Ҳарёнӣ

Ҳарёнӣ ё Ҳарянвӣ (Bangaru, Banger, Bangri, Bangru, Chamarwa, Desari, Hariani, Hariyani, Haryani, Haryanvi, Jatu) — забони ҳинду ориёӣ. Дар иёлотҳои Деҳлӣ, Карнатака, Панҷоб, Роҷистон, Уттар Прадеш, Ҳаряна, Ҳимачал Прадеш паҳн шудааст. Ҳарёнӣ аз ҷиҳати луғавӣ ба забони браҷ-бҳаша ва 60% ба забони багрӣ шабоҳат дорад. Истилоҳи Ҳарянвӣ инчунин барои номи мардум аз иёлати Ҳаряна истифода мешавад.

 Тақсимоти ҷуғрофӣ 
Ҳарёниҳо як мардуми бумӣ мебошанд, ки дар иёлотҳои Деҳлӣ ва Ҳаряна зиндагӣ мекунанд. Шакли стандартии ҳарянвӣ дар бисёре аз ноҳияҳои Ҳариёна гуфта мешавад: Бҳиванӣ, Ҷаҷар, Ҷинд, Роҳтак, Сонипат, Ҳисар.

Дар навоҳии ҳамсояи иёлати Роҷистон, чанд лаҳҷаи шабеҳи забони роҷистонӣ бо забони меватӣ дар ноҳияи Меват ҳарф мезананд. Дигар лаҳҷаҳои маъмулӣ ин аҳирватӣ мардуми аҳир мебошанд, ки дар ноҳияҳои Гургаон, Маҳендрагархҳ, Ревариӣ сухан мегӯянд.

Багрӣ (ки дар ғарб бо лаҳҷаҳои ҳариёнӣ шабоҳати зиёди луғавӣ дорад) дар ҷануби навоҳии Бҳивонӣ, Фотеҳобод, дар ҷануб ва ғарби навоҳии Сирса ва Ҳисор маъмул аст.

Ҳарянви бо забони Браҷ-бҳаш, ки дар ноҳияи Фаридобод ҳарф мезанад, омехта шудааст. Ҳарянвӣ дар ноҳияи Панипат ва округи ҷанубии Ямунанагар, дар тамоми қад-қади дарёи Ямуна ҳарф мезанад ва берун аз Ҳаряна васеътар фаҳмида мешавад.

 Лаҳҷаҳо 
Вариантҳои минтақавӣ дар забони гуфтугӯии ҳарёнӣ як континууми лаҳҷаро ифода мекунанд. Лаҳҷаҳои ҳарянвӣ дорои вариантҳои зиёданд ва баъзан он аз деҳа ба деҳа, вақте ки масофаи байни онҳо кӯтоҳ аст, ҳамагӣ чанд километр аст. Бангару, ки бо номи ҳарёнии адабии маъруф аст, бештар маъмул аст. Мардуми аҳир ва аҳирволи ҷануби Ҳариана бо забони ҳарёнӣ ҳарф мезананд, ки ба забони роҷастанӣ шабоҳат дорад. Браҳманҳо, рорасҳо ва камбоҷҳо умуман бо лаҳҷаи Кҳаддар ҳарф мезананд, ки шакли шимолии ҳарёнӣ аст ва бештар бо кҳари болӣ умумият дорад. Гуҷҷарҳо бо забони гуҷрӣ ҳарф мезананд.

Ҳарёнӣ ба оилаи ҳиндии ғарбӣ тааллуқ дорад. Он ба таври умум ҳамчун лаҳҷаи ҳиндӣ, на забони алоҳида фаҳмида мешавад, гарчанде ки он бо лаҳҷаи багрии раҷастонӣ шабоҳати бештари луғавӣ ва фаҳмиши мутақобила дорад. Якчанд лаҳҷаҳои ҳарёнӣ бо кҳариболӣ, як лаҳҷаи бонуфузи ҳиндӣ, инчунин бо чанд лаҳҷаи дигари ноҳамвор шабоҳатҳои зиёд доранд.

Хусусияти хеле намоёни ин забон оҳанги хашмгини он аст, ки ба далели он баъзан онро дар дигар минтақаҳои Ҳиндустон ҳамчун "Латмар" ("асё задан") меноманд.

 Пайвандҳо 

 Харяни дар бораи этнолог
Гурӯҳ:Забонҳои ҳиндуориёӣ
Гурӯҳ:Иёлоти Харяна
Гурӯҳ:Забонҳои Ҳиндустон