Ибқо

Ибқо ( — зинда ва боқӣ гузоштан, тараҳҳум кардан) — дар илми арӯз тағйиротеро гӯянд, ки ҳангоми муоқабати афоиле ба вуҷуд меояд.

Ҳарчанд дар рукнҳои аслӣ ё фаръии арӯз тавассути анҷоми амале (мас., амалҳои хабн, кафф, тай, салм, қабз, ҷадъ, қатъ, ҳазф ва ғ.) дар шакли афоил тағйироте рӯй медиҳад, аммо асос (реша)-и афоил боқӣ мемонад. Мас., вақте ки дар рукни асосии баҳри Ҳазаҷ — мафоӣлун (v — — -) амали қабзро анҷом медиҳем (нигар Мақбуз), мафоӣлун (v — — -) шакли мафоилун (v — v -)-ро мегирад, ҳангоми анҷоми амали кафф (нигар Макфуф) рукни мафоӣлун (v — — -) ба мафоӣлу (v — — v) табдил меёбад. Тамоми тағйироте, ки дар рукни асосии ин ё он баҳр ба вуҷуд меояд, ҳангоми тақтеъ бо номи ҳамон баҳр якҷо ном бурда мешавад. Мас.: рубоии зер дар асоси зиҳофҳои ахраб (мафъӯлу — — v), мақбуз (мафоилун v — v —), макфуф (мафоӣлу v — — v) ва маҷбуб (фаал v —) сохта шудааст, ки ҳар чаҳор аз рукни асосии баҳри Ҳазаҷ — мафоӣлун (v — — -) берун омадаанд. Аз ин рӯ, вазни баҳрро Ҳазаҷи мусаммани ахраби мақбузи макфуфи маҷбуб мехонанд:

мафъӯлу мафоӣлун мафоӣлу фаал
— — v / v — v -/ v — — v / v -

Абёти зер дар яке аз навъҳои баҳри Ҳазаҷ — Ҳазаҷи мусаддаси маҳзуф суруда шудаанд:

мафоӣлун мафоӣлун фаӯлун
v — — — / v — — — / v — -

Дар ин вазн ду рукни солим (мафоӣлун v — — -) ва як зиҳоф фаӯлун (v — -) иштирок доранд, ки ҳангоми анҷоми амали ҳазф ба вуҷуд омадаанд ва он ҳам аз рукни асосии баҳри Ҳазаҷ — мафоӣлун берун омадааст. И. дар тамоми рукнҳои асосии баҳрҳои солим ва фаръии арӯз дучор меояд.
Байти зерин, ки дар асоси зиҳофҳои матвии рукни асосии баҳри Раҷаз — мустафъилун (- — v —) ва зиҳофи матвии макшуфи рукни солими мафъӯлоту (- — — v) сохта шудааст, дар натиҷаи анҷоми амалҳои тай ва тайю кашф ҳосил шудааст:

муфтаилун / муфтаилун / фоилун
 – v v – / – v v – / – v – 
Барои ҳамин вазни ин байтро Сареъи мусаддаси матвии макшуф меноманд. Сабаби чунин номидани ин вазн аз он аст, ки рукнҳои солими баҳри Сареъ аз мустафъилун (- — v —), мустафъилун ( — — v —), мафъӯлоту ( — — — v) иборат буда, ҳангоми анҷоми амали тай аз мустафъилуни якуму дуюм зиҳофи муфтаилун ( — v v —) ва ҳангоми анҷоми амалҳои тай ва кашф (нигар Макшуф) зиҳофи матвии макшуф (фоилун — v -) ҳосил шудааст.

 Эзоҳ 

 Адабиёт 


Гурӯҳ:Илми арӯз