Шамсуддини Бухорӣ

Шамсуддин Муҳаммади Вобкандӣ () — ,  ва донишманди форс-тоҷик, шогирди Насируддини Тӯсӣ ва аз муаллифони «Зиҷи султонӣ».

 Зиндагинома 
Шамсуддини Бухорӣ 11 июни соли 1254 дар Бухоро ба дунё омада, дар Расадхонаи Мароға ва шаҳри Табрез фаъолият кардааст. Шамсуддини Бухорӣ яке аз намоёнтарин донишмандони Расадхонаи Мароға буда, муаллифи «Зиҷи муҳаққақи Султонӣ» ба забони форсӣ аст, ки дар натиҷаи мушоҳидаҳои 40-солааш таълиф намудааст. Ӯ ҳамчунин ба осори Шамсуддини Самарқандӣ, Ҳаракӣ, Наҷмуддин Котибии Қазвинӣ, Маҳмуд Чағминии Хоразмӣ шарҳ навиштааст. Шамсуддини Вобакандии Бухорӣ аввалин мушоҳидаи худро, ки дар осораш омадааст 3 декабри соли 1272 дар Мароға гузаронда, баландии Моҳро чен кардааст. Ба ҷуз ин ӯ чанд қиронро, яъне баҳамойии сайёрагонро мушоҳида кардааст, ки охирони он қирони Муштарӣ ва Зуҳал дар солҳои 1305—1306 аст. Ӯ тавассути мушоҳидаҳои шахсӣ мехост, ки мутобиқатии маълумоти «Зиҷи Элхонӣ»-ро бо воқеият муайян кунад ва иштибоҳоти зиёдро муайян кард. Ӯ на танҳо аз «Зиҷи Илхонӣ» хабар дошт, балки «Ал-Маҷистӣ», анъанаҳои ситорашиносии ҳиндӣ ва чаҳор зиҷи исломиро истифода карда, камбудиву норасоиҳои онҳоро таҳлил кардааст.

Шамсуддини Бухорӣ ба ҷуз таҳияи зиҷ ба сохтани тақвим низ машғул шуда, Тақвими Хониро сохтааст, ки ҳатто дар асри 14 ситорашинос Абумуҳаммад Атои Самарқандӣ, ки дар хидмати сулолаи муғулии Юон дар Чин қарор дошт, аз рӯи ин тақвим зиҷи худашро тартиб додааст.

Бухорӣ устоди Григорий Хиониад (тақр. 1240 — тақр. 1320) ахтаршинос ва риёзидони бизонсӣ буд. Григорий Хиониад ҳангоми баргашт ба Рум ҳамроҳи худ китобҳои зиёдеро бо забони арабӣ ва форсӣ гирифта, баъдан онҳоро ба забони юнонӣ тарҷума кардааст. Аз ҷумла, «Зиҷи Элхонӣ» ва дигар осори Насируддини Тӯсӣ, «Зиҷи Санҷарӣ»-и Абдурраҳмони Хозинӣ, рисола дар бораи устурлоби Шамсуддини Бухорӣ. Ӯ бори аввал ба Аврупо аз Эрон устурлоберо бурд, ки новобаста аз арзи маҳал кор мекард. Маҳз тарҷумаи андешаҳои Насируддини Тӯсӣ дар бораи ҳаракати доираҳо, ки бо номи «ҷуфти Тӯсӣ» машҳур аст, баъдан барои инқилобӣ Коперник замина гузошт. Яъне Хиониад як пулҳои интиқоли дониш аз Осиёи Марказиву Эрон ба Аврупо гардид.

Шамсуддини Бухорӣ 3 ҳолати гирифти Офтобро пешгӯӣ кардааст: 30 январи 1283, 5 июли 1293 ва 28 октябри 1296. Ҳамчунин, дар таърих омадааст, ки Бухорӣ метавонист 15 гирифти пурраи Моҳро мушоҳида кунад, ва ҳадди аққал ӯ гирифти пурраи Моҳро дар 30 майи 1295 пешгӯӣ карда буд.

 Дастхатҳо 
То замони мо се дастхати «Зиҷи муҳаққақи Султонӣ» омада расидааст, ки дар Китобхонаи Айя-София (№ 2694), Китобхонаи Улумӣ дар Язд (№ 546) ва Китобхонаи парлумон дар шаҳри Теҳрон (№ 6435) нигоҳдорӣ мешаванд.

 Эзоҳ