Испания

Испания (), номи расмӣ Подшоҳии Испания () — кишварест, ки дар қисми ғарбии қитъаи Аврупо ва қисман дар қитъаи Африқо мавқеъ гирифтааст. Пойтахти Испания, шаҳри Мадрид мебошад. Узви Иттиҳоди Аврупо ва НАТО аст.
Испания қисми зиёди (80%) нимҷазираи Иберия ва инчунин ҷазираҳои Канар ва Балеар муттаҳид мекунад. Масоҳати умумии Испания - 504,782 км²  (дар якҷоягӣ бо минтақаҳои хурди соҳибихтиёрии соҳили Африка, шаҳрҳои Сеута ва Мелилла) ташкил медиҳад. Испания, чаҳорумин калонтарин кишвар дар Аврупо (пас аз Русия, Украина ва Фаронса) аст. 
 Таърих 
Таърихи Испания ҳазорсолаҳо идома дорад. Ҷазираи Иберия аз замонҳои хеле қадим маҳалли зисти одамон буд. Дар замони бостон, қабилаҳои ибериҳо ва келтҳо дар он зиндагӣ мекарданд. Инчунин, финикиҳо, юнониҳо ва карфагениҳо дар соҳилҳои Испания нуқтаҳои тиҷоратӣ ташкил карданд. Дар соли 218 пеш аз милод, Рум ба ишғол кардани Иберия оғоз намуда, онро ба музофоти Ҳиспания табдил дод. Ин минтақа барои империяи Рум аҳамияти калоне дошт. Пас аз суқути Рум дар асри 5, Испания зери ҳукмронии Висиготҳо буд, то он даме ки мусалмонон дар соли 711 онро ишғол карданд. Дар натиҷа, Испания ба қисми хилофати Ал-Андалус табдил ёфт, ки он як маркази муҳими илм ва фарҳанги он давр буд. Дар ҳамин вақт, шоҳигариҳои насронӣ дар шимол маъракаи барқарор кардани ҳудудҳоро, бо номи Реконкиста, оғоз карданд.

Дар соли 1492, маъракаи Реконкиста бо фатҳи Гранада, охирин қалъаи мусалмонон, ба анҷом расид. Ҳамон сол, Христофор Колумб, бо дастгирии шоҳони Испания, ба Амрико сафар кард, ки оғози давраи қудрати ҷаҳонии Испания гардид. Дар асрҳои 16 ва 17, Испания яке аз бузургтарин империяҳои ҷаҳон шуд, ки қисматҳои Аврупо, Амрико, Осиё ва Африқоро идора мекард. Бо вуҷуди сарватмандии калон, Испания аз сабаби ихтилофоти мазҳабӣ ва ҷангҳо бо кишварҳои протестантӣ заиф шуд. Дар асри 18, сулолаи Бурбонҳо ҳукмронии Испанияро ба даст гирифтанд ва кӯшиш карданд кишварро ислоҳ ва мустаҳкам кунанд. Вале, бо аз даст рафтани бисёре аз мустамликаҳои Амрико дар асри 19, қудрати Испания коҳиш ёфт.

Дар асри 20, Испания давраи душвореро аз сар гузаронд, ки ҷангҳои дохилӣ ва нооромии сиёсии зиёде дошт. Соли 1936 ҷанги шаҳрвандӣ сар зад, ки ба суқути ҷумҳурӣ ва қудрат гирифтани Франсиско Франко овард. Ӯ то соли 1975 диктатор боқӣ монд. Пас аз марги Франко, Испания ба низоми демократӣ гузашт. Дар соли 1978 конститутсияи нав қабул карда шуд, ки Испанияро ба як давлати монархияи порлумонӣ табдил дод. 

Дар ин давра, гурӯҳи ҷудоихоҳ бо номи ЭТА (Euskadi Ta Askatasuna), ки барои истиқлолияти минтақаи Баскҳо фаъолият мекард, бо амалҳои зӯроварӣ ва теруристӣ маъруф шуд, то он ки соли 2011 фаъолияти худро қатъ кард.

Соли 1986, Испания узви Иттиҳоди Аврупо шуд ва иқтисоди кишвар рушд кард, гарчанде дар баъзе давраҳо бо мушкилоте, ба мисли бӯҳрони иқтисодии соли 2008, рӯ ба рӯ гардид.

Дар даҳсолаи охир, баҳси ҷудоихоҳии Каталуния, бахусус эълони яктарафаи истиқлолияти он дар соли 2017, боиси буҳрони сиёсӣ шуд.

Имрӯз, Испания ҳамчун як кишвари пешрафта шинохта мешавад. Дар он фарҳанг ва таърих бо ҳам омезиш ёфтаанд ва ба як қисми муҳими мероси ҷаҳонӣ табдил ёфтаанд. Испания ҳам дар гузашта ва ҳам имрӯз дар Аврупо ва ҷаҳон нақши муҳим мебозад.

 Сиёсат ва ҳукумат 

 Бахшбандии кишварӣ  
Испания давлати воҳиди унитарӣ мебошад. Воҳиди асосии маъмурию ҳудудӣ дар Испания ҷамоати худмухтор ( вилояти мухтор,    )  аст. Айни замон дар кишвар 17 вилоятҳои мухтор, дар ҳоле, ки Кишвари Баскҳо, Каталония, Наварра, Галисия ва Адалусия мухторияти васеъ доранд.

Ташаккули ҷамоатҳои мустақил дар Конститутсияи соли 1978 пешбинӣ шудааст (аз ҷумла, моддаи 152.1 заминаи институтсионалии ин ҷамъиятҳои мухторро муқаррар мекунад - Ассамблеяи қонунгузорӣ (маҷлис), ки бо  раъйи умумӣ интихоб шудааст, Шӯрои Ҳукумат бо вазифаҳои кори иҷроия ва Раиси ҷамоати мухтор, ки Ассамблеяи қонунгузорӣ интихоб кардааст. Маъмулан, қаламравҳои онҳо бо ҳам мувофиқат мекунанд, сарҳадҳои вилоятҳо дар доираи минтақаҳои таърихӣ, гарчанде ки баъзе аз ҷамоатҳо ташаккули маҳаллии хешро танҳо пас аз гузариш ба демократия оғоз намуданд (мисол - Мадрид, Риоҷа).

Ҷамоатҳои мухтор (Вилоятҳои мухтор) оинномаҳои худро доранд; ҳукуматҳои ҷамоатҳо қудратро бо ҳукумати марказӣ мубодила мекунанд. Мақомоти намояндагии ҷамоатҳои мухтор парлумонҳо мебошанд ( Parlamento ), дар Астурия - ҳукумати генералӣ ( Junta General ), дар Мурсия, Экстремадура ва Мадрид - маҷлисҳо ( Асамблеа ), дар Арагон, Кастилия-ла-Манч, Кастилия-Леоне ва Валенсия - палатаҳо ( cortes) ). Мақомоти иҷроия - ҳукуматҳо (Gobierno ), дар Галисия, Экстремадура, Кастилия-ла-Манш, Кастилия-Леон - идораҳо ( Junta), дар Арагон ва Наварра - вакилон ( Diputación ), дар Андалусия, Астурия ва Валенсия - шӯроҳо ( Consejo ), ҳар яке аз ин мақомоти иҷроия аз раис (Presidente ) ва мушовирон ( Consejero ) иборат аст.

Ҷамоатҳои мухтор дар навбати худ, ба музофотҳо тақсим мешаванд (provincias) - ки ҳамагӣ 50-то аст ва ду шаҳри ба ном шаҳри мухтор (ciudades autónomas) дар Африқо - Сеуту ва Мелиля. Мақомоти намояндагии музофотҳо шӯрои музофотҳо (Diputación provincial), мақомоти иҷроия - ҳукуматдории ҳукумат мебошанд (Junta de Gobierno), ки аз раис (Presidente) ва аъзои шӯро (Vocal) иборатанд.

Вилоятҳои мухтор дар навбати худ ба  комаркҳо  (ноҳияҳо, ё минтақаҳо) тақсим мешаванд, айни замон дар Испания шумораи комаркҳо 324 аст SEIS.net: Sistema español de información de suelos en Internet. Комаркҳо, дар навбати худ, ба воҳидҳои маъмурию ҳудудии сатҳи поёнӣ - мунисипалитетҳо, деҳаҳои алоҳида ва ҳатто маҳаллаҳо дар дохили маҳалҳои аҳолинишин тақсим карда мешаванд. Дар Испания зиёда аз 8 ҳазор мунисипалитет мавҷуд аст. Мақоми намояндагии мунисипалитет  шӯрои шаҳр ё мақомоти иҷроияи шаҳрдорӣ ( , иҷроия - шӯрои маҳаллии ҳокимият ( ), ки аз Раис() ва аъзои шӯро Вокал  ( иборат аст.

 Ҷамоатҳои худмухтори (вилоятҳои) Испания 

 Andalucia (Andalucía), масоҳат - 87.268 км², пойтахт - Севиля 
 Арагон (Aragón), масоҳат - 47 719 км², пойтахт - Сарагоса 
 Астурия (Principado de Asturias), масоҳат - 10 604 км², пойтахт Овиедо. 
 Ҷазираҳои Балеар (Islas Baleares), масоҳат - 4992 км², пойтахт - Палма де Малйорка 
 Валенсия (Comunidad Valenciana), масоҳат - 23,255 км², пойтахт - Валенсия 
 Галисия (Galicia), масоҳат - 29 574 км², пойтахт - Сантяго де Компостела 
 Ҷазираҳои Канар  (Islas Canarias), масоҳат - 7447 км², пойтахт - Лас Палмас де Гран Канария, Санта Крус де Тенерифе 
 Кантабрия (Cantabria), масоҳат - 5321 км², пойтахт - Сантандер 
 Кастиллйа-Ла Манча (Castilla-La Mancha), масоҳат - 79 463 км², пойтахт - Толедо 
 Кастиллйа-Леон (Castilla y León), масоҳат - 94,223 км², , пойтахт - Валйадолид 
 Каталония (Cataluña), масоҳат - 32 114 км², пойтахт - Барселона 
 Мадрид (Мадрид, бо ҳуқуқик вилояти мухтор), масоҳат - 8,028 км², пойтахт Мадрид  
 Мурсия (Región de Murcia), масоҳат -11,313 км², пойтахт - Мурсия
 Наварра (Navarra), масоҳат - 10 391 км², пойтахт - Памплона  
 Риоҷа (La Rioja), масоҳат - 5045 км², пойтахт - Логронйо 
 Кишвари Баскҳо (País Vasco), масоҳат - 7234 км², пойтахт - Витория 
 Экстремадура (Extremadura), масоҳат - 41 634 км², пойтахт Мерида.

 Ҷуғрофия 

 Иқтисодёт 
Иқтисоди Испания дар соли 2022 бо ММД тақрибан 1,4 триллион евро (14-ум дар ҷаҳон) яке аз бузургтаринҳо дар Иттиҳоди Аврупо мебошад. Сайёҳӣ як бахши муҳим боқӣ мемонад, ва дар давоми соли 2019 Испания зиёда аз 83 миллион сайёҳро қабул кард — яке аз баландтарин нишондиҳандаҳо дар ҷаҳон. Дар бахши кишоварзӣ, Испания ҳамчун бузургтарин истеҳсолкунандаи равғани зайтун ва яке аз пешсафони содироти шароб шинохта мешавад. Истеҳсоли саноатӣ бештар ба мошинсозӣ, нассоҷӣ ва маводи сохтмонӣ мутамарказ аст. Испания инчунин як бозигари муҳим дар энергетика буда, пешрафтҳои назаррас дар энергияи барқароршаванда, аз ҷумла бодӣ ва офтобӣ, ба даст овардааст. Бо вуҷуди пешрафтҳо, Испания пас аз бӯҳрони молиявии соли 2008 мушкилоти бекории баландро таҷриба кард, ки то имрӯз талабот ба ислоҳоти бозори меҳнат вуҷуд дорад.

Аҳолӣ

 Шаҳрҳо 

Шаҳрҳои бузургтарини Испания:
 Мадрид;
 Барселона;
 Валенсия;
 Севиля;
 Сарагоса;
 Малага.

 Фарҳанг ва маориф

 Инҷоро ҳам бингарӣд 

 Сарчашма  
 Конец «вечного двигателя». Сильнейший финансовый кризис добрался до Испании

 Эзоҳ 

Гурӯҳ:Давлатҳо аз рӯи алифбо
Гурӯҳ:Давлатҳои Аврупо
Гурӯҳ:Испания
Гурӯҳ:Давлатҳо — узви СММ