Тақсимоти маъмурии Тоҷикистон

Тақсимоти маъмурӣ-ҳудудии Ҷумҳурии Тоҷикистон — тибқи Қо­нуни Ҷум­ҳурии Тоҷи­кистон аз 19 марти соли 2013 № 958 «Дар бораи тартиби ҳалли масъалаҳои сохти марзиву маъмурии Ҷумҳурии Тоҷи­кис­тон» муайян карда мешавадАхбори Маҷлиси Олии Ҷумҳурии  Тоҷикистон, с. 2013, № 3, мод. 177.
мини|250x250пкс|Тақсимоти маъмурии Тоҷикистон 
Воҳидҳои маъмурӣ-ҳудудӣ ва маҳал­ҳои аҳолинишини Ҷумҳурии Тоҷикистон мутобиқи қонуни мазкур:
 Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон
 вилоят
 шаҳр 
 ноҳия
 шаҳрак
 деҳот (ҷамоат)
 деҳа
Ноҳияҳо ба деҳотӣ ва шаҳрӣ тақсим шуда, метавонанд тобеи ҷум­ҳурӣ, вилоят ва ё шаҳр бошанд.

Маҳалҳои аҳолинишини Ҷумҳурии Тоҷикистон ба шаҳрӣ ва деҳотӣ ҷудо мешаванд.

Ба маҳалҳои шаҳрӣ, шаҳрҳо ва шаҳракҳо, ба маҳалҳои деҳотӣ деҳаҳо, новобаста ба тобеияти маъмурияшон, дохил мешаванд.

Шаҳрҳо метавонанд аҳаммияти ҷумҳуриявӣ ё вилоятӣ дошта бошанд.

Ҷумҳурии Тоҷикистон Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадах­шон, вилоятҳои Суғд ва Хатлон, 62 ноҳия, аз он ҷумла 4 ноҳия дар шаҳри Душанбе, 18 шаҳр, 62 шаҳрак, 370 ҷамоати деҳот ва 4223 деҳаро дар бар мегирадТақсимоти маъмурии Ҷумҳурии Тоҷикистон — : СИЭМТ, 2017. — С. 6. — 580 с. — ISBN 978-99947-33-68-2.

 № Ном Шумораи 
ноҳияҳоШумораи 
шаҳрҳо Маркази маъмурӣ Аҳолӣ,01.01.2016наф. Ҳудуд,км² Зичӣ,наф./км² 1 Душанбе 4 802 700 100 7887,00 2 Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон 7 1 Хоруғ 217 400 64 200 3,30 3 Вилояти Суғд 14 8 Хуҷанд 2 511 000 25 400 94,70 4 Вилояти Хатлон 24 4 Қурғонтеппа 3 047 800 24 800 120,80 5 Ноҳияҳои тобеи ҷумҳурӣ 13 4 Душанбе 1 972 300 28 600 67,20    Ҳамагӣ  62  18    8 551 200  143 100  58,60

 Ноҳияҳои Тоҷикистон 

мини|Тақсимоти маъмурии Тоҷикистон

 Шаҳрҳои Тоҷикистон 

 Таърих 




 Давраи бостон 
Нахустин ишораҳо дар бораи воҳидҳои ҳудудии замин, ки ниёкони тоҷик зиндагӣ мекарданд дар «Авасто» сабт шудааст. Ҳамин тавр, кишвар «даҳйу» (, ) ном дошт ва аз чанд вилоят — «гава» () иборат буд, ки якчанд ҷамоат — «вис» ()-ро муттаҳид мекард.

Ҳамзамон, «даҳйу» ба маънии ҳамон гуна «давлатчаҳое» буд, ки тибқи манбаъҳои ошурӣ, дар Мидия вуҷуд доштанд, яъне иттиҳодияҳои минтақавие будаанд, ки на ҳамчун давлат, балки ҳамчун ташкилотҳои бузурги қабилавӣ амал мекарданд. В. А. Лившитс ҳаққонӣ хотиррасон мекунад, ки даҳйу «пеш аз ҳама, мафҳуми ҳудудӣ ва ҷуғрафист, ки дар он умумияти этникӣ хеле зиёд аст, вале он ҳоло дар таркиби давлати ташаккулёфта воҳиди маъмурӣ нест».

Дар сари «даҳйу» «даҳйупати» () меистод, «гава»-ро «гавапати» (), «вис» — «виспати» () идора мекардГафуров Б. Г. Таджики: Древнейшая, древняя и средневековая история. ИВАН СССР, Наука, М. 1972. — стр. 67 — 70].

Дар замонҳои баъдат сарзамини кунунии Тоҷикистон ба ҳайати Шоҳаншоҳии Ҳахоманишиҳо медоряд. Тамоми давлати Ҳахоманишӣ ба вилоятҳои молиётдиҳандаи ҳарбӣ, яъне сатрапиҳо ( — шаҳр; ) тақсим гардида буд, ки онҳоро сатрапҳо ( — шаҳрбон; , ) идора мекарданд.

Чи навъе ки Ҳеродот хабар медиҳад, дар аҳди Дорои I (522—486 то милод) шумораи ин қабил шаҳрҳо ба 20 мерасид[Гафуров Б. Г. Таджики: Древнейшая, древняя и средневековая история. ИВАН СССР, Наука, М. 1972. — стр. 92 — 93]. Қаламрави ҳозираи Тоҷикистон ба таркиби сатрапии ХI дохил мешуд

 Давраи исломӣ 

 Аморати Бухоро 
Ҳудуди ҳозираи Тоҷикистон то солҳои 20 асри 20 дар ҳайати Аморати Бухоро қарор дошт. Дар қаламрави им­рӯ­заи ҷанубу ғарбӣ ва марказии Тоҷи­кис­тон чунин бекиҳо вуҷуд доштанд: бекии Ҳисор – сарҳадди он аз дарёи Қаро­тоғ то Кофар­ни­ҳон (ғайри қисми поиноби дарё); бекии Қубодиён – поиноби дарёи Кофар­ниҳон; бекии Дарвоз – сар­­ҳа­дди он аз дарёҳои Язгулом, Ванҷ то Обихингоб; бекии Қаротегин – сарҳадди он аз дарё­­ҳои Муғсу ва Сурхоб то де­ҳаи Обигарм; бекии Балҷувон – сарҳадди он қисми болооби дар­ёи Сурхоб; бекии Қӯрғон­теппа – сарҳадди он аз қисми поиноби дарёи Сурхоб то со­ҳили рости Панҷи Миёна; бе­кии Кӯлоб – сарҳадди он аз дар­ёи Ёхсу ва Оби-Ниёв. По­мири Ғарбӣ ба бекиҳои Рӯ­шон, Шуғнон ва қисман Вахон низ тақсим мешудТақсимоти сиёсӣ-маъмурӣ / Х. Муҳаббатов // Ҷумҳурии Тоҷикистон. Донишнома. — : СИЭМТ, 2021. — С. 11. — 696 с. — ISBN 978-99985-0-005-1..

Марзҳои боқимондаи Тоҷикистон (вилояти Суғд ва но­ҳияи Мурғоби Вилояти Мухтори Кӯҳистони Бадахшон) дар байни вилоятҳои Самарқанду Фарғонаи Генерал-губер­натории Туркистони Русияи подшоҳӣ тақсим шуда буд.

Ба ҳайати вилояти Самарқанд ноҳияҳои имрӯзаи Спитамен, Ҷаббор Расулов, Бобоҷон Ғафуров, Зафаробод, Маст­чоҳ, Истаравшан, Деваштич, инчунин ноҳияҳои Пан­ҷа­кент, Айнӣ ва Кӯҳистони Мастчоҳ дохил мешуданд. Но­ҳияи Ашт ба ду вилоят – Ашту Бободархон дохил мешуд, ки онҳо ба ҳайати уезди Намангон ва Конибодому Исфара ҳамчун вилоятҳои алоҳида ба уезди Хӯқанд итоат менамуданд ва якҷо бо Помири Шарқӣ ба вилояти Фарғона дохил буданд.

 Давраи шӯравӣ 
Дар солҳои Ҳокимияти Шӯравӣ тарзи нави тақсимоти сиёсӣ-маъмурӣ ва ноҳиябандӣ қабул гардид. Дар давраи Ҷумҳурии халқии шӯравии Бухоро (солҳои 1920–1924) шакли тақсимоти маъмурии сезинаӣ – вилоят, ту­ман ва кент ҷорӣ гардид. Дар давраи Ҷум­ҳу­рии Мухтори Шӯ­равии Сотсиалистии Тоҷикистон (ҶМ­Ш­СТ) (солҳои 1924–1929) ҳудуди маъ­­мурии он ба шак­ли тақсимоти маъмурии дигар ҷум­ҳуриҳои Шӯравӣ буд. Дар ин давра вилоят ва туманҳо ба ок­руг­­ҳо иваз карда шуданд. Замони ба шак­­ли ҷумҳурии ит­тифоқӣ гузаштан (со­ли 1929), То­ҷи­кистон тақсимоти ок­ругиро қабул кард ва аз округҳои Ҳисор, Кӯ­лоб, Қӯр­ғон­теп­па, Ғарм, Пан­ҷакент, Ӯро­теппа, Хуҷанд ва ВМБК (ба ҳафт но­ҳияи маъ­му­рӣ тақсим мешуд) иборат буд. Соли 1936 мувофиқи Конститутсияи ИҶШС, дар ҷумҳуриҳои иттифоқӣ шакли тақ­си­моти областҳо (вилоятҳо) қабул шуда, октябри соли 1939 чунин тақ­си­мот дар ҶШС Тоҷикистон низ ҷо­рӣ гардид. Му­вофиқи ин тарзи тақси­моти сиё­сӣ-маъ­мурӣ, дар ҷумҳурӣ ви­лоятҳои Ленинобод (масоҳат 23,3 ҳа­зор км²), Сталинобод (24,1 ҳазор км²), Кӯлоб (10,6 ҳазор км²), Ғарм (19 ҳазор км²) ташкил ёфтанд. Ҳанӯз пеш аз ин тақсимот, моҳи январи соли 1925 Вилояти автономи (мухтор)-и Кӯ­ҳис­тони Бадахшон (ВМКБ, 66,9 ҳазор км²) таъсис ёфта буд.

Дар солҳои Ҷанги Бузурги Ватанӣ (1941–1945) ва мар­ҳи­лаи баъдиҷангӣ (то соли 1951) дар тақсимоти маъ­му­рӣ-сиё­сии ҷумҳурӣ тағйироте ба амал наомад. Аз со­ли 1951 сиёсати барҳамдиҳии вилоятҳо оғоз гардид. Со­ли 1951 вилояти Сталинобод, соли 1955 вилоятҳои Ғарму Кӯлоб ва соли 1962 вилояти Ленинобод барҳам хӯрда, шаҳр ва ноҳияҳои ба ин ви­лоятҳо тобеъбуда, минбаъд ба мақомоти давлатӣ мутамарказ шуданд, вале ин чора­би­ни­ҳо натиҷаи дилхоҳ надод. Бино бар ин, соли 1970 вилоя­ти Ленинобод, соли 1973 вилояти Кӯлоб, баъдтар вилояти Қӯрғонтеппа (1977) ва чанде аз ноҳияҳои маъмурӣ барқарор карда шуданд.

 Давраи истиқлол 
Дар замони истиқлол вобаста ба сох­тори сиёсию иқтисодии пешгирифтаи мамлакат масъа­лаҳои нави сиёсӣ, иқтисодӣ, иҷ­тимоӣ ва идора дар мадди аввал меистоданд. Ҳалли ин масъалаҳо қисман так­мил додани тақсимоти сиёсию маъмуриро талаб мекард. Аз ҳамин ҷиҳат, соли 1993 ви­лоятҳои Кӯлоб ва Қӯрғонтеппа муттаҳид карда шуда, номи вилояти Хатлонро гирифтанд.

Ҳоло ҷумҳурӣ вилоятҳои Хатлон, Суғд, ВМКБ, ноҳияҳои тобеи ҷумҳурӣ, 18 шаҳр (аз ҷумла 5 шаҳри тобеи ҷумҳурӣ, 13 шаҳри тобеи вилоят), 51 ноҳия (аз ҷумла 4 ноҳияи шаҳри Душанбе вуҷуд доранд.

 Эзоҳ 

Гурӯҳ:Тақсимоти маъмурии Тоҷикистон