Байкас

Байкас () — шаҳри асримиёнагӣ, яке аз шаҳрҳои асосии Чоч, ки дар ҷойи Тошканди кунунӣ воқеъ будааст. 

Дар маъхазҳои ҷуғрофии асримиёнагӣ ба гунаи «Бингат» (Истахрӣ), «Бинкас» (Минорский), «Байкат» ва «Найкас» (Ҷайҳонӣ) ҳам сабт гардидааст. Бино бар ахбори муаллифи «Ҳудуду-л-олам», Байкас мавзее ба шумор мерафтааст, ки «мустақарри султон андар вай» будааст. Байкас дорои чанд девор будааст: дар атрофи шаҳри дохилӣ ва куҳандиз девори якум кашида будаанд. Рабази дохилӣ низ борае доштааст, ки пас аз он рабази дувум оғоз шудаву дар ҳудуди он боғу киштзорҳо вуҷуд доштаанд. Атрофи рабази мазкурро бораи дигаре фаро гирифта будааст. Кулли бораҳоро, мисли бораи Бухоро, девори аз ҳама бузург иҳота мекардааст, ки тамоми минтақаро ҳифозат ва ба шакли нимдоирае соҳили рӯди Парак ё Таракро аз ҷониби Ховар ва Сайҳунро аз самти Бохтар, бо саросари Чоч иттисол медодааст. Ин девор дар наз-диктарин нуқтаи худ то шаҳр аз дарвозаи рабази хориҷӣ як фарсах фосила доштааст. Дар самти шарқ аз кӯҳе ба номи Соблиғ, дар соҳили рӯди Парак, шурӯъ шуда, ҳамворзамини паҳновари Калосро дар бар мегирифтааст. Бораи мазкурро волии Хуросон Абуабдуллоҳ ибни Ҳумайд ба хотири ҳифозати Чоч аз тохтутози ақвоми турки шимол бунёд намудааст. Дар масофаи як фарсахи паси ин девор аз канори рӯди Парак то канори Сайҳун ба самти Шарқ кандаки амиқе тӯл мекашидааст.

Дар шаҳри дохилӣ куҳандизе воқеъ гардида, дар он дорулимора ва зиндон мавҷуд будааст, ду дар доштааст: яке ба ҷониби шаҳр, дигаре ба самти рабаз боз мешудааст. Берун аз куҳандиз масҷиди ҷомеъе фаъолият дошт. Шаҳристони Байкас се дарвоза, ба қавли Ҷайҳонӣ, «Дари Абулаббос», «Дари Кеш», «Дари Нав» ва ба гуфтаи Истахрӣ, «Дари Абулаббос», «Дари Кеш» ва «Дари Ҳадид»  ном доштанд. Рабази аввал дорои 10 дарвоза буд: «Дари работи Муҳаммадӣ» (ё Ҳамдин), «Дари нави Андарунӣ», «Дари Амир» ё «Дарвозаи Андарун», «Дари Фаррухон», «Дари Сурка» (ё Суркада), «Дари Карёнах»  (ё Карнох), «Дари Кӯйи Саҳл» (ё Кӯчаи Саҳл), «Дари Рошид» (ё «Рошиди Чоқ)», «Дари Кӯйи Хоқон» (ё «Кӯчаи Хоқон»), «Дари Кӯшки Деҳқон» (Истахрӣ).

Рабази берунӣ иборат аз 7 дарвоза буд: «Дари Мадеҳкат» (ё Фағкас), «Дари Ҳомкат» (ё Хоскас), «Дари Сакарков» (ё Сакандиҷоқ), «Дари Нав», «Дари Токарди Бахлсоф» (ё Бокардиҷоқ), «Дари Сакрак», «Дари Лаърамод» (ё  «Сағрбоз») (Ҷайҳонӣ, Истахрӣ). Дар Байкас, бар иловаи наҳрҳо, чоҳу чашмаҳое ҳам ҷорӣ буданд, ки хусусияти шифобахшӣ доштанд (Амин Аҳмад). Дар Байкас зарробхонае бунёд ёфта буд, ки дар аҳди фармонравоии Яҳёи Асад (ҳукмр. 818–855) фаъолият дошта, тангаҳои дар он сикказадашуда дар аксари кишварҳо дар муомилот буданд 

 Эзоҳ 

 Адабиёт 
 Мухторов А. Сомониён: Замон ва макон. Д., 1999; 
 Неъматов Н. Давлати Сомониён. Д., 1989.

 Сарчашма 


Гурӯҳ:Шаҳрҳои қадима