Ҳуруфи тсахурӣ

Ҳуруфи тсахурӣ – гурӯҳи ҳарфҳо, ки барои навишти забони тсахурӣ истифода мешаванд. Дар асрҳои миёна тсахурҳо аз алифбои тағйирёфтаи арабӣ – аҷамӣ истифода мекарданд. Солҳои 1934-1938 дар Иттиҳоди Шӯравӣ хатти тсахурӣ дар асоси графикаи лотинӣ истифода мешуд. Аз соли 1990 инҷониб тсахурҳо дар Русия алифбои кириллиро истифода мебаранд. Аз соли 1996 дар Озарбойҷон алифбои тсахурӣ дар асоси алифбои лотиниасосёфта истифода мешавад.

 Хати арабӣ 
Дар охири асри 11 дар деҳаи Тсахур аввалин мадраса дар Доғистон бунёд ёфтааст. Олими шӯравӣ А.Н.Генко осори географи араби асри XIII Закариё ал- Қазвиниро таҳқиқ намуда, муқаррар намуд, ки дар он замон тсахурҳо барои навиштани забони худ алифбои тағирёфтаи арабӣ -"аҷамӣ" -ро истифода мебурданд. Генко навиштааст: «Мо далели мавҷудияти навиштаҳои маҳаллӣ дорем ва ин навишта тсахурӣ аст. Мо асарҳое дорем, ки онҳо ба забони тсахурӣ тарҷума шудаанд. Маълум аст, ки китобҳои "Компедийи Музанӣ" ва "Китоби Имом ал-Шофеӣ" ба забони тсахурӣ аз забони арабӣ тарҷума шудаанд. Аммо дар бораи дастхатҳои арабии тсахурӣ маълумоти муфассал нест. Ягона ёдгории асримиёнагӣ ба забони тсахурӣ навиштаҷоти санги мазор дар деҳаи Тсахур мебошад, ки аз соли 1377 сарчашма мегирад. Ин навиштаҷот калимаи шаҳодат ва 8 сатри шеърро дорад .

 Транскрипсияҳои илмӣ 
мини|300x300пкс| Алифбои тсахурӣ аз грамматика ва луғати A.M.Дирр (1913)
Тадқиқоти илмии забони тсахурӣ дар охири асри 19 оғоз ёфт. Аввалин эскиз ва луғати мухтасари грамматикӣ аз ҷониби Р.Ф.Эркерт дар соли 1895 тартиб дода шудааст. Маводҳо барои китобро ӯ тавассути фиристодани саволномаҳои лингвистӣ ба деҳаҳо ҷамъ овардааст, бинобар ин муаллиф фонетикаи тсахуриро сифатан тавсиф карда наметавонист. Барои навиштани калимаҳои тсахурӣ, Эркерт алифбои лотиниро бо якчанд нишонаҳои диакритика истифода мебурд  .

Дар соли 1913 нахустин грамматикаи муфассал ва луғати забони тсахуриро А.М.Дирр баровард. Вай дар ин асар алифбои тсахуриро мисол меорад, ки бо вуҷуди ин, танҳо дар корҳои илмӣ истифода мешуд ва худи тсахурҳо онро истифода намебурданд. Алифбои пешниҳодкардаи Дирр дар асоси кириллӣ сохта шуда буд, аммо дар он якчанд ҳарфҳои лотинӣ мавҷуд буданд.

Дар асарҳои илмии даврони шӯравӣ ҳам алифбои кириллӣ дар асоси ҳуруфи лезгинӣ (Б. Б. Толибов. Забонҳои халқҳои СССР, М., 1967; Г. Х. Ибрагимов. Фонетикаи забони тсахурӣ,  Махачқалъа, 1968) ва ҳам алифбои гурҷии тағйирёфташуда (асарҳои Э. Ф. Ҷейранишвилӣ) барои навиштани матнҳои тсахурӣ истифода шудаанд.

 Лотинии солҳои 1930-ум 
чап|мини|250x250пкс| Алифбои тсахурӣ, солҳои 1934-1938
Соли 1934, дар марҳилаи ниҳоии раванди лотиникунонӣ ва эҷоди скриптҳо барои халқҳои Иттиҳоди Шӯравӣ, А.Н.Генко хатти лотиншударо барои забони тсахурӣ таҳия кард . Худи ҳамон сол таълим бо алифбои нав дар мактабҳо оғоз ёфт ва С.А.Ҷаъфаров аввалин китобҳои дарсии онро тартиб дод (дар маҷмӯъ 8 нусха нашр шуд). Лаҳҷаи деҳаи Тсахур заминаи забони адабии навбунёд буд. Аммо, аллакай дар соли 1938 таълим ва нашриёт ба забони тсахурӣ қатъ карда шуд, чунин мешумориданд, ки ниёзҳои фарҳангии мардуми тсахурро забонҳои озарбойҷонӣ ва русӣ хидмат карда метавонанд. Ҳамин тариқ, аввалин алифбои расмии тсахурӣ ҳамагӣ 4 сол давом кард .

 Кириллӣ 
Соли 1989 қарор шуд, ки ба мактаббачагони Тсахури Республикаи Автономии Советии Сотсиалистии Доғистон аз синфҳои 1 то 4 бо забони модарии худ таълим дода шаванд. Барои ин алифбои нави тсахурӣ дар асоси алифбои кириллӣ таҳия карда шуд, ки ба графика шабеҳи алифбои дигар забонҳои доғистонӣ мебошад. Соли 1990 алифбои таҳиянамудаи Г.Х.Иброҳимов ва Н.Г.Исоев расман тасдиқ карда шуд. Аз соли 1992 дар мактабҳо таълими забони тсахурӣ оғоз ёфт ва соли 1993 нахустин дастур нашр шуд. Қарор буд, ки лаҳҷаи тсахурӣ-сувагилӣ дар заминаи забони адабӣ гузошта шавад. Баъдтар, дигар адабиётҳо бо алифбои кириллӣ, инчунин рӯзномаи «Нур» нашр шуданд .

Алифбои тсахурӣ, ки дар Русия истифода мешавад:
А аАI аIБ бВ вГ гГI гIГъ гъГь гьД дДж джЕ еЁ ёЖ жЗ зИ иЙ йК кКI кIКъ къКь кьЛ лМ мН нО оОI оIП пПI пIР рС сТ тТI тIУ уУI уIФ фХ хХъ хъХь хьЦ цЦI цIЧ чЧI чIШ шЩ щЪ ъЫ ыЫI ыIЭ эЬ ьЮ юЯ я

 Лотинӣ дар Озарбойҷон 
Дар соли 1996 Озарбойҷон нусхаи алифбои забони тсахурӣ дар асоси алифбои лотинии озарбойҷонӣ таҳия шуд. Як дастур бо ин алифбо нашр шудааст.

Алифбои тсахурие, ки дар Озарбойҷон истифода мешавад  :
A aAӀ aӀB bV vQ qQъ qъD dE eİ iY yK kG gKӀ kӀKь kьKъ kъL lM mN nO oOӀ oӀP pPӀ pӀR rT tTӀ tӀU uUӀ uӀÇ çÇӀ çӀC cI ıIӀ ıӀƵ ƶƵӀ ƶӀF fX xXь xьQӀ qӀXъ xъH hŞ şS sZ z
Дар соли 2015 дар Озарбойҷон луғати тсахурӣ ба табъ расид, ки дар он ҳуруфи навшудаи лотинӣ истифода шудааст: A a, Ә ә, B b, C c, Ç ç, Ç' ç', D d, E e, F f, G g, G' g', Gh gh, Ğ ğ, H h, X x, Xh xh, I ı, I' ı', İ i, J j, K k, K' k', Q q, Q' q', L l, M m, N n, O o, Ö ö, P p, P' p', R r, S s, Ş ş, T t, T’t', Ts ts, Ts' ts', U u, Ü ü, V v, Y y, Z z, '.

 Ҷадвали мукотибаи алифбо 
   СирилликЛотинӣ 2015Лотинӣ 1996Лотинӣсолҳои 1930-умМФА
    А аA a/a/
    АI аIӘ әAI aIӘ ә/aˤ/
    Б бB bB в/b/
    В вV v/w/
    Г гG gG g, Q qG g/g/
    ГI гIGh ghQI qIƢ̵ ƣ̵/ɣ/
    Гъ гъĞ ğQъ qъƢ ƣ/ʁ/
    Гь гьH h/h/
    Д дD d/d/
    Дж джC cÇ ç/d͡ʒ/
    Е еE e/e/
    Ё ё -    Ж жJ j -/ʒ/
    З зZ z/z/
    И иİ iI i/i/
    Й йY yJ j/j/
    К кK k/k/
    КI кIK' k'KI kIⱩ ⱪ/k'/
    Къ къG' g'Kъ kъQ q/ɢ/
    Кь кьQ' q'Kь kьꝖ ꝗ/q'/
    Л лL l/l/
    М мM m/m/
    Н нN n/n/
    О оO o/o/
    ОI оIÖ öOI oIӨ ө/oˤ/

    СирилликЛотинӣ 2015Лотинӣ

1996Лотинии солҳои 1930-умМФА
    П пP p/p/
    ПI пIP' p'PI pIꞂ	ꞃ/p'/
    Р рR r/ɾ/
    С сS s/s/
    Т тT t/t/
    ТI тIT' t'TI tIŢ ţ/t'/
    У уU u/u/
    УI уIÜ üUI uIY y/uˤ/
    Ф фF f/f/
    Х хX x/χ/
    Хъ хъQ qXъ xъӾ ӿ/q/
    Хь хьXh xhXь xьҲ ҳ/x/
    Ц цTs tsƵ ƶS̷ s̷/t͡s/
    ЦI цITs' ts'ƵI ƶIⱫ ⱬ/t͡s'/
    Ч чÇ çC c/t͡ʃ/
    ЧI чIÇ' ç'ÇI çIⱫ̵ ⱬ̵/t͡ʃ'/
    Ш шŞ ş/ʃ/
    Щ щ -    Ъ ъ'’/ʔ/
    Ы ыI ıЬ ь/ɨ/
    ЫI ыII' ı'II ıIШ ш/ɨ'/
    Э эE e/e/
    Ь ь -    Ю ю -    Я я -  


 Эзоҳ 

Гурӯҳ:Алифбоҳо ба асоси хати лотинӣ
Гурӯҳ:Алифбоҳо ба асоси хати кириллӣ
Гурӯҳ:Забони тсахурӣ
Гурӯҳ:Ҳуруфҳои забонҳои нохивудоғистонӣ