавад; ҳуқуқи иштирок дар ҷамъомадҳои осоишта, гирдиҳамоиҳо, намоишҳо, роҳпаймоиҳои кӯчагӣ ва пикетҳо; кафолати озодии виҷдон, озодии дин ва ғайра.

 Инчунин нигаред 

 Баробарҳуқуқӣ  
 озодии эътиқод  
 озодии виҷдон  
 озодии сухан  
 озодии ҷамъомадҳо  
 озодии иттиҳодияҳо  
 озодии корпартоӣ;
 Шарҳи умумӣ 

 Адабиёт 




 Пайвандҳо 

 Асосҳои ҳуқуқи байналмилалӣ (англ.)
 Сомонаи расмии Созмони Милали Муттаҳид . (англ.)
 Бахши ҳуқуқи байналмилалӣ дар вебсайти СММ.   (англ.)
 Вебсайти расмии Додгоҳи Байналмилалии Адлия . (англ.)
 ОЗОДИИ СИЁСӢ: ТАҶРИБА ДАР ТАҲЛИЛИ МУҲОКИМА  , Басенко Н. А., Милевская Т. В.
 Озодии сиёсӣ ва шукуфоӣ (пайванди дастнорас), А. Н. Илларионов
 Рейтинги кишварҳо аз рӯи сатҳи озодии сиёсӣ дар соли 2012 аз ҷониби RBC
 Эзоҳ 

Гурӯҳ:Ҳуқуқи башар
Гурӯҳ:Либерализм
Гурӯҳ:Pages with unreviewed translations
Гурӯҳ:Мафҳумҳои иҷтимоӣ
Гурӯҳ:Ҳуқуқу озодиҳои шаҳрвандӣ
Гурӯҳ:Мафҳумҳои сиёсӣ