Ҷумҳурии президентӣ

Ҷумҳурии президентӣ () (низоми раёсатӣ) () — шакли идораи давлатй, ки дар он ҳокимияти давлатӣ бо роҳи додани доираи васеи салоҳиятҳо ба президент амалӣ мегардад, ки он аз ҷумла якҷоя кардани ваколатҳои сарвари давлат ва сардори ҳукуматро дар дасти президент дар назар дорад. Истилоҳи «Ҷумҳурии президентӣ» дар бораи худ сухан мегӯяд: президент дар ҷумҳурӣ нақши асосиро мебозад. Ӯро президенти қавӣ низ меноманд.

 Хусусиятҳои умумӣ 
• президент қарор қабул мекунад;

• президент танҳо бо роҳи импичмент ҷавобгар аст ва метавонад аз вазифааш дур карда шавад.

• президент — сарвари давлат ва ҳокимияти иҷроия;

• масъулияти сиёсии ҳукумат дар назди парлумон вуҷуд надорад;

• ҳангоми ташкили ҳукумат принсипи аксарияти парлумонӣ татбиқ намегардад; президент мустақилона, бо иштироки ақали парлумон «ҳукумат»-ро ташкил мекунад, ки аз ҳукумати мукаррарӣ бо он фарқ мекунад, ки вай сохторе нест, ки қарорхои дастаҷаъмӣ қабул мекунад;

Хусусиятҳои асосии он инҳоянд:

• президент ба тариқи ғайрипарлумонӣ интихоб мешавад — овоздиҳии интихобкунандагон, ки дараҷаи нисбатан баланди мустақилияти онро аз парлумон муайян мекунад; президент ҳуқуқи пароканда кардани парлумонро надорад;

• ҳукумат танҳо дар назди президент масъул аст, на дар назди парлумон, зеро танҳо президент метавонад онро озод кунад.

• тақсимоти аниқи шохаҳои ҳокимияти қонунбарорӣ, ҳокимияти иҷроия ва судӣва муносибатҳои байни онҳо ки дар асоси принсипи ба истилоҳ «таъминкунӣ ва мувозинат» барпо карда мешаванд;

• ҳокимияти иҷроияро танҳо президент идора мекунад, вазифаи сарвазир пешбинӣ нашудааст;

 Тақсимоти ваколатҳо 
Ҷумҳурии президентӣ аз чихати назариявӣ дар асоси принтсипи тақсимоти қатъии ҳокимиятҳо сохта шудааст. Ин чунин маъно дорад, ки дар қонунгузории конститутсионии кишварҳои дахлдор тақсимоти қатъии салоҳият дар байни мақомоти болоии мақомоти қонунгузор ва мақомоти иҷроия ҷой дорад. Мақомотхои дахлдори болоии давлат на танҳо аз ҷиҳати сохторӣ ҷудо шудаанд, балки нисбат ба ҳамдигар мустақилияти калон доранд.

 Президент 
президентдар интихоботи умумимиллӣ ба таври ғайрипарлумонӣ интихоб мешавад. Барканории пеш аз мӯҳлат аз мансаби президент танҳо дар ду ҳолат имконпазир аст: айбдор донистани ӯ аз ҷониби додгоҳи импичмент ё истеъфо. Вай «сарвари ҳокимияти иҷроия» буда, ҳукуматро ташкил медиҳад —   ҳайати ҳукумат танҳо бо иштироки номиналии парлумон таъин мешавад. Ҳайати ҳукумат (Кабинети вазирон) дар назди парлумон ягон масъулият надорад. Ҳайати ҳукуматро президент сарварӣ мекунад ва воқеан нақши як ниҳоди машваратии назди ӯ мебозад. Ҳарчанд президент аз ҳуқуқи пароканда кардани порлумон маҳрум аст, ба ӯ чунин ваколатҳо дода шудааст, ки ба ӯ имкон медиҳанд, ки ба тамоми фаъолияти қонунгузории парлумон таъсир расонад. Муҳимтарин қудратҳо Президент ҳуқуқ дорад ба парлумон бо паём муроҷиат кунад. Дар баробари ин худи президент муҳимтарин мақомоти қонунгузор аст.

 Парлумон 
Парлумон барандаи «ҳокимияти қонунгузор» аст, аммо фаъолияти он ба президент вобаста аст, ки на танҳо манбаи муҳимтарини ташаббуси қонунгузориро инъикос мекунад, балки сарнавишти бисёр лоиҳаҳои қонунҳоро бо истифода аз ҳуқуқи вето, бартараф кардани ки аксарияти собитқадамони парлумон талаб карда мешавад. Дар баробари ин  порлумон имкон дорад, ки пешниҳоди қонунгузории президентро тағйир диҳад ва ҳатто онро рад кунад ва аз болои фаъолияти дастгоҳи иҷроияи ҳокимияти давлатӣ назорат барад. Агарчи аъзоёни ҳукумат ва сардорони дигар идорахои ичроияи миллӣ аъзои парлумон набошанд ҳам, онҳоро кумтаҳои гуногуни парлумон, ки ваколатҳои калони санҷиш, назорат ва тафтишот доранд, даъват ва бозпурсӣ карда метавонанд.

 Сарвазир 
Тавре зикр гардид, дар аксари ҷумҳуриҳои президентӣ вазифаи махсуси сарвазир вуҷуд надорад, вай президент аст. Агар дар ҷумҳурии президентӣ ( Миср, Перу, Сурия ва ғайра  вазифаи сарвазир мавҷуд бошад; баъзан дар конститутсияҳо пешбинӣ шудааст, аммо дар онҳо мумкин нест, ва дар бисёр кишварҳои Осиё ва Африқо ки чунин вазифа буд. баъзан ҷорӣ ё бекор карда мешавад), пас онро сарвазири маъмурӣ меноманд. Аз ҷихати қонунӣ сарвазир ба ҳукумат сарварӣ мекунад, вале дар амал сиёсати хукуматро президент муайян мекунад, ки дар таҳти роҳбарии ӯ маҷлисҳои расмии Шӯрои Вазирон гузаронида мешаванд, ки дар он масъалахои муҳимтарин (масъалаҳои муҳими ҷорӣ таҳти раёсати Раиси Шӯрои Вазирон  (сарвазири маъмурӣ) ҳал карда мешаванд)..

Афзалиятҳо ва камбудиҳо 

Ҳамин тариқ, афзалиятҳои асосии ҷумҳурии президентй аз он иборат аст — системаи нисбатан оддии шакли фармондихӣ, ки масъулияти шахсиро ифода мекунад ва аз ин рӯ, аз нуқтаи назари самаранокии идоракунии давлатӣ бартариҳои калон дорад.

Камбудиҳои низоми президентӣ идомаи афзалиятҳои он мебошанд: ба он тамаркузи баланди қудрат хос аст, ки дар кишварҳои дорои анъанаҳои ноустувори демократӣ ба нигоҳдорӣ ва ҳатто таҳкими аломатҳои иқтидоргароӣ дар режими сиёсӣ таҳдид мекунад (ба ин махсусан ҳукумат мусоидат мекунад. омезиши мансаби сарвари давлат ва сарвари ҳокимияти иҷроия). Илова бар ин, истифодаи низоми президентӣ дар кишварҳои дорои муносибатҳои мураккаби байнимиллӣ, байниконфессиявӣ ва дохиликонфессиявӣ, модели ҷумҳурии президентӣ ҳалли дурусти масъалаҳои ташкили ҳокимияти давлатиро таъмин намекунад. Камбудии низоми президентӣ мавҷуд набудани робитаи дурусти ҳайати ҳизбии порлумон ва мансубияти ҳизбии президент мебошад. Ин боиси номутаносибии системаи сиёсӣ ва бисёрҷонибаи равандҳои сиёсӣ дар як мошини ягонаи давлатӣ мегардад, давраҳои сиёсӣ шикаста мешаванд.

 Пайвандҳо 
Чунин шакли идоракунии ҷумҳурии президентӣ дар давлатҳое, ки аз тобеияти мустамликавӣ озод шудаанд, хеле паҳн шудааст. Намунаҳои ҷумҳуриҳои дорои шакли президентӣ:











  For more information: please see 








 Президент ва Сарвазир 











  For more information: please see 









 Таърихи пайдоиш 
Аввалинҳо ҷумҳуриҳои намуди муосир - яъне бо президент дар ибтидо дар Ҷаҳони Нав пайдо шуданд. Пайдоиши онҳо пеш аз ҳама бо талошҳои мустамликадорони ҷавон, пурқувват ва беғараз барои аз байн бурдани боқимондаҳои сохти шоҳигарӣ алоқаманд буд. Маҳз аз ҳамин сабаб вазифаи сарвари давлат интихобшуда, на абадӣ ва муҳимтар аз ҳама,бо Конститутсия маҳдуд карда шуд. Ба институти президентӣ вазифаи асосии сохти ҷумҳуриявӣ вогузор карда шуд - кафолати Конститутсия ва аз ин рӯ демократия.

Соли 1789 аввалин президент Иёлоти Муттаҳидаи Амрико интихобшуда Ҷорҷ Вашингтон. Пас аз ин ҳодиса, институтҳои президентӣ дар кишварҳои Ҷаҳони Нав босуръат оғоз ефтанд: президентҳо роҳбарӣ карданд: соли 1807  — Гаити, 1814  — Парагвай, 1816  — Аргентина, 1817  — Чили, 1819 — Колумбия, 1821  — Коста-Рика ва Перу, 1824  — Мексика, 1825  — Боливия, 1830  — Венесуэла, Эквадор ва Уругвай, 1835  — Никарагуа, 1839  — Гватемала, 1841  — Ҳондурас ва Салвадор, 1844  — Ҷумҳурии Доминикан. Президентҳои аввал - сарони давлатҳо дар Аврупо  дар соли 1848 ду нафар шуданд: Луи Наполеон Бонапарт дар Фаронса ва Й. Фурер дар Швейсария. Дар Осиё аввалин президент соли 1911 Сун Ятсен дар Чин  буд.  Соли 1923 дар Туркия, ки саврвари давлат Мустфо Камол Отатурк ном дошт. Дар бораи Африқо  гуфтан мумкин аст, кӣ дар соли 1847 аввалин президент сарвари Либерия, соли 1854  ва Ҷумҳурии Норанҷӣ (соли 1910 ба ҳайати ҷумҳурии ҳозираи Ҷумҳурии Африқои Ҷанубӣ дохил шуд) буданд.

 Нигаред низ 

 Ҷумҳурӣ
 Президент
 Ҷумҳурии президентӣ-порлумонӣ
 Ҷумҳурии порлумонӣ-президентӣ
 Ҷумҳурии порлумонӣ
 Ҷумҳурии суперпрезидентӣ

 Адабиёт 
 Назарияи умумии давлат ва ҳуқуқ — Цвик М. Б. Петрышин О.В. , Л. В. Авраменко - Харков, 2009
 Венгеров А. Б. Назарияи давлат ва ҳуқуқ.  — М. - 2004 
 Ҳуқуқи конститутсионии (давлатии) кишварҳои пешрафта: Китоби дарсӣ. Дастур / М. Ф. Чудаков - Мн. : Донишҳои нав, 2001.
 Мишин А. А. Ҳуқуқи конститутсионии (давлатии) кишварҳои пешрафта: Китоби дарсӣ. — М. : Билялви, 1996

 Адабиёти иловагӣ 
 Ҷумҳурии президентӣ // Велика українська юридична енциклопедія : у 20 т. / О. В. Петрышин (ред. ред.) ва дигарон. — 2017. — Т. 3 : Назарияи умумии ҳуқуқ. - С. 602. — ISBN 978-966-937-233-8.

 Пайвандҳо 
 Ҷумҳурии Президентӣ  // Юридична енциклопедія : [дар 6 ҷилд] /ҳайати.таҳририя.: Ю С. Шемшученко (муҳарир.) [ва ғайра] . — К. : Энсиклопедияи Украина ба номи М.П. Бажан, 2003. — Т. 5: П — С. — 736 бо. — ISBN 966-7492-05-2 .
 Эзоҳ 


Гурӯҳ:Ҷумҳуриҳо
Гурӯҳ:Шаклҳои давлат
Гурӯҳ:Шаклҳои идоракунии давлатӣ
президент