Лақайҳо

Лақайҳо ё лоқайҳо — яке аз гурӯҳҳои сершумори аҳолии ӯзбекҳои Тоҷикистон мебошанд. Онҳо ба яке аз қабилаҳои ӯзбекҳои дашти-кипчоқӣ мансубанд .

 Пайдоиш 
Айни замон тахмин мезананд, ки лақайҳо яке аз қабилаҳои ӯзбекҳои даштиқипчоқӣ буда, дар ибтидои асри 16 ҳамроҳ бо Шайбонихон ба манотиқи ҷанубии Тоҷикистони муосир омадаанд. Тадқиқоти этнографии лақайҳо аз тарафи Б. X. Кармишева дар солҳои 1945—50-ум муқаррар кардан мумкин буд, ки онҳо намояндагони хоси ӯзбакҳои даштиқипчоқӣ мебошанд.

Этноними лақай дар байни қабилаҳои муғул , турк, ӯзбек  ва қазоқ дар асрҳои 15—16 дида намешавад. Номи лақай дар «Таърихи махфии даврони Чингизхон» ва дар осори бузургтарин муаррихи Илхониён Рашид ад-Дин дида намешавад. Ин номро муаррихони Шайбониёни асри XVI зикр накардаанд: Ҳофизи Таниш Бухорӣ, Муҳаммад Солеҳ, Биноӣ.

Солҳои 1830-юм А.Борнс 32 қабилаҳои ӯзбек, аз ҷумла лақайҳоро зикр кардааст.

Лакайҳо яке аз қабилаҳои ӯзбекҳои омехтаи муғулӣ ва туркӣ мебошанд.

Чунин ақида вуҷуд дорад, ки лақайҳо аз қатағанҳо ҷудо шудаанд. Ҳарчанд дар фарҳанг, тарзи зиндагӣ, намуди ҷисмонӣ ва гуфторашон дар ибтидои асри 20 аломатҳои робитаи хешутаборӣ бо қазоқҳо ба таври равшан намоён буданд, вале бешубҳа, онҳо то ҳол ба яке аз қабилаҳои ӯзбеки даштиқипчоқӣ тааллуқ доштанд. Дар фарҳанги онҳо хусусиятҳое, ки ба халқи ӯзбек хос буданд, бартарӣ дошт. Ҳамаи ин аз он гувоҳӣ медиҳад, ки лақайҳо дар давоми зиндагии худ дар Мовароуннаҳр ба таркиби худ бисёр ҷузъҳои этникии маҳаллии пайдоишашон гуногунро ҷабб кардаанд.

Лақайҳо бо қабилаҳои аввали ӯзбекониТоҷикистони Ҷанубӣ қариб ягон этноними муштарак надоштанд. Шояд инро бо он маънидод кардан мумкин аст, ки лақайҳо нисбат ба дигар узбекҳо аз гурӯҳи андаке фарқкунандаи қабилаҳои даштиқипчоқӣ, алалхусус арғинҳо иборат буданд, ки дар ҳайати қабилаҳои дигари ӯзбек қариб намояндагӣ надоштанд, чунон ки И.П.Магидович қайд кардааст. Лақайҳо бештар бо қазоқҳо, аз ҷумла бо қабилаҳои арғин, наймон, керей ва қипчоқ, ки дар ҳайати Ҷузи Миёна буданд, этнонимҳои шабеҳ доштанд. Воқеан байни этнонимҳои лақай ва этнонимҳои қабилаҳои Ҷузи Миёна, бахусус арғинҳо бештар тасодуфҳо мушоҳида мешаванд. Аз ин ҳама гуфтаҳо маълум мешавад, ки бахши қобили мулоҳизаи лақайҳо аз ҳамон ҷузъҳои этникӣ, ки қазоқҳои ҷузҳои Миёна ва қисман ҷавонро ташкил медоданд. Чанд тасодуфи дигари этнонимҳои лақай бо этнонимҳои халқҳои Сибири Ҷанубӣ мавҷуданд.

Ба гуфтаи Б. X. Кармишева, лақайҳо дар миёни дигар ӯзбекҳо бо наздик будани фарҳанги худ ба қазоқҳо фарқ мекарданд. Ин мушоҳидаҳоро тадқиқоти мардумшиносӣ ва лаҳҷашиносӣ тасдиқ карданд. Маълум шуд, ки дар байни авлоди дигар гурӯҳҳои ӯзбекҳои даштиқипчоқӣ лақайҳо бо табиати муғулмонанди худ фарқ мекунанд ва аз ин ҷиҳат ба қазоқҳо наздиканд, дар ҳоле, ки лаҳҷаи онҳо нисбат ба лаҳҷаҳои дигар гурӯҳҳо ба ӯзбекҳо хеле наздиктар ба забонҳои қазоқиву  қароқалпоқӣ хос аст. Ин вижагиҳо шояд гувоҳӣ диҳанд, ки лақайҳо нисбат ба дигар қабилаҳои ӯзбек дертар ба Мовароуннаҳр кӯчидаанд. Анъанаҳои худи лақайҳо, ки онро Б. Кармишева дар солҳои 40-ум гуфта мешавад, ки онҳо аслан яке аз 16 бахшҳои қабилаи катагони ӯзбекҳо буда, дар Балх зиндагӣ мекарданд. Дар давраи ҳукмронии Маҳмудхон (охири асри 17) ба Ҳисор кучиданд. Доктор Лорд, узви экспедитсия А.Бернс, намояндаи сиёсии Англия дар Афғонистони Шимолӣ дар солҳои 1830 насабномаи қабилаи Қатағанро пешкаш мекунад, ки аз ҳуҷҷатҳои хаттӣ тахминан аз охири асри 17 - ибтидои асри 18 гирифта шудааст. Дар он лақайҳо яке аз 16 бахш (уруғ)-и қабилаи қатаған номбар шуда, қайд карда мешавад, ки онҳо аз ҷумлаи 5 ҳазор оила дар Кулоб ва Сангтуда, мавзеи соҳили Вахш дар роҳи Қурғонтеппа ба Данғара зиндагӣ мекунанд.

 Намояндагии лақайҳо дар анъанаи шифоҳии асри XX 
Тибқи ривоятҳои шифоҳӣ, лақайҳо хешутабории хешро ба Кармиш, бародари ҳамсари Чингизхон мешуморанд. Дар баробари ин баъзе муаллифон ба ривоятҳои мардуми лақай дар бораи пайдоиши онҳо аз яке аз саркардаҳои лашкари Чингизхон бо номи Лақай ишора карда, имкони ба Осиёи Миёна омадани онҳоро дар охири чоряки аввали асри 13, яъне бо лашкари Чингизхон медонанд. Тибқи ривоятҳои дигар лақайҳо ба қунғуротҳо (аз рӯи маълумоти М. С. Андреев), арғинҳо ва наймонҳо мепайванданд. Аз лиҳози антропологӣ лақайҳо дар байни ӯзбекҳо аз ҳама қавми муғулоид мебошанд. М.С. Андреев дар асоси гуфтаҳои бияи лақай дар Кӯктош маълумоте сабт кардааст, ки тибқи он «қунғрот, лақай, қатаған ва дурман як гурӯҳи қабилавӣ ҳисобида мешаванд».

 Шумора 
Лақайҳо дар Бухорои Шарқӣ сеюмин қабилаи ӯзбекҳо  буданд, ки шумораи онҳо дар соли 1924 25400 нафар буд. Пеш аз инқилоб шумораи онҳо бештар буд, ин қабила махсусан дар давраи Босмачиён азоб мекашид, зеро вай дар ин ҳаракати зиддикоммунистӣ фаъолона иштирок мекард. Лақайҳо яке аз қавмҳои ҷангҷӯтарин дар минтақа мебошанд. Отрядҳои Иброҳимбек, ки то соли 1931 то асир ва маргаш дар ҷануби Тоҷикистон ба муқобили Ҳокимияти Шӯравӣ ҷангидаанд ва баъзе (таҳти фармондиҳии қурбошиҳои дигар) то соли 1937 бо лақайҳо буданд. Бар асоси барӯйхатгирии аҳолии Тоҷикистон дар соли 2010, шумори лақайҳо дар ин кишвар 65555 нафар будаастТом 3. Национальный состав и владение языками, гражданство населения Республики Таджикистан (2015)  // Агентство по статистике при Президенте Республики Таджикистан.

 Муҳоҷиркунонӣ 
То ибтидои асри 20 лақайҳо дар манотиқи ҷанубии Тоҷикистон ва Ӯзбекистон  (агар сарҳади ҳозираи ин давлатҳоро ба назар гирем), инчунин дар шимоли Афғонистон зиндагӣ мекарданд. Лақайҳо қисми муҳими сокинони бекҳои Ҳисор ва Балҷувонро ташкил медоданд. Инчунин дар нишебиҳои ҷанубии қисми ғарбии қаторкӯҳҳои Ҳисор, ки ба ҳайати бек дохил мешуданд, лақайҳо сукунат доштанд. Дар Тоҷикистон дар ҷануби мамлакат лақайҳо бисёранд.
 Пайвандҳо 

 Мақолаҳо дар бораи Иброҳимбек  .
 Гулдӯзии Локай - сирри номаълуми "сандуқи биби"   .
 Кармышева Б. X. Оид ба масъалаи пайдоиши локайиён // Этнографияи советй, 1952, № 4.

 Эзоҳ 

Гурӯҳ:Ақвоми турктабор
Гурӯҳ:Қабилаҳои ӯзбекҳо