మోక్షం

మోక్షం (,  ; , ), దీనినే విమోక్షం, విముక్తి, ముక్తి అని కూడా పిలుస్తారు, ఇది జైనమతం, బౌద్ధమతం, హిందూమతం, సిక్కుమతంలలో వివిధ రకాల విడిపించుట, విముక్తి, నిర్వాణం, లేదా విడుదలను సూచించే పదం.John Bowker, The Oxford Dictionary of World Religions, Oxford University Press, , p. 650 దీని రక్షణ సిద్ధాంతం, అంత్యదశ అర్థాలలో, ఇది మరణం, పునర్జన్మల చక్రమైన సంసారం నుండి స్వేచ్ఛను సూచిస్తుంది. దీని జ్ఞానమీమాంస, మానసిక అర్థాలలో, మోక్షం అనేది అజ్ఞానం నుండి స్వేచ్ఛ: ఆత్మ-సాక్షాత్కారం, ఆత్మ-వాస్తవికత, ఆత్మ-జ్ఞానం.See:
 E. Deutsch, The self in Advaita Vedanta, in Roy Perrett (Editor), Indian philosophy: metaphysics, Volume 3, , Taylor and Francis, pp 343–360;
 T. Chatterjee (2003), Knowledge and Freedom in Indian Philosophy, , pp 89–102; Quote – "Moksa means freedom"; "Moksa is founded on atmajnana, which is the knowledge of the self.";
 Jorge Ferrer, Transpersonal knowledge, in Transpersonal Knowing: Exploring the Horizon of Consciousness (editors: Hart et al.), , State University of New York Press, Chapter 10

హిందూ సంప్రదాయాలలో, మోక్షం అనేది ఒక ప్రధాన భావనJohn Tomer (2002), Human well-being: a new approach based on overall and ordinary functionings, Review of Social Economy, 60(1), pp 23–45; Quote – "The ultimate aim of Hindus is self-liberation or self-realization (moksha).", మానవ జీవిత అంతిమ లక్ష్యం; మిగిలిన మూడు లక్ష్యాలు ధర్మం (ధార్మిక, సరైన, నైతిక జీవితం), అర్థం (భౌతిక శ్రేయస్సు, ఆదాయ భద్రత, జీవనాధారం), కామం (ఆనందం, ఇంద్రియ సుఖం, భావోద్వేగ నెరవేర్పు).See:
 A. Sharma (1982), The Puruṣārthas: a study in Hindu axiology, Michigan State University, , pp 9–12; See review by Frank Whaling in Numen, Vol. 31, 1 (Jul., 1984), pp. 140–142;
 A. Sharma (1999), The Puruṣārthas: An Axiological Exploration of Hinduism, The Journal of Religious Ethics, Vol. 27, No. 2 (Summer, 1999), pp. 223–256;
 Chris Bartley (2001), Encyclopedia of Asian Philosophy, Editor: Oliver Learman, , Routledge, Article on Purushartha, pp 443;
 The Hindu Kama Shastra Society (1925), The Kama Sutra of Vatsyayana, University of Toronto Archives, pp. 8 ఈ నాలుగు భావనలను కలిపి హిందూమతంలో పురుషార్థాలు అని పిలుస్తారు.See:
Gavin Flood (1996), The meaning and context of the Purusarthas, in Julius Lipner (Editor) – The Fruits of Our Desiring, , pp 11–21;
Karl H. Potter (2002), Presuppositions of India's Philosophies, Motilal Banarsidass, , pp. 1–29

భారతీయ మతాలలోని కొన్ని విభాగాలలో, మోక్షం పదాన్ని విమోక్షం, విముక్తి, కైవల్యం, అపవర్గం, ముక్తి, నిశ్శ్రేయసం, నిర్వాణం వంటి ఇతర పదాలకు సమానంగా పరిగణిస్తారు, వాటికి బదులుగా వాడతారు.The Soka Gakkai Dictionary of Buddhism: "Vimoksha [解脱]" (Skt.; Jpn. gedatsu). Emancipation, release, or liberation. The Sanskrit words vimukti, mukti, and moksha also have the same meaning. Vimoksha means release from the bonds of earthly desires, delusion, suffering, and transmigration. While Buddhism sets forth various kinds and stages of emancipation, or enlightenment, the supreme emancipation is nirvana, a state of perfect quietude, freedom, and deliverance. See The Soka Gakkai Dictionary of Buddhism, vimoksha  అయినప్పటికీ, మోక్షం, నిర్వాణం వంటి పదాలు హిందూమతం, బౌద్ధమతం, జైనమతాల వివిధ విభాగాల మధ్య వేర్వేరు స్థితులను, అర్థాలను సూచిస్తాయి.See:
 Loy, David (1982), Enlightenment in Buddhism and Advaita Vedanta: Are Nirvana and Moksha the Same?, International Philosophical Quarterly, 23 (1), pp 65–74;
 T. Chatterjea (2003), Knowledge and Freedom in Indian Philosophy, , pp 89; Quote – "In different philosophical systems moksa appears in different names, such as apavarga, nihsreyasa, nirvana, kaivalya, mukti, etc. These concepts differ from one another in detail." నిర్వాణం అనే పదం బౌద్ధమతంలో సర్వసాధారణం,Peter Harvey (2013), An Introduction to Buddhism: Teachings, History and Practices, , Cambridge University Press కాగా మోక్షం అనేది హిందూమతంలో ఎక్కువగా ప్రబలంగా ఉంది.Knut Jacobsen, in The Continuum Companion to Hindu Studies (Editor: Jessica Frazier), , pp 74–83

 పుట్టుక 

మోక్షం సంస్కృత మూల పదం ముచ్ నుండి ఉద్భవించింది, దీని అర్థం స్వేచ్ఛను ఇవ్వడం, వదిలివేయడం, విడుదల చేయడం, విముక్తి చేయడం. జైనమతం గ్రంథాల ప్రకారం, ఇది రెండు సంస్కృత పదాల కలయిక, మోహ్ (ఆకర్షణ), క్షయ్ (దాని నాశనం).

 నిర్వచనాలు 

భారతీయ మతాల వివిధ విభాగాలలో మోక్షం నిర్వచనం మారుతూ ఉంటుంది.M. Hiriyanna (2000), The essentials of Indian philosophy, , pp 50–52 మోక్షం అంటే స్వేచ్ఛ, విముక్తి, అయితే దేని నుండి, ఎలా అనే విషయాలలో విభాగాలు విభేదిస్తాయి. మోక్షం అంటే పునర్జన్మ లేదా సంసారం నుండి విముక్తి అనే భావన కూడా ఉంది. ఉదాహరణకు, కొన్ని సంప్రదాయాలు నైతిక చర్యలను మోక్షానికి సాధనంగా ప్రతిపాదిస్తాయి, మరికొన్ని భక్తిని, ధ్యానాన్ని సూచిస్తాయి.Patrick Olivelle (2012), Encyclopædia Britannica, "Moksha (Indian religions)" ఈ విముక్తి మనిషి భూమిపై ఉన్నప్పుడే పొందవచ్చు (జీవన్ముక్తి), లేదా మరణానంతరం పొందవచ్చు (కర్మముక్తి, విదేహముక్తి). 

 అంత్యదశ కోణం 

మోక్షం అనేది సంసారం (జనన-పునర్జన్మ చక్రం) భావనకు సంబంధించింది. మొదటి సహస్రాబ్ది BCEలో మతపరమైన ఉద్యమాలతో సంసారం ఉద్భవించింది. బౌద్ధమతం, జైనమతం, హిందూమతంలోని కొత్త విభాగాలు వంటి ఈ ఉద్యమాలు మానవ జీవితాన్ని పునర్జన్మ పునరావృత ప్రక్రియకు బంధంగా చూశాయి. పునరావృతమయ్యే పునర్జన్మకు, జీవితానికి ఉన్న ఈ బంధం ప్రతి జీవితంలోనూ గాయం, వ్యాధి, వృద్ధాప్యానికి గురి చేస్తుంది, దీనిని దుఃఖ చక్రంగా చూశారు. ఈ చక్రం నుండి విడుదల ద్వారా, ఈ చక్రంలో ఇమిడి ఉన్న దుఃఖం కూడా ముగుస్తుంది. ఈ విడుదలను వివిధ భారతీయ మత సంప్రదాయాలలో మోక్షం, నిర్వాణం, కైవల్యం, ముక్తి, ఇతర పదాలతో పిలిచారు, అయితే హిందూ గ్రంథం వేదాల ప్రకారం ఒకరు షడ్రిపులను (కామ, క్రోధ, లోభ, మోహ, మద, మాత్సర్యాలు) విడిచిపెట్టడం ద్వారా మోక్షాన్ని పొందవచ్చు.R.C. Mishra, Moksha and the Hindu Worldview, Psychology & Developing Societies, Vol. 25, Issue 1, pp 23, 27 నొప్పి, బాధల నుండి విడుదల కావాలనే కోరిక మోక్షం కోసం చేసే ప్రయత్నానికి మూలంలో ఉన్నట్లు కనిపిస్తుంది, మోక్షం అనేది మరో లోక వాస్తవికత అని, జీవిత చివరలో మాత్రమే సాధించవచ్చని, జీవిత కాలంలో కాదని సాధారణంగా నమ్ముతారు. అయితే, జీవన్ముక్తి అని పిలువబడే విముక్తి స్థితి రూపంలో జీవితకాలంలో కూడా మోక్షాన్ని సాధించవచ్చనే భావన ఉంది, అయితే ఇది ఇప్పటికీ మోక్షాన్ని సాధించడానికి ఆపాదించబడిన వ్యక్తిగత, ఆధ్యాత్మిక ప్రయత్నాలపై ఆధారపడి ఉంటుంది.

అంత్యదశ ఆలోచనలు హిందూమతంలో పరిణామం చెందాయి.N. Ross Reat (1990), The Origins of Indian Psychology, , Asian Humanities Press, Chapter 2 తొలి వేద సాహిత్యంలో, స్వర్గం, నరకం రక్షణాపరమైన జిజ్ఞాసలను సంతృప్తిపరిచాయి. కాలక్రమేణా, ప్రాచీన పండితులు ప్రజలు గడిపే సద్గుణ లేదా పాపపు జీవిత నాణ్యతలో మారుతూ ఉంటారని గమనించారు, ప్రతి వ్యక్తి పుణ్యం లేదా పాపంలో ఉన్న వ్యత్యాసాలు మానవులుగా వారి మరణానంతర జీవితాన్ని ఎలా ప్రభావితం చేస్తాయో అని ప్రశ్నించడం ప్రారంభించారు.See:
 Simon Brodbeck (2011), Sanskrit Epics: The Ramayana, Mahabharata and Harivamsa, in Jessica Frazier (Editor) – The Continuum Companion to Hindu Studies, , pp 83–100
 J. A. B. Van Buitenen, Dharma and Moksa, Philosophy East and West, Vol. 7, No. 1/2 (Apr. – Jul., 1957), pp. 33–40 ఈ ప్రశ్న మరణానంతర జీవిత భావనకు దారితీసింది, ఇక్కడ వ్యక్తి వారి పుణ్యం లేదా పాపానికి అనులోమానుపాతంలో స్వర్గం లేదా నరకంలో ఉంటాడు, తరువాత భూమికి తిరిగి వచ్చి పునర్జన్మ పొందుతాడు, ఈ చక్రం నిరవధికంగా కొనసాగుతుంది. పునర్జన్మ ఆలోచన చివరికి సంసారం లేదా జన్మాంతర ప్రాప్తి భావనలకు దారితీసింది - ఇక్కడ ఒకరి కర్మ నిల్వలు పునర్జన్మను నిర్ణయిస్తాయి. ఈ సంసారం ఆలోచనతో పాటు, ప్రాచీన పండితులు మోక్షం భావనను అభివృద్ధి చేశారు, ఇది వ్యక్తిని సంసార చక్రం నుండి విడుదల చేసే స్థితి. హిందూమత ఈ ప్రాచీన సాహిత్యంలో అంత్యదశ కోణంలో మోక్షం విడుదల అనేది పరమాత్మ ఏకత్వ చైతన్యం, ఆత్మజ్ఞానం నుండి వస్తుందని వ్యాన్ బ్యూటెనెన్ సూచిస్తున్నారు.J. A. B. Van Buitenen, Dharma and Moksa, Philosophy East and West, Vol. 7, No. 1/2 (Apr. – Jul., 1957), pp. 33–40

 జ్ఞానమీమాంస, మానసిక కోణాలు 

జ్ఞానమీమాంస, మానసిక కోణాలలో మోక్షం అర్థంపై పండితులు వివిధ వివరణలు ఇస్తారు. ఉదాహరణకు, డ్యూష్ మోక్షాన్ని అతీంద్రియ చైతన్యం, అస్తిత్వం పరిపూర్ణ స్థితి, ఆత్మ-సాక్షాత్కారం, స్వేచ్ఛ, "మొత్తం విశ్వాన్ని ఆత్మగా గ్రహించడం"గా చూస్తారు.E. Deutsch, The self in Advaita Vedanta, in Roy Perrett (Editor), Indian philosophy: metaphysics, Volume 3, , Taylor and Francis, pp 343–360

హిందూమతంలో మోక్షం, క్లాస్ క్లోస్టర్‌మేయర్ సూచించినట్లుగా,Klaus Klostermaier, Mokṣa and Critical Theory, Philosophy East and West, Vol. 35, No. 1 (Jan., 1985), pp. 63, 70 ఇప్పటివరకు బంధించబడిన సామర్థ్యాలను స్వేచ్ఛగా వదలడం, అనియంత్రిత జీవితానికి అడ్డంకులను తొలగించడం, వ్యక్తిని పూర్తి కోణంలో మరింత నిజమైన వ్యక్తిగా ఉండటానికి అనుమతిస్తుంది; ఈ భావన సృజనాత్మకత, కరుణ, అవగాహన వంటి ఉపయోగించని మానవ సామర్థ్యాన్ని ఊహిస్తుంది, ఇవి అడ్డుకోబడి, మూసివేయబడి ఉంటాయి. దుఃఖకరమైన జీవిత-పునర్జన్మ చక్రం (సంసారం) నుండి విముక్తి కంటే మోక్షం గొప్పది; వేదాంత విభాగం దీనిని రెండుగా విభజిస్తుంది: జీవన్ముక్తి (ఈ జీవితంలో విముక్తి), విదేహముక్తి (మరణానంతరం విముక్తి).see:
 M. von Brück (1986), Imitation or Identification?, Indian Theological Studies, Vol. 23, Issue 2, pp 95–105
 Klaus Klostermaier, Mokṣa and Critical Theory, Philosophy East and West, Vol. 35, No. 1 (Jan., 1985), pp. 61–71 ఈ జీవితంలో మోక్షం అనేది అధ్యాస (ఒకరి జీవితాన్ని ఆవరించే భయాలు), అవిద్య (అజ్ఞానం లేదా నిజమైన జ్ఞానం కానిది ఏదైనా) నుండి మానసిక విముక్తిని కలిగి ఉంటుంది.

 పరిపూర్ణతా స్థితిగా 

డేనియల్ ఇంగాల్స్ ప్రకారం, హిందూమతంలోని అనేక విభాగాలు మోక్షాన్ని పరిపూర్ణత స్థితిగా చూస్తాయి. ఈ భావన ధర్మం దాటిన సహజ లక్ష్యంగా పరిగణించబడింది. హిందూమత ఇతిహాసాలు, ప్రాచీన సాహిత్యంలో, ధర్మాన్ని ఆచరించడానికి అవసరమైన అదే పద్ధతుల ద్వారా మోక్షం సాధించవచ్చని భావిస్తారు. ఆత్మ-క్రమశిక్షణ అనేది ధర్మానికి మార్గం, మోక్షం అనేది ఎంత పరిపూర్ణమైన ఆత్మ-క్రమశిక్షణ అంటే అది అచేతనంగా, రెండవ స్వభావంగా మారుతుంది. తద్వారా ధర్మం అనేది మోక్షానికి సాధనం.see:
 Karl Potter, Dharma and Mokṣa from a Conversational Point of View, Philosophy East and West, Vol. 8, No. 1/2 (Apr. – Jul., 1958), pp. 49–63
 Daniel H. H. Ingalls, Dharma and Moksha, Philosophy East and West, Vol. 7, No. 1/2 (Apr. – Jul., 1957), pp. 41–48

ఉదాహరణకు, హిందూమత సాంఖ్య దర్శనం, మోక్షానికి మార్గాలలో ఒకటి ఒకరి సత్త్వం గుణాన్ని పెంపొందించడం అని సూచిస్తుంది.One of three qualities or habits of an individual; sattvam represents spiritual purity; sattvic people, claims Samkhya school, are those who see world's welfare as a spiritual principle. See cited Ingalls reference.Daniel H. H. Ingalls, Dharma and Moksha, Philosophy East and West, Vol. 7, No. 1/2 (Apr. – Jul., 1957), pp. 45–46 ఒకరి సత్త్వాన్ని పెంపొందించుకోవడానికి, ఒకరి సత్త్వం వారి సహజ స్వభావంగా మారేలా తనను తాను అభివృద్ధి చేసుకోవాలి. హిందూమతంలోని అనేక విభాగాలు ధర్మం, మోక్షం రెండింటినీ జీవిత ఏకైక ప్రయాణంలో రెండు బిందువులుగా అర్థం చేసుకున్నాయి, ఈ ప్రయాణానికి క్రమశిక్షణ, ఆత్మ-శిక్షణే మార్గదర్శకాలు.

 చరిత్ర 

ప్రాచీన సంస్కృత పద్యాలు, తొలి ఉపనిషత్తులలో మొదట కనిపించే మూల భావన ముచ్యతే, దీని అర్థం "విముక్తి పొందడం" లేదా "విడుదల కావడం". మధ్య, తర్వాతి ఉపనిషత్తులలో, అనగా శ్వేతాశ్వతర ఉపనిషత్తు, మైత్రాయణీయ ఉపనిషత్తు వంటి వాటిలో మోక్షం అనే పదం కనిపిస్తుంది, ఇది ఒక ముఖ్యమైన భావనగా మారుతుంది.see:
 Klaus Klostermaier (1985), Mokṣa and Critical Theory, Philosophy East and West, 35 (1), pp 61–71
 Roeser, R.W. (2005), An introduction to Hindu Indiaís contemplative psychological perspectives on motivation, self, and development, in M.L. Maehr & S. Karabenick (Eds.), Advances in Motivation and Achievement, Volume 14: Religion and Motivation. Elsevier, pp. 297–345

మొదటి సహస్రాబ్ది BCE రెండవ సగంలో వ్రాయబడిన మధ్య ఉపనిషత్తు కాలపు గ్రంథం కఠోపనిషత్తు,Sometimes called Katha Upanishad – for example, by Max Muller, Nakhilananda సంసారం, మోక్షం గురించి వివరించిన తొలి గ్రంథాలలో ఒకటి. మొదటి పుస్తకం, మూడవ విభాగంలో, బాలుడు నచికేతుని పురాణ కథ, సంసారానికి కారణం ఏమిటో, విముక్తికి దారితీసేది ఏమిటో వివరించమని మరణ దేవుడైన యముడు దేవుడిని అడుగుతుంది.Paul Deussen, Sixty Upanishads of the Veda, Vol 1, , pp 269–290 నచికేతుడు ప్రశ్నిస్తాడు: దుఃఖానికి కారణం ఏమిటి? పరాకుగా, అపవిత్రంగా, తెలివితేటలు లేదా ఆత్మవిమర్శ లేకుండా జీవించే జీవితం వల్ల దుఃఖం, సంసారం కలుగుతాయని, మనస్సు, ఇంద్రియాలు ఒకరి ఆత్మ నిర్దేశకత్వంలో లేనప్పుడు ఇవి కలుగుతాయని యముడు వివరిస్తాడు.[a] Atman, Oxford Dictionaries, Oxford University Press (2012), Quote: "1. real self of the individual; 2. a person's soul";[b] John Bowker (2000), The Concise Oxford Dictionary of World Religions, Oxford University Press, , See entry for Atman;[c] WJ Johnson (2009), A Dictionary of Hinduism, Oxford University Press, , See entry for Atman (self).[a] David Lorenzen (2004), The Hindu World (Editors: Sushil Mittal and Gene Thursby), Routledge, , pages 208–209, Quote: "Advaita and nirguni movements, on the other hand, stress an interior mysticism in which the devotee seeks to discover the identity of individual soul (atman) with the universal ground of being (brahman) or to find god within himself".;[b] Richard King (1995), Early Advaita Vedanta and Buddhism, State University of New York Press, , page 64, Quote: "Atman as the innermost essence or soul of man, and Brahman as the innermost essence and support of the universe. (...) Thus we can see in the Upanishads, a tendency towards a convergence of microcosm and macrocosm, culminating in the equating of atman with Brahman".[c] Chad Meister (2010), The Oxford Handbook of Religious Diversity, Oxford University Press, , page 63; Quote: "Even though Buddhism explicitly rejected the Hindu ideas of Atman (soul) and Brahman, Hinduism treats Sakyamuni Buddha as one of the ten avatars of Vishnu." అంతర్గత పవిత్రత, అప్రమత్తమైన మనస్సు, బుద్ధి (కారణం, తెలివితేటలు), అన్ని జీవులలో నివసించే పరమాత్మ (పురుషుడు) సాక్షాత్కారంతో జీవించే జీవితం నుండి విముక్తి వస్తుంది. జ్ఞానం విముక్తినిస్తుందని, జ్ఞానమే స్వేచ్ఛ అని కఠోపనిషత్తు నొక్కి చెబుతుంది.Paul Deussen, Sixty Upanishads of the Veda, Vol 1, , pp 283–289S. Nikhilananda, The Principal Upanishads, Dover Publications, , pp 63–84 కఠోపనిషత్తు వ్యక్తిగత విముక్తి, మోక్షంలో యోగ పాత్రను కూడా వివరిస్తుంది.

మధ్య ఉపనిషత్తు కాలం నుండి, మోక్షం - లేదా ముక్తి, కైవల్యం వంటి సమానమైన పదాలు - అనేక ఉపనిషత్తులులో ప్రధాన అంశం. ఉదాహరణకు, హిందూమతం భక్తి విభాగానికి చెందిన అనేక ఉపనిషత్తులలో ఒకటైన సరస్వతీ రహస్య ఉపనిషత్తు, సరస్వతీ దేవికి ప్రార్థనలతో ప్రారంభమవుతుంది. ఆమె హిందూ జ్ఞానం, అభ్యాసం, సృజనాత్మక కళల దేవత; ఆమె పేరు సారसार Sanskrit English Dictionary, Germany, స్వस्व Sanskrit English Dictionary, Germany అనే పదాల కలయిక, దీని అర్థం "ఆత్మ సారాంశం". ప్రార్థన శ్లోకాల తరువాత, స్వేచ్ఛ, విముక్తి (ముక్తి) రహస్యం గురించి ఉపనిషత్తు ప్రశ్నిస్తుంది. ఉపనిషత్తులో సరస్వతి సమాధానం ఇలా ఉంటుంది:

 మూలాలు 

వర్గం:హిందూ ఆచారాలు
వర్గం:శైవం
వర్గం:సంస్కృతి
వర్గం:ఆచారాలు