И (фалсафа)

И (, айнан — қарз/адолат, адл, росткорӣ, бошарафӣ, дурустӣ, асл, моҳият, маъно) — яке аз мақулаҳои бунёдии фалсафии чинӣ, бахусус конфутсийгароӣ, ки фарогири ғояи «мутобиқати дуруст»-и мазмун бо шакл, ниёзҳои субъективӣ бо талаботи объективӣ ва ҳисси ботинии адолат бо муқаррароти зоҳирии қарзи ҷамъиятӣ мебошад.

Ба маънои умумӣ И хосияти ҷудонопазири «табиати фардӣ»-и инсон, яке аз «панҷгонаи доимӣ»-и ҳастии вай дар баробари «одамият» (жэн), «хушахлоқӣ» (ли), «бохирадӣ» (чжи) ва «боэътимодӣ» (син) мебошад; ба маънои мушаххаси иҷтимоӣ-ахлоқӣ — меъёрҳои муносибатҳои байни ҷуфтҳои панҷгонаи нақшҳои иҷтимоӣ: падару писар, бародарони хурду бузург, зану шавҳар, хурду бузург, ҳокиму раият; ба маънои маҳдуд — усули рафтори шавҳар, ҳоким ё пешвои муаззам. Дар осори бостонии «Шу сзин» ва «Ши сзин» И ба маънои «ба кишвари хеш нафъ росонида тавонистани ҳоким ва мансабдор» аст. Дар таълимоти Конфутсий И хислати калидии «ҷавонмард» (сзюн сзи) буда, ба маънои ваҳдати донишу амали бар «хайр/фазилат» (дэ) асосёфта омадааст. Ин ваҳдат тавассути «хушодобӣ» амалӣ гашта, барои татбиқи дао нигаронида шудааст. Мэн-сзи ба И ҳамчун ба яке аз чаҳор мабдаи фитрии сиришти «нек»-и инсонӣ куллият бахшида, ба хотири И ва «одамият», ки фарқ байни инсон ва ҳайвон дар онҳост, фоида/нафъро қатъан рад кард. Рақиби асосии ӯ Сюн-сзи сиришти инсонро аслан «бад» ва зотан моил ба «фоида/нафъ» мепиндорад ва И-ро нишонаи асосии инсон медонад, ки бояд ба воситаи он барои «фоида/нафъ» пайваста кӯшиш карда шавад. Ҳалли масъалаҳои И — ли дар «Да сюэ» дода шудааст: «На „фоида/нафъ“, балки И ба давлат фоидаовартар/манфиатбахштар аст». Тибқи рисолаи «Мо-сзи», И барои Осмон (пит) азизу маҳбуб ва дар ҷаҳон «арзишмандтарин» аст. Ба иродаи Осмон «фоида/нафъ»-и мардумӣ мутобиқ аст.

Намояндагони даосизм зимни дифоъ аз ормони бетаваҷҷуҳии табиӣ, ҳамзамон «фоида/нафъ» ва И-ро танқид мекарданд. Тибқи маълумоти «Дао дэ Сзин» (§ 18, 19, 38), И натиҷаи «лағви Даои бузург», яъне яке аз зинаҳои вайроншавии умумӣ дар олам мебошад: «Дар пайи маҳрумшавӣ аз дао баракат/фазилат меояд, дар пайи маҳрумшавӣ аз баракат/фазилат одамият меояд, дар пайи маҳрумшавӣ аз И хушахлоқӣ фаро мерасад. Хушахлоқӣ заифшавии садоқат (чжун) ва эътимод, сари балво мебошад».

Ба андешаи навконфутсийгаро Шао Юн, ҳакими комил метавонад ҳам аз фоида/нафъ ва ҳам аз И даст кашад. Ба қавли навконфутсийгарои дигар Чжа Сзай, И ба фоида/нафъи Ҷаҳон умумият мебахшад. Аз асли «фоида/нафъ»-и куллӣ мутафаккирон Ли Гоу (асри 11), Ху Хун, Чэн Лян, У Ши (асри 12) ошкоро дифоъ кардаанд. Ху Хун байни шаклҳои фардӣ ва умумии «фоида/нафъ» фарқи дақиқ гузошт. Чэн И И-ро ошкоро ба мабдаи ҷамъиятӣ-ғайрбинӣ (гун) ва «фоида/нафъ»-ро ба мабдаи фардӣ-худбинӣ (си) шабоҳат медиҳад, аммо имконияти ҳамоҳангии онҳо ва «фоида/нафъ» риояи И-ро низ инкор намекунад. Ван Фучжи И-ро бо даои инсон, аммо «фоида/нафъ»-ро бо «вазифаҳо»-и ҳаётии ӯ (юн) мутаносиб медонад. Дар маҷмӯъ, навконфутсийгароӣ доираи васеи шарҳу таъбирҳои таносуби «қарз/адолат» ва «фоида/нафъ»-ро таҳия кард (аз таърифу тавсифи мутлақи аввалӣ ва танқиди охирӣ то баробарсозии онҳо).

 Эзоҳ 

 Адабиёт 


Гурӯҳ:Истилоҳоти фалсафӣ