Шуша

Шуша () — шаҳрест дар Озарбойҷон, маркази маъмурии ноҳияи Шуша. Пойтахти фарҳангии Озарбойҷон. Дар доманаи қаторкӯҳи Қарабоғ, дар баландии 1368 м аз сатҳи баҳр, дар шоҳроҳи Ханкенди - Горис, дар  самти ҷануби ХанкендиНазвание согласно административно-территориальному делению Азербайджана воқеъ аст. Аз соли 1992 то 2020 шаҳр таҳти назорати Ҷумҳурии эътирофнашудаи Қарабоғи Кӯҳӣ (ҶҚК) қарор дошт. Озарбойҷон 8 ноябри соли 2020 дар натиҷаи амалиёти ҷангӣ назорати шаҳрро ба даст овард, ки он 10 ноябр дар изҳороти сеҷонибаи Озарбойҷон, Арманистон ва Русия сабт гардидааст.

 Иқлим 
Шаҳр дар минтақаи иқлими муътадил ҷойгир аст. Ҳарорати миёнаи солона +8,8 °C; ҳарорати миёнаи моҳи январ + 2.9 °C, апрел - +7.4 °C, июл - +18.9 °C, ноябр - +4.7 °C. Бориш - .

 Пайдоиши номи шаҳр 
Муаллифи асри XIX арманӣ Раффӣ навиштааст, ки Шуша номи худро аз деҳаи армании Шош гирифтааст, ки сокинонаш дар қалъаи дар наздикии он бунёдшуда ҷойгир шудаанд Раффи. Меликства хамсы. Перевод с армянского Л. М. Казаряна. Издательство «Наири», Ереван, 1991 г. «Панах-хан указал одно место в Варанде, около реки Каркар, которое было владением мелика Шахназара и которое сама природа как бы предназначила для возведения там неприступной крепости. Союзники начали сооружение цитадели. Мелик Шахназар собственной рукой заложил первый камень в основание крепости, ставшей могилой как для него самого, так и для остальных меликств Карабаха … С одной стороны, продвигая сооружение крепости, а с другой — ведя войну против меликов, союзники вскоре завершили строительство (1762) и, переселив в неё армянское население расположенного неподалеку селения Шош, назвали её Шоши, или Шуши».. Як қатор маъхазҳои академикӣ ( ESBE, Институти ҷуғрофияи RAS ва ғайра) низ даъво доранд, ки номи шаҳри Шушӣ аз номи як деҳаи ҳамсоя омадааст Андреевский Иван Ефимович. Энциклопедический словарь. Том 79. (перепечатано Терра, 1994). Стр. 25. «Оживленная торговля (коврами и шелками) сосредоточенная почти исключительно въ руках мѣстныхъ армянъ. Ш. основана в 1752 году Панах-Али-Бекомъ и получила своё названіе отъ селенія Шуушикентъ, расположеннаго невдалекѣ и существующаго до сего времени.».   аз Донишгоҳи Ҳарвард қайд мекунад, ки шаҳр номи худро аз деҳаи наздики Шош гирифтааст, ки сокинонаш аввалин сокинони қалъаи нав шуданд.

Тибқи фарзияи озарбойҷонӣ, асосгузор ва ҳокими аввали хонии Қарабоғ Паноҳхон, ки ба аёдати ҳокими Барда омада буд, аз ҷониби ӯ барои шикор дар кӯҳҳо ва ҷангалҳои наздик даъват шуда буд. Хон аз табиати маҳаллӣ мафтун шуда, гӯё ба худ мегуфт: «Чӣ ҷои аҷибе, чӣ гуна ҳавои тоза ва шаффофе, ки гӯё аз шиша сохта шудааст (). Дар ин ҷо шаҳри аҷибе бунёд кардан мумкин аст "... Ҳамин тавр ҳам шуд - бо фармони Паноҳхон дар ин ҷо шаҳре бо номи Шуша таъсис ёфт .

Дар соли 1834 ин фарзияи пайдоиши номи шаҳрро дар ёддоштҳои ӯ нависанда ва муаррихи ҳарбии рус Платон Зубов, ки имконияти муошират бо ҳамзамонони бунёди Шуширо дошт, ба миён овард.

 Таърих 
рост|мини|260x260пкс|Қисми шимолу ғарбии қалъаи Шуша. Рақам: Клержет аз руи очерки В. Верещагин.  дар  (1869)
мини|280x280пкс|Харобаҳои қасри хонҳои Қарабоғ дар Шуша
 Бунёди шаҳр 
рост|мини|250x250пкс|Калисои армании Масеҳи Наҷотбахш дар Шуша (асри XIX)
Бино ба ЭСБУ, Шуша дар соли 1752 аз ҷониби асосгузор ва ҳокими якуми хонигарии Қарабоғ Паноҳ Алӣ-Хон, таъсис ёфтааст. Луғати калони энсиклопедӣ ва Пажӯҳишгоҳи ҷуғрофияи Академияи илмҳои Русия низ таърихи бунёди шаҳрро соли 1752 меноманд. Тибқи маълумоти Энсиклопедияи калони советӣ, Шуша дар миёнаи асри XVIII ҳамчун қалъа барои муҳофизати хонии Қарабоғ таъсис ёфтааст.

Таърихшиноси бритониёие Кристофер Волкер мегуяд, ки муассисони Қалъаи Шуша аз Арманистон малик Шоҳназар ва иттифоқчии ӯ , Паноҳ Алӣ-Хон мебошанд, ки онро барои ҳифз бар зидди дигар мирони-маликҳои Арманстон бунёд кардаанд. Уокер қайд мекунад, ки баъдтар шаҳри Шуша пас аз Тифлис ва Боку пойтахти хонигарии Қарабоғ ва саввумин маркази фарҳангии тамоми Закавказия гардид.

Дар Энсиклопедияи Ислом низ қайд карда мешавад, ки шаҳре, ки соли 1752 аз ҷониби Паноҳ Али Хон сохта шудааст, Панаҳобод номида шудааст. Дар шаҳр тангаҳо сикка мезаданд, ки онро "панаҳ-абади" меномиданд.

 Пас аз пошхӯрии СССР 
чап|мини|300x300пкс| Шуша дар моҳи феврали соли 1992. Сурати И. Ҷаъфарова

 Ҷанги Қарабоғ 
2 сентябри соли 1991 Ҷумҳурии Қарабоғи Кӯҳӣ эълон карда шуд. Арманистон 23 сентябри соли 1991 Конституционный Закон Республики Армения от 25 сентября 1991 года «Об основах независимой государственности» // Ведомости Верховного Совета Республики Армения. 1991. — № 18. — Ст. 402. ва Озарбойҷон 18 октябри соли 1991 истиқлол эълон карданд.
рост|мини|300x300пкс| "Ёдгории озодии Шуша" дар даромадгоҳи шаҳр: танки Т-72-и Арманистон, ки бори аввал 8 майи соли 1992 ба шаҳр зада даромад ва озарбойҷониҳо ӯро нобуд карданд.
Аз охири соли 1991 дар Шуша, ки танҳо аз аҳолии озарбойҷонӣ иборат буд, аз ҷониби нерӯҳои Арманистон муҳосира карда шуда буд. Дар зимистони солҳои 1991-1992 аз Шуша, бо истифода аз мушакҳои "Град" ва "Алазан" гулӯлаборони шадиди Степанакерт гузаронида мешуд.Отчет лорда Хилтона о посещении Нагорного Карабаха.

То баҳори соли 1992 Шуша охирин шаҳраки калон бо аҳолии озарбойҷонӣ дар қаламрави Қарабоғи Кӯҳӣ боқӣ монда буд. Дар рӯзҳои 8-9 майи соли 1992 шаҳри Шуша аз ҷониби нерӯҳои Арманистон бо истифода аз гулӯлаборони системаҳои мушакҳои "Град" ва ҳуҷуми мошинҳои зиреҳпӯш ишғол карда шуд; аҳолӣ ва гарнизони шаҳр ба Лочин ақибнишинӣ карданд СССР после распада // Армения на рубеже веков // Карабахская войнаUhlig M.A. The Karabakh war / World Policy Journal, Vol. 10, No. 4 (Winter, 1993/1994), pp. 47-52 Published by: Duke University Press.

Мувофиқи тақсимоти маъмурию ҳудудии Ҷумҳурии Қарабоғи Кӯҳӣ, шаҳр маркази ноҳияи Шушии Ҷумҳурии Қарабоғи Кӯҳӣ эълон шуд (аз ҷиҳати ҷуғрофӣ бо минтақаи ҳамноми Озарбойҷон мувофиқат намекунад) ва бо номи "Шуши" иваз карда шуд.

Соли 2005 дар шаҳр 3 191 нафар маскун буданд, дар соли 2015 - 4064 нафар, аксаран арманиҳои гуреза аз Озарбойҷон.

Соли 2012 Вазорати фарҳанг ва кор бо ҷавонони Ҷумҳурии Қарабоғи Кӯҳӣ ба шаҳр кӯчидМинистерство культуры и по делам молодежи Нагорного Карабаха переехало в город Шуши. Қарор буд, то соли 2022, ба 30-юмин солгарди "озодкунии шаҳр" интиқол додани парлумони ҶҚК дар назар буд .

 Озод карда шудани Шуша  
чап|мини|300x300пкс| Сокинони Боку " озод шудани шаҳри Шуша "-ро ҷашн мегиранд. 8 ноябри соли 2020
Дар ҷараёни амалиёти ҷангӣ, ки 27 сентябри соли 2020 байни қувваҳои мусаллаҳи Озарбойҷон ва неруҳои мусаллаҳи ҶҚК ва Арманистон оғоз ёфт, артиши Озарбойҷон назорати тамоми дарозии марзи Озарбойҷон ва Эронро ба даст гирифта, ба шимол ҳамла оғоз кард то ин ки долони Лочинро бурида, шаҳри Шушаро забт кунад. Дар вақти амалиёти ҷангӣ, Шуша ба зарбаҳои ҳавопаймоҳои Озарбойҷон дучор омад - масалан, дар натиҷаи зарба ба бинои Хонаи фарҳанг, ки дар он хизматчиёни ҳарбӣ ва полис дар Арманистон ҷойгир буданд, 4 октябр зиёда аз 20 нафарТрагический эпизод в Шуши, который скрывали. Что произошло с группой полицейских 4 октября низомиён кушта шуданд. То 4 ноябри соли 2020 артиши Озарбойҷон ба Шуша наздик шуд . Дар рӯзҳои минбаъда, дар натиҷаи задухӯрдҳои шадид, ҷузъу томҳои махсуси артиши Озарбойҷон тавонистанд шаҳрро ишғол кунанд. 8 ноябри соли 2020 Президенти Озарбойҷон Илҳом Алиев эълон кард, ки артиши Озарбойҷон назорат дар шаҳри Шушаро ба даст гирифтааст.Президент Ильхам Алиев: Город Шуша освобожден от оккупации Рӯзи дигар мақомоти Қаробоғи Кӯҳӣ маҷбур шуданд тасдиқ кунанд, ки нерӯҳои Арманистон дигар Шушаро назорат намекунанд .
10 ноябри соли 2020 Изҳороти муштараки Президенти Ҷумҳурии Озарбойҷон, Сарвазири Ҷумҳурии Арманистон ва Президенти Федератсияи Русия дар бораи оташбаси комил ва ҳама гуна ҷангҳо дар минтақаи низои Қарабоғ нашр шуд. Созишнома, аз ҷумла, ба шарте, ки тамоми қаламрави ҳангоми амалиёти ҷангӣ ишғолшуда таҳти назорати Озарбойҷон боқӣ монад Заявление Президента Азербайджанской Республики, Премьер-министра Республики Армения и Президента Российской Федерации.
 Барқарор намудани ҳукуматдории Озарбойҷон дар Шуша 
мини|270x270пкс| Президенти Озарбойҷон Илҳом Алиев парчами Озарбойҷонро дар Шуша барафрохт. 15 январи соли 2021
12 ноябри соли 2020 дар Шуша бо назардошти аҳамияти стратегии шаҳр маъмурияти шаҳрии Хадамоти амнияти давлатии Озарбойҷон таъсис дода шуд . Худи ҳамон рӯз, кормандони Вазорати корҳои дохилии Озарбойҷон дар шаҳр ба кор шурӯъ карданд В освобожденной от армянской оккупации Шуше приступает к работе отдел полиции, создается комендатура. Сардори шуъбаи полиси шаҳри Шуша коменданти шаҳр таъйин карда шуд.

13 ноябр дар канори шаҳр посгоҳи посбонии неруҳои посдорони сулҳи Русия аз бригадаи 15-уми алоҳидаи мотосиклҳо таъсис дода шуд, ки он вақт аллакай долони Лачинро таҳти назорат гирифт Шойгу доложил Путину о нарустании проблем гуманитарного характера в Нагорном Карабахе. Дар шохаи шоҳроҳи Горис-Степанакерт, дар даромадгоҳи шимолии шаҳр посгоҳи артиши Озарбойҷон ҷойгир аст Российские миротворцы в Нагорном Карабахе. Фоторепортаж.

17 ноябр дар бораи оғози сохтмони як шоҳроҳи автомобилгард мақомоти Озарбойҷон эълон кард, ки он Шушаро бо Физулӣ мепайвандад.. 16 декабр бо супориши Президенти Озарбойҷон Илҳом Алиев, дар Шуша, вобаста ба тадбирҳои барқарорсозии шаҳр, кор бо арзёбӣ ва инвентаризатсия бо иштироки мутахассисони соҳаҳои гуногун оғоз ёфт По поручению президента Ильхама Алиева в Шуше начались работы по оценке и инвентаризации.

5 январи соли 2021, Президенти Озарбойҷон Илҳом Алиев Шушаро пойтахти фарҳангии Озарбойҷон эълон кард Алиев объявил Шушу культурной столицей Азербайджана.

14 январи соли 2021, Президенти Озарбойҷон Илҳом Алиев бори аввал ба Шуша ташриф овард ва парчами Озарбойҷонро дар шаҳр барафрохт. Инчунин нимпайкараҳои Узеир Ҳоҷибеков, Булбул ва Хуршедабону Натаванро, ки дар шаҳр насб карда шуданд, кушод, нимпайкараҳо то соли 1992 дар Шуша буданд ва сипас азҷониби арманиҳои Қаробоғ осеб дида буданд.Алиев впервые отправился в город Шуша в КарабахеПрезидент Азербайджана отправился в город Шуша в Нагорном Карабахе.

 Осорхонаи таърихи Шуша 
чап|200x200пкс|Осорхонаи таърихии Шуша

Осорхонаи таърихи Шуша дар хонаи пешини оилаи Меҳмандаровҳо ҷойгир аст , дар маркази маҳаллаи таърихии шаҳр. Осорхонаи таърихи Шуша маҷмӯаи осорест, ки гузаштаи чандинасраи шаҳри қадимаи қалъаро инъикос мекунад, аз ҷумла ашёи бойи бостоншиносии асри биринҷӣ (асрҳои 12-10 пеш аз милод), хачкорони асрҳои 12-13. Нусхаи як сафҳаи Инҷил, ки соли 1428 аз ҷониби коҳини калисои Сент навишта шудааст. Модари Худо Падар Мануэл.

Дар коллексияи музей бисёр маводи этнографии асрҳои XVII-XVIII мавҷуданд, ки ҳаёти сокинони Шушаро тасвир мекунанд. Маҷмӯаи аксҳо ва репродукцияҳое, ки дар стендҳои толорҳои осорхона намоиш дода мешаванд, ҳаёти фарҳангии он давраро хеле муассир месозад. Маводҳои дигар қатли оммаи арманиҳои Шушаро дар соли 1920 тасвир мекунанд. Истгоҳи махсус ба амалиёти низомӣ барои забти Шуша 9 майи соли 1992 бахшида шудааст. Ин аст диорамаи ҷангӣ, ки қиссаи ҷангро ба таври муфассал эҷод мекунад.

200x200пкс 
200x200пкс
200x200пкс
200x200пкс
200x200пкс

 Осорхонаи давлатии геологӣ 
Осорхонаи давлатии геологии ба номи профессор Г.А. Габриелянц дар шаҳри Шуши расман соли 2014 ифтитоҳ ёфт. Профессор Г.А. Габриелянц, асосгузори осорхона, геологи маъруфи арман, солҳои 1989-91 вазири геологияи СССР буд. Дар осорхона якчанд рафҳо мавҷуданд, ки дар онҳо намунаҳои геологии минтақа ва тамоми дунёро ёфтан мумкин аст. [ <span style="" title="Википедия:Значимость факта">аҳамияти факт?</span> ]

 Иқтисод 
 Дар давраи ҷанги Қарабоғ ба иқтисодиёти шаҳр зарари калон расонида шуд.
 Дар соли 2009  телемарафони хайрияи солонаи худро ба шаҳри Шуша бахшид, ки дар давоми он қариб 16 миллион доллари амрикоӣ барои барқарор кардани инфрасохтори иҷтимоӣ ва иқтисодии шаҳр ҷамъоварӣ карда шуд «HAYASTAN» ALL ARMENIAN FUND. Телетон 2009..

 Сайёҳӣ 
 1 май дар Шуша маркази иттилоотии туристии "Қарабоғи иттилоотӣ", ки онро Департаменти сайёҳии назди ҳукумат таъсис додааст, кушода шуд. Вазифаи асосии маркази иттилоотӣ таъмин намудани ҳама гуна иттилооти ройгон барои сайёҳон (дар бораи ҷойҳои ҷолиб, меҳмонхонаҳо ва фароғатӣ, бонкҳо, тарабхонаҳо, нақлиёт ва ғ. ба забонҳои арманӣ, англисӣ ва русӣ ).
 Дар шаҳр меҳмонхонаи бароҳати "Шуша" фаъолият мекунад Официальный сайт гостиницы «Шуши».
 9 майи соли 2013 дар шаҳр Осорхонаи давлатии санъати тасвирӣ  дар рӯҳияи анъанаҳои фарҳангии арманӣ ва мутобиқати комил бо гузаштаи меъмории шаҳр кушода шуд. Ҳатто қабл аз сохтани галерея дар Маскав, барои он зиёда аз 300 расмҳои рассомони гуногун ҷамъоварӣ шуда буданд .
Баъди тобеъ гардидани шаҳри Шуша ба ҳукумати Озарбойҷон, мақомоти ҳукумати шаҳрдорӣ иваз гардид. Бинобар ин мазмуни экспонатҳои осорхона низ тағйир меёбад.

 Аҳолӣ 
Тибқи омори Русия дар соли 1916, дар Шуша 43869 нафар зиндагӣ мекарданд, ки 23396 нафарашон арманиҳо (53%) ва 19121 озарбойҷониҳо (44%) буданд «Кавказский календарь» на 1917 год. Тифлис, 1916, соли 190—196.

Дар натиҷаи куштори Шуша дар охири моҳи марти соли 1920 аксарияти арманиҳои Шуша кушта шуданд ё шаҳрро тарк карданд. То якчанд ҳазор нафар қурбони қатли ом шуданд. Пас аз оташгири ва ғоратгариҳои моҳи марти соли 1920 дар Шуша 9,2 ҳазор нафар боқӣ монданд, ки 289 нафари онҳо арманиҳо буданд.Известия Аз. ЦСУ. — 1922. — № 2 (4). — С. 100. Цит. по:  Социальные и демографические проблемы развития армянского социума Нагорного Карабаха в Советском Азербайджане. // Известия Томского политехнического университета, № 6, 2010...

Пас аз нест карда шудани маҳаллаи арманиҳои Шуша, дар давраи Шӯравӣ аз панҷ ноҳияи Ҷумҳурии Қаробоғи Кӯҳӣ озарбойҷониҳо дар минтақаи хурдтарини Шуша аксариятро ташкил медоданд. То соли 1932 дар Шуша 5597 нафар зиндагӣ мекарданд . Мувофиқи барӯйхатгирии соли 1939, аҳолии ноҳияи Шуша 10.818 нафарро ташкил медод, ки аз онҳо 6306 озарбойҷонӣ (58,3%), 4177 арманиҳо (38,6%). Гузашта аз ин, аксар озарбойҷониҳо дар шаҳр зиндагӣ мекарданд, ки аҳолии он 5424 нафарро ташкил медод, дар қисмати деҳоти ин минтақа, арманиҳо аксариятро ташкил медоданд. Соли 1989, тибқи барӯйхатгирии ахири Шӯравӣ, дар ноҳияи Шуша 23156 нафар зиндагӣ мекарданд, ки аз онҳо 21234 нафар (91,7%) озарбойҷониҳо ва 1620 нафар (7%) арманиҳо буданд. Дар худи шаҳр 17000 нафар зиндагӣ мекард, ки аз онҳо 98% озарбойҷониҳо буданд .

Аҳолӣ дар солҳои 2000-ум. Шумораи аҳолӣ ба ҳазор нафар мерасад. мардум  :
 Соли 2003 Соли 2004 Соли 2005 Соли 2006 Соли 2007 2008 р. Соли 2009 Шуша 3.1 3.1 3.3 3.3 3.4 3.6 3.9  стр. 37
Ҳангоми муноқишаи мусаллаҳона дар соли 2020, аҳолии арманӣ шаҳрро тарк карданд.

 Мероси фарҳангӣ 
 Шуша номзад барои шомил шудан ба феҳристи Мероси ҷаҳонии ЮНЕСКО мебошад ва аз ҷониби Озарбойҷон пешниҳод шудааст.Список объектов всемирного наследия в Азербайджане.
 Нигораҳо 

 Эзоҳ 

 Адабиёт 


 Пайвандҳо 
 Фонди эҳёи Шуши ) ) ) )
 Мирзо Адигезал-бей. Карабаг-Нам.
 Аббос-Қули-Оғо Бакихонов, "Гулистон-и Ирам" , давраи В.
 Шуша, мақола аз Энсиклопедияи бузурги Шӯравӣ ;


 Том де Ваал, Боғи сиёҳ. Дар байни сулҳ ва ҷанг " , Нашри BBC, тарҷума. аз забони англисӣ. (Дар бораи Шуша ба бобҳои 3 ва 12 нигаред. )
 Павел Шехтман, "Шӯълаи оташҳои куҳна", боби "Шуша".
 Шуша - шаҳри мурдаҳо (гузориши аксӣ) (2005)

 "Финикс Сити" 

 Эзоҳ 

Гурӯҳ:Шаҳрҳои Озарбойҷон
Гурӯҳ:Маҳалҳои аҳолинишини ноҳияи Шуша
Гурӯҳ:Саҳифаҳое, ки бо тарҷумаҳои ношинос оварда шудаанд