Шаҳрисабз

Шаҳрисабз () — шаҳр, маркази маъмурии вилояти Қашқадарё  Ӯзбекистон. Яке аз қадимтарин шаҳрҳои Осиёи Марказӣ то асри 16 бо номи Кеш.Камалиддинов Ш. С. Историческая география Южного Согда и Тохаристана по арабоязычным источникам IX-начала XIII веков. Глава 1. Историческая география Южного Согда Шаҳрисабз шаҳрест дар вилояти Қашқадарёи Ӯзбекистон, воқеъ дар байни шохобҳои дарёи Қашқадарёː Оқсув дар шимол ва Танхоздарё дар ҷануб. Шумораи аҳолӣ ба 1 январи соли 2014 100,3 ҳазор нафар. Қисми зиёди аҳолӣ ӯзбекҳо мебошанд.Материалы по районированию Средней Азии. Кн.1. Территория и население Бухары и Хорезма. Ч.1. Бухара. Т., 1926 Фурудгоҳ ва истгоҳи роҳи оҳани Китоб мавҷуд аст, ки дар соли 1959 ҳамчун воҳиди мустақили ноҳияи Шаҳрисабзро қатъ гардид ва ба шаҳри Шаҳрисабз дохил шудааст.

 Номгузорӣ 
Номи шаҳри Шаҳрисабз аз тоҷикӣ (shahr) "шаҳр" ва (Sabz) "сабз" гирифта шудааст ва ба маънои аслӣ бо "Шаҳри сабз", тарҷума шудааст .

Ин ном аз асри XIV дар шаҳр боқӣ мондааст. Қабл аз ин шаҳр бо номи суғдӣ Кеш (  ) бо маънои "манзил, хона, шаҳрак". Дар «Бобурнома», XV - ибтидои асри XVI дар баробари Кеш, номи Шаҳрисабз низ истифода бурда мешудааст .

 Таърих 
Тибқи баъзе маълумот, шаҳр тақрибан дар асри VIII пеш аз милод бунёд ёфтааст. Шаҳр дар замонҳои қадим Кеш ном дошт .

Сокинони қадимии шаҳр, мардуми кКеш, бо ҳунармандӣ, тиҷорат ва фарҳанги баланд машҳур буданд, маъмултарин забони онҳо, забони суғдӣ буд.

Шаҳр яке аз марказҳои зардуштия ва баъдтар - дини несторианизм буд. То асри XIV шаҳр бо номи Кеш машҳур буд.

Он инчунин яке аз шаҳрҳои асосии сатрапии Суғд дар Шоҳаншоҳии Ҳахоманишӣ ба шумор мерафт. Дар соли 329 пеш аз милод Кешро лашкари Искандари Мақдунӣ забт кард ва он зери таъсири фарҳанги эллинӣ қарор гирифт.

Дар асрҳои I-II мелодӣ  шаҳр дар натиҷаи таъсири Шоҳаншоҳии Кӯшонӣ қарор дошт. Дар асрҳои III-IV ба Кангю итоат мекард. Кангарҳо-кангюиҳои қадим, ки дар заминаи гурӯҳи қабилаҳои сакоии ноҳияҳои назди Сирдарё ташаккул ёфтаанд ва дар асри III пеш аз милод.  давлати худро таъсис доданд, ки туркзабон буд Малявкин А. Г. Танские хроники о государствах Центральной Азии. — Новосибирск, 1989, С. 201.. Дар асрҳои IV-V мелодӣ  Кеш қисми кишварҳои Хиониҳо ва Кидориҳо  буд. Ҳокимони он аз асри III пеш аз милод  то асри VIII милодӣ. шумораи зиёди тангаҳо баровардаанд. Номҳои ҳокимони Кеши қадим ва асрҳои миёна маълуманд - Ахурпат ва Шишпир.

Ин маркази бузурги қадимӣ ва ибтидои асрҳои миёна ва дар муддати тӯлонӣ - пойтахти Суғди Марказӣ буд. Дар асри VI, шаҳр ба давлати Ҳайтолиён шомил шуд. Солҳои 567-658 ҳокимони суғдии шаҳр ба туркҳо тобеъ буданд.

 Дар ҳайати Ҳоқони Турк 
Дар асрҳои VI-VIII Кеш узви Ҳоқонии туркӣ ва туркии ғарбӣ буд. Дар асри VIII ҳоким - малики Хузар (Кеш) турк Субугра буд. Дар замони Тон-ябгу-ҳоқон (618-630) қудрати туркҳо дар Суғд афзоиш ёфт. Ҳуҷумҳои нави туркҳо ба Тахористон ва Афғонистон сарҳадҳои давлатро то шимолу ғарби Ҳиндустон дароз карданд. Тон-ябгу-ҳоқон ислоҳоти маъмуриро анҷом дод ва намояндагони худ - тудунҳоро - дар вилоятҳо, аз ҷумла дар Суғд, барои нигоҳубин ва назорати ҷамъоварии хироҷҳо таъйин кард. Ӯ тангаҳои худро бо навиштаҷоти "Тон-ябгу-ҳоқон" мебаровардааст.

Қабилаи қадимаи туркҳо халаҷӣҳо буданд, ки дар аввали асрҳои миёна дар ТахористонТахористон - қаламравҳои муосири ҷануби Ӯзбекистон, Тоҷикистон ва шимоли Афғонистон зиндагӣ мекарданд Бартольд В. В., Сочинения т.5.М.,1968.

Туркҳои Осиёи Миёна худоёни зеринро парастиш мекарданд: Тенгри (Осмон), Умай ( модар-Худо ), Йер-сув (Замин-об) ва Эрклиг (Худованди ҷаҳаннам), ки дар байни онҳо Тенгри мавқеи роҳбариро ишғол мекард.Стеблева И. В. К реконструкции древнетюркской религиозно-мифологической системы // Тюркологический сборник 1971 года. М., 1972

 Истилои араб 
Дар асри VIII Кешро арабҳо забт карданд. Дар вақти ҳуҷуми арабҳо, водии Қашқадарё ва алахусус Кеш маркази ҳаракати озодихоҳии зиддиарабӣ ва зиддиисломӣ бо роҳбарии Муқанна буд, ки дар таърих бо номи "Шӯриши сафедҷомагон" маъруф аст.

Дар ниҳоят, муқовимат боиси таназзули пойтахт шуд. Солҳои 701-704 дар наздикии Насаф ва Кеш байни туркҳо ва арабҳо ҷангҳо ба амал омаданд Табари. История. — Т., 1987 год, с. 85.
 Давраи Сомониён 
Дар давраи ҳукмронии сулолаи Сомониён, ҳаёти шаҳр тадриҷан аз самти ҷанубу ғарби Кеши қадим - ба маҳалли деҳаи калони Баркнон гузаштааст.

 Давраи Қарохониён 
Соли 1038 Бури-тетин Иброҳим б. Наср, писари истилогар Мовароуннаҳр, Чағониёнро забт кард ва аз он ҷо ба маркази Мовароуннаҳр ҳамла кард. Соли 1040 вай Кешро забт кард. Дар асри Х забони адабӣ дар давлати Қарахониён амал мекард, ки анъанаҳои матнҳои хаттии туркони қадимро идома дода буд. Забони расмии қарахониҳои асри Х  ба системаи грамматикии лаҳҷаҳои қадимаи қарлуқҳо асос ёфта буд.ИСТОРИЯ И КУЛЬТУРА ТЮРКОВ В ЛИТВЕ. Сборник научных статей международной конференции. Vilniaus universiteto leidykla VILNIUS 2014, с.157-160 Исломигардонии Қарохониён ва тобеони туркии онҳо дар рушди фарҳанги турк нақши муҳим дошт. Дар охири асри X - ибтидои асри XI. бори аввал дар таърихи халқҳои туркӣ тафсири Қуръон «Тафсир» ба забони туркӣ тарҷума шуд.Боровков, А.К. Лексика среднеазиатского тефсира: XII-XIII вв. М., 1963 Дар ин давра бузургтарин осори адабии туркизабон дар Осиёи Миёна пайдо шуд: «Дониши пурарзиш» -и Юсуф Баласагунӣ, «Девон» -и Аҳмад Ясавӣ, «Тӯҳфаҳои Ҳақ» -и Аҳмад Ягнакӣ. Донишманди асри XI Маҳмуди Қашғарӣ асосҳои забоншиносии туркиро гузоштааст. Вай номҳои бисёр қабилаҳои туркии Осиёи Миёнаро номбар мекунад.

Дар давраи ҳукмронии Қарохониён ниҳоят пойтахти нави Кеши асримиёнагӣ ташаккул ёфт. Дар давраи ҳукмронии Хоразмшоҳиён (ибтидои асри XIII) Кеш-Шаҳрисабз бори аввал дар иҳотаи деворҳои мудофиавӣ қарор гирифт.

 Давраи Темур ва Темуриён 
Аз асри XIV ин шаҳр бо номи Шаҳрисабз машҳур шуд. Маҳз аз ҳамин давра буд, ки номи ҳозираи шаҳр дар тангаҳои онвақта сикка зада мешуд.

Соли 1336, дар деҳаи (қишлоқи) Хоҷа-Илғори канори Шаҳрисабз, Амир Темур (Темур) таваллуд шудааст, ки баъдтар яке аз бузургтарин ва пурқудраттарин империяҳои замони худро, ки аз Анатулии Шарқӣ то шарқи Ҳиндустон тул кашидааст, ба вуҷуд овард..

Дар миёнаи асри XIV шаҳрро Ҳоҷӣ Барлос, амаки Амир Темур аз қавми падараш идора мекард. Манзили ӯ дар Қаршӣ воқеъ буд. Умуман, аз нимаи дуюми асри XIII, Шаҳрисабз ва Қаршӣ бо қаламравҳои ҳамшафати онҳо аз ҷиҳати маъмурӣ ба қабилаи туркии Барлос тааллуқ доштанд.

Дар давраи мавҷудияти империяи Темуриён, Амир Темур зодгоҳи худро ба яке аз калонтарин ва рушдёфтатарин марказҳо табдил дод (дар асрҳои XIV - ибтидои асри XV манзилаш буд), аммо Самарқандро пойтахт интихоб кард. Маҳз дар Шаҳрисабз Темур қарор кард, ки Самарқандро пойтахти давлати худ кунад. Аммо Шаҳрисабз ҳатто пас аз пойтахт шудани Самарқанд аҳамияти худро гум накард. Шаҳр аз рӯи аҳамият пас аз пойтахти давлат дар ҷои дуввум қарор гирифт. Ин буд, ки номи "Шаҳрисабз" тадриҷан шуҳрати калон пайдо мекард. Дар он давра Шаҳрисабз яке аз ҷойҳои истиқомати доимии бекҳо (шоҳзодаҳо) -и қабилаи туркии Барлос буд.

Бо фармони Темур, дар ватани худ дар Кеш (Шаҳрисабз) қасри Ок-Сарой қомат афрохт ва ӯ орзуи сохтани як қасри хеле калонтарро дошт. Сохтмони он соли 1380, яъне фавран пас аз мустаҳкам шудани қудрати Темур дар Мовароуннаҳр оғоз ёфт. Корҳои сохтмонӣ 24 сол, тақрибан то вафоти Соҳибқирон давом карданд. Қаср якчанд ҳавлиро дар бар мегирифт, ки гирду атрофи он биноҳои истиқоматӣ ва утоқҳои ҷамъиятӣ буданд. Биноҳо бо ранги тилоӣ оро дода шуда, рӯйпӯшҳои биноҳо бо сафолҳои ранга пӯшонида шуда буданд, ҳавлиҳо бо тахтасангҳои сафед фарш карда шуданд. Яке аз аҷоиботи қаср ҳавзи дар бом сохташуда буд, ки аз он шаршараи зебои обӣ ҷорист. Об ба воситаи ҳавзаки сурбӣ аз ағбаи кӯҳи Тахтақароча ба ҳавз ворид мешуд. Арки  даромадгоҳи Оқ-Сарой, ки тақрибан 300 сол пеш хароб шуда буд, бузургтарин дар Осиёи Марказӣ аст. То имрӯз аз ин иншооти боҳашамат танҳо 2 пилони ҷудошуда боқӣ мондааст. Қаср майдони васеъро ишғол мекард: танҳо як ҳавлии асосӣ паҳнои 120-125 м ва дарозии 240-250 м дошт. Ҳисоби таносуби унсурҳои боқимондаи бино нишон медиҳад, ки баландии арк асосӣ ба 70 метр мерасидааст.

Дар шаҳр баъзе намояндагони сулолаи Темуриён дафн карда шуданд: падари Темур - Муҳаммад Тарағай, 2 писари калонии Темур - Ҷаҳонгир ва Умар Шайх.

Ҳар боре ки Амир Темур ба забткориҳои дарозмуддат мерафт ё ҳангоми бозгашт, муддате дар Шаҳрисабз меистод. Ҷанговарони бодиянишини ӯзбек дар хидмати Темур буданд, масалан, маъхазҳо дар бораи ҷанговарони ӯзбек дар соли 1366 дар Қаршӣ ва инчунин дар байни бекҳо (Бахт Хоҷа Ӯзбек), ки дар хидмати Темур буданд, хабар медиҳанд. Дар ҳайати лашкари Темур дар забти Ҳиндустон дар соли 1399 400 хонаводаи ӯзбекҳо иштирок менамуданд Шараф ад-Дин Али Йазди. Зафарнамэ. / Предисл., пер. со староузбекского А. Ахмедова. — Т.: Узбекистан, 2008. — С. 48, 84, 107, 249..

Дар семоҳаи охири асри XIV шаҳр ба марҳилаи баландтарини рушди худ расид. Аммо пас аз замони Амир Темур ва Улуғбек шаҳр шуҳрати пешинаи худро аз даст дод ва аз мадди назари мақомоти марказӣ берун монд.

 Дар ҳайати хонии Бухоро 
Дар асрҳои XVI ва ибтидои асри XX Шаҳрисабз  ба ҳайати хонии Бухоро дохил буд ва маркази маъмурии бекигарии Шаҳрисабз буд.

Аз ҷумла, соли 1556 (мувофиқи маълумоти дигар -  соли 1574) шаҳр аз ҷониби сулолаи Шайбониён аз ҷониби хони ӯзбек Абдуллоҳхони II забт карда шуда, ба вилояти Қаршӣ дохил карда шуд. То асри XVI, Шаҳрисабзро деворҳои пурқудрати мудофиавии шаҳр иҳота мекарданд.

 Дар давраи ҳукмронии Манғитияи ӯзбек 
Ҷойи Аштархониёнро сулолаи ӯзбекии Манғития иваз карданд, ки намояндагони он Бухороро то соли 1920 идора мекарданд. Аморати Бухоро дар якҷоягӣ бо хонии Хева ва хонии Қӯқанд, яке аз се хонигариҳои ӯзбекҳо дар Осиёи Миёна буд. Амир Насруллоҳ (1827-1860) бар зидди нерӯҳои марказгурез, ки сардорони қабилаҳо буданд, муборизаи шадид бурд. Дар солҳои 1830 ислоҳоти низомӣ гузаронида шуд. Дар ҳуҷҷатҳои ҳуқуқии амир Насруллоҳ бо забони ӯзбакӣ навиштаҷот мавҷуд буд: Абул Музаффар ва-л-мансур Амир Насруллоҳ баҳодур султон сузумиз (калимаи мо барои амири тавоно ва пирӯзи Насруллоҳ).Гуломов С. О некоторых подлинных документах из коллекции рукописных произведений фонда ИВ АН РУз в История и культура Центральной Азии. Токио, 2012, с.147 Соли 1856 амир Насруллоҳ Шаҳрисабзро мутеъ кард. Дар давраи Манғития ва баъдтар эпоси ӯзбекӣ  рушду камол ёфт.
Тобистони соли 1870 дар зери деворҳои Китоб нерӯҳои рус таҳти фармони генерал Абрамов пайдо шуданд. Ҷангҳо кӯтоҳмуддат, вале хеле устувор буданд.

14 августи соли 1870 русҳо Китобро ишғол намуданд ва бекҳо бо лашкари 3000 нафара аввал ба Моғиён гурехтанд ва баъд маҷбур шуданд, ки ба давлати хонии Кӯқанд бираванд.

Дар байни солҳои 1860 ва 1870, Шаҳрисабз истиқлоли худро барқарор кард. Соли 1870 амир Музаффар Шаҳрисабзро ба аморати Бухоро дубора ҳамроҳ кард. Аз соли 1870 то 1920 Шаҳрисабз яке аз шаҳрҳои асосии аморати Бухоро буд. Пас аз фурӯпошии он, шаҳр аввал ба ҶХШ Бухоро дохил шуд ва сипас (то октябри 1924) ба ҳайати ҶШС Бухоро дохил шуд.

 Дар ҳайати Аморати Бухоро 
Ҷойи Аштархониёнро сулолаи Манғития иваз кард, ки  Бухороро то соли 1920 идора кардаанд. Аморати Бухоро дар якҷоягӣ бо хонии Хева ва хонии Қӯқанд,  се хонигариҳои  Осиёи Миёна буданд. Амир Насруллоҳ (1827-1860) бар зидди нерӯҳои марказгурез, ки сардорони қабилаҳо намояндагӣ мекарданд, муборизаи шадид бурд. Дар солҳои 1830 ислоҳоти низомӣ гузаронида шуд. Дар ҳуҷҷатҳои ҳуқуқии Насруллоҳ бо забони узбакӣ навиштаҷот мавҷуд буд: "Абул Музаффар ва-л-мансур Амир Насруллоҳ баҳодур султон сузумиз (калимаи мо барои амири тавоно ва пирӯзи Насруллоҳ)". Соли 1856 амир Насруллоҳ Шаҳрисабзро мутеъ кард. Дар давраи ҳукмронии Манғитхо ва баъдтар эпоси ӯзбекӣ  рушду камол ёфт.

31 майи соли 1958 шаҳраки навъи шаҳрии Шаҳрисабз мақоми шаҳрро гирифт Ведомости Верховного Совета СССР. № 12 (907), 1958 г..
Дар соли 1959 истгоҳи Китоб, ки қаблан ба ноҳияи Шаҳрисабз тааллуқ дошт, ба шаҳри Шаҳрисабз дохил шуд.

 Ҷуғрофия 
Шаҳри Шаҳрисабз дар қисми шимолу шарқии вилояти Қашқадарё ҷойгир аст. Шаҳрисабз яке аз шаҳрҳои ҷолибтарин ва зебоманзари Ӯзбакистон аст, ки пас аз ағбаи баландкӯҳи Тахта-Карача дар 80-километрии ҷануби Самарқанд ҷойгир аст.  Масофа то маркази Вилоят - Қаршӣ, ки дар ғарби Шаҳрисабз ҷойгир аст, 90 км мебошад.

Шаҳри Самарқанд дар 65-километрии шимоли Шаҳрисабз ҷойгир аст. Масофа то сарҳад бо Тоҷикистон зиёда аз 80 км мебошад. То Тошканд (дар шимолу шарқ) - зиёда аз 360 км, то Бухоро (дар шимолу ғарб) - зиёда аз 240 км.
Шаҳрисабз дар водии ҳамном ҷойгир шудааст, ки аз шимол, ҷануб ва шарқ онро қаторкӯҳи Зарафшон - як қисми системаи кӯҳии Ҳисору-Олой иҳота кардааст.
Ба Шаҳрисабз аз шимолу шарқ бо шаҳри моҳвора - Китоб, ки маркази маъмурии ноҳияи Китоб (туман) мебошад, пайваст аст.

 Аҳолӣ 
То соли 2018, аҳолии Шаҳрисабз беш аз 116,000 нафарро ташкил медод. Қариб нисфи шумораи аҳолии ноҳияи Шаҳрисабз (туман) дар шаҳр зиндагӣ мекунад.
Қисми зиёди аҳолиро узбакҳо ташкил медиҳанд. Инчунин дар шаҳр диаспораҳои арабҳои Осиёи Миёна, ҷӯгиҳои Осиёи Миёна (люлӣ), шумораи ками тоторҳо, русҳо ва баъзе халқҳои дигар мавҷуданд.

Аз нигоҳи мазҳабӣ, аксарият мусалмонони суннӣ мебошанд. Дар Шаҳрисабз инчунин намояндагони масеҳият ҳастанд.

 Иқтисод 
Иқтисоди шаҳр дар коркарди ашёи хоми кишоварзӣ: тозакунии пахта, консерва ва ғ.. Ҳунарҳои мардумӣ ва дастӣ рушд мекунанд.
мини|220x220пкс| Манзараи маркази шаҳр.

 Ҷойҳои тамошобоб 
Соли 2000 маркази таърихии шаҳр ва ёдгориҳои бостонӣ, меъморӣ, динӣ ва фарҳангии он бо номи "Маркази таърихии Шаҳрисабз" ба феҳристи мероси умумиҷаҳонии ЮНЕСКО шомил карда шудааст.
 Дар мусиқӣ 
Шаҳрисабз дар суруди машҳури аз ҷониби ансамбли "Ялла" суруда  шудааст.
 Адабиёт 

 Массон М. Е., Пугаченкова Г. А. Шахрисабз при Темуре и Улугбеке // Труды САГУ, выпуск LXIX, Ташкент, 1953.


 Арапов Д.Ю., Бухарское ханство в русской востоковедческой историографии. М., 1981.
 Маликов А.М. Противостояние Бухарского эмирата и Шахрисабза в первой половине XIX века // Жанубий Узбекистон тарихи, археологияси, этнологияси янги манбаларда. Республика илмий-амалий конференция материаллари. Карши, 2015,с.210-213


 Пайвандҳо 

   — Encyclopædia Iranica
 История и памятники Шахрисабза
 Шахрисабз — что делать и где побывать
 Шахрисабз, Шахрисабз. Наполнен радостью и светом
 Ялла - Шахрисабз на YouTube

 Эзоҳ 

Гурӯҳ:Википедия:Пайванди мустақими мақола ба Викианбор