Зӯзан

Зӯзан, Завзан () — шаҳри таърихии Хуросон, ки дар байни Нишопур ва Ҳирот қарор дошт.

 Таърих 
Зӯзан дар аҳди Ашкониён ва Сосониён яке аз шаҳрҳои асосии Порт буд. Соли 651 Хоф ва Зӯзан аз ҷониби арабҳо ишғол шуда, Қайс ибни Ҳайсами Суламӣ ҳокими он минтақа таъйин гардид. Дар аҳди Саффориён Зӯзан ҷузъи иқтои бародари хурдии Яъқуб ибни Лайс — Алӣ ибни Лайс буд. Баъди таъсис ёфтани давлати Сомониён Зӯзан ба ҳайати он дохил шуд. Ҷуғрофиёнигорон Истахрӣ, Ҷайҳонӣ, Ибни Ҳавқал ва Муқаддасӣ Зӯзанро шаҳри тобеи Нишопур тавсиф кардаанд, ки дар масири роҳи Гунобод — Қоин — Ҳирот қарор дошт. Дар асри 12 амирони Зӯзан унвони малик доштанд ва қаламрави ҳукуматашон аз Зӯзан то Сиистон тӯл мекашид. Ба қавли Ёқути Ҳамавӣ, Зӯзан дорои 24 қасаба буд ва ҳамчун маркази илму адаб бо номи «Басраи кӯчак» шуҳрат дошт. Машғулияти асосии бошандагони Зӯзан кишоварзӣ буда, дар карбосбофӣ шуҳрат доштанд. Дар аҳди Ғазнавиён, Салҷуқиён ва Хоразмшоҳиён ходимони сиёсӣ ва донишмандони Зӯзан бо нисбаи «зӯзанӣ» машҳур буданд: Абдулқодир Зӯзанӣ (устоди фарзандони Маҳмуди Ғазнавӣ), Абусаҳли Зӯзанӣ, Хоҷа Абунасри Мушкони Зӯзанӣ (дабири девони расоили Ғазнавиён), Абуҷаъфар Муҳаммад ибни Аҳмад Мухтори Зӯзанӣ (раиси девони иншои Салҷуқиён), Абуабдуллоҳ Ҳусайн ибни Аҳмади Зӯзанӣ, (муаллифи «ал-Муосири Зӯзанӣ»), Зиёулмулук Зӯзанӣ (вазири дарбори Муҳаммад Хоразмшоҳ) ва дигарон. Зӯзан дар натиҷаи заминҷунбии соли 1337 хароб шуда, ҳамчун қасаба ба Ҳирот тобеъ гардид. Дар деҳаи имрӯзаи Зӯзан ду ёдгории бостонӣ бо номи Масҷиди Малик ва Арг (харобаҳои қалъаи Қоҳира) боқӣ мондаанд.

 Эзоҳ 

 Адабиёт