Сайр

Сайр, сайл — ҷашни мардумӣ, ки дар фаслҳои муайяни сол дар майдонҳои кушод, боғу чаман, назди чашмаву соҳили дарёҳо созмон меёфт.

 Таърих 
Дар замонҳои гузашта сайр яке аз воситаҳои дилхушкунии мардум буд ва он вобаста ба таҷлили Соли нав, идҳои динӣ, зиёрати мазорҳо ва ғайра барпо мешуд. Сайрҳо, маъмулан, аз дусе рӯз то як моҳ давом мекарданд. Дар ҳар ноҳияву минтақа сайргоҳҳои махсус бо номҳои «сайлҷо», «идҷо», «идгоҳ» мавҷуд буданд, ки мардум сайрҳоро дар он ҷойҳо мегузаронданд. Чунончи, дар Ҳисор сайрро дар Қалъаи Ҳисор, дар Кӯлоб дар Тамошотеппа, дар Бухоро назди мақбараи Баҳоуддини Нақшбанд, дар Самарқанд дар канори рӯди Оби раҳмат, дар Нурато дар мавзеи Чилдухтарон, дар Исфара дар мазори Хоҷаи Сурх, дар Конибодом дар мазори Хоҷа Такровут, дар Истаравшан дар қалъаи Муғтеппа, дар Панҷакент дар мавзеи Қайнар барпо мекарданд.

 Дар Хуҷанд 
Дар Хуҷанд сайри Соли нав дар соҳили Сирдарё мегузашт. Дар ин ҷо намоишҳои оммавӣ, ба монанди базми суруду мусиқӣ, раққосӣ, дорбозӣ, масхарабозӣ, театри зочабозии чодирхаёл, мусобиқаҳои гӯштингирӣ, пойга ва ғайра барпо мегаштанд. Дар лаби дарёи Сир каппаву хаймаҳо зада шуда, чойхонаву ошхона, дуконҳои сайёри нонфурӯшӣ, ҳалвофурӯшӣ, баққолӣ, атторӣ, бозичафурӯшӣ ва монанди инҳо ташкил мекарданд. Баъд аз таҷлили Наврӯз сайрҳои гурӯҳӣ берун аз шаҳр, дар Қалъача, Хоҷа Боқирғон, Чашмаи Арзанак, доманаи кӯҳи Мевағул ва дигар мавзеъҳои хушобу ҳаво сурат мегирифтанд. Дар ин сайрҳо садҳо пиру барно, марду зан ва наврасону кӯдакон ба тамошо мебаромаданд.

 Дар Кӯлоб 
Дар Кӯлоб ба муносибати Соли нав дар болои Тамошотеппа сайри калон баргузор мегашт ва он ду ҳафта давом мекард. Он бо қарори беки Кӯлоб дар яке аз рӯзҳои ҷумъа оғоз меёфт. Ҷорчиҳо дар бозору ҷойҳои серодам савора гашта, мардумро ба идгоҳ даъват менамуданд. эълон мекарданд: «Ҳо, буродаро, рӯзи ҷумъа сайли подшоҳӣ дар Кӯлоб меша. Хоҳиш ҳаст, ки касе ғуҷҷакӣ боша, тамбурчӣ боша, думбрачӣ, байтгӯ, паҳлавон боша, касе, ки асп дора, човандозай, масхарабоз боша, ба сайри подшоҳӣ биёяд-е!» Ҳамин тавр, ҷорчиҳо аз гузари косибону ҳунармандон гузашта, онҳоро низ ба идгоҳ даъват мекарданд: «Эй, баззоз бошед, савдогар бошед, кавшфурӯш бошед, қассоб бошед, ба Тамошотеппа баромада, дукон кунед-е!»

Ба сайри Тамошотеппаи Кӯлоб аз Қаротегину Дарвоз, Муъминободу Ховалинг, Даштиҷуму Фархор, Саройкамару Сарихосор ва баъзан аз Ҳисору Янгиобозор (Ваҳдат) ва Файзобод низ паҳлавонон, навозандагон, ҳофизон, раққосон, дорбозон, масхарабозон, чашмбандҳо, човандозон ва дигар ҳунармандон, инчунин мухлисону тамошобинон ҷамъ меомаданд. Рӯзона мусобиқаҳои гуштигирӣ, бузкашӣ, пиёдапойга ташкил шуда, дар фосилаҳои байни ин мусобиқаҳо барномаҳои суруду мусиқӣ, масхарабозӣ ва дорбозӣ сурат мегирифтанд. Шабона гулхан афрӯхта базми чавкӣ созмон медоданд. Дойрадастони моҳир дойра навохта, раққосон бо тамоми санъат мерақсиданд, масхарабозон нағмаҳо карда, мардумро шоду хушҳол месохтанд. Аз ҷониби бек ба онҳо ҷомаву ҷелак, миёнбанд ва тоқӣ туҳфа дода мешуд.

 Дар Ҳисор 
Сайри Соли нав дар шаҳри қадимии Ҳисор ба тарзи хосса барпо мегашт. Амир дар наврӯзгоҳи Ҳисор Соли навро баргузор намуда, ҳатман мусобиқаҳои гуштӣ, бузкашӣ, пойга ва масхарабозию дорбозиро ташкил мекард. Сайри Соли навро дар моҳи Ҳамал чаҳор ҳафта бо навбат таҷлил менамуд. Агар ҳафтаи аввал дар Деҳнав ҷашни Наврӯзро баргузор намоянд, ҳафтаи дуввум дар Ҳисор, ҳафтаи севвум дар Кӯлоб ва ҳафтаи чорум дар Дарвозу Қаротегин бо навбат Наврӯзро ҷашн мегирифтанд. Дар тамоми идҳои наврӯзӣ мири Ҳисор ва ё намояндагони ӯ ширкат меварзиданд. Таҷлили Наврӯз ба он хотир ба навбат дар миригариҳои Бухорои Шарқӣ баргузор мегардид, ки ҳангоми гуштин ва ё бузкашию дигар намудҳои варзиш паҳлавонҳо ва аҳли ҳунар, ки ба иди Сари соли вилояти ҳамсоя даъват мешуданд, ширкат варзида тавонанд.

Рӯзона куштӣ ва дилхушиҳои зиёде баргузор мегардид. Шабона чавкӣ мешуд. Дар охурҳо равған рехта, оташи бисёрро дар гиронда, дар атрофаш ҷавонҳо рақсу бозӣ мекарданд. Дойрадастҳо бо сурнайнавозону карнайнавозон оҳангҳои шӯхи наврӯзиро менавохтанд. Ҳофизони хушхон суруду таронаҳои наврӯзиро аз «Шашмақом» бо ҳаяҷону шодию сурур мехонданд. Мир дар гулдастаи арк нишаста, ҳамаи ҳунарнамоиҳо ва бозию ҳаракатҳои варзиширо тамошо ва назора мекард. Дар давоми 35-40 рӯз иди Сари Сол — Наврӯзро бо бисёр суннат ва анъанаҳояш аз қадимулайём ҷашн мегирифтанд.

 Дар Самарқанду Панҷакент 
Дар шаҳри Самарқанд дар арафаи ҷашни Наврӯз сайри Оби раҳмат баргузор мешуд.

Мардуми Панҷакент сайри солинавии худро дар мавзеи Қайнар ташкил менамуданд ва он 8 рӯз давом мекард. Пас аз базми суруду мусиқӣ ва бозиҳои варзишӣ бегоҳ тарфандозӣ ва мушакпаронӣ сурат мегирифт. Ҷавонон ба ду даста тақсим шуда, мусобиқа мекарданд.

 Сайрҳои зиёратӣ 
Навъи дигари сайрҳо ҷанбаи зиёратӣ дошта, дар наздикии ягон мазору мақбара ё зиёратгоҳ ташкил мешуданд. Сайрҳои зиёратӣ, асосан, рӯзҳои чоршанбе сурат мегирифтанд, чунки дар фарҳанги суннатии тоҷикон чоршанбе рӯзи иҷрои расму ойинҳои эътиқодӣ ба шумор меравад ва ба таъбири мардум онро «чоршанбеи муродбахш» меноманд. Тоҷикони рустоҳои вилояти Қашқадарё дар зиёратгоҳи Хоҷамуродбахш ҳафт чоршанбе сайр баргузор мекарданд. Мардум ба он мавзеи муқаддас бо нияту орзуҳо мерафтанд, чорпо хун мекарданд, таомҳо пухта бо ҳам тановул мекарданд ва сипас мусобиқаҳои гуштигирӣ, пойга ва пиёдакашакро созмон медоданд. Сокинони деҳаи Варгонза сайрҳои худро дар мавзеи Қӯшчинор ташкил мекарданд. Дар он ҷо чашмаи муқаддасе мавҷуд буд, ки обаш аз қабати харсангҳо фаввора зада баромада, ба ҳавзча мерехт. Занони ҳомила даст ба даруни чашма мебурданд ва аз он ҷо порае лой гирифта, аз он кирмашро ҷудо мекарданд. Агар кирми миёнбаста меёфтанд, бовар мекарданд, ки соҳиби писар мешаванд. Ҳар як оила мувофиқи имкони худ аз хонааш маҳсулот оварда, дастаҷамъона хӯрок мепухтанд. Ҷавонон ба талу теппаҳо баромада, барои духтарону занон ревоҷ (чукрӣ) ва баъзе гулҳо чида меоварданд.

Дар Ӯротеппа (Истаравшан) ҳамасола дар болои қалъаи Муғтеппа сайр барпо мешуд. Аҳолии баъзе деҳаҳо сайру тамошои худро дар деҳаи Қалъаи Боло, назди мазорҳои Сандуқандак ва Чилдухтарон ташкил мекарданд. Пас аз хӯрдани таомҳои сабук базми дойра ва мусобиқаву бозиҳо сар мешуд. Занҳо дуртар аз мардон рафта, дойранавозӣ ва рақс мекарданд.

 Сайри лола 
Сайри лола ё сайри гули сурх, ки дар манотиқи гуногуни тоҷикнишини Осиёи Марказӣ баргузор мешуданд, бо зиёрати мазорҳои бузургон алоқаманд аст. Мардум дар сайрҳои Гули сурх дар назди зиёратгоҳҳо ва мавзеъҳои махсус ҷамъ омада, гӯсфанд ё бузеро қурбонӣ мекарданд, хӯрок мепухтанд, дасторхон мекушоданд. Пас аз тановули ғизо ва дуову фотиҳа хурсандиҳо карда, ба бозиҳои варзишӣ, суруду мусиқӣ ва рақс машғул мешуданд.

Дар Исфара қабл аз шурӯъи сайр ба мазори Хоҷаи Сурх рафта, дуову фотиҳа мехонданд. Сокинони Ворух дар айёми шукуфтани лолаҳо ба мазори Хӯҷаи Ғор, ки дар ғарби деҳа, дар самти чапи Исфара воқеъ буд, мерафтанд. Занҳову мардон ҷудогона ҷамъ шуда, ҳамроҳи худ палосу косаву табақ, маҳсулоти хӯрокӣ, ки ба таври дастҷамъӣ харида буданд, мебурданд. Як рӯзро дар ҳамон мазор гузаронида, шаб низ он ҷо мехобиданд. Субҳи рӯзи дигар ба лолачинӣ мебаромаданд. Ҳар кадом гурӯҳ гулдастаи худро сохта, лолаҳоро ба шохи бед мебастанд ва бегоҳ ба деҳа бармегаштанд.

Дар Конибодом сайри лола то солҳои 20-и асри 20 идома ёфтааст. Он дар мазори Хоҷа Такровут (номи дигараш Мазори Лола), ки 30-32 км аз самти ҷанубу ғарбии Конибодом, дар наздикии чашмасорон воқеъ буд, мегузаштааст. Дар ин ҷо мардум аз деҳаҳои атроф бо палосу кӯрпа ва хӯрокиҳои харидаашон ҷамъ шуда, се рӯз ҷашн барпо мекардаанд. Дар ду рӯзи аввал гӯсфанд ё бузеро забҳ намуда, оши худоӣ медоданд ва зери садои дойра рақсу сурудхонӣ мекардаанд. Рӯзи дигар субҳи зуд ба лолачинӣ мебаромадаанд.

Ҷавонони Самарқанд дар ҷашни Наврӯз, ки онро сайри гули сурх меномиданд, ба лолачинӣ мерафтанд ва пас аз он дар назди мазори Чӯпонато ҷамъ шуда хурсандиҳо мекарданд. Дар Бухоро, тибқи тасвири Садриддин Айнӣ, сайри Гули сурх дар наздикии мазори Хоҷа Баҳоуддини Нақшбанд барпо мегаштааст. Ҳамин гуна сайри Гули сурхро мардумшиносон дар байни тоҷикони Бойсун мушоҳида кардаанд. Дар он ҷо мазори Гули сурх мавҷуд буда, авлоди хоҷаҳои гулисурхӣ зиндагӣ мекардаанд. Ҷашн дар рӯзи баробаршавии шабу рӯз сурат гирифта, сайругашти калон барпо мешудааст.

 Сайрҳои тирамоҳӣ 
Як силсила сайрҳо дар фасли тирамоҳ сурат мегирифтанд, мардуми маҳаллаҳои ба ҳам ҳамсоя ба сайргоҳҳои муайян рафта, базму тамошо, фароғату дилхушӣ мекарданд, бозию мусобиқаҳои варзишӣ созмон медоданд, дуконҳои сайёри фурӯши маҳсулоти хӯрокӣ, атторӣ ва баққолиро ташкил менамуданд.

Садриддин Айнӣ дар «Ёддоштҳо» роҷеъ ба сайри Дарвешобод ва баргузории он, ки дар фасли тирамоҳ сурат мегирифт, маълумоти ҷолиб додааст. Мувофиқи шаҳодати ӯ, сайри Дарвешобод, одатан, ҳар ҳафта рӯзи сешанбе пагоҳӣ сар шуда, рӯзи чоршанбе то чоштгоҳӣ буд, ки аз бозори гови Ғиждувон баромада ба тарафи Бухоро мерафт. Дар ду тарафи қитъа растаҳо бо бӯриё ва ходачаҳо, дукончаҳои каппамонанд сохта буданд, ки баъзеи он дуконҳо чойхона, баъзеашон ошхона, моҳипазӣ ва монанди инҳо будаанд. Дар зери деворҳо ҳар ҷо-ҳар ҷо мардум давра гирифта, бозиҳову саргармиҳо мекарданд.

Дар баъзеи он давраҳо ғирғиракбозӣ, дар баъзеашон тасмабозӣ, дар баъзеи дигарашон қартабозӣ ва монанди инҳо буданд. Дар баъзе давраҳо маддоҳон мадҳия мехонданд, сарояндаҳо сурудхонӣ мекарданд, наққолону ровиён қисса мегуфтанд. Чун шаб фаро мерасид, замони тарфбозӣ сар мешуд. Тарфҳоро, ки дар кӯза дуруст мекарданд, оташ зада ба ҳаво сар медоданд. Он мисли мушаку салютҳои имрӯза дар осмон шарорапошӣ менамуд. Фардои он рӯз дар майдони назди бозори гов мусобиқаҳои хартозӣ, яъне пойгаи харҳо ва тагалҷангандозӣ (тагал — гӯсфанди нарина) шурӯъ мешудааст.

Чунин сайрҳои тирамоҳӣ, ки як навъ идомаи ҷашни Меҳргон мебошанд, дар маҳалҳои дигари тоҷикнишини Осиёи Марказӣ низ то нимаи асри 20 барпо мешуданд. Сокинони деҳаи Саричашмаи Шаҳрисабз баъди бардошти ҳосилоти деҳқонӣ, ки айёми ҷашнгириаш нимаи моҳи октябр аст, «Сайри мазор» ном иде доштанд. Тоҷикони деҳаи Саричашма гӯсфанд ё говеро кушта, ҷашни бузурге меоростанд ва дасторхонҳояшонро бо меваҳои гуногун, тарбузу харбузаву сабзавот пур карда, дар атрофи хони пурнозу неъмат таронасароӣ менамуданд, дафу танбӯру дутор навохта, рақсу бозӣ мекарданд ва ин шодию сурур то бегоҳ идома меёфт.

Мардум ҷашни сайри мазорро бо нияте баргузор менамуданд, ки ҳамасола кишти деҳқониашон фаровон гардад, рӯзгорашон осуда бошад, хайру баракат аз хонадонашон канда нашавад ва молу ҳолашон бегазанд бошанд ва Худои мутаол онҳоро аз балоҳо нигаҳбон бошад.

Чунин сайрҳо, ки дар фасли тирамоҳ дар манотиқи гуногуни тоҷикнишини Осиёи Марказӣ пас аз ҷамъоварии маҳсулоти кишоварзию боғдорӣ барпо мешуданд, мазмуни шукрона аз неъматҳои додаи Худовандро дошта, як навъ идомаи оммавии ҷашни Меҳргон ба шумор мераванд. Ба ғайр аз сайрҳои солинавию тирамоҳӣ ва зиёратӣ инчунин сайри гули биҳӣ дар Ҳисор, сайри харбуза дар Хуҷанд ва сайри гули шафтолу дар Хатлон низ маъмул буданд.

 Нигаред низ 
 Гаштак

 Адабиёт 

 Айнӣ С. Ёддоштҳо. Қисмҳои I—II. Сталинобод, 1949;
 Қодиров Р. Фольклори маросимии тореволюционии тоҷикони водии Қашқадарё. Д., 1963;
 Негмати А. Праздник Навруз в Ходженте// Исследования по истории и культуре Ленинабада. Д., 1986;
 Нурджанов Н. Традиционный театр таджиков. Т. 1. Д., 2002;
 Аҳмадов Р. Фолклори маросимҳои мавсимии тоҷикони Осиёи Марказӣ. Д., 2007;
 Раҳимов Д. Нигоҳе ба ҷашнҳои миллӣ ва ойинҳои суннатии ниёгон. Д., 2011;
 Раҳимов Д. Ҷашни Наврӯзи Ҳисор//Паёмномаи фарҳанг. № 21, 2013.

Гурӯҳ:Ҷашну маросимҳо дар Тоҷикистон
Гурӯҳ:Анъанаҳои миллӣ дар Тоҷикистон