Вилояти Мухтори Қарабоғи Кӯҳӣ

Вилояти Мухтори Кӯҳистони Қарабоғ, Вилояти Автономии Кӯҳистони Қарабоғ, Вилояти Мухтори Кӯҳистони Қарабоғ, Вилояти Автономии Қарабоғи Кӯҳӣ (ВМКҚ/ВМКҚ/ВАҚК/ВАКҚ) ( ) — як вилояти мухтор, ки дар солҳои 1923 – 1991 ҳамчун як қисми ҶШС Озарбойҷон вуҷуд дошт, ки сокинони зиёдаш арманиҳо буданд.

 Таърих 
Дар солҳои 1918 — 1920 ин минтақа байни Арманистон ва Озарбойҷон дар зери баҳс қарор гирифт; пас аз Шӯравигардонии Арманистон ва Озарбойҷон, бо қарори Бюрои Кумитаи Марказии РКП (б)-и Қафқоз аз 4 июли соли 1921, қарор қабул карда шуд, ки Қарабоғи Кӯҳӣ ба Арманистон дода шавад, аммо қарори ниҳоӣ дар ихтиёри Кумитаи ҲК(б)Р боқӣ монд ва қарори нави 5 июл дар асоси зарурати сулҳи миллии байни мусалмонон ва арманиҳо ва робитаҳои иқтисодии Қарабоғи Боло ва Поён, робитаҳои доимии он бо Озарбойҷон, Қарабоғи Кӯҳӣ ҳамчун ҷузъи РСС Озарбойҷон бо фароҳам овардани мухторияти васеи минтақавӣ бо маркази маъмурии шаҳри Шуша боқӣ монд Постановление Кавбюро от 4 июля 1921 года. ЦПА ИМЛ, ф. 85, оп. 18, д. 58, л. 17. Постановление от 5 июля: ЦПА ИМЛ, ф. 85, оп. 18, д. 58, л. 18.//Нагорный Карабах в 1918—1923 гг. Сборник документов и материалов. Издательство АН Армении. Ереван, 1991, стр 649—650..

7 июли 1923 аз қисми Қарабоғи Кӯҳӣ Вилояти Қарабоғи Кӯҳӣ Автономӣ (ВҚКА) ташкил ёфт, ки марказаш дар деҳаи Ханкенди (баъдтар Степанакерт номгузорӣ карда шуд) шудДекрет АзЦИКа Советов «Об образовании Автономной Области Нагорного Карабаха» 7 июля 1923 г. Источник: Собрание узаконений и распоряжений Рабоче-Крестьянского Правительства АССР за 1923 г. Баку. 1923. С. 384—385 [Опубликовано в газете «Бакинский рабочий», № 151 от 9 июля 1923 г.]. Ҳангоми ташаккулёбӣ майдони он  буд. Мувофиқи барӯйхатгирии соли 1926, аҳолии ин минтақа 125,2 ҳазор нафарро ташкил медод, ки дар байни онҳо арманиҳо 89,2% -ро ташкил медоданд Всесоюзная перепись населения 1926 года. Национальный состав населения по регионам республик СССР Демоскоп (мувофиқи маълумотҳои дигар – 94%). Аммо, то соли 1989 ҳиссаи арманиҳо то 76,9% аҳолии вилояти мухтор коҳиш ёфт.

Дар айни замон, ноҳияҳои Хонлар, Дашкесан, Шоҳумян, ки шумораи зиёди аҳолии арманиро ташкил медоданд, инчунин ноҳияҳои Кедабек ва Шамхор бо ақаллияти қавии арманиҳо ба автономия дохил карда нашуданд.

Соли 1936, пас аз қабули конститутсияи нави иттифоқӣ, он ба Вилояти Мухтори Кӯҳистони Қарабоғ (ВМКҚ) табдили ном кард.

18 июли соли 1988, Президиуми Шӯрои Олии СССР муроҷиати Шӯрои минтақавии ВМҚК-ро ба Шӯроҳои олии Озарбойҷон ва Арманистон дар бораи ҷудо шудан аз Озарбойҷон ва ҳамроҳ шудан ба Арманистонро аз назар гузаронд. Дар он шӯрои олии Арманистон розигиро дар баробари гузариши ВМҚК ба ҳайати Арманистон изҳор кард, дар ҳоле ки ҳамин қарорро Озарбойҷон аз қабулаш норозиги баён кард.

15 сентябри 1989 Шӯрои Олии ҶШС Озарбойҷон дар бораи барҳам додани Кумитаи маъмурияти махсуси Вилояти Мухтори Кӯҳистони Қарабоғ (ВМҚК) қарор қабул кард.

28 ноябри соли 1989 Шӯрои Олии СССР қарори Шӯрои Олии ҶШС Озарбойҷонро аз 15 сентябри соли 1989 тасдиқ кард.

30 августи 1991 Шӯрои Олии ҶШС Озарбойҷон истиқлоли Озарбойҷонро эълон кард. Ҷумҳурии Озарбойҷон (ҶШС Озарбойҷон) расман то пошхӯрии 26 декабри соли 1991 як қисми ИҶШС боқӣ монд, зеро тартиби пешбининамудаи Қонуни ИҶШС "Дар бораи тартиби ҳалли масъалаҳои марбут ба ҷудоии ҷумҳурии иттифоқӣ" аз 3 апрели соли 1990 ба он ҳаққи ҷудошавиро надода буд s:Постановление ВС Азербайджанской Республики от 30.08.1991 № 179-XII...

2 сентябри соли 1991, дар ҷаласаи якҷояи Шӯроҳои вакилони халқи вилояти Қарабоғи Кӯҳӣ ва ноҳияи Шаумяни Озарбойҷон, таъсиси Ҷумҳурии Қарабоғи Кӯҳӣ эълон карда шуд, ки дар ҳоли ҳозир ягон давлати узви СММ онро эътироф накардааст.

26 ноябри соли 1991 Шӯрои Олии Озарбойҷон қарор дар бораи барҳам додани ВМҚК қарор қабул кард . сабабе, вақте ки Кумитаи назорати конститутсИттиҳодииШӯравӣ  СССР ин қарорро ғайриконститутсионӣ эълон каМҚКрВ, НКАО расман то пошхӯрии СССР дар 26 декабри соли 1991 вуҷуд дошт .

 Тақсимоти маъмурӣ 
рост|мини|359x359пкс| Марзҳои ВМҚК дар соли 1989
Ба Вилояти Автономӣ шомил буданд:

 шаҳри тобеи вилоятӣ – Степанакерт (маркази маъмурии вилояти автономӣ);
 5 ноҳия (марказҳои маъмурӣ дар қавс нишон дода шудаанд):
 Аскеран (шаҳраки Аскеран), то соли 1978 – Степанакерт (шаҳри Степанакерт);
 Ҳадрут (деҳаи Ҳадрут);
 Мардакерт (шаҳраки Мардакерт);
 Мартуни (шаҳраки Мартуни);
 Шуши (шаҳри Шуша).

Ба ноҳияҳои вилояти мухтор дохил мешаванд:

 шаҳри тобеи ноҳия Шуша – ба ноҳияи Шуша;
 7 шаҳраки:
 Аскеран (1967) – ба ноҳияи Аскеран;
 Ҳадрут (1963) – ба ноҳияи Ҳадрут;
 Бозори Сурх (1947) – ба ноҳияи Мартунӣ;
 Ленинаван (1966) – ба ноҳияи Мардакерт;
 Мадагиз (1943) – ба ноҳияи Мардакерт;
 Мардакерт (1960) – ба ноҳияи Мардакерт;
 Мартунӣ (1960) – ба ноҳияи Мартунӣ;
 73 Совети қишлоқ.

 Анклаваҳо ва эксклаваҳо 
Сарҳадҳои Вилояти Мухтори Кӯҳистони Қарабоғ аз лаҳзаи ташаккулёбӣ то охири солҳои 80-ум ба як қатор тағиротҳо дучор шуданд, ки натиҷаи онҳо, пайдоиши аз ҷумла эксклаваҳои дигар ноҳияҳои ҶШС Озарбойҷон дар қаламрави вилоят ва як қатор эксклавҳои худи вилояти мухтор дар худи ин ноҳияҳо буд.

Эксклаваҳои Вилояти Мухтори Кӯҳистони Қарабоғ:

 қитъаи замин дар наздикии харобаҳои Тезхараб (ноҳияи Гадрути ВМҚК) – дар ноҳияи Кубатлӣ
 қитъаи замин (киштзор) дар ҷанубу ғарби Боғбонлара (ноҳияи Аскерани ВМҚК) – дар ноҳияи Ағдам
 қитъаи замин дар ғарби Алиагала дар соҳили дарёи Хачинчай. Имрӯз, дар ин мавзеъ – дар ноҳияи Агдам, деҳаи армании Овташен (ноҳияи Аскерани ВМҚК) бунёд ёфтааст

Анклаваҳои Вилояти Мухтори Кӯҳистони Қарабоғ:

 Ағдабон, Чайковушан (ноҳияи Келҷабор) – дар ноҳияи Мардакерт вилояти NKAO
 Алиҷон (ноҳияи Лачин) – дар ноҳияи Ҳадрути ВМҚК, як қисмати хурди сарҳад бо минтақаи Шушаи ВМҚК вуҷуд дошт
 Мазра (ноҳияи Ҷебраил) – дар ноҳияи Ҳадрути ВМҚК
 Девоналлар (қисми анклаваи ғарбӣ, ноҳияи Физулӣ) – дар ноҳияи Мартунӣ
 Юхари Вейсалли (ноҳияи Физулӣ) - дар ноҳияи Ҳадрути ВМҚК
 Қазоқлӣ ва ноҳияҳои ҳаммарзи он дар ҷануби дарёи Инҷачай (ноҳияи Мир-Башир) – дар ноҳияи Мардакерти ВМҚК.

 Аҳолӣ 

 Динамикаи миқдор ва таркиби этникии аҳолии ВМҚК аз рӯи маълумоти барӯйхатгирии умумииттифоқии солҳои 1926-1989

Национальность1926наф.%1939наф.%1959наф.%1970наф.%1979наф.%1989наф.%Ҳамагӣ125159100,00%150837100,00%130406100,00%150313100,00%162181100,00%189085100,00%арманиҳо11169489,24%13280088,04%11005384,39%12106880,54%12307675,89%14545076,92%озариҳо1259210,06%140539,32%1799513,80%2717918,08%3726422,98%4068821,52%русҳо5960,48%31742,10%17901,37%13100,87%12650,78%19221,02%украиниҳо350,03%4360,29%2380,18%1930,13%1400,09%4160,22%белорусҳо120,01%110,01%320,02%350,02%370,02%790,04%юнониҳо680,05%740,05%670,05%330,02%560,03%720,04%тоторҳо60,00%290,02%360,03%250,02%410,03%640,03%гурҷиҳо50,00%250,02%160,01%220,01%170,01%570,03%ғайра1510,12%2350,16%1790,14%4480,30%2850,18%3370,18%

 Ҳамчунин нигаред 

 Қарабоғи Кӯҳӣ
 Артсах
 Ҷумҳурии Қарабоғи Кӯҳӣ
 Низои Қарабоғ
 Ҷанги Қарабоғ

 Эзоҳ 

 Пайвандҳо 

 Нагорно-Карабахская автономная область   
 Вилояти Мухтори Кӯҳистони Қарабоғ

Гурӯҳ:Category:Вилояти мухтори Кӯҳистони Қарабоғ
Гурӯҳ:Саҳифаҳое, ки бо тарҷумаҳои ношинос оварда шудаанд
Гурӯҳ:Таърихи сиёсии Озарбойҷон
Гурӯҳ:Ҷуғрофияи таърихии Озарбойҷон