Сатяҷит Рай

Сатяҷит Рай ё Рей,  ё  , ; 2 май 1921, Калкутта, Бенгалистони Ғарбӣ, Ҳиндустон— 23 апрел 1992, Калкутта, Бенгалистони Ғарбӣ, Ҳиндустон) — барҷастатарин коргардон, продюсери филм, продюсери мусиқӣ, нависанда, филмноманавис, оҳангсоз, мунаққиди бузург ва машҳури ҳинд. Аввалин ҳиндуе, ки ҷоизаи Оскар бурд намудааст. Муаллифгари бисёр сурудҳои филмҳояш мебошад.

Рай, аз рӯи эътирофи худ, ҳамчун донишҷӯи коллеҷ ба синамо шавқ дошт ва аксари истеъдоди ӯ аз намоишҳои такрории коргардонҳои машҳури классикӣ, аз қабили Ҷон Форд, Федерико Феллинӣ, Витторио Де Сика, Орсон Уэллс сарчашма мегирад.

Пас аз намоиши филми «Суруди роҳ» (1955) вайро офарандаи самти неореалистӣ дар синамои Ҳиндустон эълон карданд. Маҳз бо ҳамин филм на танҳо дар Ҳиндустон, балки дар тамоми ҷаҳон яке аз беҳтарин коргардони олӣ маъруф гашт.

Ӯ яке аз се коргардонест, ки бештар аз як маротиба дар ҷашнвораи филми Берлин ҷоизаи беҳтарин коргардонро ба даст овардаанд.

 Зиндагинома 
Аҷдодони Сатяҷит Райро ҳадди аққал даҳ насл мушоҳида кардан мумкин аст.

Сатяҷит Рай 2 майи соли 1921 дар Калкутта дар оилаи бонуфуз таваллуд шудааст. Ӯ писари ягонаи Сукумар Рай ва набераи мутафаккири барҷаста аз ҷунбиши Браҳмо Самаҷ буд. Вақте ки ӯ 2-сола буд, падараш вафот кард ва Рай ва модараш ба хонаи хешовандон кӯчиданд.  Дар кӯдакӣ кӯдаки пӯшида ва хомӯш ба воя расидааст.

Оилаи Рей камбизоат буд, бинобар ин модараш маҷбур шуд, ки барои таҳсил ба Коллеҷи президентии Донишгоҳи Калкутта, ки падараш Сукумар низ дар он ҷо таҳсил мекард, Сатяҷитро фиристад, пул ҷустуҷӯ кунад. Рай дар коллеҷ иқтисодиёт, физика ва дигар илмҳоро меомӯзад. Дар он ҷо ӯ ба таври ҷиддӣ ба мусиқии классикӣ ва синамои Ғарб машғул шуданро оғоз кард. Рай на танҳо филмҳоро тамошо мекард, балки адабиёти махсусеро, ки ба синамо бахшида шудааст, мутолиа мекард. Соли 1940 Сатяҷит коллеҷро бо баҳои аъло хатм карда, ба донишгоҳи Висва-Бҳарата дохил шуд, ки онро Рабиндранат Тагор дар шаҳри Шантиникетан таъсис додааст.  Дар он ҷо қариб ду сол дар соҳаи санъати графикӣ таҳсил кардааст. Дар байни устодони у рассомони машҳур Нондолал Бошу ва Бинод Биҳорӣ Мукерҷӣ буданд.

Соли 1942, Рай аз наздик шудани Ҷанги Дуюми Ҷаҳонӣ нигарон шуда, мактабро тарк кард ва ба хона баргашт ва дар он ҷо дар як оҷонсии таблиғотӣ ба кор даромад.  Даҳ сол дар оҷонсии таблиғотӣ кор карда, аз графики оддӣ то роҳбари бадеӣ расид.

Соли 1947 бо Чидананда Гупта аввалин маркази намоиши синамои кишварро таъсис дод, ки баъдан ба он бисёр одамони машҳур ташриф оварданд. Яке аз ин меҳмонон коргардони машҳури фаронсавӣ Жан Ренуар буд, ки Рай ба ҳайси ассистент дар филми "Дарё" кор мекард.

Соли 1948 Рай ба амакдухтари худ Биҷоя хонадор шуд.

 Фаъолият 
 Оғози фаъолият 
Ҳангоми сафари корӣ дар Лондон, Рай тавонист шумораи зиёди филмҳоро тамошо кунад. Таассуроти калонтарин ба у асари коргардонҳои неореализми итолиёӣ буд. Баъд вай қарор дод, ки достони классики банголӣ Б.Бандёпадҳяя «Суруди роҳ»-ро ба навор гирад, ки дар бораи ҳаёти як оилаи оддии деҳотӣ нақл мекунад.

Ба хона баргашта, Сатяҷит нақшаҳои худро бо Ренуар нақл мекунад. Вай дастгирӣ ва ризоияти ӯро гирифт. Соли 1952 Рай ба наворгирии филме шурӯъ кард, ки на танҳо ба Рай, балки ба мамлакати худ шуҳрат ва маъруфият овард. Наворбардорӣ бо мушкилоти молӣ дучор шуд, аммо бо дастгирии ҳукумати Банголистони Ғарбӣ Рай тавонист аввалин филми худро ба анҷом расонад.

«Суруди роҳ» (Pather Panchali) соли 1955 нашр шудааст. Дар давоми ҳашт ҳафта, филм хонаҳои пурро дар кинотеатрҳо ҷамъ овард.

Бо кумаки Ҷавоҳирлол Неҳру ин филм дар ҷашнвораи синамоии Канн соли 1956 намоиш дода шуд ва дар он ҷо бо кафкӯбиҳои бардавом истиқбол карда шуд ва ба ҷоизаи "Беҳтарин ҳуҷҷатии инсонии сол" сарфароз гардид. Ҳамин тавр синамои Ҳиндустон дар тамоми ҷаҳон машхур гардид. «Суруди роҳ» қисми якуми трилогия дар бораи Апу мебошад, ки яке аз гавҳарҳои синамои ҷаҳонӣ мебошад.

Дар пасманзари муваффақияти ғайричашмдошт, Рай қисми дуюми трилогияро ба навор мегирад, ки ба калон шудан ва ворид шудан ба ҷаҳони бузурги писари деҳа Апу бахшида шудааст. Соли 1956 филми "Ôporajito" ба намоиш гузошта шуд. Филм бо бисёр мукофотҳои бонуфуз — «Шери тиллоӣ»-и венетсӣ, «Лорели тиллоӣ»-и амрикоӣ ва бисёр мукофотҳои дигар сазовор шудааст.

Қисми ниҳоии трилогияро Рай соли 1959 офаридааст. Онро «Ҷаҳони Апу» номид.  Филм «Медали тилло»-и президенти Хиндустонро гирифт. Илова бар ин, “Ҷаҳони Апу” беҳтарин филми хориҷии сол дар Амрико дониста шуд ва дар ҷашнвораи синамоии Эдинбург сазовори ҷоиза гардид. Тахмин меравад, ки дар симои Апу Рай Р.Тагори ҷавонро нишон додааст. Вай дар рафти азхудкунии эҷодиёт такон ва шубҳаҳои руҳи худро нишон дод.  "Трилогияи Апу" як классикии эътирофшудаи синамои муаллифӣ мебошад.

 Солҳои 1960-ум 
Аксарияти филмҳое, ки Рай дар ибтидои фаъолияти коргардониаш ба навор гирифта буд, бо мушкилоти мураккаби муносибатҳои оилавӣ бахшида шудаанд. Ин мавзӯъро банголиҳо дар филмҳои «Kangchenjunga» (1962) ва мелодрамаи иҷтимоии «Mahanagar» (1963) идома доданд.

Рай соли 1964 аз рӯи достони Робиндранат Тагор «Лонаи вайроншуда» филми «Charulata»-ро ба навор гирифт. Ба гуфтаи мунаққидон, "Charulata" беҳтарин офаридаи коргардон аст.  Ба гуфтаи худи коргардон, ин ягона филми таърихист, ки дар он муваффақ шудааст.

Барои филмҳои «Mahanagar» (1963) ва «Charulata» (1964) дар ҷашнвораи синамои Берлин ҷоизаи «Хирси нуқрагин»-ро гирифт.

Маълум аст, ки Рай зидди зуроварии сарватмандон ба муқобили камбағалон буда, муқобилати охиринро сафед мекард. Дар соли 1966 вай даъват карда буд, ки ба таъкиботи банголиҳои гурусна хотима дода шавад. Баъдтар дар майдони марказии Калкутта Сатяҷит изҳороти ходимони маданияти Ҳиндустонро хонда дод, ки дар он ҷанг дар Ветнам маҳкум карда шудааст.

Фаъолияти эҷодии у танҳо бо коргардонӣ маҳдуд намешуд. Рай барои филмҳои худ филмнома ва мусиқӣ менавишт. Ӯ муаллифи ҳикояҳо ва романҳои сершумор ба забони банголӣ мебошад. Сатяҷит қаҳрамонеро бо номи Продош Миттер (лақабаш Фелу) офаридааст, ки дӯстдоштаи бангалиҳо гардид.  Сурудҳои ӯ, ки барои дилогияи фолклории худ «Гупи месарояд, Бага рақс мекунад» (1968) ва «Салтанати алмосҳо» (1969) эҷод кардааст, муваффақияти калон пайдо карданд. Рай дар ороиши китоб низ кор мекард. Ба ӯ муяссар шуд, ки шрифте бо номи "Ray Roman" эҷод кунад.

 Солҳои 1970–90-ум 
Соли 1973 Рай филми "Distant Thunder" ба навор гирифт. Бо ин филм коргардон саёҳати олами одамонро, ки дар филмҳои қаблии худ сохта буд, ба анҷом мерасонад.

"Distant Thunder" дар бораи воқеаҳои солҳои 1942—1943 нақл мекунад, ки ҳангоми гуруснагии мудҳиш ба Банголистони бой ва серҳосил дучор омад. Рангҳои рахшону пурбаҳо, манзараҳои рангоранг, чеҳраи зебои занон ва сариҳо филмро бо расмҳои ҳаёти осоишта пур мекунанд. Бо тағирёбии рӯйдодҳо, рангҳои дурахшон аз экран нопадид мешаванд ва онҳоро рангҳои хокистарӣ иваз мекунанд. Табиат низ тира мешавад. Охираш бо рангҳои торик тарҳрезӣ шудааст. Ин филм дар ҷашнвораи синамои Берлин ҷоизаи "Хирси тиллоӣ" ва дар ҷашнвораи синамои Чикаго "Ҳугои тиллоӣ" гирифт.

Соли 1978 Сатяҷит филми «Шоҳмотбозон»-ро ба навор гирифт. Ин ягона филмест, ки аз ҷониби ӯ ба забони урду ва англисӣ таҳия шудааст. Қаҳрамонҳои филм ба шоҳмотбозӣ чунон саргарм шудаанд, ки шавқу ҳаваси онҳо ба ҳар воқеае, ки дар атрофашон руй медиҳад, гум шудааст. Филм ҷоизаи беҳтарин коргардонро гирифт.

Баъд Рай сахт бемор шуд ва муддати дароз ба наворгирӣ набаромад. Дар ин муддат маҷаллаи бачагонаи «Шондеш»-ро таҳрир ва тасвир кард.

Филми охирини коргардон «Agantuk» (1991) бо шавқу ҳавас пазируфта шуд. Дар ҳоле ки бемори вазнин буд, ва ба Рай барои саҳмаш дар соҳаи синамо ҷоизаи Оскар дода шуд.

Сатяҷит Рай соли 1992 дар Калкутта аз олам даргузашт.

 Хусусиятҳои эҷодкорӣ 
Филмҳои Рай мушкилоти гуногуни ҳаёти халқи ҳиндро нишон медод. Масалан, аз байн рафтани арзишҳои маънавии анъанавӣ, поймолкунии занон дар оила ва ҷомеа, мубориза барои ҳуқуқи шаҳрвандӣ.

 Оила 
Бобо - Упендракишор Рай (Рай Чоудхурӣ) - ношири маъруфи Ҳиндустон, навозанда, нависандаи кӯдакона.

Падар - Сукумар Рай (1887-1923) - нависандаи ҳинд, классики адабиёти забони банголӣ, аккос ва устоди литография. Муаллифи шеъру ҳикояҳо, намоишҳои мазҳакавӣ ва бачагона.

Зан - Биҷоя Рай (1917-2015).

 Маълумотҳо 
Дар вақти сохтани филми «Суруди роҳ» Рай ба таназзули молиявӣ дучор шуд. Ӯ маҷбур шуд, ки ҷавоҳироти хонаводагии ҳамсарашро ба гарав гузорад, то филмбардориро маблағгузорӣ кунад.

Устоди худ файласуфи бузург ва инсонпарвар Рабиндранат Тагорро, ки дӯсти бобояш буд, медонист.

Боре продюсери машҳур Дэвид Селзник ӯро ба Ҳолливуд даъват кард, то бо ӯ имкони эҷоди нусхаи ҳиндии Анна Каренинаро баррасӣ кунад. Селзник Райро на танҳо ҳамчун коргардони филм, иҷрои нақши Вронскийро низ пешниҳод намуд. Рай рад кард.

 Филмнома 
 Сол Номи асосӣ Номи ҷаҳонӣ Забон Продюсер  Мусиқӣ Филмноманавис Нависанда Дигар 1955 Pather Panchali  A Song of the Little Road Банголӣ 1956 Aparajito The Unvanquished   1958 Parash Pathar The Philosopher's Stone Муколама Jalsaghar The Music Room 1959 Apur Sansar The World of Apu 1960 Devi  The Goddess 1961 Teen KanyaThe PostmasterMoniharaSamapti Three Daughters / Two DaughtersThe PostmasterThe Lost JewelsThe Conclusion Rabindranath Tagore  Rabindranath Tagore АнглисӣНақлкунанда 1962 Kanchenjungha Kanchanjangha Банголӣ Abhijan The Expedition 1963 Mahanagar The Big City 1964 Charulata The Lonely Wife Two  Two  1965 Kapurush-O-MahapurushKapurushMahapurushThe CowardThe Holy Man Банголӣ 1966 Nayak The Hero 1967 Chiriyakhana The ZooФилмноманавис 1969 Goopy Gyne Bagha Byne The Adventures of Goopy and BaghaОроишгари либосФилмноманавис 1970 Aranyer Din Ratri Days and Nights in the Forest Pratidwandi The Adversary 1971 Seemabaddha Company Limited Sikkim  Sikkim АнглисӣНақлкунандаТарҳрезии садо 1972 The Inner Eye  The Inner Eye БанголӣНақлкунандаТарҳрезии садо 1973 Ashani Sanket Distant Thunder 1974 Sonar Kella The Fortress 1975 Jana Aranya The Middleman 1976 Bala  Bala АнглисӣНақлкунанда 1977 Shatranj Ke Khilari The Chess PlayersҲиндӣУрдуАнглисӣ Муколама 1979 Joi Baba Felunath The Elephant God Банголӣ 1980 Hirak Rajar Deshe The Kingdom of DiamondsАрт-директорОроишгари либосМатннавис Pikoo Pikoo's Day 1981 Sadgati Deliverance Ҳиндӣ Муколама 1984 Ghare Baire The Home and The World Банголӣ 1987 Sukumar Ray  Sukumar Ray 1990 Ganashatru An Enemy of the People Shakha Proshakha The Branches of the Tree 1991 Agantuk The Stranger

 Нигаред низ 
Феҳристи ҳунарпешагони Ҳиндустон
 Эзоҳ 

Гурӯҳ:Коргардонҳо аз рӯи алифбо
Гурӯҳ:Коргардонҳои Ҳиндустон
Гурӯҳ:Кинопродюсерҳои Ҳиндустон
Гурӯҳ:Филмноманависони Ҳиндустон
Гурӯҳ:Нависандагони Ҳиндустон
Гурӯҳ:Нависандагон аз рӯи алифбо
Гурӯҳ:Нависандагони асри XX
Гурӯҳ:Оҳангсозони Ҳиндустон
Гурӯҳ:Ғолибони Filmfare Awards