Дараҷаҳои Нерӯҳои мусаллаҳи Эрон

Дараҷаҳои Нерӯи заминии Артиш 
{| width="100%" style="border:1px solid #8888aa; background-color:#FFFFFF; padding:5px; font-size:95%; margin: 0px 12px 12px 0px;"
|- bgcolor="#CCCCCC"
! colspan="24" | Афсарон
|- bgcolor="#dadada"
! Радабандӣ
! colspan="10" | Солорон
! colspan="6" | Сардорон
! colspan="8" | Саркардагон
|- align="center"
|- style="text-align:center;"
|rowspan=2|  Нерӯҳои мусаллаҳи Эрон</b>100px</b>
| colspan=2 rowspan=2|
| colspan=2| 50px|Major General
| colspan=2| 50px|Major General
| colspan=2| 50px|Major General
| colspan=1| 50px|Brigadier General
| colspan=1| 50px|Brigadier General
| colspan=2| 50px|Colonel
| colspan=2| 50px|Lieutenant Colonel
| colspan=2| 50px|Major
| colspan=2| 50px|Captain
| colspan=2| 50px|First Lieutenant
| colspan=2| 50px|Second Lieutenant
| colspan=2| 50px|Third Lieutenant
|- style="text-align:center;"
| colspan=2| ارتشبدАртишбад
| colspan=2| سپهبدСипаҳбад| colspan=2| سرلشکرСарлашкар| colspan=1| سرتیپСартип| colspan=1| سرتیپ دومСартипи дувум| colspan=2| سرهنگСарҳанг| colspan=2| سرهنگ دومСарҳанги дувум| colspan=2| سرگردСаргурд| colspan=2| سروانСарвон| colspan=2| ستوان یکمСутвони якум| colspan=2| ستوان دومСутвони дувум| colspan=2| ستوان سومСутвони севум|- style="background-color:#CCCCCC; width: 100%"
! Ҳамто дар Нерӯҳои мусаллаҳи Тоҷикистон !! colspan=4 | Генерали артиш !! colspan=2 | Генерал-полковник !! colspan=2 | Генерал-лейтенант !! colspan=2 | Генерал-майор !! colspan=2 | Полковник !! colspan=2 | Подполковник!! colspan=2 | Майор !! colspan=2 | Капитан !! colspan=2 | Лейтенанти калон !! colspan=2 | Лейтенант !! colspan=2 | Лейтенанти хурд 
Гурӯҳ:Артиш
</noinclude>
|-
|}

<noinclude>
 Дараҷадорон ва сарбозон Радабандӣ Устуворон Гурӯҳбонон Сарбозон
</noinclude>  Нерӯҳои мусаллаҳи Эрон</b>100px</b> 50px 50px 50px 50px 50px 50px 50px 50px 50px استوار یکمУстувори якум استوار دومУстувори дувум گروهبان یکمГурӯҳбони якум گروهبان دومГурӯҳбони дувум گروهبان سومГурӯҳбони севум سرجوخهСарҷӯха سرباز یکمСарбози якум سرباز دومСарбози дувум سربازСарбоз  Ҳамто дар Нерӯҳои мусаллаҳи Тоҷикистон ПрапоршикСтаршинаСержанти калонСержантСержанти хурдЕфрейтор——Қаторӣ
Гурӯҳ:Артиш

 Дараҷаҳои Нерӯи ҳавоии Артиш 
 Афсарон Радабандӣ Солорон Сардорон Саркардагон  Нерӯҳои мусаллаҳи Эрон</b>100px</b> 50px 50px 50px 50px 50px 50px 50px 50px 50px 50px 50px 50px Артишбадارتشبد Сипаҳбадسپهبد Сарлашкарسرلشکر Сартипسرتیپ Сартипи дувумسرتیپ دوم Сарҳангسرهنگ Сарҳанги дувумسرهنگ دوم Саргурдسرگرد Сарвонسروان Сутвони якумستوان یکم Сутвони дувумستوان دوم Сутвони севумستوان سوم Ҳамто дар Нерӯҳои мусаллаҳи Тоҷикистон  Генерали артиш  Генерал-полковник  Генерал-лейтенант  Генерал-майор  Полковник  Подполковник Майор  Капитан  Лейтенанти калон  Лейтенант  Лейтенанти хурд 
</noinclude>
<noinclude>
 Дараҷадорон ва сарбозонРадабандӣ Устуворон Гурӯҳбонон Сарбозон  Нерӯҳои мусаллаҳи Эрон</b>100px</b> 50px 50px 50px 50px 50px 50px 50px 50px 50px Устувори якумاستوار یکم Устувори дувумاستوار دوم Гурӯҳбони якумگروهبان یکم Гурӯҳбони дувумگروهبان دوم Гурӯҳбони севумگروهبان سوم Сарҷӯхаسرجوخه Сарбози якумسرباز یکم Сарбози дувумسرباز دوم Сарбозسرباز  Ҳамто дар Нерӯҳои мусаллаҳи Тоҷикистон ПрапоршикСтаршинаСержанти калонСержантСержанти хурдЕфрейтор——Қаторӣ
Гурӯҳ:Артиш
Гурӯҳ:Артиши Эрон

 Дараҷаҳои Нерӯи дарёии Артиш 
 Афсарон Радабандӣ Солорон Сардорон Саркардагон  Нерӯи дарёӣ150px</b> 100px 100px 100px 100px 100px 100px 100px 100px 100px 100px 100px 100px Дарёбад Дарёсолор Дарёбон Дарёдор Дарёдори дувум Нохудо якум Нохудо дувум Нохудо севум Новсарвон Новбон якум Новбон дувум Новбон севумДараҷаҳои пешниҳодӣ  Новгонсолор  Дарёсолор  Дарёбон  Дарёдор  Новхудо якум  Новхудо дувум Новхудо севум  Новсарвон  Новбон якум  Новбон дувум  Новбон севум 
</noinclude>

{| width="100%" style="border:1px solid #8888aa; background-color:#FFFFFF; padding:5px; font-size:95%; margin: 0px 12px 12px 0px;"
|- bgcolor="#CCCCCC"
! colspan="36" | Дараҷадорон ва сарбозон
|- bgcolor="#dadada"
!  Радабандӣ
! colspan="8" | Новустуворон
! colspan="14" | Маҳновиён
! colspan="14" | Новиён
|- align="center"
|-
|- style="text-align:center;"
|-
|-style="text-align:center;"
!rowspan=2|150px</b>
| colspan=6| 50px
| colspan=2| 50px
| colspan=2| 50px
| colspan=6| 50px
| colspan=6| 50px
| colspan=4| 50px
| colspan=2| 50px
| colspan=6| 50px
| colspan=2| 50px
|-style="text-align:center;"
| colspan=6| Новустувори якум
| colspan=2| Новустувори дувум
| colspan=2| Маҳновии якум
| colspan=6| Маҳновии дувум
| colspan=6| Маҳновии севум
| colspan=4| Сарновӣ
| colspan=2| Новии якум
| colspan=6| Новии дувум
| colspan=2| Новӣ
|- style="background-color:#CCCCCC; width: 100%"
! Дараҷадоронва сарбозон ||colspan=6|Новдор якум||colspan=2|Новдор дувум||colspan=2|Маҳновии якум||colspan=6|Маҳновии дувум||colspan=6|Маҳновии севум||colspan=4|Сарновӣ||colspan=2|Новии якум||colspan=6|Новии дувум||colspan=2|Новӣ|-
|}

 Дараҷаҳо ва сардӯшиҳои Сипоҳи посдорони Инқилоби исломӣ 
 Афсарон Радабандӣ Солорон Сардорон Саркардагон150px 50px|Армейский генерал 50px|Корпусный генерал 50px|Дивизионный генерал 50px|Бригадный генерал 50px|Brigadier General 50px|Полковник 50px|Подполковник 50px|Майор 50px|Капитан 50px|First Lieutenant 50px|Second Lieutenant 50px|Third Lieutenant Артишбади посдор Сипаҳбади посдор Сарлашкари посдор Сартипи посдор Сартипи дувуми посдор Сарҳанги посдор Сарҳанги дувуми посдор Саргурди посдор Сарвони посдор Сутвони якуми посдор Сутвони дувуми посдор Сутвони севуми посдор Ҳамто дар Нерӯҳои мусаллаҳи ТоҷикистонУмед Джайхани: В национальной армии и терминология должна быть максимально национальной  Генерали артиш  Генерал-полковник  Генерал-лейтенант  Генерал-майор  Полковник  Подполковник Майор  Капитан  Лейтенанти калон  Лейтенант  Лейтенанти хурд 
</noinclude>
<noinclude>
 Дараҷадорон ва сарбозонРадабандӣ Размдорон Размоварон Сарбозон 150px 50px 50px 50px 50px 50px 50px 50px 50px 50px Размдори якуми посдор Размдори дувуми посдор Размовари якуми посдор Размовари дувуми посдор Размовари севуми посдор Размёри посдор Сарбози якуми посдор Сарбози дувуми посдор Сарбоз  Ҳамто дар Нерӯҳои мусаллаҳи Тоҷикистон ПрапоршикСтаршинаСержанти калонСержантСержанти хурдЕфрейтор——Қаторӣ

 Таърихчаи дараҷаҳои низомии Эрон 

Деринатарин ёдкард аз нерӯҳои размии ниёкони эрониён дар «Авесто» ва сангнавиштаҳои шоҳаншоҳони Ҳахоманишӣ боз монда, ки «*kāra-» ‘мардум-сипоҳ’ (< ҳиндуурупоӣ: «*koro-s, *kori̯o-s» ‘ҷанг; сипоҳ, лашкар’ < олмонӣ: «Heer» ‘артиш; нерӯи заминӣ’; инглисии куҳан: «Here» ‘артиш’)Эдельман Д. И. Этимологический словарь иранских языков / Институт языкознания РАН. — М.: Издательская фирма «Восточная литература» РАН, 2011. — Т. 4 (i—k). — 416 с. — 800 экз. — ISBN 5-02-018124-2, ISBN 978-5-02-036478-3. (в пер.). — стр. 389—391 ва «*spāda-» ‘сипоҳ’ хонда шудаанд. 

Дар нерӯҳои размии Эрони бостон нақши вижаеро гардунасаворон доштанд, ки дар «Авесто» «raθaē-štar-» (аз  ‘гардуна’ +  ‘истода’) номида шудаандTafazzoli A. Sasanian Society. I. Warriors. II. Scribes. III. Dehqāns. N.Y., 2000.. Ҳамин вожа дар забони  шуда ва «артиш» аз он гирифта шудаастҲасандӯст, Муҳаммад. Фарҳанги решашинохтии забони форсӣ. Теҳрон: Фарҳангистони забону адаби форсӣ, Нашри осор, 1393. ISBN 978-600-6143-55-2. ҷ. 1, с. 162..

 Сипоҳи Ҳахоманишиён 
Сипоҳи Ҳахоманишиён Ягонҳо Шумори нерӯҳо Фармондеҳ *daθa- 10 сарбоз *daθapati- *θata- 100 сарбоз *θatapati- *hazāra- 1 000 сарбоз *hazārapati-*baivara- 10 000 сарбоз*baivarapati- *spāda- 60 000 сарбоз *spādapati- ё *kārana-

Нерӯҳои мусаллаҳи Ҳахоманишиён (550 – 330 то милод) бар пояи радабандии даҳ-даҳӣ созмон ёфтаву ба забони  [сипоҳ] хонда мешудаанд. Дар сипоҳи Ҳахоманишиён аз 10 сарбоз як «*daθa-» [даҳа] ташкил мешуда ва сардораш «*daθapati-» [даҳбад] хонда мешудаастW. Hinz, Altiranisches Sprachgut der Nebenüberlieferungen, Wiesbaden, 1975, p. 87. Аз 10 даҳа як *θata- [сада] ташкил мешуда ва фармондеҳаш «*θatapati-» [садбад] номида мешудаастHinz, op. cit., p. 240. Аз 10 сада як «*hazāra-» [ҳазора] ташкил мешуда ва фармондеҳаш «*hazārapati-» [ҳазорбад] хонда мешудаастJ. Marquart, Untersuchungen zur Geschichte von Eran I, Göttingen, 1896, p. 57. Аз 10 ҳазора як «*baivara-» [бевара] ташкил мешуда, ки фармондеҳаш «*baivarapati-» [беварбад] номида мешудаастMarquart, op. cit., p. 19 n. 84. Сарфармондеҳи сипоҳи Ҳахоманишиён «*spādapati-» [сипаҳбад]  ва ё «*kārana-» [коран]  хонда мешуда, ки аз ҳамон «*kāra-'''» рӯидаастШаҳбозӣ, Алиризо Шопур. Ҷанг дар Эрони бостон // Ҷусторҳои эроншиносӣ. Теҳрон: Китоби марҷаъ, 1391. – саҳ. 55 – 95.

Агар шумори нерӯҳои ин ягонҳоро бо воҳидҳои низомии артишҳои имрӯзӣ ҳамсанҷӣ кунем, даҳа бо отделение, сада бо рота, ҳазора бо полк, бевара бо дивизия ва сипоҳ бо армия баробар мешаванд. Бо ҳамин қиёс, даҳбад бо сержант ё старшина, садбад бо лейтенант ё капитан, ҳазорбад бо майор ё полковник, беварбад бо генерал-майор ё генерал-лейтенант ва сипаҳбад бо генерал-полковник ё генерали артиш баробар мешаванд.

 Сипоҳи Ашкониён 
Сипоҳи Ашкониён Ягонҳо Шумори нерӯҳо Фармондеҳ *radag 10 сарбоз *radagpān wast 100 сарбоз wast-sālār drafš 1 000 сарбоз drafš-sālārgund 10 000 сарбозgund-sālār spāδ 50 000 сарбоз spāδpat ё spāδbad
Дудмони паҳлавии Ашкониён (Соли 250 п.м. — 224), ки ҷойгузини дудмони юнонии Селевкиён (312 — 64 п.м.) шуд, созмони радабандии даҳдаҳии сипоҳи Ҳахоманишиёнро ба кор гирифтНиконоров В. П. К вопросу о парфянском наследии в сасанидском Иране: военное дело // Центральная Азия от Ахеменидов до Тимуридов: археология, история, этнология, культура. Материалы международной научной конференции, посвященной 100-летию со дня рождения Александра Марковича Беленицкого (Санкт-Петербург, 2–5 ноября 2004 года) / Отв. ред. В. П. Никоноров. СПб., 2005. С. 156. Радабандии сипоҳи Ашкониён чунин будаастIlkka SYVÄNNE * (University of Haifa, Israel) Parthian Cataphract vs. the Roman Army 53 BC-AD 224:

Дар сипоҳи Ашкониён даҳаҳо ба забони паҳлавӣ *radag (рада), садаҳо — wast [васт], ҳазораҳо — drafš [дирафш], бевараҳо — gund [гунд] номида мешудандFarrokh, Kaveh. Sassanian Elite Cavalry AD 224-642. Oxford: Osprey, 2005. ISBN 1841767131. — с. 6—7. Фармондеҳони ин ягонҳо мутаносибан wast-sālār [васт-солор], drafš-sālār [дирафш-солор] ва gund-sālār [гунд-солор] хонда мешудандҶалолӣ, Эраҷ. Артиши Эрон дар асри Сосониён. Теҳрон: Вадиъат, 1384. – 170 с.  ISBN 964-7805-48-9.. Нерӯҳои мусаллаҳи Ашкониён низ чун замони Ҳахоманишиён spāδ [сипоҳ] ва фармондеҳашон spāδpat ё spāδbad [сипаҳбад] номида мешудA. Sh. Shahbazi, “ARMY i. Pre-Islamic Iran,” Encyclopædia Iranica, II/5, pp. 489-499. 

Бояд гуфт, ки сипоҳи подшоҳии Арманистон, ки фармонбардори Эрон буд, низ ҳамчун сипоҳи Ашкониён ба «гунд», «дрош» ва «вашт» бахшбандӣ мешудАйвазян А. Терминология организационной структуры Армянской Армии в IV—V вв. // А. Айвазян. Армяно-персидская война 449–451 гг. Кампании и сражения.– Eреван: Воскан Ереванци, 2016; СПб.: Алетейя, 2017. С. 360-464.. Ҳануз ҳам дар Нерӯҳои мусаллаҳи Арманистон рота ба забони  [вашт], ҳанг — «գունդ» [гунд] ё «Զորագունդ» [зӯрагунд], сарҳанг — «Գնդապետ» [гндапет] ва генерал-полковник — «գեներալ—գնդապետ» [general-gndapet] номида мешаванд.

 Сипоҳи Сосониён 
Сипоҳи Сосониён Ягонҳо Шумори нерӯҳо Фармондеҳ radag 10 сарбоз *radagbān tahm 100 сарбоз tahmdār wašt 500 сарбоз wašt-sālār drafš 1 000 сарбоз drafš-sālārgund 5 000 сарбозgund-sālār spāh 10 000 сарбоз spāhbed artēštārān  artēštārān-sālār
Нерӯҳои мусаллаҳи Сосониёнро «spāh» (сипоҳ) меномиданд, ки бузургтарин ягони он «gund» (гунд) будаву 5 000 сарбозро дар бар мегирифта ва фармондеҳашро «gund-sālār» (гундсолор) мехондандKaveh Farrokh, Gholamreza Karamian, Katarzyna Maksymiuk. A Synopsis of Sasanian Military Organization and Combat Units, Siedlce-Tehran 2018. — ISBN 978-83-62447-22-0. — c. 13. Ҳар гунде аз чанд «drafš» (дирафш) ташкил мешуд, ки ҳар кадоме 1 000 сарбоз дошт. Ҳар дирафше аз ду «wašt» (вашт) ташкил мешуд, ки ҳар кадоме 500 сарбоз дошт. Ҳар ваште аз чанд «tahm» (таҳм) созмон меёфт, ки ҳар кадоме 100 сарбоз доштанд. Ҳар таҳме аз чанд «radag» (рада)Дмитриев В.А. Военная разведка в сасанидском Иране: организация деятельности и источники информации // Вестник Нижегородского университета им. Н.И. Лобачевского. 2016. № 1. С. 9–22. Прим. 12 на стр. 18... Впрочем, из среднеперсидских эпиграфических источников середины III в. н.э. (граффити в Дура-Европосе, датируемые 253 г.) известно о существовании армейских писцов (видимо, более низкого ранга, нежели dabīr-i sipāh), называвших себя dibīr-ī tahm и dibīr-ī radag [24, c. 244; 25]. ташкил мешуд, ки ҳар кадоме 10 сарбозро дар бар мегирифт. Фармондеҳи дирафш «drafš-sālār» (дирафшсолор), фармондеҳи вашт «wašt-sālār» (ваштсолор), сардори таҳм «tahmdār» (таҳмдор)Никоноров В. П. К вопросу о парфянском наследии в сасанидском Иране: военное дело // Центральная Азия от Ахеменидов до Тимуридов: археология, история, этнология, культура. Материалы международной научной конференции, посвященной 100-летию со дня рождения Александра Марковича Беленицкого (Санкт-Петербург, 2–5 ноября 2004 года) / Отв. ред. В. П. Никоноров. СПб., 2005. С. 145. сн. 18В документе Nov 280 из архива Старой Нисы фигурируют два лица, носящие звание tgmdr («начальник тагмы»), состоящее из двух частей – греч. «τάγμα» («легион») и парф. dār («начальствующий»). Предполагается, что это звание – калька с римского военного термина в греческой передаче «τάγματάρχος» ‘начальник легиона’, появившееся в парфянском военном лексиконе как раз в связи с депортацией воинов Красса в восточные районы Парфии, где они были организованы в отряды под началом парфянских тагмадаров и, в том числе, трудились на сельскохозяйственных работах [Дьяконов, Ливщиц 1966: 148 – 152]. Кстати, слово «тагма» в пехлевийской форме tḥmy как обозначение воинского подразделения зафиксировано в надписи, оставленной сасанидскими солдатами в синагоге Дура-Европос [Луконин 1987: 266, примеч. 62]. ва сардори рада эҳтимолан «*radagbān» (радабон) номида мешуд. 

Фармондеҳи сипоҳ «spāhbed» (сипаҳбад) хонда мешудDaryaee, Touraj. Sasanian Persia: The Rise and Fall of an Empire. — ISBN 978 1 85043 898 4. Дар шоҳаншоҳии Сосонӣ баландпоятарин мақоми низомӣ пас аз шоҳаншоҳ «artēštārān-sālār» (артишдоронсолор) будW. Sundermann. ARTĒŠTĀRĀN SĀLĀR, Encyclopædia Iranica. Vol. II, Fasc. 6, p. 662Дьяконов М. М. Очерк истории древнего Ирана. М., 1961. С. 291, ки бино бар қаринаҳо, унвони дигаре барои «Эрон сипоҳбед» () аст, ки то замони подшоҳии Хусрав Анӯшервон болотарин мақоми низомӣ дар шоҳаншоҳии Сосониён буд.

Бо таваҷҷуҳ ба ҳамномии ягонҳои размии сипоҳи Арманистон бо Эрон дар замони Сосониён, метавон гуфт, ки шумори нерӯҳо дар ягонҳои размии сипоҳи Сосониён низ бо сипоҳи Арманистон ҳамсону баробар будааст. Чунончи, дар сипоҳи Арманистон ҳар гунд аз ду ё се дирафш ташкил меёфт ва дирафш низ, агар онро бо коҳорт (ягони размии сипоҳи Рум, ки маъмулан аз 500 – 600 сарбоз ташкил мешуд) ҳамсанҷӣ кунем, аз ду вашт созмон меёфтааст. Дар садаҳои IV — V милодӣ нерӯҳои размии подшоҳии Арманистон аз сипоҳҳо (ҳар кадоме 10 ҳазор сарбоз доштаанд), гундҳо (2 000 – 3 000 сарбоз), дирафшҳо (1 000 сарбоз), ваштҳо (500 сарбоз) ва ҳамчунин ягонҳои хурдтар – садаҳо ва даҳаҳо ташкил мешудаанд. Ин сохтори созмонии сипоҳи Арманистон ҳамсониҳои бисёре бо сипоҳи Рум ва бештар аз он бо сипоҳи Эрон дар замони подшоҳии Сосониён доштАйвазян А. Терминология организационной структуры Армянской Армии в IV—V вв. – саҳ. 365.. Аз деворнивиштаҳои сипоҳиёни Сосонӣ дар куништи яҳудиёни шаҳри Дура-Европос метавон донист, ки садаҳо таҳм ва даҳаҳо рада номида мешудаандAsha R. ҳамон ҷо..    

Чуноне ки аз ҷадвали радабандии сипоҳи Сосониён дида мешавад, сохтори сипоҳи Сосониён ба сохтори артишҳои имрӯзӣ наздиктар аст. Чунончи, аз рӯи шумори нерӯҳо рада бо отделение, таҳм бо рота, вашт бо батальон, дирафш бо полк, гунд бо бригада ва сипоҳ бо дивизия баробар аст. Бо ҳамин қиёс, радабон бо сержант ё старшина, таҳмдор бо лейтенант ё капитан, ваштсолор бо майор, дирафшсолор бо полковник, гундсолор бо генерал-майор ё генерал-лейтенант ва сипаҳбад бо генерал-полковник ё генерали артиш'' баробар будаанд.

 Эзоҳ 

 Адабиёт