Занбӯрак

Занбӯрак, замбӯрак — тӯпи сабуки кӯтоҳмил, ки дар асрҳои 16-19 дар Эрон ва баъзе кишварҳои ҳамҷавори он аз ҷангафзорҳои роиҷ маҳсуб мешуд.

Ба хотири ба овози парвози занбӯр монандӣ доштани садои тираш онро занбӯрак номидаанд. Шахсеро, ки занбӯракро ба кор меандохт, занбӯракчӣ ва ҷои сохтану нигаҳдории занбӯракро занбӯракхона мегуфтанд. Тибқи фарзияи дигар номи занбӯрак аз хислати занбӯрҳо (занбӯри асал) гирифта шудааст, чунки занбӯракчиён монанди занбӯрҳое, ки аз кандуи худ дифоъ мекунанд, ба душман ҳамлавар мешуданд. занбӯракро дар аҳди Шоҳ Аббоси I Сафавӣ (1587—1629) бародарон Антони ва Роберт Шарли сохта буданд, вале ба он аҳаммият дода нашуд. Баъдан Нодиршоҳи Афшор (1736-47) занбӯракро дар амалиёти ҷангӣ ба таври фаровон истифода кард. Дар давраи Қоҷориён (1795—1925) низ занбӯрак каму беш истифода шуда, сипас ҷойи онро силоҳи навтар гирифт. занбӯрак дар Ҳинд ва Империяи Усмонӣ низ истифода мешуд. Дар Осиёи Марказӣ занбӯрак дар замони лашкаркашии Нодиршоҳ ба хонигариҳои Бухоро ва Хева (1737-40) пайдо шуда, то асри 19 дар артиши Аморати Бухоро низ вуҷуд дошт. Ҳангоми ҳуҷум ба Хӯқанд лашкари амир Ҳайдар (ҳукмронӣ 1800-26) 15 адад занбӯрак дошт.

занбӯрак тӯпи сарпур (силоҳи гарме, ки дар он борут, гулӯла ё сочмаҳо аз сар ё даҳони лӯлаи силоҳ ворид карда мешавад) маҳсуб мешуд. Мили он аз оҳан (баъзан аз биринҷӣ) сохта шуда, 70 см дарозӣ дошт. Қутри мили занбӯрак вобаста ба фармоиш гуногун мешуд. Гулӯлаи занбӯрак аз 100—150 сочма (ҳар яке ба андозаи чормағз) иборат буда, то масофаи 200 м пош мехӯрд. Азбаски дар гузашта ҷанговарон аз мизони фишори гази борути оташгирифта иттилои илмӣ надоштанд, борутро ба мил аз рӯи тахмин ё таҷриба андохта, миқдори онро ба рӯи тамоми тӯпу туфанг ва занбӯракҳо менавиштанд, то ки тирандозон миқдори борути ба тӯпу туфанг андохташавандаро донанд. занбӯракро, маъмулан, бо як меҳвари чархзананда ба зини шутур васл мекарданд. Барои истифода ва интиқоли занбӯрак ба он хотир шутур истифода мешуд, ки он ба обу ҳавои номусоиди саҳро ва кӯҳистон тобовар аст. Занбӯракчӣ ба камари худ пилтаи дароз баста, ба шутур менишаст ва мувофиқи таҷрибае, ки дар истифодаи занбӯрак дошт, метавонист дар ҳоли ҳаракати шутур ба занбӯрак тир андохта, аз он оташ кушояд. Дар баъзе мавридҳои набард занбӯракчӣ шутурро водор мекард, ки ба зону нишинад, то ки тирро ба ҳадаф расонад. Шутурҳо қаблан барои чунин амалиёт тарбият мешуданд. Баъзан занбӯракро дар рӯи замин, ба болои поя низ насб карда, аз он оташ мекушоданд (Дар осорхонаи ш. Табрез занбӯраке ба намоиш гузошта шудааст, ки ба рӯи сепоя насб шудааст). Дар гузашта занбӯрак силоҳи муҳим ҳисоб мешуд ва дар минтақаҳои душворгузаре, ки интиқоли тӯпҳои сангин имконнопазир буд, мушкилоти ҷанговаронро осон мекард. Агар дар набард шутур кушта шавад, занбӯракро занбӯракчӣ сари китф гирифта мерафт.

 Эзоҳ 

 Адабиёт 

 Троицкая А. Л. Военное дело в Бухаре в первой половине XIX в. // Труды АН Тадж. ССР. Т. 17. Сталинабад, 1953;
 Khorasani M. M. Arms and Armor from Iran. The Bronze Age to the end of the Qajar Period. Tübingen, 2006;
 Стоун К. Дж.. Оружие и доспехи всех времен и народов. М., 2010;
 Холикова Р. Э. Из истории военного дела в Бухарском эмирате // Молодой учёный. Казань, 2014, № 9. (68);

Гурӯҳ:Ҷангафзорҳои бостонӣ