Урдуи Заррин

Ордаи Заррин ё Улуси Ҷучӣ — давлати сермиллати Авруосиёи марказӣ дар асрҳои XIII-XV. Бузургтарин давлати асрҳои миёна. Аз соли 1224 - улус дар ҳайати империяи Муғулистон. Баъди тақсим шуданаш дар нимаи дуюми асри XIII ба давлати сохибихтиёр табдил ёфт.

Он соли 1224, вақте ки Чингизхон заминҳои забтшудаи Дашти Қипчоқ ва Хоразмро ба писари калонии худ Ҷучӣ тақсим кард. Солҳои 1230-1240 писарони Ҷучӣ - Орда-Эҷен ва Бату дар натиҷаи юриши Ғарб ҳудуди улусро хеле васеъ карда, пойтахтро ба Поволжияи Поён кӯчонданд. Ордаи заррин калонтарин давлати асрҳои миёна буда, заминҳои аз Об дар шарқ то Поволжье, даштҳо аз Волга то Дунай дар ғарб, заминҳои Сирдарё ва поёноби Амударёро ишғол мекард. дар ҷануб ба Вятка дар шимол.

Дар солҳои 1230—1240 аз рӯи сохти анъанавии давлатхои кӯчманчӣ, масоҳат ва аҳолии Ордаи заррин ба ду шохаи вилоятӣ: ғарбӣ Оқ-Орда (Ордаи сафед) ва шарқӣ Кӯк-Орда (Ордаи кабуд) бо сарҳади дарёи Ёик таксим карда мешуд

Дар ибтидои солҳои 1320 дар замони Ӯзбекхон дини Ислом давлатӣ гардид.

Дар миёнаи асри XV улуси Ҷучӣ ба якчанд хониҳои мустақил тақсим шуд; қисми марказии он, ки номинӣ ҳамчун олӣ ҳисобида мешуд - Ордаи Бузург дар ибтидои асри XVI мавҷудияти худро қатъ кард ва аз ҳамон вақт унвони подшоҳи кишвари бузург (хони бузург) номиналӣ ба ихтиёри хонҳои Қрим гузашт.

 Масоҳат 
мини|409x409пкс| Сарзамини Улуси Љочї (Ордаи Тиллої) соли 1300

 Оқ-Орда ва Кӯк-Орда 
Мувофиқи сохти анъанавии давлатҳои кӯчманчӣ масоҳат ва аҳолӣ ба ду вилояти канот тақсим карда мешуд. Одатан яке аз онҳо дар ғарб (рост) ҷойгир буда, онро «барунгар», дигареро дар шарқ (чап) «ҷунгар» меномиданд. Рангҳои сафед ва кабуд рамзҳои анъанавии туркӣ ва муғулӣ барои ҷонибҳои рост (ғарбӣ) ва чап (шарқӣ) мебошанд. Улуси Ҷучӣ байни писарони калони Ҷучӣ – Орду-Ичен ва Бату тақсим карда шуд. Сарҳади байни онҳо ба ақидаи баъзе муаррихони асримиёнагӣ дарёи Волга ва ба ақидаи дигарон дарёи Яик (Урал) буд. Системаи улуси-боло дар ин қисми империяи Муғул на пештар аз солҳои 1230-1240 инкишоф ёфт. Дар аксари маъхазҳои шарқӣ ҳокимони ҷониби рости Ҷучидҳоро хонҳои Оқ-Орда (Ордаи Сафед) ва ҳокимони ҷониби чапро хонҳои Кӯкурда (Ордаи Кабуд) меноманд. Оқ-Орда ба клани Боту мерос монда, Кӯк-Орда дар ихтиёри авлоди Орда-Ичен буд  .

 Таърих 
Номи расмии давлат «Улуси Ҷучӣ» ва «Улуси бузург» буд. Истилоҳи «Ордаи заррин» ё «Ордаи Бузурги Тиллоӣ» танҳо дар нимаи дуюми асри XIV дар саҳифаҳои ҳуҷҷатҳои русӣ пайдо шудааст - аллакай ҳамчун номи давлати тоторҳо. Пеш аз ин худи русҳо давлати Муғулистонро оддӣ «Орда» ё «тоторҳо» меномиданд  .

 Аҳолӣ 
Ахолии Орди тиллоӣ сермиллат буд — дар ин ҷо аҷдодони тамоми халқҳое, ки ҳоло дар қаламрави собиқ Ордаи Тилло зиндагӣ мекунанд, намояндагӣ мекарданд. Аҳолии асосии минтақаҳои дашту ҷангалзор ва як қатор ноҳияҳои муқимӣ — Хоразм, Поволжьеи Миёна ва Поён, як кисми Кавкази Шимолӣ ва Крим туркзабонхо буданд. Аксарияти куллии онҳоро гӯяндагони гӯишҳои қипчоқӣ ва қисман оғузӣ ташкил медоданд. Дар канори империя намояндагони мардуми эронизабон, қафқозӣ-иберӣ, алан-черкес, фин-угор ва славянҳои шарқӣ зиёд буданд  .

 Маданият 
Хусусияти муҳими хоси ташаккули давлатдории Ордаи Тиллоӣ ҳамчун империяи асримиёнагӣ дар он буд, ки вай бо муттаҳид кардани халқҳои гуногун бо анъанаҳои фарҳангӣ ва таърихии худ тавонист тамаддуни махсуси Ордаи Тиллоиро ба вуҷуд оварад. Ислом, ки дар Ордаи тиллоӣ ба дини расмӣ табдил ёфт, ба фарҳанги асримиёнагии туркӣ-тоторӣ мазза ва вижагиҳои услубии худро ворид кард. Давраи Ордаи заррин давраи болоравии маданияти баланди исломии турк буд  .

Пас аз он ки Ӯзбекхон Исломро ба унвони дини давлатӣ қабул кард, Ордаи тиллоӣ ба фарҳанги ҷаҳонии ислом ворид гардид, ки тибқи қоидаҳои он ҳаёти иҷтимоӣ ва маънавии аҳолӣ ташаккул ёфт.

 Илм 
Мадрасаҳо аксар вақт вазифаи инкишофи илмҳои дигарро иҷро менамуданд: дар онҳо китобхонаҳо мавҷуд буданд ва дар ин ҷо олимон таълиму тарбияи худро такмил медоданд. Дар замони подшоҳии Ӯзбекхон Орда ба авҷи қудрати худ расид, ки ба саройи хон на танҳо диншиносон ва устодон, балки олимони соҳаи риёзӣ ва астрономия низ даъват карда шуданд  .

 Артиш 
Аксарияти кулли лашкари Ордаро аскарони савора ташкил медоданд, ки дар набард аз тактикаи анъанавии ҷангӣ бо истифода аз оммаи сайёҳии камонварон истифода мекарданд. Асоси онро отрядҳои вазнини мусаллаҳ, ки аз ашрофон иборат буданд, ташкил медоданд, ки асоси онҳоро посбонони ҳокими Орда ташкил медоданд. Хонҳо ба ғайр аз ҷанговарони Орда, ба сафи артиш аз байни халқҳои забтшуда, инчунин зархаридон аз Поволжье, Крим ва Кавкази Шимолйӣ чалб карда мешуданд. Аслиҳаи асосии ҷанговарони Орда камони мураккаби навъи шарқӣ буд, ки Орда бо маҳорати баланд аз он истифода мекард. Найзаҳо низ васеъ паҳн шуда буданд, ки аз ҷониби Орда ҳангоми зарбаи азими найза, ки пас аз зарбаи аввал бо тирҳо истифода мешуданд. Машҳуртарин силоҳҳои болдор шамшерҳо ва шамшерҳо буданд. Силоҳҳои зарбазананда низ маъмул буданд: макас, шаш-ангушт, тангаҳо, клевтсиҳо, лоғарҳо .

 Хокимони Улуси Ҷучӣ 
№ХанПортретНачало правленияКонец правленияПроисхождениеТамгаС признанием главенства великого каана Монгольской империи (1224—1269)1Джучимарказ|бе_чаҳорчӯба|180x180пкс12241227старший сын Чингисхана2Батумарказ|бе_чаҳорчӯба|211x211пкс12271255второй сын Джучи3Сартак12551256сын Бату4Улагчи12561257сын Сартака5Берке12571266сын Джучи6Менгу-Тимур12661269из рода БатуНезависимо от Монгольской империи (1269—1459)1Менгу-Тимур12691282из рода Батумарказ|бе_чаҳорчӯба|114x114пкс2Туда-Менгу12821287из рода Бату3Тула-Буга128712914Тохта12911312из рода Бату5Узбек-хан13131341из рода Бату6Тинибек13411342из рода Бату7Джанибек13421357из рода Бату8Бердибек13571359из рода Бату9Кульпаавгуст 1359январь 136010Науруз-ханянварь 1360июнь 136011Хизр-ханиюнь 1360август 1361из рода Орда-Ежена12Тимур-Ходжа-ханавгуст 1361сентябрь 1361из рода Орда-Ежена13Ордумеликсентябрь 1361октябрь 1361из рода Тука-Тимура14Кильдибекоктябрь 1361сентябрь 136215Мурад хансентябрь 1362осень 1364из рода Орда-Ежена16Мир Пуладосень 1364сентябрь 1365из рода Шибана17Азиз-шейхсентябрь 1365136718Абдуллах-хан1367136819Хасан-хан1368136920Абдуллах-хан1369137021Мухаммед Булак-хан1370137222Урус-хан1372137423Черкес-хан1374начало 137524Мухаммед Булак-ханначало 1375июнь 137525Урус-ханиюнь 1375июль 137526Мухаммед Булак-ханиюль 1375конец 137527Каганбек (Айбек-хан)конец 1375137728Арабшах (Кары-хан)1377138029Тохтамыш1380139530Тимур Кутлуг1395139931Шадибек1399140732Пулад-хан1407141133Тимур-хан1411141234Джалал ад-Дин-хан1412141335Керимберды1413141436Кепек1414141437Чокре1414141638Джаббар-Берди1416141739Дервиш-хан1417141940Кадыр-Берди1419141941Хаджи-Мухаммад1419141942Улу Мухаммед1419142343Барак-хан1423142644Улу Мухаммед1426142745Барак-хан1427142846Улу Мухаммед1428142847Кичи-Мухаммед1428142848Улу Мухаммед1428143249Кичи-Мухаммед14321459

 Ҳамчунин нигаред 

 16 Империяи бузурги туркҳо
 Рӯйхати ҳокимони Ордаи тиллоӣ

 Эзоҳ 

 Адабиёт 







































 Адабиётҳои иловагӣ 


 Волков И. В., Колызин А. М., Пачкалов А. В., Северова М. Б. Материалы к библиографии по нумизматике Золотой Орды // Фёдоров-Давыдов Г. А. Денежное дело Золотой Орды. — , 2003.

 Єльников М. В. Золотоординські часи на українських землях. — Київ: Наш час, 2008. — 176 с.


 Каргалов В. В. Свержение монголо-татарского ига. — : УРСС, 2010.
 Каргалов В. В. Конец ордынского ига. — 3-е изд. — : УРСС, 2011.
 Каргалов В. В. Монголо-татарское нашествие на Русь: XIII век. — 2-е изд. — : Либроком, 2011. — (Академия фундаментальных исследований: история).
 Карпини, Джованни Плано, Гийом де Рубрук. История Монголов / Путешествие в восточные страны. — , 1911.



 Рудаков В. Н. Монголо-татары глазами древнерусских книжников середины XIII—XV веков. — : Квадрига, 2009.

 Тулибаева Ж. М. «Улус-и арба-йи Чингизи» как источник по изучению истории Золотой Орды // Золотоордынская цивилизация: Сборник статей. — Выпуск 4. — Казань: Институт истории имени Ш. Марджани АН РТ, 2011. — С. 79—100.

 Фёдоров-Давыдов Г. А. Религия и верования в городах Золотой Орды. 


 Пайвандҳо 

 Кузьмин А.Г. Таъсиси ҳукмронии Ордаи Тилло бар Русия

Гурӯҳ:Давлатҳо дар таърихи Украина
Гурӯҳ:Таърихи Осиёи Марказӣ
Гурӯҳ:Таърихи Авруосиё