Иқтисоди платформаӣ

Иқтисоди платформаӣ () — фаъолияти иқтисодиест, ки ба платформаҳо асос ёфтааст. Зери мафҳуми платформаҳо системаҳои онлайнӣ фаҳмида мешаванд, ки қарорҳои намунавии маҷмӯиро барои ҳамкории байни корбарон, аз ҷумла транзаксияҳои тиҷоратӣ, пешниҳод мекунанд. Намунаҳои платформаҳои транзаксионӣ: Alibaba, Amazon, Uber, Airbnb, Baidu ва ғайра. То соли 2019 дар байни 10 ширкати гаронбаҳои ҷаҳон 7 ширкати платформавӣ мавҷуд буд. Ба ғайр аз ин, «платформаҳои инноватсионӣ»-ро ҷудо мекунанд, ки муҳити технологиро барои истифодаи таҳиягарони мустақил таъмин менамоянд (масалан, платформаҳои Windows, Android, Salesforce). Чун қоида, платформаҳо имкони истифодаи қарорҳои махсус, хидматҳои марбут ба онҳо, дастгирии таблиғотӣ ва ғайраро бе зарурати таҳияи мустақилона ё харидани патентҳои дахлдор фароҳам меоранд.

 Таърихи мафҳум  
мини
Мафҳуми «платформа» дар корҳои иқтисодӣ солҳои 1990 пайдо шуд. Аввалин нашрияи илмӣ, ки модели тиҷоратии платформавиро баррасӣ кардааст, мақолаи Жан-Шарл Роше (Jean-Charles Rochet) ва Жан Тирол (Jean Tirole) бо номи «Platform Competition in Two-Sided Markets» мебошад. Аввалин конфронси илмӣ оид ба Иқтисоди платформаӣ соли 2008 дар Лондон баргузор гардид.

Дар аввал мафҳуми «платформа» асосан ба хидматҳои онлайнӣ дахл дошт, ки таъминкунандагони хидматро бо мизоҷон муттаҳид мекарданд (ба монанди Uber, Airbnb ва ғайра), аммо минбаъд маънои васеътар пайдо кард. Профессор Карлис Болдуин ва доктор Ҷейсон Вудард чунин мешуморанд, ки меъмории абстрактии ҳамаи платформаҳо якхела аст: система аз маҷмӯи ҷузъҳои асосии дорои гуногунии паст ва маҷмӯи ҷузъҳои канории дорои гуногунии баланд иборат аст.

 Шароити рушд 
Ҳиссаи баланди технология дар арзиши мол нисбат ба дигар ҷузъҳо (масалан, ашёи хом, энергия, нақлиёт). Ҳадафи асосии платформаҳо — паҳн кардани технологияҳо мебошад. Коҳиш додани хароҷоти марбут ба ин — омили рушди қарорҳои платформавӣ аст.

Сатҳи баланди рақобат ширкатҳоро маҷбур мекунад, ки нишондиҳандаи «time to market» — вақти баровардани маҳсулоти навро ба бозор коҳиш диҳанд. Арзиши баланди захираи вақт. Платформа имкони зуд ба бозор баровардани маҳсулот ва хидматҳои нав ва ноил шудан ба мутобиқшавии баланд ба ниёзҳои мизоҷонро фароҳам меорад.

Таъсири шабакавии бозори дуҷониба, ки дар ҳолате ба вуҷуд меояд, ки ду гурӯҳи корбарон (одатан созандагони маҳсулот ва истеъмолкунандагон) барои якдигар арзиши иловашуда эҷод карда, бартариҳои мутақобилан судманд ба даст меоранд.

Сатҳи баланди рушди инфрасохтор (нақлиёт, коммуникатсия, энергия) ба платформа имкон медиҳад, ки дар ҳама ҷо ҳузур дошта бошад ва хусусияти берун аз марзиро (экстерриториалӣ) касб кунад.

 Афзалиятҳо 
Рушди босуръати ширкатҳои платформавӣ. Мувофиқи маълумоти Accenture Technology Vision, капитализатсияи 15 платформаи бузургтарин аз 2,6 триллион доллар гузаштааст.

Осон кардани тақсимот. Чунин моделҳои тиҷоратӣ метавонанд миқёспазир шаванд ва имкон медиҳанд, ки дар «думи дароз»-и графики дистрибутсия фоида ба даст оварда шавад ва аз афзоиши хароҷоти марбут ба миқёсбандии классикии хаттӣ канорагирӣ карда шавад.

Имконияти азхудкунии усулҳои эҷоди арзиши иловашуда аз берун, бо истифода аз имкониятҳои экосистемаҳои беруна.

Ҳамзамон имконияти кор дар якчанд бозорҳо . Моделҳои классикии тиҷорат одатан дар доираи бозори асосӣ ё соҳа тамаркуз мекунанд, вале моделҳои платформавӣ имкони омехта кардани равишҳоро аз соҳаҳои гуногун медиҳанд.

Ташаккули иқтисоди платформаӣ аз рӯи вақт бо рушди шабакаҳое, ки имкониятҳои бузурги ҳамкориро таъмин мекунанд, мувофиқ меояд: Gig economy (кор), On-demand economy (ҳаракат), Sharing economy (тақсимкунӣ), Collaborative economy (ҳамкорӣ).

 Намунаҳо  
Дар таҳқиқоти Accenture Technology Vision дар бораи иқтисоди платформаӣ ҳамчун яке аз самтҳои муҳимтарини рушди технологияҳои рақамӣ ёдовар мешавад. Масалан, лоиҳаи Philips Healthcare ба ҳамкории платформаҳои Amazon IoT, Salesforce ва Alibaba асос ёфтааст. Аммо соҳаи истифодаи моделҳои тиҷоратии платформавӣ аз доираи IT берун баромад. Аз ҷумла, ширкати Tesla Motors қарори платформавиро дар шакли электрокар пешниҳод кард, ки маркази технологияҳои зеҳни сунъӣ барои автопилот, шабакаи энергетикии сунъи ва заводи навъи муосир мебошад. Дар нақшаи стратегии дуюми худ Илон Маск экосистемаеро аз электромобилҳои Tesla, аккумуляторҳои хонагии Tesla Powerwall ва панелҳои офтобии SolarCity тавсиф кардааст.

 Эзоҳ  

 Пайвандҳои беруна 
 Платформавӣ дар гузоришҳои Accenture 

Гурӯҳ:Иқтисодиёт 
Гурӯҳ:Технологияҳои рақамӣ 
Гурӯҳ:Моделҳои тиҷорат