Боку

Боку́ (, шояд аз ) — пойтахт ва шаҳри калонтарини Озарбойҷон. Боку, бандари калони Баҳри Каспий ва шаҳри бузургтарини Қафқоз аст. Дар соҳили ҷанубии нимҷазираи Обшорон (Апшерон) воқеъ аст. Аҳолиаш — 2 092 400 нафар (2011, бо атрофаш 2 600 100), асосан озариҳо (то соли 1990 сермиллат буд; зимни барӯйхатгирии соли 1989-ум 66 дарсади аҳолиаш озариҳо буданд).

 Таърих 
Боку бори нахуст дар маъхазҳои асри 5 ва асарҳои ҷуғрофии асрҳои 9-10 («Ҳудуду-л-олам» ва дар осори Истахрӣ, Масъудӣ, Муқаддасӣ) зикр шудааст. Аз асри 11 бандари баҳрии асосии Шервон, дар охири асри 12 ва асри 15 маркази маъмурии давлати Шервоншоҳиён буд. Муаллифони асрҳои 12-15 (Ёқути Ҳамавӣ, Закариёи Қазвинӣ, Бакрон ва ғ.) кони нафт доштани Бокуро (дар асарҳои худ) қайд кардаанд. Соли 1540 Бокуро сипоҳиёни Сафавиён ва дар охири асри 16 Империяи Усмонӣ тасарруф намуданд. Соли 1604 қалъаи Бокуро лашкари шоҳ Аббоси 1 хароб кард. Солҳои 1723—1735 ва 1796—1797 зери тасарруфи сипоҳиёни рус қарор дошт. Соли 1747 маркази хонигарии Боку буд. Дар солҳои ҷанги байни русҳо ва форсҳо (1804—1813) ба Руссия ҳамроҳ карда шуд (1806). Дар нимаи дуввуми асри 19 Боку бо саноати истихроҷи нафт босуръат тараққӣ кард. Апрел-июли 1918 таҳти назорати болшевикон, августи 1918 дар тасарруфи лашкариёни англис қарор дошта, дертар Бокуро туркҳо ба даст дароварданд. Солҳои 1919-20 пойтахти Ҷумҳурии Демократии Озарбойҷон буд. Апрели 1920 ба Боку Артиши Сурх ворид гардид; солҳои 1920—1991 пойтахти ҶШС Озарбойҷон буд. Аз соли 1991 пойтахти Ҷумҳурии Озарбойҷон.

 Аҳолӣ 
Аҳолӣ 2 181 800 наф нафар (2014). Соли 2009 дар Боку чунин миллату халқҳо маскун буданд озарбойҷониҳо (90,3 %), русҳо (5,3 %), украинҳо, курдҳо, лезгинҳо ва халқҳои Доғистон, яҳудиён, гурҷиҳо, туркҳо.

 Сол озарбойҷониҳо % русҳо % арманиҳо % яҳудиҳо % лезгинҳо % тоторҳо % дигарон % Аҳолӣ1886Свод статистических данных о населении Закавказского края, извлечённых из посемейных списков 1886 года, г. Тифлис, 189337 53043,321 39024,724 84028,73910,5 н.д. н.д. н.д. н.д.2 4602,886 6111897Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. — г. Баку.40 34136,037 39933,419 09917,13910,5 310 0,3 н.д. н.д.12 85011,5111 9041926Всесоюзная перепись населения 1926 года. Национальный состав населения по регионам республик СССР118 73726,2159 49135,276 65616,922 0454,9 3 708 0,8 9 239 2,063 45714,0453 3331939 Всесоюзная перепись населения 1939 года. Национальный состав населения районов, городов и крупных сёл союзных республик СССР235 76229,2343 55842,5118 70314,731 0563,8 12 351 1,5 24 306 3,042 9545,3808 6901959 Всесоюзная перепись населения 1959 года. Городское и сельское население областей республик СССР (кроме РСФСР) по полу и национальности211 37232,9223 24234,7137 11121,326 6234,1 12 304 1,9 10 745 1,7 21 110 3,3652 5071970 Всесоюзная перепись населения 1970 года. Городское и сельское население областей республик СССР (кроме РСФСР) по полу и национальности586 05246,3351 09027,7207 46416,425 9372,0 23 650 1,9 26 379 2,144 9433,61 265 5151979 Всесоюзная перепись населения 1979 года. Городское и сельское население областей республик СССР (кроме РСФСР) по полу и национальности 854 386 55,7 337 959 22,0 215 807 14,1 25 405 1,7 28 995 1,9 26 438 1,7 44 245 2,91 533 2351989 Всесоюзная перепись населения 1989 года. Распределение городского и сельского населения областей республик СССР по полу и национальности1 184 160 66,0 295 500 16,5179 95010,022 8261,3 38 100 2,1 24 331 1,4 50 007 2,8 1 794 8741999 Ethnic composition of Azerbaijan 19991 574 25288,0119 3716,73780,0215 1640,3 26 145 1,5 27 652 1,5 35 892 2,01 788 8542009 Ethnic composition of Azerbaijan 20091 848 10790,3108 5255,31040,0056 0560,3 24 868 1,2 25 171 1,2 32 984 1,62 045 815

 Иқтисод 
Боку маркази бузургтарини иқтисодии мамлакат буда, дорои се заводи пуриқтидори коркарди нафт аст. Бокуи муосир маркази саноати мошинасозӣ, киштисозӣ, электротехникӣ (з-дҳои мошинасозии электрикӣ, «Электросвет», истеҳсоли яхдон ва кондитсионер), нафту кимиё (заводи коркарди кислотаи сулфат, истеҳсоли шина ва йоди Сурахан), коркарди семент, саноати сабук (истеҳсоли матоъҳои пахтагин, шоҳӣ ва моҳути маҳин, комбинати дӯзандагӣ, фабрикаи пойафзор) ва саноати хӯрокворӣ мебошад.

 Нақлиёт 
Тариқи гузаргоҳи киштиҳо (роҳи киштигард) бо шаҳрҳои Туркманбошӣ, Бекдашем (Туркманистон) ва Оқтеппа (Қазоқистон) мепайвандад. Маркази роҳи оҳан дар Ганҷа, Дарбанд, Имишлӣ, Саланӣ ва Ленкоран. Фурудгоҳи байналмилалӣ ва метрополитен дорад.

 Ҷозибаҳои гардишгарӣ 
Маркази Боку ба ду қисм — куҳна ва нав (аврупоӣ) ҷудо мешавад. Дар шаҳри қадима Шаҳри дарун, Қалъаи шикаста (асри 11), Қалъаи Духтар (асри 12), маҷмааи Қалъаи Шервоншоҳиён (асри 11), манора ва масҷиди Синик-қалъа (1079), Девонхона, манораи Масҷиди ҷомеъ, мақбараи ситорашинос Саиди Бокувӣ, корвонсаройи Мултон (асри 14) боқист. Дар қисми аврупоии Боку биноҳои охири асри 19 ва аввали асри 20, аз ҷумла бинои Думаи шаҳрӣ (1900), театрҳои мусиқӣ-мазҳакавӣ, Академияи илмҳо, Филармония, хонаи А. Қулиев (1899), осорхонаи адабиёти Озарбойҷон ба номи Низомӣ ва дигар майдону хиёбонҳои Озарбойҷон, Нафтчиён, ба номи Рашид Бейбутов, Истиқлолият; майдонҳои марказии Азалдӣ, Ознефт, Фузулӣ, масҷидҳои Тоза-Пир (1914), масҷиди Имом Ҳусейн, Ҳоҷӣ Султонлӣ ҷой гирифтаанд.

 Маориф ва фарҳанг 
Дар Боку донишгоҳ (1919), 8 мактаби олӣ, Академияи илмҳо (1945), 32 Осорхона (аз ҷумла осорхонаҳои таърихи Озарбойҷон, санъат, осорхонаи қолинбофӣ), 8 театр, Сирк, Боғи ботаникӣ ва Боғи ҳайвонот мавҷуд аст.

 Нигористон 

 Эзоҳ 

 Адабиёт 



Гурӯҳ:Шаҳрҳои Озарбойҷон
Гурӯҳ:Шаҳрҳои таърихӣ