Рӯихати кишварҳои форсизабони таърихӣ

Феҳристи давлатҳои таърихии форсизабон 
Аз асри XII сар карда, забони форсӣ на танҳо миқёси истифодабарии хешро зиёд кардааст, балки инчунин ҷойивазкунии забони адабии арабӣ ва ҷуғрофиёи паҳншавиро ба таври назаррас тавсеа медиҳад. Он забони маъмулии аҳолии Эрони Бузург ва дар тамоми шарқи ҷаҳони ислом, аз Анатолия то шимоли Ҳиндустон мегардад. Ҳамчун забони расмии сулолаи Хуросонии Сомониён арзи ҳастӣ намуда маҳз дар замони Сомониён забони форсӣ аз 
амирони Сомониён пуштибонии васеъ дарёфт, ки ин ба азбайнравии забонҳои шарқии эронӣ кумак кард. Форсӣ на танҳо забони идоракунии маъмуриро аз даст надодааст, балки дар адабиёти бадеӣ ва адабиёти илмӣ дар асрҳои оянда, вақте ки ҳукуматдорони аслашон турктабор  (сулолаҳои Ғазнавиён, Салҷуқиён, Усмониён, Хоразмшоҳиён, Темуриён, Бобуриён, Сафавиён, Коҷориён  ва дигарон) сари қудрат буданд, боқӣ монда нашъу намо кардааст. Маҳз дар давоми  асрҳои Х - XIV эҷодкории дар ҷаҳон машҳур, шоирони форсизабон аз қитъаҳои гуногуни мамолики шарқ ва ҷаҳони мусалмонон, мероси оламшумулеро офаридаанд, ки ба мероси классикии адабиёти ҷаҳон ворид гардидааст: Рӯдакӣ, Фирдавсӣ, Хайём, Носири Хусрав, Низомӣ, Саъдӣ, Ҷалолуддини Румӣ, Аттор, Ҳофиз, Ҷомӣ, Деҳлавӣ ва бисёр дигарон.

Забони форсӣ ҳамчун забони муоширати байналмилалӣ ва ҳамчун забони адабӣ ба таври васеъ истифода мешуд, аз ҷумла дар минтақаҳое, ки гӯяндагони он ҳеч гоҳ аксарияти аҳолиро ташкил намедоданд. Дар Осиёи Миёна лаҳҷаҳои гуфтугӯии тоҷикӣ, ки аз ҷониби забонҳои туркӣ танг карда мешуданд, сарчашмае ба зеризаминаи забонҳои туркӣ ӯзбекӣ ва туркманӣ гардиданд ва адабиёти форсӣ ба ташаккули забони адабии чағатойӣ таъсири мустақим дошт. Дар канори дигари ҷаҳони шарқӣ Салҷуқиён ва ҳокимони имперотурии Усмонӣ, ки баъзеашон шоирони маъруфи форсизабон буданд, дар тӯли асрҳо форсии адабиро сарпарастӣ мекарданд ва таъсири форсӣ ба забони туркии усмонӣ хеле бузург буд. Дар Ҳиндустон, забони форсӣ аз ҷониби султонҳои мусулмон сарпарастӣ карда шуда, аз Ғазнавиён (асри X) сар карда, ҳамчинчунин наслҳои Темуриён — Бобуриён буданд. Забони урдуи Ҳиндустон зери таъсири назарраси забони форсӣ рушд кардааст, то кунун ин таъсир дар забони гуфтугӯии аҳолӣ дар саросари Ҳиндустони Шимолӣ намоён аст. Марказҳои аслии забони форсии Хуросон (асрҳои IX - XII) баъди забтшавии он аз ҷониби туркҳо ва муғулҳо тадриҷан хароб шуданд. Марказҳои ҳаёти адабӣ ба ғарб, ба Форс, ба "Ироқи форсӣ" (Эрони муосир), Озарбойҷон ва минбаъд ба Осиёи Хурд (асрҳои XIII - XVI), ки дар он ҷо лаҳҷаҳҳои хуроснии дарӣ ҳанӯз талаффуз нашуда буданд (лаҳҷаҳои сершумори форсии эронӣ нигоҳ дошта мешаванд ва ҳанӯз ҳам вуҷуд доранд). Забони адабӣ ба тағйирот дучор шуда, "хусусиятҳои ғарбиро" бештар мегирад. Боз як шохаи "шарқии" анъанаҳои ҳаёти адабӣ дар байни мусалмонони Ҳиндустон қавӣ шудааст.

Ин феҳристи давлатҳо ва сулолаҳои таърихиро, сарфи назар аз пайдоиш, ки онҷо забони форсӣ мақоми расмӣ дошт ё ин забон васеъ истифода мешуд, дарбар мегирад.

 Эрони Бузург 

 Сулолаҳои форсӣ-тоҷикӣ 
 Номгузорӣ  Пойтахт  Давраи мавҷудият  Забонҳо  Харитаи таърихӣ  Мулки Уструшан  Бунҷикат  Асри IV - 893  Суғдӣ Форсӣ 150x150пкс Давлати Тоҳириён Марв  Нишопур  821 — 873   Форсӣ 150x150пкс Давлати Саффориён  Заранҷ Нишопур  873 — 900   Форсӣ   Арабӣ 150x150пкс Давлати Сомониён  Самарқанд дар солҳои 819 — 892,  Бухоро дар солҳои 892 — 999  819 — 999   Форсӣ ( ҳукми расмӣ ва динӣ / забони модарӣ ),Elton L. Daniel, History of Iran, (Greenwood Press, 2001), 74.  Арабӣ ( қарори динӣ )  150x150пкс Давлати Саҷидҳо  Ардабил  889 — 929   Форсӣ 150x150пкс Давлат Зиёридҳо  Исфаҳон  (931 – 935)  Рей  (935–943)  Гургон  (943-1035)  Омул  (1035-1090)  930 — 1090   Форсӣ Гилонӣ  Мозандаронӣ 150x150пкс Давлати Бӯйиҳо  Шероз  Теҳрон  934 — 1062  Форсӣ 150x150пкс Давлати Ғуриён  Фирузкӯҳ  Ҳирот  Ғазнӣ (1170 -121215)  Лоҳур (1186-1215)  879 — 1215   Форсӣ The Development of Persian Culture under the Early Ghaznavids, C.E. Bosworth, Iran, Vol. 6, (1968), 35;;"Like the Ghaznavids whom they supplanted, the Ghurids had their court poets, and these wrote in Persian 150x150пкс Давлати Куртҳои Ҳирот   Ҳирот  1244 — 1381   Форсӣ 150x150пкс Давлати Сарбадорон  Сабзавор  1337 — 1381   Форсӣ 150x150пкс Давлати Салгуриён  Шероз  1148 — 1282   Форсӣ  Туркӣ 150x150пкс Давлати Бовандиён  Ардабил (651-1074)  Сорӣ  (1074-1210)  Омул  (1238–1349)  651 — 1349   Мозандаронӣ Форсии миёна  Форсӣ 150x150пкс Давлати Бовандиён  Шероз  1148 — 1282   Форсӣ  Туркӣ 150x150пкс Давлати Хотаки  Қандаҳор  Исфаҳон  1709 — 1738   Пушту  Форсӣ 150x150пкс Давлати Падуспанидҳо  Номаълум  655 — 1598   Форсӣ Забонҳои Каспий 150x150пкс Сулолаи Афросиёб  Омул Фирузкӯҳ  1349 — 1504   Форсӣ  Мозандаронӣ 150x150пкс Давлати Зенд  Шероз  1751 — 1794   Форсӣ 150x150пкс

 Сулолаҳои туркӣ-форсӣ 
 Номҳо  Пойтахт  Давраи мавҷудият  Забонҳо  Харита   Ғазнавиён  Ғазнӣ  (963 — 1151)  Лоҳур (1151 — 1187)  977 — 1186   Форсӣ 150x150пкс Қарохониён Балосоғун  Самарқанд  Узгенд Қошғар  ( 1151 — 1187 )  940 — 1212   Форсӣ 
Туркӣ 150x150пкс Хонигарии Қарохониёни Ғарбӣ  Самарқанд  1040 — 1212   Форсӣ  Туркӣ 150x150пкс Салҷуқиён   Нишопур (1037-1043) 
Рей (1043-1051)  Исфаҳон (1051–1118)  Ҳамадон дар (Ғарб) (1118–1194)  Марв дар (Шарқ) (1118-1153)  1037 — 1194   Форсӣ 150x150пкс Хоразмшоҳиён  Гурганҷ 1097-1220   1212-1220 Самарқанд  1220-1221 Ғазнӣ 1221-1224 Деҳлӣ  1224-1231 Табриз  1097 — 1231  Форсӣ 150x150пкс Кара-Коюнлу  Табрез  1375 — 1468   Форсӣ, Оғузӣ, Арабӣ, Курдӣ, Арманӣ Кембриджская история Ирана (The Cambridge History of Iran), том VI, стр. 154: 150x150пкс Ак-Коюнлу  Диярбакир (1453-1471)  Табрез (1468-1478)  Бағдод  1468 — 1501   Форсӣ 150x150пкс Темуриён  Самарқанд (1370-1405), Ҳирот (1405-1507) 1370 — 1507   Форсӣ 150x150пкс Давлати Афшориҳо  Машҳад  1736 — 1796   Забони порсӣ (расмӣ; забони мурофиаи судӣ; маъмурияти шаҳрвандӣ ва молиявӣ)   Туркӣ (маъмурияти ҳарбӣ)  150x150пкс Сафавиён  Табрез (1501-1555) Қазвин (1555-1598)  Исфаҳон (1598-1736) Соли 1501 — 1722 / 1736  Форсӣ Озарбойҷонӣ 150x150пкс Давлати Коҷориён  Теҳрон  1789 — 1925  Форсӣ Озарбойҷонӣ 150x150пкс

 Сулолаҳои туркӣ-муғулӣ 
 Номҳо  Пойтахт  Давраи мавҷудият  Забонҳо  Харитаи  Давлати Хулагуиён Мегара Табрез  Султониё  1256 — 1335   Форсӣ  Муғулӣ 150x150пкс Хонигарии Бухоро  Бухоро  1500 — 1785   Форсӣ  Узбекӣ 150x150пкс Аморати Бухоро  Бухоро  1785 — 1920  Форсӣ  Узбекӣ 150x150пкс Хонигарии Қӯқанд  Қӯқанд  1709 — 1876  Форсӣ  Узбекӣ 150x150пкс Хонии Хива  Хива  1512 — 1920  Форсӣ  Узбекӣ 150x150пкс

 Осиёи Хурд 
 Номҳо  Пойтахт  Давраи мавҷудият  Забонҳо  Харитаи  Cултонияти Қуниё Никеё (1077 — 1096)  Қуниё (1096 — 1307)  1077 — 1307   Форсӣ 150x150пкс

 Қитъаи нимҷазираи Ҳиндустон  
 Номҳо  Пойтахт  Давраи мавҷудият  Забонҳо  Харита  Cултонияти Деҳлӣ  Лоҳур (1206-1210)  Бадайун (1210-1214)  Деҳлӣ (1214-1327)  Давлатобод (1327–1334)  Деҳлӣ (1334-1506)  Агра (1506-1526)  1206 — 1555   Форсӣ 150x150пкс Cултонияти Баҳманӣ  Гулбарга (1347-1425)  Бидар (1425-1527)  1347 — 1527   Форсӣ 174x174пкс Cултонияти Бангола  Гаур  Сонаргаон  Панду  1352 — 1576   Форсӣ ( суд ва дипломатия )  Бенгалӣ ( гуфтугӯй )  Арабӣ ( динӣ ) 150x150пкс Cултонияти Аҳмаднагар   Аҳмаднагар, Харки, Давлатобод  1490 — 1636   Форсӣ ( расмӣ ) Brian Spooner and William L. Hanaway, Literacy in the Persianate World: Writing and the Social Order, (University of Pennsylvania Press, 2012), 317.  Дакинӣ  Маратҳӣ 210x210пкс Cултонияти Гуҷарот  Анахилвар, Аҳмадобод, Муҳаммадобод  1407 — 1573   Форсӣ  Гуҷароти қадимӣ 219x219пкс Cултонияти Бидар  Бидар  1527 — 1619 н  Форсӣ ( расмӣ )   Урду 210x210пкс Cултонияти Биҷапур  Биҷапур  1490 — 1686   Форсӣ ( расмӣ )   Декан Урду Satish Chandra. Medieval India: From Sultanat to the Mughals, Part II, (Har-Anand, 2009), 210. 159x159пкс Cултонияти Голканд  Голканд   Ҳайдаробод 1512 — 1687 н  Форсӣ (расмӣ)   Телугу  Урду  Декан 210x210пкс Муғулони Бузург   Агра (1526-1571)  Фатҳпур Сикри (1571-1585)  Лоҳур (1585-1598)  Деҳлӣ (1598-1857)  21 апрели соли 1526 — 21 сентябри 1858  Форсӣ (расмӣ ва судӣ; забони судӣ)  Чағатойӣ   Урду (гуфтугӯ) 150x150пкс  Имперотурии Дуронӣ Қандаҳор (1747-1773 / 1774)  Кобул (1773 / 1774-1823)  1747 — 1823   Форсӣ  Пушту 150x150пкс  Вилояти Ҳайдаробод  Аурангобод (1724-1763)  Ҳайдаробод (1763-1948)  1724 — 1948   Форсӣ  Урду, телугу, маратҳӣ, каннада 150x150пкс Калат (Хонигарӣ)  Калат  1638 — 1952   Форсӣ  Брауӣи 150x150пкс

 Кишварҳои дигар 
 Номҳо  Пойтахт  Давраи мавҷудият  Забонҳо  Харита   Хонигарии Талиш  Ланкарон  1747 — 1841   Форсӣ (расмӣ)  Талишӣ 172x172пкс Давлати Шервоншоҳон  Шемаха 861 - 1192Боку (1192-1538)  861 — 1538   Форсӣ (расмӣ)  Арабӣ 150x150пкс

 Инчунин нигаред 
 Номҳо  Пойтахт  Давраи мавҷудият  Забонҳо  Харита  Ҷумҳурии Халқии Советии Бухоро  Бухоро  1920 — 1924  Узбекӣ, форсӣ 150x150пкс Ҷумҳурии Шӯравии Сотсиалистии Тоҷикистон дар ҳайати Ҷумҳурии Шӯравии Сотсиалистии Ӯзбекистон  Бухоро (1925); Самарқанд (1925-1930);  Солҳои 1924-1929  Узбекӣ, форсӣ 

 Давраи навтарин 
 Номҳо  Пойтахт  Давраи мавҷудият  Забонҳо  Харита  Афғонистон  Кобул  Форсӣ (Дарӣ)  Пушту 150x150пкс Эрон  Теҳрон  Форсӣ 150x150пкс Тоҷикистон  Душанбе  Тоҷикӣ150x150пкс

 Нигаред 

 Давлатҳои бостонии мардуми тоҷик
 Давлатҳои сулолаҳои форисзабон (тоҷикон)
 Халқи тоҷик дар ҳайати давлатҳои сулолаҳои турку муғулнажод 
 Феҳристи пойтахтҳои таърихии Эрон

 Эзоҳ 

 Адабиёт 


Гурӯҳ:Кишварҳои форсизабон
Гурӯҳ:Саҳифаҳое, ки бо тарҷумаҳои ношинос оварда шудаанд