Рутбаҳои ҳарбии Қувваҳои Мусаллаҳи Ҷумҳурии Тоҷикистон

Рутбаҳои ҳарбӣ дар Қувваҳои Мусаллаҳи Ҷумҳурии Тоҷикистон бо Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи уҳдадории умумии ҳарбӣ ва хидмати ҳарбӣ» муқаррар карда мешавандҚонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи уҳдадории умумии ҳарбӣ ва хидмати ҳарбӣ».

 Сохтори рутбаҳои ҳарбӣ 
Дар Қувваҳои Мусаллаҳ, дигар қӯшунҳо ва сохтори ҳарбӣ чунин ҳайати хидматчиёни ҳарбӣ муайян карда шуда, мувофиқан рутбаҳои ҳарбии зерин аз тарафи Маҷлиси намояндагони Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон муқаррар карда мешавад:

 Афсарон Нерӯҳои мусаллаҳи Тоҷикистон Солорон Сардорон Саркардагон100px 50px 50px 50px 50px 50px 50px 50px 50px 50px 50px 50px Генерали артиш Генерал-полковник Генерал-лейтенант Генерал-майор Полковник Подполковник Майор Капитан Лейтенанти калон Лейтенант Лейтенанти хурдДараҷаҳои пешниҳодӣУмед Джайхани: В национальной армии и терминология должна быть максимально национальной  Артишсолор  Сипаҳсолор  Лашкарсолор  Гундсолор  Сарҳанг  Сарҳангёр Саргурд  Сарвон  Таҳморо  Таҳмдор  Таҳмовар 
</noinclude>

<noinclude>
 Дараҷадорон ва сарбозон Нерӯҳои мусаллаҳи Тоҷикистон Размсозон Размоварон Сарбозон</noinclude> 100px 50px 50px 50px 50px 50px 50px 50px 50px  Прапоршики калон Прапоршик Старшина Сержанти калон Сержант Сержанти хурд Ефрейтор АскарДараҷаҳои пешниҳодӣУмед Ҷайҳонӣ: Агар раисҷумҳур тасмим гираду дастур диҳад, рутбаҳои низомӣ бечунучаро миллӣ мешаванд Размсоз  Размпардоз  Размозмо  Разморо  Размдор  Размовар  Размюз  Сарбоз

Пас аз рутбаи ҳарбии хидматчии ҳарбие, ки дар қисми ҳарбии гвардия ё ҷузъу томи гвардиявӣ хидмат мекунанд, калимаи «гвардия» илова карда мешавад. Ба рутбаи ҳарбии хидматчии ҳарбие, ки ихтисоси қайди ҳарбии ҳуқуқӣ, тиббӣ дорад, мутобиқан калимаҳои «адлия», «хидмати тиббӣ», илова карда мешавад. Ба рутбаи ҳарбии шаҳванде, ки дар эҳтиёт ё дар истеъфо мебошад, мутобиқан калимаи «эҳтиёт» ё «мустаъфӣ» илова карда мешавад. Ҷорӣ намудани рутбаҳои хидматӣ, махсус ё дараҷаи ихтисосии ба рутбаҳои ҳарбӣ монанд барои шахсони мансабдор, кормандон ва хидматчиёни вазорату идораҳо, корхонаҳо, ташкилоту муассисаҳо ва иттиҳодияҳои ҷамъиятӣ манъ аст.

 Тоҷикисозии дараҷаҳои низомии Тоҷикистон  
Вазорати дифоъи Тоҷикистон дар соли 2018 хостори тоҷикисозии дараҷаҳои низомии Нерӯҳои мусаллаҳи ин кишвар шуд ва аз Кумитаи забону истилоҳоти Тоҷикистон дархост кард, ки баробарҳои тоҷикӣ барои дараҷаҳои низомии русӣ пешниҳод кунад. Умед Ҷайҳонӣ, узви коргурӯҳи муштараки вожагузинии Кумитаи забону истилоҳот ва Вазорати дифоъи Тоҷикистон, бо пайравӣ аз усули таърихгароӣ, пайвастагӣ, ҳамгунсозӣ ва стандартисозии истилоҳоти низомӣ дар миёни кишварҳои форсизабон, вожаҳои артиш, сипоҳ, лашкар, гунд, ҳанг, гурдон, вашт, таҳм, разма ва гурӯҳро ба тартиб ба ҷои истилоҳоти русии армия, корпус, дивизия, бригада, полк, баталион, рота, взвод, отделение ва звено пешниҳод кард. 
Вай ҳамчунин аз ин вожаҳо барои фармондеҳони ин ягонҳои артишӣ, ба тартиб, дараҷаҳои артишсолор, сипаҳсолор, лашкарсолор, гундсолор, сарҳанг, саргурд, сарвон, таҳмдор, размдор ва размюзро пешниҳод кард, ки аз истилоҳоту алқоб ва маносиби низомии даврони Ашкониён, Сосониён, Сомониён ва дараҷаҳои Нерӯҳои мусаллаҳи Эрон баргирифта ва ё аз рӯи онҳо сохта шудаандПолк-ҳанг, полковник - сарҳанг ва генерал-майор – гундсолор?. Кумитаи забону истилоҳот ин вожаҳоро барои ҷойгузин кардани рутбаҳои русӣ ба гурӯҳи кории Шурои амнияти миллӣ ва Вазорати дифоъ пешниҳод кардаастДар ниҳоят "генерал" - "солор" ва "дивизия" - "лашкар" мешаванд?.

+Вожаҳои пешниҳодӣ барои ҷойгузинии номи русии ягонҳо ва дараҷаҳономи ягонҳорешашиносӣноми дараҷаҳорешашиносӣкунунӣпешниҳодӣкунунӣпешниҳодӣ   қаторӣ сарбоз    ефрейтор размюз  ‘размангез’ <  ‘размҷӯй’ <  ‘барангезанда ба разм’ <  <  < эронии бостон: *raźman- ‘ороиши размӣ’ < √*raź- ‘оростан’) +  <  “ангезондан; бар ангехтан; ҷустан”Ҳасандӯст, Муҳаммад. Фарҳанги решашинохтии забони форсӣ. Теҳрон: Фарҳангистони забону адаби форсӣ, Нашри осор, 1393. ISBN 978-600-6143-57-6. отделение разма  ‘якони размӣ’ < эронии бостон: *raźman- ‘ороиши размӣ’ < √*raź- ‘оростан’ сержанти хурд размовар  ‘фармондеҳи разма’ < разм + -овар : -вар ‘доранда’ <  <  ‘баранда’ < √*bar- ‘бурдан’   сержант размдор  ‘фармондеҳи разма’ < разм + -дор <  <  <  < эронии бостон: *dārai̯a- ‘доштан; доранда’   сержанти калон разморо  ‘касе, ки дар саффороӣ ва кори ҷанг варзида аст ва амалиёти размиро хуб  тарҳреҳӣ мекунад’ < разм + оро <  <  < √*rād- ‘омода кардан, оростан; тартиб додан’    старшина размозмо  ‘касе, ки ҷангро хуб озмуда бошад ва биозмояд’ < разм + озмо <  <  <  < √*māy- ‘андоза гирифтан, санҷидан’   прапоршик размпардоз  < разм + пардоз <  <  ‘пардохтан, анҷом додан’ <  < √*tak- ‘тохтан’   прапоршики калон размсоз  ‘он ки нақшаву тарҳи ҷанг ё амалиёти размиро ба хубӣ бидонад ва нерӯро омодаи разм ё корзор кунад’ < разм + соз <  <  ‘сохтан, омода кардан, тартиб додан’ <  < √*sak- ‘омода будан, тавонистан’ взвод таҳм  ‘нерӯ’ <  ‘нерӯманд’ < эронии бостон: *taxma- ‘таковар’ < √*tak- ‘тохтан’ лейтенанти хурд таҳмовар  ‘фармондеҳи таҳм’: таҳм + -овар : -вар ‘доранда’ <  <  ‘баранда’ < √*bar- ‘бурдан’   лейтенант таҳмдор  <  ‘фармондеҳи таҳм’Лившиц В. А. Парфянская ономастика. – СПб.: - Петербургское лингвистическое общество, 2010. – 400 с., ил. – (Азиатика). ISBN 978-5-4318-0006-1.: таҳм + -дор <  <  < эронии бостон: *dārai̯a- ‘доштан; доранда’   лейтенанти калон таҳморо  ‘фармондеҳи таҳм’: таҳм + оро <  <  < √*rād- ‘омода кардан, оростан; тартиб додан’ рота вашт  <  ‘бахше аз drafš’ <  капитан сарвон  ‘саркарда, сардор’Деҳхудо, Алиакбар. Луғатномаи Деҳхудо (нусхаи диҷитол) бар асоси нусхаи физикии 15-ҷилдии интишори соли 1377. — Муассисаи Луғатномаи Деҳхудо ва Маркази байнулмилалии омӯзиши забони форсии Донишгоҳи Теҳрон, 1399. < сар <  < ) + -вон <  <  ‘нигаҳбон, посбон’ < эронии бостон: *√pā- ‘поидан, нигаҳбонӣ кардан’ баталион гурдон  ‘бахше аз ҳанг’ <  ‘паҳлавон’ < *vr̥ta- < √*vr̥t- : *vart- ‘пойдорӣ кардан; посдорӣ кардан’ майор саргурд  ‘сардори гурдон’ <сар + гурд   подполковник сарҳангёр  ‘ёвари сарҳанг’ < сарҳанг + ёр ‘ёвар’ <  <  ‘ёвар’ < *hada-bāra- ‘ёвар’ полк ҳанг  ‘бахше аз гунд’ <  ‘нерӯ, зӯр’ полковник сарҳанг  ‘сардори ҳанг’ <  <  ‘сар; пеш’ + √θang- ‘кашидан; ҳанҷидан’ бригада гунд  ‘бахше аз лашкар’ < *vr̥nda- генерал-майор гундсолор  ‘фармондеҳи гунд’ <  <  +  <  < эронии бостон: *sara-dāra- дивизия лашкар  ‘бахше аз сипоҳ’ <  ‘посдоранда; поянда’ < эронии бостон: *raxš- + *kar- ‘посдорӣ кардан’) генерал-лейтенант лашкарсолор  ‘фармондеҳи лашкар’ навсохта аз лашкар + солор корпус сипоҳ  <  <  < эронии бостон *spāda- ‘сипоҳ’ генерал-полковник сипаҳсолор  ‘фармондеҳи сипоҳ’ <  армия артиш  ‘нерӯҳои мусаллаҳ’ <  ‘разманда’ <  ‘гардунасавор’ < raθa- ‘гардуна’ + štar- ‘истода’  генерали артиш артишсолор  ‘фармондеҳи нерӯҳои мусаллаҳ’ < 

 Таърихчаи дараҷаҳои низомии тоҷикӣ 

Деринатарин ёдкард аз нерӯҳои размии ниёкони тоҷикон дар «Авесто» ва сангнавиштаҳои шоҳаншоҳони Ҳахоманишӣ боз монда, ки *kāra- ‘мардум-сипоҳ’ (< ҳиндуурупоӣ: *koro-s, *kori̯o-s ‘ҷанг; сипоҳ, лашкар’ <  ‘артиш; нерӯи заминӣ’;  ‘артиш’)Эдельман Д. И. Этимологический словарь иранских языков / Институт языкознания РАН. — М.: Издательская фирма «Восточная литература» РАН, 2011. — Т. 4 (i—k). — 416 с. — 800 экз. — ISBN 5-02-018124-2, ISBN 978-5-02-036478-3. (в пер.). — стр. 389—391 ва *spāda- ‘сипоҳ’ хонда шудаанд. 

Дар нерӯҳои размии Эрони бостон нақши вижаеро гардунасаворон доштанд, ки дар «Авесто» raθaē-štar- (аз raθa- ‘гардуна’ + štar- ‘истода’) номида шудаандTafazzoli A. Sasanian Society. I. Warriors. II. Scribes. III. Dehqāns. N.Y., 2000.. Ҳамин вожа дар забони  шуда ва «артиш» аз он гирифта шудаастҲасандӯст, Муҳаммад. Фарҳанги решашинохтии забони форсӣ. Теҳрон: Фарҳангистони забону адаби форсӣ, Нашри осор, 1393. ISBN 978-600-6143-55-2..

 Сипоҳи Ҳахоманишиён 
Сипоҳи Ҳахоманишиён Ягонҳо Шумори нерӯҳо Фармондеҳ *daθa- 10 сарбоз *daθapati- *θata- 100 сарбоз *θatapati- *hazāra- 1 000 сарбоз *hazārapati-*baivara- 10 000 сарбоз*baivarapati- *spāda- 60 000 сарбоз *spādapati-

Нерӯҳои мусаллаҳи Ҳахоманишиён (550 – 330 то милод) бар пояи радабандии даҳ-даҳӣ созмон ёфтаву ба забони  [сипоҳ] хонда мешудаанд. Дар сипоҳи Ҳахоманишиён аз 10 сарбоз як *daθa- [даҳа] ташкил мешуда ва сардораш *daθapati- [даҳбад] хонда мешудаастW. Hinz, Altiranisches Sprachgut der Nebenüberlieferungen, Wiesbaden, 1975.. Аз 10 даҳа як *θata- [сада] ташкил мешуда ва фармондеҳаш *θatapati- [садбад] номида мешудааст. Аз 10 сада як *hazāra- [ҳазора] ташкил мешуда ва фармондеҳаш *hazārapati- [ҳазорбад] хонда мешудаастJ. Marquart, Untersuchungen zur Geschichte von Eran I, Göttingen, 1896.. Аз 10 ҳазора як *baivara- [бевара] ташкил мешуда, ки фармондеҳаш *baivarapati- [беварабад] номида мешудааст. Сарфармондеҳи сипоҳи Ҳахоманишиён *spādapati- [сипаҳбад] хонда мешудШаҳбозӣ, Алиризо Шопур. Ҷанг дар Эрони бостон // Ҷусторҳои эроншиносӣ. Теҳрон: Китоби марҷаъ, 1391..

Агар шумори нерӯҳои ин ягонҳоро бо воҳидҳои низомии артишҳои имрӯзӣ ҳамсанҷӣ кунем, даҳа бо отделение, сада бо рота, ҳазора бо полк, бевара бо дивизия ва сипоҳ бо армия баробар мешаванд. Бо ҳамин қиёс, даҳбад бо сержант ё старшина, садбад бо лейтенант ё капитан, ҳазорбад бо майор ё полковник, беварабад бо генерал-майор ё генерал-лейтенант ва сипаҳбад бо генерал-полковник ё генерали артиш баробар мешаванд.

 Сипоҳи Ашкониён 

Дудмони паҳлавии Ашкониён (Соли 250 п.м. — 224), ки ҷойгузини дудмони юнонии Селевкиён (312 — 64 п.м.) шуд, созмони радабандии даҳдаҳии сипоҳи Ҳахоманишиёнро ба кор гирифт. Радабандии сипоҳи Ашкониён чунин будаастIlkka SYVÄNNE * (University of Haifa, Israel) Parthian Cataphract vs. the Roman Army 53 BC-AD 224:

Дар сипоҳи Ашкониён даҳаҳо ба забони паҳлавӣ *radag [разма], садаҳо — wast [васт], ҳазораҳо — drafš [дирафш], бевараҳо — gund [гунд] номида мешудандFarrokh, Kaveh. Sassanian Elite Cavalry AD 224-642. Oxford: Osprey, 2005. ISBN 1841767131. — с. 6—7. Фармондеҳони ин ягонҳо мутаносибан wast-sālār [васт-солор], drafš-sālār [дирафш-солор] ва gund-sālār [гунд-солор] хонда мешудандҶалолӣ, Эраҷ. Артиши Эрон дар асри Сосониён. Теҳрон: Вадиъат, 1384. – 170 с.  ISBN 964-7805-48-9.. Нерӯҳои мусаллаҳи Ашкониён низ чун замони Ҳахоманишиён spāδ [сипоҳ] ва фармондеҳашон spāδpat ё spāδbad [сипаҳбад] номида мешудA. Sh. Shahbazi, “ARMY i. Pre-Islamic Iran,” Encyclopædia Iranica, II/5, pp. 489-499. 

Бояд гуфт, ки сипоҳи подшоҳии Арманистон, ки фармонбардори Эрон буд, низ ҳамчун сипоҳи Ашкониён ба «гунд», «дрош» ва «вашт» бахшбандӣ мешудАйвазян А. Терминология организационной структуры Армянской Армии в IV—V вв. // А. Айвазян. Армяно-персидская война 449–451 гг. Кампании и сражения.– Eреван: Воскан Ереванци, 2016; СПб.: Алетейя, 2017. С. 360-464.. Ҳануз ҳам дар Нерӯҳои мусаллаҳи Арманистон рота ба забони  [вашт], ҳанг — «գունդ» [гунд] ё «Զորագունդ» [зӯрагунд], сарҳанг — «Գնդապետ» [гндапет] ва генерал-полковник — «գեներալ—գնդապետ» [general-gndapet] номида мешаванд.

 Сипоҳи Сосониён 

Нерӯҳои мусаллаҳи Сосониёнро spāh (сипоҳ) меномиданд, ки ба ду шоха ҷудо мешуд: пиёдагон () ба фармондеҳии пиёдагонсолор (payādagān sālār) ва саворон () ба фармондеҳии саворонсолор (aswārān sālār). Бузургтарин ягони сипоҳ дар он замон gund (гунд) будаву 5 000 сарбозро дар бар мегирифта ва фармондеҳашро gund-sālār (гундсолор) мехондандKaveh Farrokh, Gholamreza Karamian, Katarzyna Maksymiuk. A Synopsis of Sasanian Military Organization and Combat Units, Siedlce-Tehran 2018. — ISBN 978-83-62447-22-0. — c. 13. Ҳар гунде аз чанд drafš (дирафш) ташкил мешуд, ки ҳар кадоме 1 000 сарбоз дошт. Ҳар дирафше аз ду wašt (вашт) ташкил мешуд, ки ҳар кадоме 500 сарбоз дошт. Ҳар ваште аз чанд tahm (таҳм) созмон меёфт, ки ҳар кадоме 100 сарбоз доштанд. Ҳар таҳме аз чанд radag (рада)Дмитриев В.А. Военная разведка в сасанидском Иране: организация деятельности и источники информации // Вестник Нижегородского университета им. Н.И. Лобачевского. 2016. № 1. С. 9–22. ташкил мешуд, ки ҳар кадоме 10 сарбозро дар бар мегирифт. Фармондеҳи дирафш drafš-sālār (дирафшсолор), фармондеҳи вашт wašt-sālār (ваштсолор), сардори таҳм tahmdār (таҳмдор)Никоноров В. П. К вопросу о парфянском наследии в сасанидском Иране: военное дело // Центральная Азия от Ахеменидов до Тимуридов: археология, история, этнология, культура. Материалы международной научной конференции, посвященной 100-летию со дня рождения Александра Марковича Беленицкого (Санкт-Петербург, 2–5 ноября 2004 года) / Отв. ред. В. П. Никоноров. СПб., 2005. С. 145. ва фармондеҳи рада эҳтимолан *radagbān (радабон) номида мешуд. 

Фармондеҳи сипоҳ spāhbed (сипаҳбад) хонда мешудDaryaee, Touraj. Sasanian Persia: The Rise and Fall of an Empire. — ISBN 978 1 85043 898 4. Дар шоҳаншоҳии Сосонӣ баландпоятарин мақоми низомӣ пас аз шоҳаншоҳ artēštārān-sālār (артишдоронсолор) будW. Sundermann. ARTĒŠTĀRĀN SĀLĀR, Encyclopædia Iranica. Vol. II, Fasc. 6, p. 662Дьяконов М. М. Очерк истории древнего Ирана. М., 1961. С. 291, ки бино бар қаринаҳо, унвони дигаре барои Эрон сипоҳбед () аст, ки то замони подшоҳии Хусрав Анӯшервон болотарин мақоми низомӣ дар шоҳаншоҳии Сосониён буд.

Бо таваҷҷуҳ ба ҳамномии ягонҳои размии сипоҳи Арманистон бо Эрон дар замони Сосониён, метавон гуфт, ки шумори нерӯҳо дар ягонҳои размии сипоҳи Сосониён низ бо сипоҳи Арманистон ҳамсону баробар будааст. Чунончи, дар сипоҳи Арманистон ҳар гунд аз ду ё се дирафш ташкил меёфт ва дирафш низ, агар онро бо коҳорт (ягони размии сипоҳи Рум, ки маъмулан аз 500 – 600 сарбоз ташкил мешуд) ҳамсанҷӣ кунем, аз ду вашт созмон меёфтааст. Дар садаҳои IV — V милодӣ нерӯҳои размии подшоҳии Арманистон аз сипоҳҳо (ҳар кадоме 10 ҳазор сарбоз доштаанд), гундҳо (2 000 – 3 000 сарбоз), дирафшҳо (1 000 сарбоз), ваштҳо (500 сарбоз) ва ҳамчунин ягонҳои хурдтар – садаҳо ва даҳаҳо ташкил мешудаанд. Ин сохтори созмонии сипоҳи Арманистон ҳамсониҳои бисёре бо сипоҳи Рум ва бештар аз он бо сипоҳи Эрон дар замони подшоҳии Сосониён дошт. Аз деворнивиштаҳои сипоҳиёни Сосонӣ дар куништи яҳудиёни шаҳри Дура-Европос метавон донист, ки садаҳо таҳм ва даҳаҳо рада номида мешудаанд.    

Чуноне ки аз ҷадвали радабандии сипоҳи Сосониён дида мешавад, сохтори сипоҳи Сосониён ба сохтори артишҳои имрӯзӣ наздиктар аст. Чунончи, аз рӯи шумори нерӯҳо рада бо отделение, таҳм бо рота, вашт бо батальон, дирафш бо полк, гунд бо бригада ва сипоҳ бо дивизия баробар аст. Бо ҳамин қиёс, радабон бо сержант ё старшина, таҳмдор бо лейтенант, ваштсолор бо капитан ё майор, дирафшсолор бо полковник, гундсолор бо генерал-майор ё генерал-лейтенант ва сипаҳбад бо генерал-полковник ё генерали артиш баробар будаанд.

 Пайвандҳо 
 Дараҷаи низомӣ
 Манобеъ 

Гурӯҳ:Артиш
Гурӯҳ:Дараҷаҳои низомӣ