Ғур

Ғур, минтақаи таърихӣ дар қисмати шарқу ҷануби Ғар­ҷистон. Сарҳадди Ғур дар самти шимол аз работи Кирвон оғоз шуда, дар шарқ то Бомиёну Ғазна, дар ҷануб то Заминдовару Фароҳ, дар ғарб то Ғарҷистону Ҳирот тӯл мекашид.

 Таърих 
Шаҳрҳои асосии Ғур: Фирӯзкӯҳ, Бомиён, Шаҳ­рак, Тулак, Оҳангарон, Қарабоғ, Кирмон, Шаҳри Заҳҳок, Шаҳ­ри Шоҳи Қадим ва Ғулғула буданд. Дар бораи таърихи тоисломии Ғур маълумот кам аст. Аз харобаҳои Қа­рабоғ сиккаҳои аҳди Искандари Мақдунӣ пайдо шуданд, вале маълум нест, ки Ғур ба ҳайати империяи ӯ дохил мешуд ё тангҳо аз ҷониби тоҷирон ба ин ҳудуд оварда шудаанд. Мавҷудияти ду пайкараи бузурги Буддо дар Бомиён ша­ҳодати он аст, ки дар давраи мавҷудияти давлати Кушониён дини буддоӣ дар Ғур густариш ёфта буд. Таҳ­қиқоти оли­мони фаронсавӣ дар Бомиён (солҳои 20 асри 20) собит намуданд, ки асрҳои аввали милодӣ паҳн­ша­вии дини буддоӣ дар Ғур оғоз ёфт. Фирдавсӣ дар «Шоҳ­нома» Ғурро бо вилояти Кобул, Сиистон, Балуч, Қаннуч як ҷуз­ъи Зобул (Қандаҳор) дониста, мардумашро шуҷоъу далер васф менамояд:

Сари Ғуриён буд Бастоми шер,
Куҷо пушти пил оваридӣ ба зер.

Аз давраи ҳукмронии Ҳайтолиён мавқеи Ғур дар мин­тақа устувор шуда, дар давраи муборизаи Сосониёну туркон хонадонҳои маҳаллии кӯҳистон мустақил гардид. Аз давраи ҳуҷуми арабҳо ба Хуросон мавқеи хонадонҳои ма­ҳаллии Шинасбониён ва Шишониён дар Ғур устувор шуд, аз аҳди хилофати Ҳорунаррашид хонадони аввалӣ вазифаи роҳбарӣ ва дуввумӣ сипаҳсолориро бар уҳда дош­­танд. Баъдан минтақа ба ду вилоят – Ғур ва Ғарҷистон тақ­сим шуд. Дар вилояти аввалӣ Шинасбониён ва дар вилояти дув­ву­мӣ Шишониён ҳукмронӣ мекарданд. Муво­фиқи маълумоти «Ҳудуду-л-олам» мардуми Ғур аксаран мусулмон бу­да, шоҳонаш унвони «ғуршоҳ» доштанд ва Ғур тобеи сулолаи Фариғуниён буд. Аз ин маълумот бармеояд, ки дар асри 10 Ғур зери тобеияти сулолаи дастнишондаи Сомониён дар Гузгон – Фариғуниён қарор дошт. Охирии ҳокими мустақили Шинасбониён дар Ғур – Му­ҳам­мад иб­ни Сурӣ баъди шикаст аз ҷониби Алптегин заҳр хӯрда ҳалок гардид. Баъди ҳуҷуми Масъуди Ғазнавӣ ба Ғур (1020) мин­та­қа ба ҳайати давлати Ғазнавиён дохил шуда, дар маъ­хаз­ҳои таърихии ин давра ҳамчун мулки мардумони саркаш ва макони қарматиён ёд мешавад. Дар давраи ҳукмронии Ғаз­навиён сулолаи Шинсбониён мухторияти дохилии Ғурро бо марказаш – Оҳангарон ҳифз карданд. Бо вуҷуди кӯ­ҳис­тон будани минтақа, дар Ғур қалъаҳои муҳофизатии зиёде сохта шуда буданд: Фирӯзкӯҳ, Мандеш, Баркӯшк, Тӯлак, Хайсор, Тамрон, Сайфрӯд, Волиштон ва ғайра. 
Маш­ғулияти асо­сии мардуми Ғур кишоварзӣ, оҳангарӣ, чор­водорӣ (асп­парварӣ) ва Ғур буд. Молҳои асосии содиротии Ғур ашёи фи­лиз­зӣ ва ас­ли­ҳаи ҳарбӣ буд. Хусусан истифоди аслиҳаи «корва» ҳамчун ҷавшани афсарони пиёданизом дар Ғур шуҳ­рат дошт. Сарзамини Ғур аз маъданҳои тило, нуқра, оҳан, мис, сурб ва намак ғанӣ буда, ғуриён ҳатто дар сохтмони кӯшкҳо аз оҳан истифода мебурданд. 

 Ғур дар таҳқиқоти илмӣ 
Ба қавли Б. Ғафу­ров, аз асрҳои 9–11 дар Ғур муносибатҳои пат­риархалӣ-фео­да­лӣ ҳукмрон шуда, раванди ба заминдорони калон (феодал) табдил ёфтани ашрофи маҳаллӣ анҷом ёфт. Ашрофи ҳар мавзеи Ғур унвони хос доштанд: дар Мандеш «малик» ё «меҳтар» (баъдтар «ғуршоҳ), дар Тамрону Тамазон «варанда», дар Вармишон «вармишат» ва ғайра. М. С. Массон ва В. А. Ромодин дар асоси маълумоти «Ҳудуду-л-олам» ва дигар маъхазҳо даъвои паштузабон будани ғуриҳоро рад кар­да, таъкид менамоянд, ки паштуҳо то аср 13 дар минта­қаи байни Ғазнӣ ва Ҳинд сукунат дош­танд. Дар Ғур лаҳҷа­ҳои гуногун ву­ҷуд доштанд, ки баъзеи онҳоро танҳо бо тар­ҷума фаҳмидан мумкин буд. Авҷи тараққиёти Ғур дар давраи салтанати Шинасбониён (нимаи дуввуми асри 12 буд. Баъ­ди таназзули ин салтанат, Ғур муддате тобеи давлати Хоразм­шо­ҳиён шуд. Дар давраи ҳуҷуми муғул мардуми Ғур бар зидди истилогарон муқо­вимат нишон дода, бештаре ҳалок ва аксари шаҳр­ҳову қалъаҳои минтақа вай­рону валангор шуданд. Пас аз тохтутози муғул дар Ғур хонадони дигари то­ҷик – Куртҳои Ҳирот (1245–1381) ба сари ҳокимият омада, гоҳ муста­қил ва гоҳе нимамуста­қил минтақаро идора карданд. Дар ниҳоят, ба дасти Темур маҳв шуданд. Пас аз ин, то асри 18 Ғур мулки му­с­тақили ҳоким­нишин буд ва баъдан ба ҳайати давлати Дур­рониён дохил шуд. 
Имрӯз Ғур яке аз ви­лоятҳои Ҷум­ҳу­рии Исломии Афғонистон мебошад.

 Адабиёт 

 Бартольд В. В. Сочинения. Т. 7. М., 1971; 
 Босворт К. Э. Му­суль­манские династии. Справочник по хронологии и гениалогии. М., 1971; 
 Ҳудуду-л-олам. Д., 1972; 
 Амиршоев Н. Қ. Историографияи таърихи Ғур // Материалы Респ. научно-теоретич. конф. молодых учёных и специалистов (обществ. науки). Д., 1985; 
 Амиршоев Н. Қ. Инъикоси таърихи Ғур ва Ғуриён дар сарчашмаҳои хаттии форсӣ // Ахбороти АФ РСС Тоҷикистон. Бахши шарқ­ши­но­сӣ. №3. Д., 1988; 
 Амиршоев Н. Қ.. Давлати Куртҳои Ҳирот (1245–1381), Д., 1996; 
 Ғафуров Б. Ғ. Тоҷикон. Таърихи қадим­тарин, қадим ва асрҳои миёна. Д., 1998; 
 Дав­лат­до­рии тоҷикон дар асрҳои IX–XIV. Д., 1999; 
 Амиршоев Н. Қ. Таджикское государство Гуридов // История таджикского народа. Т. 3. Д., 2013;
  Сафарзода Н. Ш. Описание исторической географии Гура по средневековым географическим трудам. Историк. (научно-теоретический журнал), № 2 (42) 2025. –С. 83–88. https://cyberleninka.ru/article/n/opisanie-istoricheskoy-geografii-gura-po-srednevekovym-geograficheskim-trudam