Ҷумҳурии Мухтори Нахҷувон

Ҷумҳурии Мухтори Нахҷувон (озарбойҷонӣ: Naxçıvan Muxtar Respublikası) — эксклавест (exclave) дар ҳайати Ҷумҳурии Озарбойҷон, ки, тибқи Конститутсия Ҷумҳурии Озарбойҷон, давлатдории мухтор дар Ҷумҳурии Озарбойҷон мебошад. Ҷумҳуриро қаламрави Арманистон аз қисми боқимондаи Озарбойҷон ҷудо мекунад.

28 июли соли 1920 Республикаи Советии Сотсиалистии Нахичеван ташкил карда шуд. 7 феврали соли 1923 он ба қаламрави худмухтори Нахҷувон табдил ёфт. 16 июни соли 1923 вилоят ба ҳайати ҶШС Озарбойҷон шомил шуд ва 9 феврали соли 1924 ба Ҷумҳурии Автономии Шӯравии Сотсиалистии Нахҷувон табдил ёфт. 5 декабри соли 1936, он ба Ҷумҳурии Автономии Советии Сотсиалистии Нахҷувон ва 17 ноябри соли 1990 ба Ҷумҳурии Мухтори Нахҷувон табдили ном кард.Справочник по истории Коммунистической партии и Советского Союза 1898—1991.Население России и СССР с древнейших времен по настоящее время: ДЕМОГРАФИЯ. Авторы: А. Г. Виноградов

Ҳудуд - 5,5 ҳазор км². Аҳолӣ то моҳи январи соли 2015 439 800 нафарро ташкил медод  ва мувофиқи барӯйхатгирии соли 2009 398 323 нафар, аз он ҷумла 99,6% озарбойҷониҳо, 0,3% курдҳо мебошанд.

Пойтахт — шаҳри Нахҷувон аст.
 Ҷуғрофия 
Қисми ҷанубу шарқии баландкӯҳи Закавказияро ишғол мекунад. Қариб 75 % қаламрав дар баландии 1000 метр ҷойгир аст, дар шимол қаторкӯҳи Даралагез, дар шарқ қаторкӯҳи Зангезур (бо баландтарин нуқтаи ҷумҳурӣ, Капиҷик, 3904 м) тӯл мекашад. Қисмҳои ҷанубӣ ва ҷанубу ғарбии қаламрави қад-қади дарёи Аракс ҳамворӣ мебошанд, ки баландии он 600-1000 м мебошад. Ҳарорати миёнаи январ дар ҳамворӣ аз −3 ° С то дар кӯҳҳо −14 ° С; Июл, мутаносибан, +28 ва +25 ° С (дар баландӣ то +5 ° С). Боришоти солона дар ҳамворӣ аз 200 мм то дар кӯҳҳо то 600 мм.
 Номгузорӣ 
Шаҳр бори аввал дар «Ҷуғрофия»-и Батламиюс Батламиюс (Ptolemy) зери номи «Naxuana» зикр гардидааст (  , ). Таърихнигори арман Мозес Хоренский ӯро «Иҷеван» меномид .

Тибқи тафсири таърихнигори яҳудӣ Иосиф Флавий ( садаи I ), топоними арманӣ Нахҷуван (Нахичеван)  ба маънои «ҷои фурудоии аввал» (киштии Нӯҳ) аст. Вай навиштааст, ки шаҳри Нахичеван дар пояи кӯҳе сохта шудааст, ки ба болои он киштии Нӯҳ ҳангоми обхезии Инҷил часпида шуда буд Josephus, Antiquities of the Jews, Chapter 3, прим. 6:"This Αποβατηριον, or Place of Descent, is the proper rendering of the Armenian name of this very city. It is called in Ptolemy Naxuana, and by Moses Chorenensis, the Armenian historian, Idsheuan; but at the place itself Nachidsheuan, which signifies The first place of descent, and is a lasting monument of the preservation of Noah in the ark, upon the top of that mountain, at whose foot it was built, as the first city or town after the flood.«Иосиф Флавий, „Иудейские древности“, кн. I, гл. I.

Ба гуфтаи М Фасмер (М. Fasmer),  топоними Нахҷувон (Nakhichevan) аз "Νaχič" ва калимаи "avan" - ҷой,  «avahana» - «шаҳр, деҳа» Фасмер Макс. Этимологический словарь русского языка. — С-П. „Терра“, 1996. — Т.3, Стр. 50 (баъдтар тағирёбии туркии j → h ба ташаккули вариантҳои Нахичеван ё Нахҷувон оварда расонд ). Филологи олмонӣ Г. Ҳубшман дар луғати топонимикии «Номҳои ҷуғрофии ҷаҳон» муаллиф Э. М. Поспелов қайд мекунад, ки дар шакли хаттии аввалини топоними "нахтча" дг. - арм. номи қавмӣ-қабилавиро ифода мекунад ва унсури "ван" (вариантҳои "вани", "вана"), ки дар топонимияи қадимаи Закавказия ва Осиёи Хурд хеле самаранок аст, бо маъноҳои "ҷой", "хона", "замин" " кишвар ", истифода шудааст, Ҳамин тариқ, бо назардошти қадимии топоним метавон ба назар гирифт, ки номи минтақаи Нахтчаван ("замини қабилаи Нахта") номи аввалия буд ва пас аз он шаҳре, ки дар ин сарзамин ба вуҷуд омадааст, номида шуд .

Дар солҳои 90-ум манбаъҳои озарбойҷонии русизабон ва сипас Роскартография, равишҳоро дар интиқоли номҳои ҷуғрофии Озарбойҷон тағир доданд. Дар байни номҳои ҷуғрофӣ, ки дар натиҷаи ба ин тағйир, номи Нахичева́нь рӯй берун шавад, ки дар оғоз ба сифати Нахчыва́н гузаранда бошад, - гарчанде Қоидаҳои имлои русӣ ва китобат зикр нашуда бошад (§ 1) - чы- комбинатсияи ҳамчун ҳатто қабулшаванда барои интиқоли номҳои шаҳр ва маҳалҳо. Як қатор забонҳо истифодаи топоними анъанавии шӯравии Нахичеванро  идома медиҳанд.

 Таърих 
Тибқи ривоятҳо, шаҳри Нахҷувон (Nakhichevan)ро Нӯҳи Инҷил бунёд кардааст. Тибқи маъхазҳои форсӣ ва арманӣ, шаҳр соли 1539 пеш аз милод таъсис ёфтааст . Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона. Донишномаи Бритоннико Britannica таърихи минтақа ва шаҳрро аз тақрибан 1500 пеш аз милод нишон медиҳад.Britannica. Nakhichevan. «The republic, especially the capital city of Nakhichevan, has a long history dating back to about 1500 bc.». Мувофиқи маълумоти Энсиклопедияи Советии Таърихӣ, шаҳри Нахҷувон (Nakhichevan) яке аз шаҳрҳои бостонии Закавказия мебошад, ки зиёда аз 3 ҳазор сол дорад .
чап|мини|247x247пкс| Мақбараи Нӯҳ дар Нахҷувон, 2006
Тибқи ривояти миллии Арманистон, ки дар навишгтаҳои Мовсес Хоренатси инъикос ёфтааст, тақрибан соли 550 пеш аз милод. подшоҳи Арманистон Тиграни Ервандид,  бар салтанати Модиён  бо Куруши Кабир ғалаба кардааст.  Дар шаҳр ва дар заминҳои атрофи он ҳамаи асирони Модро  бо оилаи даргузаштаи  подшоҳи Мод Astyages, ки аз тарафи ӯ кушта шуда буд маскун намудааст.Мовсес Хоренаци. История Армении. Ереван. Айастан. 1990: «Ануйш же, первую жену Аждахака, и многих девиц из его потомства, вместе с юношами и множеством пленных, числом более десяти тысяч, он поселяет на восточном склоне великой горы <Масис (Арарат)> до пределов (области) Голтн, а именно — в Тамбате, Оскиоле и Дажгуйнке, а также в других дастакертах, одним из которых является Вранджуник, (расположенных) вдоль реки <Аракс> до места, находящегося напротив крепости Нахчавана. (Отводит им) также три авана — Храм, Джугу ва Хошакуник — по другую сторону реки, всю равнину от Ажданакана до той же крепости Нахчавана».. Тибқи гуфтаи муаллифони "Энсиклопедияи Ислом", ин аҳолии мидиёниро метавон гузаштагони курдҳои ин минтақа шумурд]] .

Дар асри II мелодӣ  шаҳр ба Батламиюс (Ptolemy) зери номи Ναξουὰνα (Наксуана) маълум шуд,. Ба иттилооти мусофири туркӣ асри 17 Эвлия Челеби  таъсис дода шудани шаҳраки Нахҷувон (зери номи Nakhshevan ё Nakshijikhan) ба подшоҳи бостонӣ аз кишвари Турон Афросиёб аз мифологияи Эрон алоқаманд аст.Эвлия Челеби. Книга путешествий. Земли Закавказья и сопредельных областей Малой Азии и Ирана..

Дар ибтидои асри II пеш аз милод дар ҳайати минтақаи Басорепид ( Васпуракан ) Нахҷувон аз ҷониби шоҳ Арташес I ба Арманистони Бузург ҳамроҳ карда шуд Страбон. География, XI, XIV, 5. Дар ин ҷо он маркази гавари номӣ (ноҳия) буд, ки ба  Наханг (музофот)-и Васпуракан дохил мешуд Анания Ширакаци. Армянская география (ба харита нигаред). дар ин ҷо  ), ва то суқути ин салтанат дар аввали асри V милодӣ як қисми Арманистон боқӣ монд...

Таърихнигори армании асри V Фавстос Бузанд мегӯяд, ки дар асри I пеш аз милод подшоҳи Арманистон Тиграни Бузург дар минтақаи Нахҷувон  яҳудиёни аз Фаластин хориҷ шударо маскун намуд ва дар соли 369 шоҳи Форс Шопури II ҳангоми ҳамла ба Арманистон аз Нахҷувон ба Форс "ду ҳазор оилаи арманӣ ва 16 ҳазор оилаи яҳудиро" овард Фавстос Бузанд. История, IV, 40, ки боиси аз даст рафтани Нахҷувон бо аҳамияти пешинааш гардид .

Соли 623 Нахҷувон яке аз шаҳрҳои Арманистон буд, ки тавассути он императори Византия Гераклий ҳуҷуми лашкарашро бар зидди Форс гузаронд.

Дар миёнаи асри VII тамоми Закавказия ба тасарруфи Хилофати Араб гузашт. Дар маъхазҳои арабии он замон Нахҷувон бо номи Нашава номида мешавад . Соли 705 арабҳо дар калисоҳои Нахҷувон ва деҳаи ҳамсояи Харм садҳо нафар намояндагони ашрофи арманиро, ки гӯё онҳо барои бастани шартнома даъват карда буданд, зинда сӯзонданд Всемирная история. Т. 3. — М., 1956. — С. 137.История Востока. В 6 т. Т. 2. Восток в средние века. — М.: Восточная литература, 2002. — ISBN 5-02-017711-3.

Соли 885 Нахҷувонро аз арабҳо шоҳи дуюми салтанати Ани - Симбат I Багратунӣ забт кард, ки вай дар солҳои 891/92 онро ҳамчун моли шартӣ ба шоҳзодаи Сюник дода буд. Дар соли 902, Симбат минтақаро ба соҳиби Васпуракан Ашот Артсруни интиқол дод ва пас аз марги охирин дар соли 904, онро ба соҳиби Сюник Симбат баргардонд  Ованес Драсханакертци. История Армении. Гл. 43 и прим.. Пас аз он, Нахҷувон ё Нахичеван, тавре ки онро низ мегуфтанд, ҷузъи Сюник боқӣ монд. Дар ин ҷо қавмҳои Орбелианҳо ва Прошиён ҳукмронӣ мекарданд, ки инро тавре аз солномаи Степанос Орбелиан (асри XIII) навиштааст, пас аз истилои туркҳо аҳамияти худро нигоҳ доштанд 
мини|300x300пкс| Мақбараи Момине Хатун — яке аз ёдгориҳои мактаби меъмории Нахҷувон
Дар асри XI Нахҷувон -* маркази султони Салҷуқиён буд, дар асри XII он яке аз пойтахтҳои давлати Илдегизид буд. Ёдгориҳои он давр ҷозибаҳои асосии шаҳр - мақбараи боҳашамати Момине-Хатун ( 1186 - 1187 ) мебошанд (аз ҷониби меъмор Аҷами Нахҷувони бунёдгузори мактаби меъмории Нахҷувон сохта шудааст, шоҳкори меъмории Озарбойҷон ба ҳисоб меравад) Ronald G. Suny, James Nichol, Darrell L. Slider. Armenia, Azerbaijan, and Georgia: Country Studies. p 88. ISBN 0-7881-2813-2. ва оромгоҳи Юсуф ибни Кусейр ( 1162 ).

Соли 1386 Темур ба Арманистон, аз ҷумла Нахҷувон ҳамла кард .

Тирамоҳи 1603, Шоҳ Аббоси 1 дар давраи ҷанг бо Имперотурии Усмонӣ минтақаи Нахҷувонро ишғол кард, аммо тобистони соли 1604, нерӯҳои усмонӣ ҳамлаи навбатӣ карданд, ки Шоҳ Аббосро ба ҳайрат овард. Шоҳ Аббос ба нигоҳ доштани заминҳои ишғолшуда умед надошт ва қарор кард, ки тактикаи " замни сӯзон" -ро амалӣ кунад ва тамоми аҳолии Нахҷувон ва Эриванро (ҳам арманҳо ва ҳам мусулмонро) ба Форс бурд. Умуман, 250-300 ҳазор арманиҳоро аз Нахҷувон ва Эриван ба Форс  кӯчонидаанд James Stuart Olson, Lee Brigance Pappas, Nicholas Charles Pappas. An Ethnohistorical dictionary of the Russian and Soviet empires, p.44:Massoume Price. Iran’s diverse peoples: a reference sourcebook, p. 71:.

Бо вуҷуди ин, сайёҳи туркӣ Эвлия Челебӣ, ки соли 1648 ба вилояти Нахҷувон ташриф оварда буд, дар бораи Нахҷувон

навиштааст, ки «шаҳрро 10000 хонаи калони бо гил пӯшонида оро медиҳанд; 70 масҷиди ҷомеъ ва ибодатгоҳҳо, 40 масҷиди ҷомеъ, 20 хона барои меҳмонон, 7 ҳаммоми зебо, тақрибан 1000 дӯкон мавҷуданд » Эвлия Челеби->Книга Путешествий->Издание 1983 г.->Земли Закавказья, Малой Азии и Ирана->Глава 6.
чап|мини|250x250пкс| Қасри хонҳои Нахҷувон
Дар охири асри 18 - ибтидои асри 19 Нахҷувон пойтахти хонигарии ниммустақили Нахҷувон буд . Популярная художественная энциклопедия. Под ред. Полевого В. М.; М.: Издательство «Советская энциклопедия», 1986.

Соли 1813, мувофиқи Паймони сулҳи Гулистон, Русия ин хонигариро ҳамчун "бо қудрати комил" -и Форс эътироф кард Гюлистанский мирный договор, аммо бо оғози ҷанги нави Русия ва Форс хониро артиши генерал Паскевич ишғол кард, ки он 26 июни соли 1827 бо шикаст додани дастаи савораи сеҳазораи форсӣ  Нахҷувон ворид шуд...Граф Паскевич-Эриванский Мувофиқи шартномаи сулҳи Туркманчай, ки 10 феврали соли 1828 ба имзо расидааст, қаламрави хонигариҳои Эриван ва Нахҷувон аз ҷониби шоҳ "ба моликияти пурраи" империяи Русия дода шудааст Туркманчайский мирный договор. Ҳамзамон, шаҳри Нахҷувон ба ҳайати минтақаи навтаъсиси Арманистон шомил шуд. Аз соли 1849 - маркази уезди Нахичевони губернияи Эреван буд.
мини|300x300пкс| Нахҷувон дар открыткаи империяи Россия
То соли 1896 аҳолии Нахҷувон 7433 нафарро ташкил медод: 2376 арманҳо, 4512 Озарбойҷонҳо ва 52 русҳо. Дар шаҳр як калисои ортодоксӣ ва се калисои апостолии арманӣ, се масҷид вуҷуд доштанд . Сайёҳ Луиджи Вилларӣ, ки соли 1905 ба ин минтақа ташриф оварда буд, хабар медиҳад, ки дар шаҳр тоторҳо (озарбойҷониҳоро дар назар доранд) нисбат ба худи арманиҳо вазъи беҳтар доранд ва тақрибан тамоми заминро дар ихтиёр доранд, дар ҳоле ки аксари арманиҳо, ҳамчун деҳқон, дар заминҳои худ кор мекунанд.Fire and Sword in the Caucasus by Luigi Villari. London, T. F. Unwin, 1906: p. 267.

Дар моҳи июни соли 1918, онро аввал артиши Туркия ишғол кард, ки бо дастгирии он Ҷумҳурии Аракс'' эълон карда шуд ва сипас дар моҳи ноябри соли 1918 онҳоро Британия иваз кард. Дар моҳи марти соли 1919, лашкари Карабекир Нахҷувонро ҳамчун як қаламрави баҳсталаб байни Озарбойҷон ва Арманистон ишғол кард . 28 июли соли 1920 Нахҷувонро қисмҳои Артиши 11-уми Сурх забт карданд, ҳамзамон таъсири нооромкунандаи артиши Туркия боқӣ монд . Дар моҳи январи соли 1921, Сталин дар суҳбат бо як намояндаи Арманистон изҳор дошт, ки дар бораи Нахҷувон ҳеч гап нест - он бешубҳа бояд қисми Арманистон бошад.

Дар аввали соли 1921 раъйпурсӣ баргузор гардид, ки он нишон дод, ки 90% иштирокчиёни раъйпурсӣ мехоҳанд ҳамчун ҷумҳурии мухтор ҷузъи Озарбойҷон бошанд. Бисёр деҳаҳои Арманистон аз ба ихтиёри Озарбойҷон гузаштани Нахҷувон хабар надоштанд . Моҳи феврали соли 1921 бисёр гурезаҳои арманӣ дар Садарак ҷамъ омаданд.

Аз 9 феврали соли 1924 пойтахти Ҷумҳурии Мухтори Нахҷувон шудааст Вопрос Нахичевана в актуальном поле дискуссии // Новости Армении.
 Сохтори давлатӣ 
Қонуни асосии ҷумҳурӣ Конститутсияи Ҷумҳурии Мухтори Нахҷувон мебошад. Ҷумҳурии Мухтори Нахҷувон, тибқи конститутсияи амалкунанда, як ҷумҳурии мухтори демократӣ, ҳуқуқӣ ва дунявӣ дар дохили Ҷумҳурии Озарбойҷон мебошад.
 Қонунгузорӣ  
Маҷлиси олӣ аз 45 вакил иборат аст. Вакилон дар асоси интихоботи мажоритарии интихобот дар интихоботи мустақим интихоб карда мешаванд. Интихобот ҳар панҷ сол якшанбеи якуми моҳи ноябр баргузор мешавад. Мӯҳлати ваколати ҳар як даъват 5 сол аст. Интихобот 12 ноябри соли 1995 (даъвати 1), 5 ноябри соли 2000 (даъвати 2), 6 ноябри соли 2005 (даъвати 3), 7 ноябри соли 2010 (даъвати 4), 1 ноябри соли 2015 (даъвати 5) баргузор шуд. Аммо моҳи декабри соли 2019 интихоботи қабл аз вақти даъвати 6, ки 9 феврали соли 2020 баргузор шуда буд, таъйин шуда буд.
 Ҳокимияти иҷроия
Ҳокимияти иҷроияро Девони Вазирон бо сарварии сарвазир амалӣ мекунад. Сарвазирро Маҷлиси Олӣ таъйин мекунад. Аз 23 майи соли 2020 Сабӯҳи Мамедов дар вазифа аст.
 Бахши судӣ  
Ҳокимияти судиро судҳои Ҷумҳурии Автономии Нахичеван амалӣ мекунанд. Органи олии судӣ Суди Олии Ҷумҳурии Мухтори Нахичеван мебошад.

 Тақсимоти маъмурӣ 
Ҷумҳурии Мухтори Нахҷувон 7 ноҳия ва 1 шаҳри дорои мақоми ҷумҳуриявиро дар бар мегирад:
 №

на

карте
 Номи ноҳия
 ба Забони озарбойҷонӣ
 Маркази

маъмурӣ
 Масоҳат

км²
 Аҳолӣ

(2020)
  1
 Ноҳияи Бобак	
 Babək rayonu	
 Бобак	
 760	
 	76 200
  2
 Ноҳияи Ҷулфо	
 Culfa rayonu	
 Ҷулфо	
 1000	
 	47 000
  3
 Ноҳияи Кенгерлӣ 	
 Kəngərli rayonu	
 Гивраг	
 682	
 	32 700
  4
  Нахҷувон 	
 Naxçıvan	
 	Нахҷувон
  190 
 	94 500
  5
 Ноҳияи Урдубод 	
 Ordubad rayonu	
 Урдубод	
 980	
 	50 200
  6
 Ноҳияи Садарак  	
 Sədərək rayonu	
 Ҳайдаробод	
 160	
 	16 100
  7
 Ноҳияи Шаҳбуз  	
 Şahbuz rayonu	
 Шаҳбуз	
 840	
 	25 300
  8
 Ноҳияи Шарур 	
  Şərur rayonu 	
 Шарур	
 870	
 	117 600


 Аҳолӣ 
Мувофиқи барӯйхатгирии соли 1999 дар Озарбойҷон , 354.072 нафар дар Ҷумҳурии Мухтори Нахичевон зиндагӣ мекарданд  ва мувофиқи барӯйхатгирии соли 2009 аҳолӣ 398,323 нафарро ташкил медод.
 Иқтисод 
 Ёдгориҳои таърихӣ 

 Нақлиёт 
Шахр маркази асосии нақлиёти ҷумҳурӣ мебошад. Дар Нахҷувон танҳо як фурудгоҳ мавҷуд аст. Аз он парвозҳои мусофирбар ба Боку, Ганҷа, Киев, Москва, Истанбул анҷом дода мешаванд.

Аз истгоҳи роҳи оҳани Нахҷувон, қаторҳои мусофирбари мунтазам ба Шарур, Ҷулфа, Ордубад ҳаракат мекунанд. Бо шаҳрҳои эронии Табриз, Теҳрон, Машҳад иртиботи муназзами байналмилалӣ барқарор шудааст. Поезди зуд 15/16 ҳафтае як маротиба ба шаҳри Машҳади Эрон меравад.

Иртиботи худрав бо Туркия мавҷуд аст.

Аз 3 ноябри соли 1986 то апрели соли 2004 дар шаҳр нақлиёти троллейбус кор мекард.

 Нигористони аксҳо 

 Пайвандҳо 
 Сомонаи расмӣ
 Мероси Арманистон

 Эзоҳ 

Гурӯҳ:Тақсимоти маъмурии Озарбойҷон
Гурӯҳ:Ҷумҳурии Мухтори Нахҷувон