Забонҳои эронии шарқӣ

Забонҳои эронии шарқӣ як зергурӯҳи забонҳои эронӣ мебошанд, ки дар замони Эрони Миёна (аз асри 4 пеш аз милод) ба вуҷуд омадаанд. Забони авестоӣ аксар вақт ба эронии аввали шарқӣ тасниф мешавад. Дар муқоиса бо лаҳҷаҳои Эрони Ғарби Миёна, Эрони Ховари Миёна ҳиҷоҳои ниҳоии вожаро нигоҳ медорад.

Бузургтарин забони зиндаи эронии шарқӣ забони пашту аст, ки бо он дар байни рӯдхонаи Ому дар Афғонистон ва дарёи Ҳинди Покистон ҳудуди 40-60 миллион нафар ҳарф мезананд. Забони дуввуми калонтарин осетинӣ бо тақрибан 600 000 нафар сухангӯён мебошад. Ҳама забонҳои дигар дар маҷмӯъ камтар аз 200 000 сухангӯ доранд.

Аксари забонҳои эронии шарқӣ дар як минтақаи ҳамсоя, дар ҷануб ва шарқи Афғонистон ва инчунин дар манотиқи ҳамшафати ғарби Покистон, Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон дар шарқи Тоҷикистон ва ғарби дури вилояти Шинҷони Чин гуфтугӯ мешаванд. Дар минтақаҳои аз ҳам ҷудошуда низ ду узви зинда мавҷуданд: забони яғнобии шимолу ғарби Тоҷикистон (аз забони суғдӣ) ва забони осетинии Қафқоз (аз скифӣ-сарматӣ). Инҳо боқимондаҳои як континууми азими этнологӣ мебошанд, ки дар ҳазораи 1 пеш аз милод дар аксари Осиёи Марказӣ, Аврупои Шарқӣ ва қисматҳои Қафқоз ва Осиёи Ғарбӣ паҳн шудаанд, ки ба таври дигар бо номи Скифия маъруфанд. Давомнокии бузурги з. эронии шарқӣ дар Аврупои Шарқӣ то асри 4-и мелодӣ бо ворисони скифҳо, яъне сарматҳо идома хоҳад дошт.J.Harmatta: "Scythians" in UNESCO Collection of History of Humanity – Volume III: From the Seventh Century BC to the Seventh Century AD. Routledge/UNESCO. 1996. pg. 182

 Таърих 
Гумон меравад, ки забони эронии шарқӣ аз Эрони ғарбӣ дар охири ҳазораи 2 пеш аз милод ҷудо шуда, эҳтимолан дар фарҳанги Яз зоҳир шудааст.

Бо ҳузури юнонӣ дар Осиёи Марказӣ, баъзе аз шарқтарин забонҳои ин забонҳо дар марҳилаи эронии миёнаи онҳо сабт шуда буданд (аз ин рӯ таснифи "шарқӣ"), дар ҳоле ки тақрибан ҳеҷ сабти континууми скифҳо-сарматӣ, ки аз Қазоқистон дар ғарби дашти Понтикӣ то Украина тӯл мекашад зинда намонданд. Баъзе муаллифон чунин мешуморанд, ки мардуми Эрони Шарқӣ ба маданияти халқии рус таъсир расондаанд.
мини|260x260пкс| Скифия ва дигар сарзаминҳои эронизабони шарқӣ (бо ранги афлесун нишон дода шудааст) тақрибан дар соли 170 пеш аз милод

 Тасниф 
Эронии шарқӣ дар қисмате як идомаи лаҳҷае боқӣ мемонад, ки таҳти навовариҳои умумӣ қарор дорад.Nicholas Sims-Williams, Eastern Iranian languages, in Encyclopaedia Iranica, Online Edition, 2008Antje Wendtland (2009), The position of the Pamir languages within East Iranian, Orientalia Suecana LVIII

Забонҳо инҳоянд:Gernot Windfuhr, 2009, "Dialectology and Topics", The Iranian Languages, Routledge

 Давраи Эрони қадим

 шимолу шарқӣ: скифӣ, сакоии қадимӣ ,† ғ.
 эронии марказӣ: авестоӣ † (тақрибан 1000 – асри 7 пеш аз милод)

«Авестоӣ»-ро баъзан ба унвони эронии шарқӣ тасниф мекунанд, аммо дар таснифоти ахир ба ин шоха шомил нашудааст.

 Давраи Эрони Миёна

 бохтарӣ †, асри IV пеш аз милод – асри 9 мелодӣ
 хоразмӣ † (хварезмӣ) в. Асри 4-уми пеш аз милод – асри 13-и милодӣ
 суғдӣ †, аз асри 4 милод
 скифӣ-хотанӣ (сакоӣ) † (тақрибан асри 5 – асри 10 мелодӣ) ва тумшуқӣ † (собиқ Маралбошӣ, асри 7 мелодӣ)
 скифӣ-сарматӣ †, аз с. асри 8 пеш аз милод

 Забонҳои муосир (нав-эронӣ)

 пашту (лаҳҷаҳо: шимолӣ, ҷанубӣ, марказӣ ва ғайра)
 ванетсӣ
 забонҳои помирӣ
 помирии шимолӣ
 язғуломӣ, ванҷии куҳна (ванҷӣ)†
 шуғнӣ, рошорвӣ, баҷувӣ, барвозӣ, рӯшонӣ, хуфӣ, бартангӣ, сариқӯлӣ
 санглечӣ-ишкошимӣ (лаҳҷаҳо: санглечӣ, ишкошимӣ, зебакӣ)
 вахӣ (вахонӣ)
 мунҷӣ-йидға
 мунҷӣ (мунҷонӣ)
 йидға
 Йидға
 ормурӣ-парачӣ
 ормурӣ
 парачӣ
 шимолӣ
 яғнобӣ
 осетинӣ (лаҳҷаҳо: иронӣ, дигорӣ, яссӣ † )

 Хусусиятҳо 
Минтақаи Эрони Шарқӣ хоси тағироти густурдаи садоро дорад, масалан, t͡ʃ > ts.
 English  Avestan  Pashto  Munji  Sanglechi  Wakhi  Shughni  Parachi  Ormuri  Yaghnobi  Ossetic ten  dasa  las  los / dā  dos  δas  δis  dōs  das  das  dæs cow  gav-  ɣwā  ɣṓw  uɣūi  ɣīw  žōw  gū  gioe  ɣōw  qug brother  brātar-  wrōr  vəróy  vrūδ  vīrīt  virṓd  byā  (marzā)  virṓt  ærvad
 English  Avestan  Pashto  Munji  Sanglechi  Wakhi  Shughni  Parachi  Ormuri  Yaghnobi  Ossetic one  aēva-  yaw  yu  vak  yi  yiw  žu  sō  ī  iu four  t͡ʃaθwārō  tsalṓr  t͡ʃfūr  tsəfúr  tsībɨr  tsavṓr  t͡ʃōr  tsār  (tafṓr)1  cyppar seven  hapta  ōwə  ōvda  ōvδ  ɨb  ūvd  hōt  wō  aft  avd

 Эзоҳ 

Гурӯҳ:Забонҳои эронӣ