Забони итолиёӣ

Забони итолиёӣ (lingua italiana) — Забони расмии Итолиё, Ватикан, Сан-Марино, Швейтсария (ҳамқатор бо забонҳо олмонӣ, фаронсавӣ ва швейтсарӣ-ретороманӣ). Ҳамчун дуюм забони расми дар як чанд ҳавзаҳои давлатҳои Хорватия ва Словения қабул шудааст.

 Таърих 
Забони итолиёӣ дар асоси лаҳҷаҳои романии Итолиё таркиб ёфт ва авали худро аз забони халқии лотинӣ гирифт. Забони адабии итолиёӣ дар асоси шеваи Тоскана таркиб ёфт, яъне дар ҳамон ноҳияе, ки қабилаҳои этрускҳо зиндагӣ мекарданд. Ақидае вуҷуд дошт, ки хусусиятҳои шеваи тосканӣ бо шеваи этрускӣ пайваст ҳастанд ва аз ҷиҳати забон дар мӯҳити як гурӯҳанд.Например, Battisti, C. Aspirazione etrusca e gorgia toscana // Studi Etruschi, IV (1930), p. 249—254, аммо дарҳол ин ақида дар шумораи куҳан ба ҳисоб меравад.Robert A. Hall, Jr. A Note on «Gorgia Toscana» // Italica, vol. 26(1), 1949, pp. 64-71, ср. также [Rohlfs 1966]..


Таърихи забони итолиёӣ ба се давра тақсим мекунанд, ки якум давра аз асри X сар карда то асри IX дарбар мегирад, он вақте ки стандарти флорентсиягӣ нисбати боқимонда стандартҳо бартарӣ дошт. Дар марҳалаи ибтидои бунёди шеваҳо, асосан дар марказ ва ҷануби кишвар равнақ меёбад ва одатан ин ҳуҷатҳои ҳуқуқӣ ва ашъори рӯҳонӣ буд. Маркази барҷастаи илм, дайр Монтекассино мешавад. Дертар, охири асри XII, марказҳои алоҳидаи адабиёт ва расмҳои шевагӣ инкишоф меёбанд: Ситсилия, Болония, Умбрия ва дигарон. Ин чунин дар қатори забони «халқӣ» Итолиё забони лотинӣ, забони куҳани фаронсавӣ ва забони куҳани провансалӣ истифода мебурданд.

Дар охири асри XIII мактаби «намуди нави ширинсуханӣ» () ташаккул ёфт, ки асоси худро аз шеваи тосканӣ гирифт. Намояндагони зиёди адабиёти тоскании асрҳои XIII—XIV — Данте Алигери, Боккаччо ва Петрарка. Дар рисолаи худ «Базм» () ва «Оиди ширинсуханни халқӣ» () Данте мулоҳизаро тадқиқ кардани буд, дар бораи он, ки бо забони халқӣ метавон дар боби ҳаргуна мавзӯъ асар эҷод кардан, аз бадеӣ то рӯҳонӣ. Ин гуна забони халқии «ташаккулёфта» ӯ  номбар мекард, лекин Данте намегуфт, ки як шева ҳамаи хусусиятҳои лавозимиро дорад ва ин гуна ҳисоб намекард.

Асри XIV пас ах коркарди шеваи тосканӣ, ки рӯ ба сифати намунаи Данте, Петрарка ва Боккаччо овард, забони адабии умумиитолиёӣ гаштЧелышева, И. И., Черданцева, Т. З. Итальянский язык // Языки мира. Романские языки. М.: Academia, 2001, стр. 60. Давраи асрҳои XV—XVI байниитолиёӣ номгузор мешавад. Дар ин вақт суханҳое пайдо мешаванд, ки забони халқӣ  ва дархусус тосканӣ аз забони лотинӣ бартарӣ дорад ва беҳ аст (Алберти Леон Баттиста, Политсиано Анҷело), сарфу нахви (грамматика) — якум пайдо мешавад. («Дастури забони халқии флорентсӣ», 1495). Нависандагони дигар ноҳияҳо, мисол аз Неапол Якопо Саннадзаро, ҳаракат мекарданд ки забони асарҳои худро ба шеваи тосканӣ наздик кунанд.

Алифбо
Алифбои итолиёӣ ()ҲарфТалафӯзНом (ит.)Ном (тоҷ.) A a  a а B b  bi би С с ,  сі чи D d  di ди E e ,  e э F f  effe эффе G g ,  gi ҷи H h см. текст acca акка I i ,  i и L l  elle элле M m  emme эмме N n  enne энне O o ,  o о P p  pi пи Q q фақат дар якҷоягӣ qu  cu ку R r  erre эрре S s ,  esse эссе T t  ti ти U u ,  u у V v  vu ву Z z  zeta дзета Фақат барои сабти калимаҳои аз забони хориҷӣ омада J j  (й) i lunga ва лунга 'ва дароз' K k  (к) cappa каппа W w ,  vu doppia ву доппиа 'ву дукарата' X x  (кс) ics икс Y y ,  i greca ҳам грек (шахси юнонӣ) ҳам (моли юнонӣ)

 Ҷадвал 

Забони тоҷикӣ  моҳ  нав  модар  хоҳар  шаб  бинӣ  се  сиёҳ  сурх  зард  сабз  гург Дигар Забонҳои Ҳинду-Аврупоӣ Забони форсӣ  mâh  now  mâdar  хâhar  šab  bini  se  siyâh sorx  zard  sabz  gorg Забони толишӣ  манг  нуй  моâ  hовâ  шâв  выни  се  сийо сы  зард  hавз  нечи, варг Забони пушту  myāsht  nəvay  mōr  khōr  shpa  pōza  dre  tōr  sur  zhaṛ  shin  lewa Забони осетинӣ  мæй  нæуæг  мад  хо  æхсæв  фындз  æртæ  сау  сырх  бур  цъæх  бирæгъ Забони урду  māh / māheena  nayā  mā / walda  behn  rāt  nāk  tīn  siah / kālā  surkh / lāl  pīlā  sabz / harā  bheyrya Забони ҳиндӣ  mās  nayā  mātā  bahin  rāt  nāk  tīn  kālā / shyam  lāl  pīlā  harā  bik Забони русӣ  месяц новый мать сестра  ночь  нос три чёрный красный жёлтый зелёный  волк Забони сербӣ  месец ново мајка сестра  ноħ  нос три црно црвено жуто зелено  вук Забони англисӣ  month  new  mother  sister  night  nose  three  black  red  yellow  green  wolf Забони даниягӣ  måned  ny  moder  søster  nat  næse  tre  sort  rød  gul  grøn  ulv Забони арманӣ  amis  nor  mayr  quyr  gisher  qit  erek'  sev  karmir  deghin  kanach  gayl Забони лотинӣ  mēnsis  novus  māter  soror  nox  nasus  trēs  āter, niger  ruber  flāvus, gilvus  viridis  lupus Забони фаронсавӣ  mois nouveau mère  soeur  nuit  nez trois noir rouge jaune vert  loup Забони итолиёӣ  mese  nuovo  madre  sorella  notte  naso  tre  nero  rosso  giallo  verde  lupo Забони олмонӣ  Monat  neu  Mutter  Schwester  Nacht  Nase  drei  schwarz  rot  gelb  grün  Wolf Забони португалӣ  mês  novo  mãe  irmã  noite  nariz  três  negro  vermelho  amarelo  verde  lobo Забони испанӣ  mes  nuevo  madre  hermana  noche  nariz  tres  negro  rojo  amarillo  verde  lobo Забони каталанӣ  mes  nou  mare  germana  nit  nas  tres  negre  roig / vermell  groc  verd  llop Забони руминӣ  luna  nou/noi  mamă  soră  noapte  nas  trei  negru  roşu  galben  verde  lup Забони чехӣ  měsíc  nové  matka  sestra  noc  nos  tři  černý  červený  žlutý  zelený  vlk Забони кимрӣ (زبان ولزی)  mis  newydd  mam  chwaer  nos  trwyn  tri  du (/di/)  coch, rhudd  melyn  gwyrdd, glas  blaidd Забони полякӣ  miesiąc  nowy  matka  siostra  noc  nos  trzy  czarny  czerwony  żółty  zielony  wilk Забони латишӣ  mēnesis  jauns  māte  māsa  nakts  deguns  trīs  melns  sarkans  dzeltens  zaļš  vilks Забони литвонӣ  mėnuo  naujas  motina  sesuo  naktis  nosis  trys  juoda  raudona  geltona  žalias  vilkas Забони булғорӣ  месец нов майка сестра  нощ  нос три черен червен жълт зелен  вълк Забони украинӣ  місяць новий мати сестра  ніч  ніс три чорний червоний жовтий зелений  вовк Забони белорусӣ  месяц новы маці сястра  ноч  нос тры чорны чырвоны жоўты зялёны  воўк

 Адабиёт 



Сарчашма

 Итальянско-английский словарь
 Игровые уроки итальянского языка  
 Основы итальянского языка

 Эзоҳ 

Гурӯҳ:Забонҳои романӣ