Вилояти Туркистон

Вилояти Туркистон (; то соли 2018 — вилояти Қазоқистони Ҷанубӣ) — вилоят дар Қазоқистон, маркази маъмурӣ — шаҳри Туркистон.

 Ном 
Ҳамчун вилояти Қазоқи Ҷанубӣ (Южно-Казакская) таъсис ёфтааст, ки номи он соли 1936 ба вилояти Қазоқистони Ҷанубӣ (Южно-Казахстанская) иваз карда шудааст. Аз 3 майи соли 1962 то 6 июли соли 1992 вилоят Чимкент ном дошт ва соли 1992 ба вилоят номи Қазоқистони Ҷанубиро баргардонда шуд. 19 июни соли 2018 бо фармони президенти Қазоқистон вилояти Қазоқистони Ҷанубӣ Туркистон номида шуд.

 Таърих 
Дар ҳудуди вилояти Туркистон дар асри 19 қабилаҳои Ҷузи Миёна: кониратҳо (коктинулҳо, котеншҳо); Найманҳо (баганалҳо), қабилаҳои Ҷузи калон: шанишкилиҳо, дулатҳо (сиқим, жанис, шимир), ошактҳо, сиргелҳо, истҳо зиндагӣ мекарданд. Востров В. В. Муканов М. С. Родоплеменной состав и расселение казахов [Текст]: (конец XIX — начало XX).- Алма-Ата «Издательство „Наука“ Казахской ССР», 1968.- 255 с.

Вилоят 10 марти соли 1932 дар ҳайати Ҷумҳурии Мухтори Шӯравии Сотсиалистии Қазоқистон (ки худаш дар ҳайати ҶШС Русия буд) асосан аз вилоятҳои собиқ округи Сирдарё (1928-1930) ташкил ёфта, вилояти Қазоқистони Ҷанубӣ номида шуд; 5 декабри соли 1936 вилояти Қазоқистони Ҷанубӣ ба ҳайати РСС навтаъсиси Қазоқистон дохил шуд, ки он аз ҳайати ҶФШС Русия ҷудо шуд.

Соли 1938 як қисми қаламрави вилоят ба вилояти навтаъсиси Қизил-Орда дода шуд.

19 июни соли 2018 бо фармони раисиҷумҳури Қазоқистон вилояти Қазоқистони ҷанубӣ Туркистон номида шуд ва маркази маъмурии он аз Чимкент ба шаҳри Туркистон гузаронида шуд; Чимкент аз вилояти Қазоқистони Ҷанубӣ хориҷ карда шуда, мақоми шаҳри дорои аҳамияти ҷумҳуриявӣ гирифтааст  .

 Ҷуғрофия 
Вилояти Туркистон дар ҷануби Қазоқистон, дар қисми шарқии дашти Турон ва доманаҳои ғарбии Тиёншон ҷойгир шудааст. Қисми зиёди қаламрав ҳамвор буда, регҳои сертеппаи Қизилқум, дашти Чордара (дар ҷануби ғарб, қад-қади соҳили чапи Сир) ва Мойинқум (дар шимол, қад-қади чапи Чу) воқеъ аст.

Қисмати шимолиро биёбони Бетпакдалъа, дар ҷануби шадид Дашти Гурусна (Мирзочӯл) ишғол мекунанд. Қисми миёнаи вилоятро қаторкӯҳҳои Қаратау (кӯҳи Бессаз — 2176 м, дарозиаш 500 км), дар ҷанубу шарқ — канори ғарбии Алатауи Талас, пуштаҳои Каржантау (баландиаш то 2823 м) ва Угамский (куҳи Бессаз) ишғол мекунанд. Баландтарин нуқта – қуллаи Сайрам – 4299 м.

Калонтарин дарёҳо — Сирдарё (бо шохобҳои Орис, Оҳангарон, Гавасой, Исфайрамсой, Исфара, Қарадарё, Қараозек, Косансой, Келес, Норин, Сӯх, Хоҷабакирғон, Чадак, Чирчиқ, Шоҳимар) аз ҷануб мегузарад. 

Вилоят дар минтақаи иқлими континенталӣ ҷойгир аст. Заминҳои ҳосилхез, фаровонии нури офтоб, чарогоҳҳои васеъ барои тараққӣ додани соҳҳои гуногуни хоҷагии қишлоқ, дар навбати аввал зироаткории обӣ ва гусфандпарварии чарогоҳӣ имкониятҳои калон фароҳам меоваранд. Зироатҳои пахтаю шолӣ, инчунин боғу токзорҳо ҳосили баланд медиҳанд.

 Тақсимоти маъмурӣ 
400x400px|thumb|Тақсимоти маъмурии вилояти Туркистон (2022)

Сохтори маъмурию ҳудудии вилоят 14 ноҳия ва 3 шаҳри тобеи вилоятро дар бар мегирад:

 ноҳияи Бойдибек
 ноҳияи Ҷетисой 
 ноҳияи Қозиғурт
 ноҳияи Келес 
 ноҳияи Пахтаарал
 ноҳияи Ордабасӣ
 ноҳияи Ӯтрор
 ноҳияи Сайрам
 ноҳияи Сариағаш
 ноҳияи Саврон 
 ноҳияи Сузак
 ноҳияи Толебӣ
 ноҳияи Тулкубос
 ноҳияи Чордара
 м. ш. Арис,
 м. ш. Кентау,
 м. ш. Туркистон.

 Омори умумӣ 
 Ноҳия/маъмурияти шаҳрмаркази ноҳияаҳолӣнафар(1 апрели 2019) (на 1 апреля 2019 года)
 масоҳаткм²
 шаҳрҳо
 ҳокиматидеҳот
 авулҳо,деҳаҳо ш. Орис
  -
 74 656
 7654
 1
 6
 32 ш. Кентау
  -
 204 796
 7745
 1
 16
 42 ш. Туркистон
  -
 165 743
 196
 1
  - 
  - Ноҳияи Бойдибек
 деҳаи Шаян
 54 033
 7233
  -
 11
 52 Ноҳияи Ҷетисой
 ш. Ҷетисой
 171 150
 1046
 1
 12
 111 Ноҳияи Қозиғурт
 деҳаи Қозиғурт
 106 479
 4031
  -
 13
 64 Ноҳияи Келес
 деҳаи Абай
 142 081
 3451
  -
 12
 83 Ноҳияи Пахтаарал
 шаҳраки Мирзоканд
 132 538
 808
  -
 11
 69 Ноҳияи Ордабосӣ
 деҳаи Темирлан
 119 541
 2594
  -
 10
 57 Ноҳияи Утрор
 деҳаи Шавилдир
 54 050
 16 758
  -
 13
 39 Ноҳияи Сайрам
 деҳаи Оқсукент
 210 782
 1148
  -
 11
 42 Ноҳияи Сариағоч
 шаҳри Сариағоч
 187 088
 4171
 1
 13
 70 Ноҳияи Сузак
 деҳаи Чӯлоққӯрғон
 61 679
 41 049
  -
 12
 35 Ноҳияи Толебӣ
 шаҳри Лангар
 118 224
 3064 
 1
 12
 54 Ноҳияи Тулкубос
 деҳаи Турар Рисқулов
 111 701
 2275
  -
 15
 61 Ноҳияи Чордара
 шаҳри Чордара
 78 304
 12 872
 1
 10
 25 дар умум:
  1 992 845
 116 095
 7
 177
 836

 Аҳолӣ 
Вилояти Туркистон аз ҳама сераҳолӣ дар Қазоқистон аст. Дар баробари ин, пас аз он ки шаҳри Чимкент ба воҳиди алоҳидаи ҳудудии маъмурии ҷумҳурӣ табдил ёфта, аз ин вилоят хориҷ шуд, аҳолии вилояти Қазоқистони Ҷанубӣ (ҳоло Туркистон) тақрибан 1 миллион нафар кам шуда, дар таърихи 1 июни 2018 1 миллиону 955 219 нафарро ташкил дод.  (тибқи маълумоти Кумитаи омори Қазоқистон то 1 майи соли 2018 2,95 миллион, яъне пеш аз тарки Чимкент аз минтақа)  . Ҳамин тариқ, аз соли 2018 то соли 2022 вилояти Туркистон аз рӯи аҳолӣ аз вилояти Алмаато пасттар буд. Пас аз ҷудо шудани вилояти Ҷетису аз он дар соли 2022 аз рӯи шумораи аҳолӣ вилояти Туркистон боз аввал гашт.
Ба ҷузъ аз қазоқҳо (72%) инчунин озарбойҷонҳо, тоҷикон, тоторҳо, туркҳо, кореяҳо, курдҳо ва уйғурҳо, ӯзбекҳо (18%) ва русҳо (ҳиссашон аз 15% то ба 2% кам шуд)

 Таркиби этникӣ 
пайванд=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/6f/%D0%AE%D0%B6%D0%BD%D0%BE-%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8C_%D0%AD%D1%82%D0%BD%D0%BE.png/300px-%D0%AE%D0%B6%D0%BD%D0%BE-%D0%9A%D0%B0%D0%B7%D0%B0%D1%85%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%BE%D0%B1%D0%BB%D0%B0%D1%81%D1%82%D1%8C_%D0%AD%D1%82%D0%BD%D0%BE.png|мини|673x673пкс| Ҳиссаи қазоқҳо, ӯзбекҳо, тоҷикон, русҳо ва дигарон аз рӯи ноҳияҳои вилоят тибқи барӯйхатгирии соли 2009.

 Аз рӯи минтақа 
+Аҳолии миллии ноҳия:1989 нафар %1999 нафар %2009  нафар %2019  нафар %дар умум1823528100,00 %1978339100,00 %2469357100,00 %1983967100,00 % Қазоқҳо101747055,80%134088967,78%178599272,33%150821976,02% Ӯзбекҳо28504215,63%33220216,79%40163016,26%33664516,97% Русҳо27847315,27%1620988,19%1365385,53%355231,79% Тоҷикон195931,07%213701,08%297421,20%368311,86% Озарбойҷониҳо270491,48%247321,25%289561,17%185390,93% Туркҳо110510,61%186650,94%209950,85%164380,83% Тоторҳо346151,90%236721,20%191190,77%78920,40% Курдҳо63060,35%66610,34%83990,34%67060,34% Куриёиҳо114300,63%97800,49%92540,37%21380,11% Форсҳо25110,14%23120,12%41490,17%36770,19% Укроинҳо330331,81%130390,66%57880,23%9040,05% Ӯйғӯрҳо37520,21%32580,16%34850,14%23260,12% Олмониҳо445262,44%52610,27%20070,08%12960,07% Қирғизҳо14350,08%9850,05%25230,10%16220,08% Чеченҳо35730,20%22600,11%24650,10%9940,05% Юнониҳо208561,14%16850,09%10360,04%3970,02% Бошқирдҳо24010,13%12110,06%8690,04%3540,02% Туркманҳо5530,03%4540,02%8620,03% дигарон198591,09%78050,39%55480,22%34660,17%

 Аз рӯи ноҳия 
+Аҳолии шаҳру ноҳияҳотибқи барӯйхатгирии соли 2019																									 Дар умум Қа-зоқ-ҳо  %  Уз-бек-ҳо  %  Рус-ҳо  %  То-ҷи-кон  %  Озар-бой-ҷон-ҳо  %  Турк-ҳо  %  То-тор-ҳо  %  Ко-рея-гиҳо  %  Курд-ҳо  %ВИЛОЯТ24693571785992 72,33 % 401630 16,26 % 136538 5,53 % 29742 1,20 % 28956 1,17 % 20995 0,85 % 19119 0,77 % 9254 0,37 % 8399 0,34 %1Ноҳияи Бойдибек5300451011 96,24 % 31 0,06 % 148 0,28 % 6 0,01 % 29 0,05 % 5 0,01 % 37 0,07 % 3 0,01 % 1480 2,79 %2Ноҳияи Қозиғурт10058194140 93,60 % 5306 5,28 % 307 0,31 % 11 0,01 % 28 0,03 % 37 0,04 % 251 0,25 % 15 0,01 % 18 0,02 %3Ноҳияи Пахтаарал285776239686 83,87 % 9683 3,39 % 4848 1,70 % 21226 7,43 % 2771 0,97 % 1092 0,38 % 1713 0,60 % 1505 0,53 % 1 0,00 %4Ноҳияи Ордабосӣ10287596942 94,23 % 184 0,18 % 1745 1,70 % 4 0,00 % 1315 1,28 % 131 0,13 % 204 0,20 % 49 0,05 % 1344 1,31 %5Ноҳияи Утрор5313152693 99,18 % 9 0,02 % 261 0,49 % 0 0,00 % 24 0,05 % 0 0,00 % 38 0,07 % 2 0,00 % 2 0,00 %6Ноҳияи Сайрам28189888626 31,44 % 170470 60,47 % 7347 2,61 % 105 0,04 % 2524 0,90 % 7622 2,70 % 1150 0,41 % 449 0,16 % 1793 0,64 %7Ноҳияи Сариағоч272693239765 87,92 % 9758 3,58 % 3135 1,15 % 7689 2,82 % 2759 1,01 % 3188 1,17 % 1941 0,71 % 386 0,14 % 230 0,08 %8Ноҳияи Сузак5193546672 89,87 % 3837 7,39 % 1160 2,23 % 7 0,01 % 84 0,16 % 2 0,00 % 54 0,10 % 10 0,02 % 0 0,00 %9Ноҳияи Толебӣ12272184998 69,26 % 17639 14,37 % 8546 6,96 % 15 0,01 % 1615 1,32 % 4446 3,62 % 757 0,62 % 152 0,12 % 2642 2,15 %10Ноҳияи Тулкубос9546877025 80,68 % 4600 4,82 % 6144 6,44 % 10 0,01 % 5777 6,05 % 183 0,19 % 366 0,38 % 124 0,13 % 5 0,01 %11Ноҳияи Чордара7499771773 95,70 % 143 0,19 % 2025 2,70 % 130 0,17 % 68 0,09 % 4 0,01 % 313 0,42 % 148 0,20 % 0 0,00 %12Чимканд, м. ш.603499385296 63,84 % 82772 13,72 % 92059 15,25 % 471 0,08 % 11103 1,84 % 2467 0,41 % 9706 1,61 % 6237 1,03 % 873 0,14 %13Орис, м. ш.6219758731 94,43 % 296 0,48 % 2217 3,56 % 2 0,00 % 185 0,30 % 6 0,01 % 353 0,57 % 20 0,03 % 0 0,00 %14Кентау, м. ш.8148452441 64,36 % 21158 25,97 % 4708 5,78 % 11 0,01 % 481 0,59 % 136 0,17 % 1408 1,73 % 107 0,13 % 6 0,01 %15Туркистон, м. ш.227098146193 64,37 % 75744 33,35 % 1888 0,83 % 55 0,02 % 193 0,08 % 1676 0,74 % 828 0,36 % 47 0,02 % 5 0,00 %
+Аҳолии миллии ноҳияҳо ва шаҳрҳо тибқи баҳо барои соли 2019																																									 Дар умкм  Қа-зоқ-ҳо  %  Уз-бек-ҳо  %  Рус-ҳо  %  То-ҷи-кон  %  Озар-бой-ҷон-ҳо  %  Турк-ҳо  %  То-тор-ҳо  %  Ко-рея-гиҳо  %  Курд-ҳо  %ВИЛОЯТ19839671508219 76,02 % 336645 16,97 % 35523 1,79 % 36831 1,86 % 18539 0,93 % 16438 0,83 % 7892 0,40 % 2138 0,11 % 6706 0,34 %1Ноҳияи Бойдибек5403052129 96,48 % 46 0,09 % 96 0,18 % 7 0,01 % 32 0,06 % 6 0,01 % 27 0,05 % 3 0,01 % 1457 2,70 %2Ноҳияи Қозиғурт10622598560 92,78 % 6713 6,32 % 210 0,20 % 12 0,01 % 12 0,01 % 36 0,03 % 199 0,19 % 12 0,01 % 19 0,02 %3Ноҳияи Ҷетисой170408153602 90,14 % 1497 0,88 % 1697 1,00 % 12052 7,07 % 244 0,14 % 6 0,00 % 373 0,22 % 322 0,19 % 0 0,00 %4Ноҳияи Келес142296132043 92,79 % 7138 5,02 % 321 0,23 % 38 0,03 % 194 0,14 % 850 0,60 % 222 0,16 % 39 0,03 % 260 0,18 %5Ноҳияи Пахтаарал13313996075 72,16 % 10872 8,17 % 2518 1,89 % 14989 11,26 % 2850 2,14 % 1269 0,95 % 1158 0,87 % 665 0,50 % 1 0,00 %6Ноҳияи Ордабосӣ118916113359 95,33 % 109 0,09 % 1424 1,20 % 11 0,01 % 1222 1,03 % 128 0,11 % 166 0,14 % 31 0,03 % 1576 1,33 %7Ноҳияи Утрор5397553779 99,64 % 0 0,00 % 166 0,31 % 0 0,00 % 4 0,01 % 1 0,00 % 19 0,04 % 0 0,00 % 0 0,00 %8Нрҳияи Сайрам20794845038 21,66 % 148175 71,26 4813 2,31 % 101 0,05 % 1152 0,55 % 4535 2,18 % 770 0,37 % 305 0,15 % 1799 0,87 %9Ноҳияи Сариағоч186109158351 85,09 % 5543 2,98 % 2306 1,24 % 9301 5,00 % 3166 1,70 % 2623 1,41 % 1522 0,82 % 259 0,14 % 4 0,00 %10Ноҳияи Сузак6151255990 91,02 % 4574 7,44 % 747 1,21 % 0 0,00 % 91 0,15 % 0 0,00 % 40 0,07 % 0 0,00 % 0 0,00 %11Ноҳияи Толебӣ11776581637 69,32 % 19412 16,48 % 6737 5,72 % 22 0,02 % 1724 1,46 % 4761 4,04 % 607 0,52 % 111 0,09 % 1555 1,32 %12Ноҳияи Тулкубос11128691463 82,19 % 5657 5,08 % 5556 4,99 % 24 0,02 % 6640 5,97 % 255 0,23 % 337 0,30 % 125 0,11 % 9 0,01 %13Ноҳияи Чордара7813275362 96,45 % 164 0,21 % 1657 2,12 % 141 0,18 % 63 0,08 % 3 0,00 % 269 0,34 % 105 0,13 % 1 0,00 %14Туркистон, м.ш.164746113739 69,04 % 45998 27,02 % 1502 0,91 % 87 0,05 % 362 0,22 % 1803 1,09 % 700 0,42 % 36 0,02 % 15 0,01 %15Орис, м.ш.7425271542 96,35 % 229 0,31 % 1705 2,30 % 4 0,01 % 174 0,23 % 1 0,00 % 252 0,34 % 17 0,02 % 1 0,00 %16Кентау, м.ш.203228115550 56,86 % 80518 39,62 % 4068 2,00 % 42 0,02 % 609 0,30 % 161 0,08 % 1231 0,61 % 108 0,05 % 9 0,00 %

 Ҳокимон 

 Уркумбоев, Марс Фазилович (1992-1993)
 Турисбеков, Заутбек Каусбекович (декабри 1993 - декабри 1997)
 Абдуллоев, Калик Абдуллоевич (декабри 1997 - июли 1999)
 Сапарбоев, Бердибек Машбекович (июли 1999 то августи 2002)
 Жилкишиев, Болат Абжапарули (31 августи 2002 - сентябри 2006)
 Шукеев, Умирзак Естаевич (сентябри 2006 - 28 августи 2007)
 Ашим, Нургалӣ Садуакасович (28 августи 2007 - 4 марти 2009)
 Мирзахметов, Аскар Исабекович (4 марти 2009 - 8 августи 2015)
 Атамкулов, Бейбут Бакирович (8 августи 2015 - 7 октябри 2016)
 Туймебаев, Жансейит Кансеитович (7 октябри 2016 - 26 феврали 2019)
 Шукеев, Умирзак Естаевич (26 феврали 2019 - 26 августи 2022)
 Сатибалди, Дархан Амангелдиевич (31 августи 2022)
 Эзоҳ 

 Пайвандҳои берунӣ 

Гурӯҳ:Вилоятҳои Қазоқистон