Аҳолии Тоҷикистон

Шумораи аҳолии Тоҷикистон то 1 январи соли 2022 9 млн 886 ҳазор нафарро ташкил медиҳад. Аз рӯи афзоиш дар 30 соли охир Тоҷикистон дар байни кишварҳои пасошӯравӣ ҷои аввалро ишғол кард. 

Афзоиши миёнаи солонаи аҳолӣ дар Тоҷикистон аз соли 1991 то аввали соли 2022 2,7% ташкил дод, дар ҳоле ки шумораи аҳолии сайёраи мо дар маҷмӯъ ба ҳисоби миёна 1,5 % афзуд.

Дар маҷмӯаи раёсати омори Ҷумҳурии Тоҷикистон қайд шудааст, ки дар ин давра шумораи аҳолии шаҳри Душанбе ду баробар (аз 584 ҳазор ба 1 миллиону 202 ҳазор), вилояти Хатлон – 94,3 % (аз 1 миллиону 817 ҳазор ба 3 миллиону 530 ҳазор), вилояти Суғд — 73 % (аз 1 миллиону 634 ҳазор то 2 миллиону 824 ҳазор), НТҶ — 81 % (аз 1 миллиону 158 ҳазор то 2 миллиону 101 ҳазор), ВМКБ — 36 % (аз 169 ҳазор то 230 ҳазор) афзоиш ёфтааст.

Зимнан, шумораи аҳолии ВМКБ дар солҳои 2004—2008 аз 209,5 ҳазор то 203,1 ҳазор нафар коҳиш ёфт.

 Сукунат 
+Воҳидҳои маъмурӣ1989199520002005201020152020 (фарқият)Душанбе592,2511,9564,0630,0711,2788,7863,4 (+74,7)Вилояти Суғд1554,21740,81871,92015,82197,92455,52707,3 (+251,8)Вилояти Хатлон1697,41956,02145,22368,42618,32971,53348,3 (+376,8)ВМКБ160,9188,0206,2206,8204,8214,3228,9 (+14,6)Ноҳияҳои тобеи ҷумҳурӣ1087,91237,11341,21497,91685,21922,02165,9 (+243.9)Ҳамагӣ5092,65633,86128,56718,97417,48352,09313,8 (+961,8)

 Таркиби синнусолӣ ва ҷинсият 
350px|alt=|thumb|upright=1.4|Пирамидаи синну сол ва ҷинсии Тоҷикистон дар соли 2020Таносуби шумораи мардону занон нишондиҳандаи муҳимми иқтидори афзоиши такрории аҳолӣ мебошад. Шумораи занон нисбат ба 100 мард дар давоми солҳои 1990 то 2020 аз 101,1 то 97,2 зан коҳиш ёфт. Бо боварии қатъӣ метавон гуфт, ки коҳиши шумораи занон дар таносуб бо мардон ба муҳоҷирати берунии занон вобаста аст. Дар деҳот ба 100 зан 97,6 мард рост меояд. Ин метавонад ба афзоиши такрории аҳолӣ таъсири манфӣ расонад. Таносуб миёни шумораи умумии мардону занон соли 1990 – 50,7 мард ва 49,3 зан буд. Чунин тамоюл дар минтақаҳои алоҳидаи кишвар низ ба назар мерасад.

Таносуби аҳолӣ аз ҷиҳати синну сол дар ҷумҳурӣ чунин аст: солҳои 1990 синни ҷавонони қобили меҳнат – 43,4 %; аҳолии қобили меҳнат – 49,0%; аҳолии синни калони қобили меҳнат – 7,6%. Ин нишондод дар соли 2020 мутаносибан чунин 34,3%; 59,8% ва 5,9% аст.

 Омор ва дурнамо 
Таркиб ва шумораи аҳолӣ аз шароити таърихӣ ва фаъолия­ти табиӣ инсонҳо сахт вобастагӣ дорад. То пошхӯрии ИҶ­ШС шароити ташаккули аҳолӣ дар Тоҷикистон бо ви­жа­ги­ҳои иқтисодӣ-иҷтимоӣ, сиё­сӣ, анъанавӣ, фарҳангӣ-маишӣ ва ғайра фарқ мекард. Баъди аз байн рафтани Ит­тиҳоди Шӯравӣ ва таъсиси Ҷумҳурии Тоҷикистон ҳам­чун кишвари соҳибистиқлол, ташаккули муносибатҳои нави бозаргонӣ, иқтисодӣ-иҷтимоӣ ва сиё­сӣ, афзоиши шумораи аҳолӣ низ тағйир ёфт. Агар дар давоми солҳои 1939–1959 суръати афзоиши солонаи аҳолии ҷум­ҳурӣ 1,5 % ва солҳои 1959–1989 ин шумора 3–4%-ро таш­кил медод, ин нишондод дар давоми сол­ҳои 1990–2020 дар сатҳи 2–2,4% коҳиш ёфт. Ба сабаби баланд будани захираҳои демографӣ (бештар будани аҳолии синнашон ҷавон), шумораи аҳолии Тоҷи­кистон то соли 2030 зиёд шуда, минбаъд суръати он сол то сол паст меравад. Мувофиқи омори мутахассисони Институти демография ва иқти­содиёти АМИ Тоҷикистон, аҳолии мамлакат соли 2026 тақрибан ба 10,2 млн ва соли 2056 ба 13,1 млн нафар мерасадАҳолӣ / С. Исломов // Ҷумҳурии Тоҷикистон. Донишнома. — : СИЭМТ, 2021. — С. 14—15. — 696 с. — ISBN 978-99985-0-005-1..

 Барӯйхатгирии аҳолӣ 

Бори дуюм мувофиқи Фармони Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 29 августи 2009, № 685 «Дар бораи гузаронидани барӯйхатгирии аҳолӣ» аз 21 то 30 сентябри 2010 дар қаламрави ҷумҳурӣ Барӯйхатгирии аҳоли ва фонди манзил баргузор шуд. Аз рӯйи маълумоти пешакии Агентии омори назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон оид ба Барӯйхатгирии аҳоли ва фонди манзил, шумораи аҳолии доимии мамлакат ба ҳолати 21 сентиябри 2010-ум 7 565 ҳазор нафарро ташкил кард. Шумораи аҳолии ҷумҳурӣ (дар январи 2010) нисбат ба соли 2000-ум 1 438 ҳазор нафар ё 23 дарсад, дар муқоиса бо ҳисобу китоби маълумоти аввали соли 2010, 35,4 ҳазор нафар ё 0,5 дарсад зиёд шудааст. Ин зиёдшавии шумораи аҳолӣ дар ҷумҳурӣ аз ҳисоби афзоиши табиӣ ва пеш аз ҳама, аз ҳисоби нишондиҳандаҳои баланди таваллуд ва болоравии шумораи таваллуд нисбат ба фавт ба вуҷуд меояд.

Сарфи назар аз муҳоҷирати аҳолӣ ба хориҷи ҷумҳурӣ, дар соли 2010 нисбат ба соли 2000 шумораи аҳолии шаҳрҳо 379 ҳазор нафар ё 23,3 дарсад, аҳолии деҳот 1 059 ҳазор нафар ё 23,5 дарсад афзудааст.

Ҷараёни шаҳришавӣ (урбанизатсия), ки то соли 2000 дар сатҳи ҷумҳурӣ дар авҷ буд, мувофиқи ҷамъбасти пешакии Барӯйхатгирии аҳоли ва фонди манзили соли 2010 муътадил гашта, таносуби аҳолии шаҳру деҳот 27 дарсади аҳолии шаҳр ва 73 дарсади аҳолии деҳотро ташкил кард.

26 майи соли 2018 шумораи аҳолии Ҷумҳурии Тоҷикистон ба 9 миллион нафар расид.
 Аҳолии Тоҷикистон дар соли 2020 
Дар соли 2020 дар Ҷумҳурии Тоҷикистон бори севум барӯйхатгирии аҳолӣ сурат гирифт. Дар соли 2020 шумораи умумии аҳолии Тоҷикистон то 9 678 613 нафар афзудааст.

аз он ҷумла:

 9 678 613 — аҳолии умумӣ (2020), ки аз онҳо:
 4 757 443 — мардон (49,2%)
 4 921 170 — занон (50,8%)

Дар охири соли 2021 9.857.502 нафар шуд. Афзоиши табиии аҳолӣ мусбат буда, 244 312 нафарро ташкил дод. Дар тӯли тамоми сол тақрибан 299,267 кӯдак таваллуд шуд ва 54 956 нафар фавтиданд. Муҳоҷирати хориҷӣ дар сатҳи соли гузашта боқӣ монда, аҳолӣ бо сабабҳои муҳоҷират 28153 нафар кам шуд. Яъне, шумораи умумии одамоне, ки аз кишвар хориҷ мешаванд (эмигрантҳо) нисбат ба шумораи одамоне, ки бо мақсади будубоши дарозмуддат ба кишвар ворид мешаванд (иммигрантҳо) бартарӣ дошт.
 Динамикаи тағирёбии аҳолӣ дар соли 2021 
Дар зер коэффитсиенти тағирёбии аҳолии Тоҷикистон оварда шудааст, ки он барои соли 2021 ҳисоб карда шудааст:

Афзоиш: ба ҳисоби миёна дар як рӯз 820 кӯдак (34,16 дар як соат) таваллуд шудааст

Марг: ба ҳисоби миёна дар як рӯз 151 нафар (6,27 дар як соат) фавтиданд

Афзоиши аҳолии муҳоҷират: ба ҳисоби миёна -77 нафар дар як рӯз (-3,21 дар як соат)

Суръати афзоиши аҳолии Тоҷикистон дар соли 2021 дар як рӯз 592 нафар буд.

 Зичии аҳолӣ 
мини|Зичии аҳолии Тоҷикистон 
мини|Зичии аҳолии Тоҷикистон, нусхаи 2Ҳудуди Тоҷикистон 141,4 ҳазор км² буда, 93% онро минтақаҳои кӯҳӣ ташкил медиҳанд. Соли 2020 зичии миёнаи аҳолӣ дар 1 км² 65,9 нафар, аз ҷумла, дар ВМКБ дар 1 км² 3,6 нафар, дар вилояти Суғд 107,4 нафар, дар вилояти Хатлон 135,6 нафар, дар шаҳри Душанбе 8464 нафар, дар ноҳияҳои тобеи марказ 76 нафарро ташкил медод. Тағйири зичии аҳолӣ ба таваллуд ва муҳо­ҷирати берунии аҳолӣ вобаста аст.

 Ҳайати миллӣ 
Ҷумҳурии Тоҷикистон кишвари гу­но­гунқавм аст. Тоҷикон асосан дар ноҳия ва шаҳрҳои саноатӣ зиндагӣ мекунанд.

Тағйироти назаррас дар таркиби қавмии аҳолии Тоҷи­кис­тон пас аз бозсозиҳои горбачёвӣ (ба туфайли муҳо­ҷи­рати озоди аҳолӣ ба кишварҳои аслии худ) ва пошхӯрии Ит­ти­ҳоди Шӯравӣ ба амал омад, ки натиҷаи он оғози ҷанги шаҳрвандӣ ва гузариш ба муносибатҳои бозорӣ дар То­ҷикистон гашт. Дар натиҷаи ин ҳодисаи иҷтимоӣ-сиёсӣ таркиби қавмии аҳолӣ сахт тағйир ёфт.

Тибқи барӯйхатгирии соли 2010 дар кишвар тоҷикон — 90.4 фоиз ё 6173,8 ҳазор нафарЧисленность и национальный состав населения, узбакҳо —  8% ё 645,3 ҳазор нафар (бо халқҳои туркҳои маҳаллии ба онҳо наздик — 12.4% ё 926344 ҳазор нафар) қирғизҳо — 08 % ё 60, 7 ҳазор нафар, русҳо — 0,5 % ё 34,8 ҳазор нафар, туркманҳо — 0,2 % ё 15,1 ҳазор нафар будандТом 3. Национальный состав и владение языками, гражданство населения Республики Таджикистан (2010)  // Агентство по статистике при Президенте Республики Таджикистан.

+Таркиби миллии Тоҷикистон аз соли 1926 то соли 2010.Мардум1926
Демоскоп. Национальный состав населения Таджикистана по Всесоюзной переписи 1926 года%1959
Демоскоп. Национальный состав населения Таджикистана по Всесоюзной переписи 1959 года%1989
Демоскоп. Национальный состав населения Таджикистана по Всесоюзной переписи 1989 годаПамирские народы и ягнобцы, включаемые переписью в составе таджиков, в таблице за 1989 год выделены по родному языку по переписи 1989 годаДемоскоп. Национальный состав населения Таджикистана по переписи 2000 года%2000
Том 3. Национальный состав и владение языками, гражданство населения Республики Таджикистан (2010)  // Агентство по статистике при Президенте Республики ТаджикистанПо переписи 2000 года (и ранее) в составе таджиков включались памирские народы и ягнобцы (дана оценочная их численность на 2000 год), а некоторые тюркские народы (лакайцы, конграты, дурмены, катаганы, барлосы, юзы, минги, кесамиры, семизы), напротив, выделены отдельно (переписью 1989 года и ранее они включались в состав узбеков).Национальный состав населения Таджикистана по оценкам Joshuaproject%2010
По переписи 2010 года (и ранее) в составе таджиков включались бадахшанские народы и ягнобцы, а некоторые тюркские народы (лакайцы, конграты, дурмены, катаганы, барлосы, юзы, минги, кесамиры, семизы), напротив, выделены отдельно (переписью 1989 года и ранее они включались в состав узбеков).%дар умум827083100,00 %1979897100,00 %5092603100,00 %6127493100,00 %7564502100,00 %тоҷиконҳамроҳ бо бадахшӣ- ва яғнобизабонҳо61895474,84 %105116453,09 %327342064,27 %503338282,14 %637383490.4 %*ӯзбекҳо93670313 %6453448 %*лақайҳо510010,83 %655550,87 %*қунғротҳо151020,25 %380780,50 %*дурманҳо35020,06 %76080,10 %*қатағанҳо48880,08 %76010,10 %*барлосҳо37430,06 %52710,07 %*юзҳо10530,02 %37980,05 %*мингҳо2430,00 %2680,00 %*кесамирҳо130,00 %1560,00 %*семизҳо10,00 %470,00 %қирғизҳо114101,38 %256351,29 %638321,25 %655151,07 %607150,80 %русҳо56380,68 %26261013,26 %3884817,63 %681711,11 %348380,46 %туркманҳо41480,50 %71150,36 %204870,40 %202700,33 %151710,20 %тоторҳоҳамчунон сибиртоторҳо (дар соли 2000 — 10 наф., соли 2010 — 17 наф.)9500,11 %550462,78 %722281,42 %189490,31 %65120,09 %арабҳо32600,39 %12970,07 %2760,01 %144500,24 %41840,06 %паштунҳо (афғонҳо)6660,08 %5320,03 %20880,04 %47020,08 %36750,05 %лӯлиҳо1860,02 %15560,08 %17910,04 %42490,07 %23340,03 %туркҳодар соли 1926 чун «туркҳои усмонӣ» ба қайд гирифта шудаанд40,00 %530,00 %7680,02 %6720,01 %13600,02 %укроинҳо10900,13 %269211,36 %413750,81 %37870,06 %10900,01 %чиниҳо30,00 %380,00 %580,00 %240,00 %8010,01 %кореягиҳо23650,12 %134310,26 %16960,03 %6340,01 %қазоқҳо16360,20 %125510,63 %113760,22 %9360,02 %5950,01 %эрониҳо980,01 %3310,02 %3880,01 %3060,00 %4730,01 %олмониҳо600,01 %325881,65 %326710,64 %11360,02 %4460,01 %арманиҳо1710,02 %28780,15 %56510,11 %9950,02 %4340,01 %осетинҳо1500,02 %45140,23 %78610,15 %9600,02 %3960,01 %озарбойҷониҳодар соли 1926 чун «туркҳо» ба қайд гирифта шудаанд8010,10 %11820,06 %35560,07 %7980,01 %3710,00 %уйғурҳо20,00 %4020,02 %5660,01 %3790,01 %2760,00 %ҳинду-покистониҳо130,00 %2450,00 %2620,00 %карелиҳо230,00 %290,00 %70,00 %1660,00 %молдовиҳо30,00 %3450,02 %8790,02 %3410,01 %1570,00 %бошқирдиҳо1700,02 %38720,20 %68210,13 %8720,01 %1430,00 %белорусҳо560,01 %27930,14 %72470,14 %4640,01 %1040,00 %англисҳо10,00 %430,00 %1040,00 %гурҷиҳо280,00 %6200,03 %9760,02 %1610,00 %920,00 %амрикоиҳо30,00 %240,00 %620,00 %чувашҳо210,00 %16610,08 %25120,05 %1950,00 %470,00 %мордваҳо1780,02 %67460,34 %55190,11 %3000,00 %420,00 %яҳудиёнҳамч. Яҳудиёни Осиёи Миёнагӣ2750,03 %124150,63 %145800,29 %1970,00 %360,00 %*яҳудиён97010,19 %1820,00 %340,00 %*яҳудиёни Осиёи Миёна770,01 %8070,04 %48790,10 %150,00 %20,00 %лаҳистониҳо650,01 %6810,03 %7160,01 %740,00 %230,00 %булғорҳо12740,06 %10720,02 %640,00 %190,00 %қрим-тоторҳо18470,09 %72140,14 %1380,00 %180,00 %дигарон14330,19 %44090,26 %78760,15 %17420,03 %3620,00 %
+Ҳайати миллии аҳолии минтақаҳои Тоҷикистон (тибқи барӯйхатгирии аҳолӣ дар соли 2010)халқиятВилояти 
мухтори Кӯҳистони БадахшонВилояти 
СуғдВилояти 
Хатлонш. Душанбеноҳияҳои
тобеи
ҷумҳурӣшумора%шумора%шумора%шумора%шумора%тоҷикон19442394,40187621884,00218919681,7764876089,50146523790,04узбекҳоМиқдори узюекҳо бидуни лақайҳо, қунғратҳо, дурманҳ, қатаганҳо, барлосҳо, юзҳо, мингҳо, кесамирҳо,семизҳо4100,2032961483463039486616,712013568қирғизҳо109495,32128960,586910,035520,08356272,07русҳо810,0488900,4039600,15190612,6328460,17туркманҳо30,001570,01140030,526900,103180,02тоторҳо80,0026000,1211230,0418660,268980,05қазоқҳо30,001550,011740,011890,03740,00дигарон720,0330200,141218014,5550650,70165520,96ДАР УМУМ205949100,002233550100,002677251100,00724844100,001722908100,00

 Ақаллиятҳои миллӣ 
То соли 1990 Тоҷикистон ҷумҳурии семиллат (тоҷикон-узбакҳо-русҳо) буд.

Ҳиссаи узбакҳо дар байни аҳолӣ аз 12 % то 8 % кам шуд; ҳиссаи қирғизҳо бетағйир монд — каме бештар аз 1 %. Дар баробари ин дар давраи байнисаршуморӣ шумора ва ҳиссаи тоҷикон хеле афзуд: соли 1989 — 3172,4 ҳазор нафар (62,3 %), соли 2010-ум — 4898,4 ҳазор нафар (90.4 %).

Моҳи апрели соли 2020 палатаи поёнии парлумони Тоҷикистон ба қонун «Дар бораи бақайдгирии давлатии асноди ҳолати шаҳрвандӣ» тағйироту иловаҳоро қабул кард, ки истифодаи пасвандҳои славяниро дар насаб ва номи падар манъ мекунад; танхо барои акаллиятҳои миллие, ки дар худуди ҷумҳурият зиндагӣ мекунанд, истисно карда мешавад, ки онҳо ҳангоми ба қайд гирифтани фарзандони навзоди худ кадом суффикси насаб ва номи падарро интихоб карда метавонанд.Таджикистан запретил русифицировать имена, отчества и фамилии // 29 апреля 2020

 Динамикаи аҳолӣ 

Аҳолии Тоҷикистон хеле вақт аст, ки бо суръати гуногун меафзояд: соли 1959 дар инҷо 1981 ҳаз. одам буд, дар солҳои 1989 — 5109 ҳаз. ва, бо фарқ аз кишварҳои аврупоии ИДМ, рушдро дар солҳои 1989-1999 давом дод, новобаста ба муҳоҷирати зиёди аҳолӣ аз ҷумҳурӣ (437 ҳазор нафар дар 11 сол). Сабаби асосии зиёдшавии аҳолӣ — афзоишии табии босуръат.

Дар байни солҳои 1989-2000, аҳолии танҳо шаҳрҳои калон, аз қабили пойтахт – Душанбе, дар натиҷаи ҳиҷрати аҳолии аввал русзабон ва баъдан тоҷику-ӯзбек кам шуданд. Аз вақти азбайнравии Иттиҳоди Шӯравӣ таркиби миллӣ ба тағйироти зиёд дучор шуд. Барои миллатҳои бумӣ афзоиши баланди табии хос аст, гарчанде ки нишондиҳандаҳои он дар давраи пасошӯравӣ поён рафт.

 Пиртарин афрод аз Тоҷикистон 
 Зулҳиҷҷа Ёфтуллоева Дар шиносномаи Зулҳиҷҷа Ёфтуллоева таърихи таваллуди ӯ 5 январи соли 1897-ум қайд шудаастСокини 115-солаи ноҳияи Абдураҳмони Ҷомӣ даргузашт - Радиои Озодӣ http://www.ozodi.org/content/zulhijja-yoftulloeva-/24795283.html
 Тоҷигул Қурбонова Дар шиносномаи Тоҷигул Қурбонова навишта шудааст, ки ӯ 8 марти соли 1900 таваллуд шудааст.Зани кӯҳансолтарин дар Кӯлоб 112-сола шуд - Радиои Озодӣ http://www.ozodi.org/content/article/24508182.html

 Харитаҳо 

 Эзоҳ 

Гурӯҳ:Аҳолии Тоҷикистон