Давлати Хоразмшоҳиён

Давлати Хоразмшоҳиён (ҳамчунин: Давлати Хоразмшоҳиён-Ануштегениён;  — Khwārazm; ; ) — давлат дар шарқшиносӣ ҳамчун номи давлати Осиёи Миёнаи асримиёнагии Хоразм дар замони ҳукмронии сулолаи Ануштегиниҳо дар солҳои 1097—1221 пазируфта шудааст. Маркази давлат дар поёноби Амударё воқеъ будГулямов, Я. Г. История орошения Хорезма с древнейших времен до наших дней. Ташкент, 1957.Маньковская, Л. Памятники зодчества Хорезма. Ташкент: Изд-во лит-ры и искусства им. Гафура Гуляма, 1978, с.44.

Хоразмшоҳи Ануштегиниҳо дар қисми зиёди Мовароуннаҳр ва Хуросон ҳукмронӣ карда, аввал ба сифати тобеи СалҷуқиёнRene Grousset, The Empire of the Steppes: A History of Central Asia, Transl. Naomi Walford, (Rutgers University Press, 1991), 159. ва ҚарахитойҳоBiran, Michel, The Empire of the Qara Khitai in Eurasian history, (Cambridge University Press, 2005), 44. ва баъдан то ҳуҷуми Чингизхони муғул дар асри XIII ба Хоразм ҳамчун ҳукмрони мустақил ҳукмронӣ мекарданд. Давлате, ки пойтахти он Гурганҷ дар қаламрави Туркманистони муосир ҷойгир буд, инчунин қаламравҳои Узбекистони ҳозира, Эрон, қисмате аз қаламравҳои Озарбойҷони муосир, Қазоқистон, Афғонистон, Тоҷикистон ваҚирғизистонро (дар маҷмӯъ ҳудуди 3,6 миллион километри мураббаъ) ишғол кардааст).

 Пайдоиши сулолаи Ануштегиниҳо 
Аввалин далели пайдоиши Аншутегиниён дар осори Шиҳоб-ад-дин Муҳаммад Ан-Насавӣ (вафот 1249), муаррих ва котиби шахсии Султон Ҷалолуддини Манкбурна мавҷуд аст, ки қайд кардааст, ки Султон Алоуиддин Муҳаммад II худро турк медонист, аз ҷумла гуфтааст: «Ҳарчанд турк ҳастам, аз забони арабӣ кам маълумот дорам»Шихаб ад-Дин Мухаммад ибн Ахмад ан-Насави. Сират ас-султан Джалал ад-Дин Манкбурны: (Жизнеописание султана Джалал ад-Дина Манкбурны). Критич. текст, пер. с араб., предисл., коммент., примеч. и указатели З. М. Буниятова. М.: Издательская фирма «Восточная литература» РАН, 1996, с.51. Ан-Насавӣ худи Султон Ҷалолуддинро чунин тавсиф кардааст: «Ӯ сиёҳпӯст, қоматаш кӯтоҳ, гуфтор ва баён туркзабон буд»Шихаб ад-Дин Мухаммад ибн Ахмад ан-Насави. Сират ас-султан Джалал ад-Дин Манкбурны: (Жизнеописание султана Джалал ад-Дина Манкбурны). Критич. текст, пер. с араб., предисл., коммент., примеч. и указатели З. М. Буниятова. М.: Издательская фирма «Восточная литература» РАН, 1996, с.288 .

 Тарзи пайдоиши оғузӣ 
Аввалин зикри мансубияти қабилавии Ануштегениён дар муаррихи давлати Ҳулагиён Рашид-аддин (1247—1318) мавҷуд аст, ки ба гуфтаи ӯ асосгузори сулолаи Ануштегин яке аз 24 қабилаҳои қадимии оғузҳо (туркманҳо) будааст — қабилаи Бегдилӣ:«… Ҳар [қисмат]… мисли оғузҳо ном ва лақаби худро мегирифт, ки ҳоло мардум онҳоро туркман меноманд … Ба ҳамин монанд, дуртарин аҷдоди Султон Муҳаммади Хоразмшоҳ Ауштегини Ғарча буд, ки аз авлоди ӯ буд. аз қабилаи бегдилӣ аз қабилаи оғузҳо» . Оғуз ба се бародари калонсол Бозоқ ном гузоштааст. Фарзандони писари сеюми Юлдузхон… Бегдилӣ, яъне ҳамеша азиз, чун сухани пирон.Муаррихи темуриёни асри XV низ таъкид мекунад, ки асосгузори сулола Ануш-Тегин ба кабилаи бегдилиён мансуб аст. Ҳофизи Абру . Муаррихони дигари асримиёнагӣ ва шӯравӣ низ навиштаанд, ки қабилаи бегдилӣ туркман (оғуз)Языжы-оглы. Огуз бойлары (Таблица названий 24 огузских племен, их значений, онгонов и тамг)//, 1972. — С. 211. Салар Баба Гулалы, Салар оглы-Хырыдары. История Огуза, его сыновей и его сторонников, а также и других турок//Построчн. пер. со стар. чагатайск.—Ашхабад, ЦНБ АН ТССР. Рукопись. буд. Туркологи советӣ Е. Наширвонов нишон медиҳад, ки Давлати Хоразмшоҳиён давлати оғузу туркманҳо буд:«…Давлати оғу

уз-туркҳанхо, яъне давлати хоразҳҳоххо, ки пеш ҳзҷхучумиғулҳо хо ба Хоразм ташкил шуда буд, кушиш мекард, қи кабҳлахоғ огуз-туркманро дар атрофи хҷд чамъ карда,ҳонхоро сарӣарй кунад.[1 .

 Таърих 
Унвони Хоразмшох дар соли 305-и мелодӣ аз тарафи асосгузори сулолаи Афригидиёнҷорӣ карда шуда, то соли 995 давом кард. Баъди якчанд вақти таваққуф унвон барқарор гардид. Дар ҷараёни шӯриши соли 1017 шӯришиёни Хоразмӣ Абул-Аббоси Маъмун ва зани ӯ Хурроҷӣ, хоҳари султони турк Маҳмуди Ғазниро куштандC.E. Bosworth, The Ghaznavids:994-1040, (Edinburgh University Press, 1963), 237. . Дар ҷавоб Маҳмуд ба минтақаи Хоразм, ки Носа ва риботи Фараваро дар бар мегирифт, ҳамла кард ва ишғол кардC.E. Bosworth, The Ghaznavids:994-1040, 237.. Дар натиҷа, аз соли 1017 то 1034 Хоразм ба вилояти Ғазнавии турк табдил ёфт. Соли 1077 волии вилоят, ки аз соли 1042 то соли 1043 ба туркҳои Салҷуқӣ тааллуқ дошт, ба дасти Ануштегин, собиқ ғуломи туркҳои султони Салҷуқиён гузаштBiran, Michel, The Empire of the Qara Khitai in Eurasian History, (Cambridge University Press, 2005), 44.. Соли 1097 волии Хоразм, ки аслан турк буд, Экинҷи ибни Қӯчқор аз салҷуқиён истиқлол эълон кард ва худро шоҳи Хоразм эълон кардЗ.Буниятов „Государство Хорезмшахов-Ануштегинидов. 1097—1231“ М., 1986 . Дар ҳамон сол ӯ кушта шуд. Салчукиён Хоразмро забт намуда, Кутбиддин Мухаммади I-ро Хоразмшоҳ таъин карданд. Дар тӯли ҳукмронии худ ӯ тобеи султони Салҷуқӣ Санҷар буд ва садоқаташро ба ӯ нигоҳ дошт.

Ин сулоларо пешвои низомии Ануш-Тегин, ғуломи собиқи туркҳои султонҳои Салҷуқӣ, ки аз вилояти Ғарчистони шимолии Афғонистон буд, таъсис додааст. Уро волии Хоразм таъин карданд. Писари ӯ Қутбиддин Муҳаммади I аввалин шоҳи меросии Хоразм шудEncyclopædia Britannica, „Khwarezm-Shah-Dynasty“, (LINK ) . Он ба шукуфоии бузургтарини худ дар ибтидои асри XIII дар замони Алоуд-дин Муҳаммади II расид. Ҳокимони Хоразм унвони Хоразмшоҳро доштанд.

 Пойтахти Хоразм 
Шаҳри асосии Давлати Хоразмшоҳиён Гурганҷ (шаҳри ҳозираи Конеургенчи Туркманистон) буд. Ин як шаҳри сераҳолӣ ва бозорҳои зиёде буд. Донишманд ва нависандаи араб Закариё ал-Қазвинӣ қайд мекунад, ки Гургонҷ „шаҳри азим дар соҳили Ҷайҳун буда, аҳолии зиёде дорад…“ ва дар иҳотаи „таваҷҷуҳи фариштагон, ки мисли арӯс шаҳрро дар биҳишт намояндагӣ мекунанд“ иҳота шудааст, дар хонаи домод». Ал-Казвинӣ инчунин хабар медиҳад, ки сокинони пойтахт «ҳунармандони моҳир», бахусус челонгар, дуредгар ва ғайра буданд. Кандакорон бо кори аз устухони фил ва қараб шуҳрат пайдо кардаанд. Муаррих ва ҷуғрофиёи асримиёнагии Сурия Ёқут ал-Ҳамавӣ, ки соли 1219 ба Гурганҷ сафар карда буд, навиштааст: «Ман шаҳре аз Гурганҷ бузургтар, бойтар ва зеботар аз мавқеъ надидам». Дар шаҳр ҷамъияти косибон истеҳсоли абрешими табиӣ кор мекарданд.Буниятов З. М. Избранные сочинения в трех томах, т. 3. Баку, 1999, с.65

 Хоразмшоҳҳо 
 Хоразмшоҳҳо Ном Солҳои ҳукмронӣ Унвонҳо Экинчи ибн Кочкар 1097 хоразмшоҳ Сулолаи Ануштегиниён Кутб ад-Дин Мухаммед I 1097—1127 хоразмшоҳ Ала ад-Дин Атсыз 1127—1138,1139 — 1156 хорезмшах, добился независимости, покорил туркмен, кипчаков, низовья Сырдарьи и мандышлак Сулейман-шах 1138—1139 хоразмшоҳ Тадж ад-Дин Ил-Арслан 1156—1172 хоразмшоҳ Джелал ад-Дин Султан-шах 1172 хоразмшоҳ Ала ад-Дин Текеш 1172—1200 хоразмшоҳ Алоуддин Муҳаммади Хоразмшоҳ 1200—1220 хоразмшоҳ Ҷалолуддин Мангубердӣ 1217—12201220 — 1231 султони Ғазнӣ, Бомиён ва Ғур  хорезмшах

 Нигаред низ 
 Хоразм
 16 Империяи бузурги туркҳо

 Пайвандҳо 
Туркманистон: таърихи Хоразм 

 Эзоҳ 

 Сарчашмаҳо 


 Khwarazmshahs i. Descendants of the line of Anuštigin // Encyclopædia Iranica : [англ.] / ed. by E. Yarshater. — 1985—.
Гурӯҳ:Давлатдориҳо дар таърихи Тоҷикистон
Гурӯҳ:Шоҳаншоҳии Осиё