Разма

Разма () – яконе зербахш дар нерӯҳои мусаллаҳ, ки аз ду гурӯҳ (6 — 12 сарбоз) ташкил шуда ва бахше аз таҳм аст; гурӯҳ; отделение.

Размаҳо бахше аз таҳмҳои пиёдагон (пиёдагони мутурӣ), тирандоз (тирандози савора), ҳавобурди чатрбоз, туфангдорони дарёӣ, парведорӣ, муҳандисии размӣ, иртиботу мухобирот ва дигар таҳмаҳо ҳастанд ва 6 — 12 сарбозро дар бар мегиранд.

 Вожашиносӣ 

«Разма» ( ‘баста’Фарҳанги тафсирии забони тоҷикӣ (иборат аз 2 ҷилд). Зери таҳрири Сайфиддин Назарзода (раис), Аҳмадҷон Сангинов, Саид Каримов, Мирзо Ҳасани Султон. – Душанбе: Пажӯҳишгоҳи забон ва адабиёти ба номи Рӯдакӣ, 2008. – 950 саҳ. – ҷ. 2, с. 144. >  ‘якони размӣ’ > эронии бостон: *raźman- ‘ороиши размӣ’ > √*raź- ‘оростан’Ҳасандӯст, Муҳаммад. Фарҳанги решашинохтии забони форсӣ. Теҳрон: Фарҳангистони забону адаби форсӣ, Нашри осор, 1393. ISBN 978-600-6143-57-6. ҷ. 3, с. 1442.) исми фоъил аст, ки аз разм- (масдари размидан) бо афзудани пасванди исмсози -а ба маънои «даста = якони низомӣ» сохта шуда ва дар баробари истилоҳоти  ва  ниҳода шудааст.

 Пешина 
Разма ҳамчун ягони размӣ нахустин бор дар сипоҳи Ҳахоманишиён (550 – 330 то милод) ба кор гирифта шудааст. Дар сипоҳи Ҳахоманишиён ороиши размӣ ( > эронии бостон: √*raź- ‘оростан’) бар радабандии даҳгонӣ созмон ёфта буд ва дар он аз даҳ сарбоз як даҳа ороста мешуд, ки ба  [даҳа] номида ва сардораш «*daθapati-» [даҳабад] хонда мешудаастW. Hinz, Altiranisches Sprachgut der Nebenüberlieferungen, Wiesbaden, 1975, p. 87. 

Ин даҳа дар сипоҳи Ашкониён (соли 250 п.м. — 224), ки ороиши размии сипоҳи Ҳахоманишиёнро ба ирс бурда будНиконоров В. П. К вопросу о парфянском наследии в сасанидском Иране: военное дело // Центральная Азия от Ахеменидов до Тимуридов: археология, история, этнология, культура. Материалы международной научной конференции, посвященной 100-летию со дня рождения Александра Марковича Беленицкого (Санкт-Петербург, 2–5 ноября 2004 года) / Отв. ред. В. П. Никоноров. СПб., 2005. С. 156, ба  номида шудаастIlkka SYVÄNNE * (University of Haifa, Israel) Parthian Cataphract vs. the Roman Army 53 BC-AD 224.

Ҳамин истилоҳи низомӣ дар сипоҳи Сосониён (224 — 651 милодӣ) низ ба кор мерафтааст. Дар сипоҳи Сосониён бузургтарин якони размӣ «gund» (гунд)Tafazzoli A. Sasanian Society. I. Warriors. II. Scribes. III. Dehqāns. N.Y., 2000. ном дошт ва фармондеҳаш gund-sālār (гундсолор) будKaveh Farrokh, Gholamreza Karamian, Katarzyna Maksymiuk. A Synopsis of Sasanian Military Organization and Combat Units, Siedlce-Tehran 2018. — ISBN 978-83-62447-22-0. — c. 13. Ҳар гунде аз чанд «drafš» (дирафш) ташкил мешуд, ки ҳар кадоме ҳазор сарбоз дошт. Ҳар дирафше аз ду «wašt» (вашт) ташкил мешуд, ки ҳар кадоме 500 сарбоз дошт. Ҳар ваште аз чанд «tahm» (таҳм) созмон меёфт, ки ҳар кадоме 100 сарбоз доштанд. Ҳар таҳме аз чанд «radag» (рада)Дмитриев В.А. Военная разведка в сасанидском Иране: организация деятельности и источники информации // Вестник Нижегородского университета им. Н.И. Лобачевского. 2016. № 1. С. 9–22. Прим. 12 на стр. 18... Впрочем, из среднеперсидских эпиграфических источников середины III в. н.э. (граффити в Дура-Европосе, датируемые 253 г.) известно о существовании армейских писцов (видимо, более низкого ранга, нежели dabīr-i sipāh), называвших себя dibīr-ī tahm и dibīr-ī radag [24, c. 244; 25]. ташкил мешуд, ки ҳар кадоме 10 сарбозро дар бар мегирифт. Фармондеҳи дирафш «drafš-sālār» (дирафшсолор), фармондеҳи вашт «wašt-sālār» (ваштсолор), сардори таҳм «tahmadār» (таҳмдор)Никоноров В. П. К вопросу о парфянском наследии в сасанидском Иране: военное дело // Центральная Азия от Ахеменидов до Тимуридов: археология, история, этнология, культура. Материалы международной научной конференции, посвященной 100-летию со дня рождения Александра Марковича Беленицкого (Санкт-Петербург, 2–5 ноября 2004 года) / Отв. ред. В. П. Никоноров. СПб., 2005. С. 145. сн. 18В документе Nov 280 из архива Старой Нисы фигурируют два лица, носящие звание tagm(a)dār («начальник тагмы»), состоящее из двух частей – др.-греч. «τάγμα» («легион») и парф. «-dār» («начальствующий»). Предполагается, что это звание – калька с римского военного термина в греческой передаче «τάγματάρχος» ‘начальник легиона’, появившееся в парфянском военном лексиконе как раз в связи с депортацией воинов Красса в восточные районы Парфии, где они были организованы в отряды под началом парфянских тагмадаров и, в том числе, трудились на сельскохозяйственных работах [Дьяконов, Ливщиц 1966: 148 – 152]. Кстати, слово «тагма» в среднеперсидской форме tḥmy как обозначение воинского подразделения зафиксировано в надписи, оставленной сасанидскими солдатами в синагоге Дура-Европос [Луконин 1987: 266, примеч. 62]. ва сардори рада эҳтимолан «*radagbān» (радабон) номида мешуд.

Сарфармондеҳи сипоҳи Сосониён spāh-sālār буд, ки ӯро Ērān-spāhbed [Эрон-сипоҳбед] аз миёни чандин spāhbed [сипоҳбед] интихоб мекард Samra Azarnouche, Maxime Petitjean. Sasanian Warriors in Context: Historical and Religious Commentary on a Middle Persian Chapter on Artēštārān (Dēnkard VIII.26) in Revue international d’Histoire Militaire Ancienne, No 11-2022. Presses Universitaires de Franche-Comté. pp. 331-384. ISBN 978-2-84867-944-0  . Ērān-spāhbed то замони подшоҳии Хусрав Анӯшервон (солҳои 531 - 579) баландпоятарин мақоми низомӣ дар шоҳаншоҳии Сосониён будДьяконов М. М. Очерк истории древнего Ирана. М., 1961. С. 291, ки бино бар қаринаҳо, artēštārān-sālār низ номида мешудW. Sundermann. ARTĒŠTĀRĀN SĀLĀR, Encyclopædia Iranica. Vol. II, Fasc. 6, p. 662.

Дар деворнавиштаҳое ба забони порсии миёна аз солҳои 253 – 255 милодӣ, ки дар канисаи яҳудии шаҳри бостонии Дура-Европос бозёфт шудаанд, ибораҳои «дабири рада» () ва «дабири таҳм» () бозхонӣ шудаанд. Чун сипоҳи Сосониён бар бахшбандии даҳдаҳӣ созмон ёфта будНиконоров В. П. К вопросу о парфянском наследии в сасанидском Иране: военное дело // Центральная Азия от Ахеменидов до Тимуридов: археология, история, этнология, культура. Материалы международной научной конференции, посвященной 100-летию со дня рождения Александра Марковича Беленицкого (Санкт-Петербург, 2–5 ноября 2004 года) / Отв. ред. В. П. Никоноров. СПб., 2005. С. 156 ва ягонҳои бузурге чун гунд ва сипоҳ «дабири гунд» () ва «дабири сипоҳ» () доштаандDaryaee, Touraj. Sasanian Persia: The Rise and Fall of an Empire. — ISBN 978 1 85043 898 4. — p. 53, гумон меравад, ки «рада» хурдтарин ягони размӣ будаастАйвазян А. Терминология организационной структуры Армянской Армии в IV—V вв. // А. Айвазян. Армяно-персидская война 449–451 гг. Кампании и сражения.– Eреван: Воскан Ереванци, 2016; СПб.: Алетейя, 2017. С. 360-464.. 

 Корбурди размаи пиёдагон 
Размаҳои пиёдагони мутурӣ, тирандози савора ва пиёдагон барои анҷоми амалиёти офандӣ ва падофандӣ дар таркиби таҳм пешбинӣ шудаанд. Ҳангоми анҷоми амалиёти парведорӣ, роҳпаймоӣ ва посбонӣ размаҳо метавонанд мустақилона амал кунанд.

Разма вобаста ба вазъият пиёда ё бо худравҳои зиреҳпӯш (худравҳои размии пиёдагон, сарбозбарҳои зиреҳпӯш) амалиёт анҷом медиҳад. Ҳангоми анҷоми амалиёти пешравии пиёда, разма занҷирвор паҳн мешавад ва ороиши размии занҷираӣ мегирад. Ҳангоми амалиёти падофандӣ разма аз ҷабҳае ба паҳнои то 100 метр дифоъ мекунад. Ҳангоми амалиёти офандӣ размаҳо масъули анҷоми амалиёт дар ҷабҳае ба паҳнои 50 метр ҳастанд.
 Эзоҳ