Тирмиз

Тирмиз ( аз ,‎ бохтарӣ: Ταρμιδδιγο > эр. бост. tara-maiθa — ҷои гузариш) — шаҳри ҷанубтарини Ӯзбекистон, маркази маъмурӣ ва калонтарин шаҳри вилояти Сурхондарё мебошад.

Ин яке аз қадимтарин шаҳрҳои Осиёи Миёна ва Ӯзбекистон мебошад — зиёда аз 2500 сола аст. Соли 2014 шаҳри Тирмиз бо ордени Амир Темур сарфароз карда шуд.

Дар Тирмиз ва атрофи он як қатор ёдгориҳои  бостонӣ ва меъморӣ, харобаҳои қалъаву манзилҳои қадимаи зардуштия, несторианӣ ва буддоӣ, инчунин ёдгориҳои меъмории исломӣ ҳифз шудаанд.
мини|Шоҳзодаи Кӯшон, Дилварзин-тепа, асри 1 милодӣ., Ӯзбекистон, Осорхонаи таърихи халқҳои Ӯзбекистон

 Давраи қадим ва  аввали асрҳои миёна 
Санаи бунёди шаҳри Тирмизи қадим, ки дар чанд километрии шарқи шаҳри муосир ҷойгир аст, маълум нест. Моҳи апрели соли 2002 2500-солагии шаҳри Тирмиз ҷашн гирифта шуд .

Нишони таърихии Тирмиз, як қалъаи росткунҷаест, ки дар наздикии дарёи Сурхондарё сохта шудааст, ки паҳлӯи дарозии он (тақрибан 470 метр) дар соҳилҳои дарё тӯл мекашад.
Тирмиз яке аз қадимтарин шаҳрҳои Осиёи Марказӣ ба ҳисоб меравад. Дар асри VI пеш аз милод. ба ҳайати давлати Ҳахоманишиён дохил шуд (аллакай он замон онро ҳамчун шаҳри қадимӣ тасвир мекунанд).
Дар соли 329 пеш аз милод онро Искандари Мақдунӣ забт кард. Баъдтар, асосгузори салтанати Юнону Бохтар Деметрий шаҳрро Деметрис ном гузошт.

Дар ҳайати подшоҳии Кӯшониён (аз асрҳои I то III) ин шаҳрро Ταρμιδδιγο (дар маъхазҳои хитоӣ -  Ту- ми, Тами) меномиданд. Дар ин давра як шаҳр - шаҳристон бо масоҳати умумии 70 гектар дар атрофи қалъаи Тирмиз ба вуҷуд омадааст. Шояд, дар айни замон, Тирмиз ва гирду атрофи он майдони "Девори калон"-ро ҳифз мекард, ки майдони тақрибан 450 гектарро иҳота мекард. Кушони Термиз маркази асосии дири буддоӣ дар Тахористон буд.

Дар V — нимаи аввали асри  VI, Термизро Ҳайтолиён ҳамчун як қисми минтақаи таърихӣ ва ҷуғрофии Тохаристон идора мекарданд. Дар давраи ҳукмронии Ҳоқонии ғарбии турки Тон ябгу (618-630) Тирмизро ба давлати туркҳо шомил намуд ва писари ҳоқон Тардушад олитарин ябгу-ҳокими Тахористон таъйин шуд. Аммо, Тахористон ба як воҳиди ягона муттаҳид карда нашуда буд, аммо тибқи он ба 27 мулки хурд, ки ҳокимонашон тобеи ябгуҳои туркӣ буданд, пароканда боқӣ монд.Боровкова Л. А. Запад Центральной Азии ва II в. до н. э. — VII в. н. э. — М., 1989 Тарду Шод сулолаи Тохаристон Ҷабгуйро таъсис дод, ки он то ҳамлаи арабҳо ҳукмронӣ мекард.

Дар охири асри VII Тирмиз аз ҷониби фармондеҳи араб Мӯсо ибни Абдаллоҳ забт карда шуд, ки 15 сол ба волии Халифаи араб итоат накарда дар ин ҷо ҳукмронӣ намудааст. Шояд, дар ин вақт, як работи васеи Тирмиз ба вуҷуд омад, ки ба шаҳристон ҳамроҳ шуд, ки маъхазҳои арабии асри Х дар бораи он менависанд. Ӯро низ деворҳо муҳофизат мекарданд. Дар шимоли деворҳои шаҳр канори шаҳр «сурадикат» ташкил карда шуд, ки дар он биноҳо кам буданд, аммо хаймаҳои бодиянишинон рост меистоданд. Соли 705 шаҳрро Хилофати Араб забт кард.

 Тирмиз дар асрҳои IX—XV 
чап|мини|250x250пкс| Ансамбли мақбараҳои Султон Саъодат.
Дар асрҳои IX—X  Тирмиз як шаҳри калони тиҷоратӣ, ҳунармандӣ, маркази илмӣ ва фарҳангӣ буд. Дар ин вақт, дарозии қалъаҳои шаҳр 10 км буд, ва шаҳр 9 дарвоза дошт

Пас аз арабҳо шаҳрро Сомониён забт карданд. Сад сол, дар давоми асри XI-XII, Тирмиз ба итоати Ғазнавиён, Қарохониён ва Салҷуқиён афтод ва дар  соли 1206 ба итоати Хоразмшоҳиён даромад.

Соли 1220, пас аз муҳосираи даҳрӯза, Тирмиз мағлуб ва ғорат гардид ва аҳолӣ аз ҷониби лашкари Чингизхон комилан нест карда шуд. Танҳо қисми ҷанубу шарқии он бо хости тақдир ё истилогарон боқӣ монд, ки онҷо дар асри XIV аслан шаҳри нав ба вуҷуд омадааст.

Дар наздикии Тирмиз, дар деҳаи Буё, нахустин мулоқоти Амир Темур бо Шайх Сайид Баракаи маъруф сурат гирифт, ки вай дар интизори пирӯзиҳои оянда ба ӯ парчам ва табл тақдим кард. Тирмиз дар нимаи дуюми асри XIV аҳамияти бузурги сиёсӣ дошт ва Амир Темур дар ин ҷойҳо бо нуфузи хеле назаррас бархӯрдор буд.

Дар давраи ҳукмронии Амир Темур ва авлоди ӯ, Тирмизро, ҳамчун яке аз гузаргоҳҳои асосии Омударё дар роҳи тиҷорати байналмилалӣ ва яке аз маъруфтарин шаҳрҳои Фарорӯд гардида буд. Дар ин ҷо роҳҳои корвонҳое, ки аз Чин ба ғарб бо самти ҷануб Ҳиндустон мегузаштанд, инчунин аз Ҳиндустон ба Мовароуннаҳр убур мекарданд мавыуд буд. Тирмиз дар муносибатҳои тиҷоратӣ ва сафиратии давлати Темуриён бо Чин дар семоҳаи аввали асри XV ҷойгоҳи махсусан муҳимро ишғол мекард. Корвонҳои тиҷоратӣ ва сафирони кишварҳои Ғарб, ки дар давраи Амир Темур ба Мовароуннаҳр пайравӣ мекарданд, низ  аз Тирмиз мегузаштанд. Масалан, роҳи сафорати шоҳи Кастилия ва Леон ба Самарқанд, ба дарбори Амир Темур бо роҳбарии Руи Гонсалес де Клавихо аз тариқи Тирмиз мегузашт. Клавихо дар рӯзномаи худ тавсифи муфассали будубоши худро дар ин шаҳр боқӣ гузоштааст. Вай тавсифи беҳтарини ин шаҳри навро дод: «Вақте ки мо ба шаҳр ворид шудем, дар майдонҳо ва кӯчаҳои серодам он қадар тӯл кашидем, ки ба хона хаста ва хашмгин омадем.

Дар давраи баррасишаванда, Тирмиз инчунин яке аз марказҳои бузурги фарҳангии Мовароуннаҳр буд. Муаррих Ҳофизи Абрӯ онро ба чор шаҳри минтақаро дохил кардааст: Бухоро, Самарқанд, Тирмиз, Хуҷанд.

Дар давраи Шоҳрух Тирмиз ба Улуғбек итоат мекард. Маҳз тавассути Тирмиз , вақте ки ӯ борҳо ба Ҳирот ташриф овард ва баргашт роҳи асосии Улуғбек гардид, яъне аз Ҷайҳун (Амударё) дар Тирмиз мегузашт. Дар соли 1449 Улуғбек ҳангоми ҳамла ба Балх бар зидди писари саркашаш Абдуллатиф, низ нерӯҳои худро дар минтақаи Тирмиз ҷамъ оварда буд.

Тирмиз, пас аз вафоти Султон Абу-Сайид, мероси писараш Султон Маҳмуд шуд. Дар ин ҷо вай аз номи Султон Сайид Ҳусайни Акбар, ки ба гуфтаи Бобур, хеши Султон Маҳмуд буд, ҳукмронӣ кард. Инчунин маълум аст, ки яке аз занони Султон Маҳмуд духтари Мир Бузург Тирмизӣ, яке аз шахсони бонуфузи Тирмиз будааст. Султон дар шаҳр нуфузи бузург дошт.

 Тирмиз дар даврони сулолаҳои ӯзбекии Шайбониён, Аштархониён ва Манғитҳо 
Соли 1506 Тирмиз ба давлати Шайбониён дохил карда шуд. Шайбонихон Сайид Муҳаммад Султонро, ки аз авлоди Бубай Султон буд, ба идораи "шаҳри шавҳарон" -и Тирмиз таъйин кард Хафиз-и Таныш Бухари. Шараф-наме-йи шахи (Книга шахской славы). Наука. 1983, с.82.

Дар солҳои 1530, Тирмиз ба мероси Балхии Шайбониён дохил карда шуд. Дар давраи ҳукмронии Кистин Қаро-Султон (1527-1536) дар Балх ҳокими Тирмиз Турсун Муҳаммад-Султон, писари Меҳдӣ-Султон буд, ки баъдтар ба иттифоқчии Ҳумоюн табдил ёфт.

Соли 1571  Абдуллоҳхони II даъвати сарбозонро ба Тирмиз эълон кард. Дар он замон ҳокими шаҳр Муҳаммад-Султон, бародари Дин Муҳаммад-Султон буд. Бо пешниҳоди Абдуллоҳхони II дар бораи таслим кардани шаҳр вай рад кард. Пас аз он шаҳр муҳосира карда шуд. Дар моҳи май - июни соли 1572 Абдуллоҳхони II амакбачааш Маҳмуд Султон, писари Сулаймон Султонро ҳокими Тирмиз таъйин кард Хафиз-и Таныш Бухари. Шараф-намейи шахи (Книга шахской славы). Наука. 1983, с.6.
Баъдтар, Абдуллоҳхони II қабри сайидҳоро дар Тирмиз, қабри сутуни муқаддасон Хоҷа Муҳаммадалӣ Тирмизӣ, Шайх Абубакри Варрак ва дигар шайхҳои бузургро зиёрат кард Хафиз-и Таныш Бухари. Шараф-наме-йи шахи (Книга шахской славы). Наука. 1983, с.95

Дар замони Аштархониён, қалъаҳои беруна дигар дар Тирмиз вуҷуд надоштанд, бо вуҷуди ин шаҳр маркази минтақа боқӣ монд.
Дар асри  XVII Тирмиз маркази фарҳанг боқӣ монд. Муаррих Хоҷа Самандар Тирмизӣ зодаи Тирмиз буд.Дастур ал-мулук. — Ходжа Самандар Термези. Дастур ал-мулук (Назидание государям). Пер. с перс., предисл., примеч. и указатели М. А. Салахетдиновой. М., 1971
Дар нимаи дуюми асри XVIII, он ба харобӣ афтод, дар наздикии шаҳри бостонӣ танҳо деҳаҳои Салават ва Паттакесар ( Паттагиссар ) боқӣ монданд.
мини|Пули дӯстӣ.
Дар моҳи январи соли 1893 заминҳои назди деҳаи Паттагиссар аз ҷониби Аморати Бухоро барои бунёди қалъаи ҳарбии марзӣ дар ин мавзеъ ба ҳукумати Русия дода шуда буд. Қалъа, шаҳраки низомӣ ва бандари дарёӣ дар Амударё сохта шуданд.

 Тирмиз дар давраи шӯравӣ 
Соли 1928 (аллакай дар ИҶШС) Паттаҳисор номи бостонии Тирмизро гирифт. Дар соли 1929, деҳа мақоми шаҳрро гирифт ва то соли 1967 ба ҷанубтарин шаҳр дар кишвар табдил ёфт.
Дар тӯли ҷанги Афғонистон, Тирмиз як пойгоҳи муҳими низомӣ буд. Фурудгоҳи низомӣ ва пули роҳи оҳан аз болои Амударё ("Пули дӯстӣ") сохта шуд.
Дар давоми солҳои Ҳокимияти Шӯравӣ корхонаҳои саноатӣ сохта шуданд, Донишкадаи омӯзгорӣ ва театр кушода шуданд. Донишгоҳи давлатии Тирмиз дар заминаи Донишкадаи омӯзгорӣ соли 1992 таъсис ёфтааст.

 Тирмиз дар солҳои истиқлоли Ӯзбекистон 
Фурудгоҳи низомии Тирмиз аз ҷониби нерӯҳои ҳавоии Олмон барои транзити молҳо ба Афғонистон истифода мешавад.
Дар моҳи июли соли 2009 дар бораи таъсиси "узели минтақавии роҳи оҳани Термиз" қарор қабул карда шуд, ки он яке аз нуқтаҳои асосии транзити борҳои ғайринизомии ба нақша гирифтаи НАТО ба Афғонистон хоҳад шуд.
Транзит тавассути қаламравҳои Русия, Қазоқистон ва Ӯзбекистон (аз Туркманистон убур карда) тавассути шоҳроҳи Тошгузар-Бойсун-Қумқурғон, ки соли 2009 сохта шуда буд, анҷом дода мешавадНа юге Узбекистана создан новый региональный железнодорожный узел для грузов НАТО.

 Ҷуғрофия 
Тирмиз шаҳри ҷанубии Ӯзбекистон аст. Он дар соҳили рости Амударё, ки сарҳади Ҷумҳурии Ӯзбекистон бо Ҷумҳурии Исломии Афғонистон аз  он мегузарад, дар омезиши дарёи Сурхондарё ҷойгир аст.
Бандари калонтарини дарёии кишвар дар шаҳр дар дарёи Аму ҷойгир аст, ки дар он ҷо флотилияи Омударёи Ӯзбекистон ҷойгир аст.
Масофа то Мазори Шарифи Афғонистон бо роҳи автомобилгард ё роҳи оҳан тақрибан 80 км, то Кобул — зиёда аз 425 км.
Масофа бо роҳи автомобилгард ё роҳи оҳан: то Душанбе (дар шимолу шарқ) — зиёда аз 235 км, ба Қаршӣ (дар шимолу ғарб) — тақрибан 250 км, то Самарқанд (дар шимол) — тақрибан 330 км, то Бухоро ( дар шимол-ғарб) — тақрибан 430 км, то Тошканд (дар шимолу шарқ) — тақрибан 650 км.

 Иқлим 
Иқлими Тирмиз дар дохили субтропикӣ бо зимистони мулоим, аммо нисбатан хунук барои ин паҳлӯ (бо рӯзҳои гарм ва шабҳои салқин, баъзан хунукиҳои шадид ё барфрезӣ имконпазир аст) ва тобистони истисноӣ гарм аст.
Миқдори зиёди бориш аз моҳи ноябр то апрел ба амал меояд; дар тобистон бориш хеле кам аст. Намнокии миёнаи солонаи ҳаво 55% -ро ташкил медиҳад. Суръати миёнаи бод солона 2,9 м / с мебошад.

Ҳарорати миёнаи солона +17,5 °C мебошад.

4 феврали соли 2014 ҳарорати ҳадди ақали мутлақ дар шаҳр дар тамоми таърихи мушоҳидаҳо ба қайд гирифта шуд -21,7 °C http://pogoda.ru.net/records1.php  Абсолютный минимум января

 Аҳолӣ 
Аз рӯи маълумоти оморӣ 1 январи соли 2019, шаҳр беш аз 140,000 аҳолӣ дорад (15-ум дар кишвар).
Қисми зиёди аҳолии шаҳрро ӯзбекҳо ташкил медиҳанд, инчунин дар шаҳр тоҷикон, русҳо, тоторҳо, туркманҳо ва миллатҳои дигар низ зиндагӣ мекунанд. Як диаспораи хурди афғон низ вуҷуд дорад.

Аз нигоҳи мазҳабӣ, аксарият мусалмонон— сунниҳо ҳастанд, инчунин масеҳиён (аксаран православиҳо), шиаҳо, баҳоия ва дигарон ҳастанд.

 Нақлиёт 
Дар шаҳр нақлиёти ҷамъиятӣ мавҷуд аст, ки аз автобусҳо ва таксиҳои роҳхатӣ иборатанд. Инчунин хадамоти таксиҳои давлатӣ ва хусусӣ мавҷуданд. Бандари дарёи Тирмиз дар қисми ҷанубу шарқии шаҳр ҷойгир аст.
Дар ин шаҳр як фурудгоҳи байналмилалии "Тирмиз" мавҷуд аст, ки бо баъзе шаҳрҳои бузурги Ӯзбекистон, инчунин бо баъзе шаҳрҳои Русия, аз ҷумла Маскав ва Санкт-Петербург ба Тошканд парвоз мекунад.

Тирмиз дарвозаи асосии ҷанубии Ӯзбекистон мебошад. 12 км шарқтар аз шаҳри Тирмиз, дар  Амударё пуле ҳаст, ки ба воситаи он роҳи пиёдагардон, худрав ва роҳи оҳан  то Хайратон  мегузарад (инчунин ҳамчун пули Дӯстӣ маълум) аст, ки танҳо дар гузаргоҳи марзи миёни Ӯзбекистон ва Афғонистон воқеъ аст. Ҳар рӯз одамон, автомобилҳо, мошинҳои боркаш ва қатораҳои боркаш аз болои пул ба ду самт мегузаранд.
Шаҳр яке аз узелҳои асосии роҳи оҳани ҷануби Ӯзбекистон мебошад. Маҳз аз Тирмиз роҳи оҳани байналмилалии боркашонӣ оғоз ёфта, ба шаҳри Мазори Шарифи Афғонистон мебарад.
Дарвоқеъ, роҳи оҳан ба фурудгоҳи байналмилалии "Мазори Шариф" дар 8-километрии худи шаҳр меравад. Масофаи байни Тирмиз ва Мазори Шариф тақрибан 80 км бо роҳи автомобилгард ё роҳи оҳан мебошад.

 Ҷозибаҳои гардишгарӣ 
Аксҳо Ном Тавсиф  Осорхонаи давлатии бостоншиносии Тирмиз Яке аз калонтарин Осорхонаҳои бостоншиносии Ӯзбекистон. Он дорои як коллексияи бойи экспонатҳоест, ки ба таърихи қадимаи Мовароуннаҳр, Суғд, Бохтар, Парфия, Эрони қадим, зардуштия, несториани ва буддоия, инчунин ба ислом  иртибот доранд. Мақбараи Ал-Ҳаким ат-Тирмизӣ Дар ин ҷо онро дафн кардаанд, ки дар гузашта сӯфиёни илоҳиётшинос ал-Ҳаким ат-Тирмизӣ, ки яке аз маъруфтарин намояндагони тасаввуф ва ҳанафия ҳисобида мешавад. Вай соли 910 вафот кард. Мақбара дар асрҳои IX - XV сохта шудааст. Ансамбли мақбараҳои Султон Саъодат Ансамбл меъморӣ кариб 20 мақбараро дарбар мегирад. Дар инҷо якчанд сайид дафн карда шудааст - яъне насли пайғамбар Муҳаммад, ки исломро дар Осиёи Марказӣ паҳн кардаанд. Ансамбль аз асри VII сохта шудан гирифт. Аксари биноҳои ансамбл дар асрҳои XV - XVII сохта шудаанд. Харобаҳои қалъаи Қирқ-қиз Дар асри IX аз ҷониби зардуштиён  сохта шудааст. Онро пас аз якчанд даҳсолаҳо арабҳо ҳангоми паҳн намудани дини ислом дар байни аҳолии Осиёи Марказӣ хароб карданд.

 Шаҳраки бостонии Тирмиз.
 Қаротеппа — дайрхонаи буддоии асрҳои I—IV  мелодӣ.
 Мазори Сӯфӣ ал-Ҳаким ат-Тирмизӣ (асрҳои XI-XV).
 Ансамбли мақбараҳои сеймҳои Тирмиз Султон Саодат (асрҳои XI-XVII).
 Қасри берунишаҳрии Қирқ-қиз (асри IX ё X).

Инчунин дар Тирмиз муҷассамаи қаҳрамони эпосҳои халқӣ Алпамиш, осорхонаи бостоншиносӣ ва маъбади Александр Невский мавҷуд аст.
20 км ғарбтар аз шаҳр, дар поёни Амударё, мамнӯъгоҳи Арал-Пайғамбар - ҷазира бо ҷангалҳои тугай мавҷуд аст.
Дар деҳаи Шеробод (60 км шимолтар аз Тирмиз) як мазори исломшиноси асри IX, мураттиби ҳадис Абуисо Муҳаммад Тирмизӣ ҷойгир аст.

 Намояндагиҳои дипломатӣ 
Консулгарии генералии Ҷумҳурии Исломии Афғонистон дар Тирмиз аз моҳи октябри соли 2018 фаъолият мекунад.

 Ҷоизаҳо 
 Ордени Амир Темур Ислам Каримов посетил Термез и вручил городу орден Амира Темура ( 29 ноябри соли 2014).

 Пайвандҳо 
 Вебсайти шаҳри Тирмиз 
 Осорхонаи бостоншиносии Тирмиз: таърихи Тирмиз

 Эзоҳ 

Гурӯҳ:Википедия:Пайванди мустақими мақола ба Викианбор
Гурӯҳ:Таърихи Ӯзбакистон