ఉత్పల వంశం

ఉత్పల వంశం 9వ, 10వ శతాబ్దాలలో కాశ్మీర్‌ను పాలించిన మధ్యయుగ కాశ్మీరీ హిందూ వంశం. 855లో అవంతివర్మన్ దీనిని స్థాపించాడు, ఇది కర్కోట వంశం  తర్వాత వచ్చిన రాజ వంశం. ఇది భారత ఉపఖండం ఉత్తర ప్రాంతంలో ఉనికిలోకి వచ్చింది. ఈ పాలనా కాలంలో అవంతిపూర్, సుయాపూర్ నగరాలు స్థాపించబడ్డాయి. విష్ణువు, శివుడికి అంకితం చేసిన అనేక హిందూ దేవాలయాలు, బౌద్ధ విహారాలు నిర్మించబడ్డాయి, వీటిలో ముఖ్యమైనవి అవంతిశ్వర, అవంతిస్వామి దేవాలయాలు.

 సాహిత్యం 
11వ శతాబ్దంలో రాయబడిన కల్హణుని రాజతరంగిణి కాశ్మీర్ గతాన్ని వివరించడానికి ఉద్దేశించబడింది. ఈ పుస్తకం ఐదవ విభాగంలో ఉత్పల వంశంపై దృష్టి సారించింది. ఈ వంశం 9వ, 10వ శతాబ్దాల వరకు ఈ ప్రాంతాన్ని పాలించింది, 855లో అవంతివర్మన్ నేతృత్వంలో భారత ఉపఖండం ఉత్తర భాగంలో ఉనికిలోకి వచ్చింది. అతను పూర్వ చారిత్రక రచనలు, వంశవృక్షాలు, శాసనాలు, నాణేలు, పురాణాలతో సహా వివిధ ఆధారాలపై ఆధారపడ్డాడు.

చరిత్ర సానుకూల భావనలను పోలి ఉండే సంస్కృతంలోని ఏకైక ఆధునిక పూర్వ రచనగా ఇది వివాదాస్పద ఖ్యాతిని పొందింది; అయితే, దీని కచ్చితత్వం వివాదాస్పదమైంది—జుట్షి, ఇతర పండితులు ఈ కావ్యం "పౌరాణిక, రాజకీయ, సామాజిక, ఆధ్యాత్మిక, భౌగోళిక" కథనాల సమ్మేళనం అని అభిప్రాయపడ్డారు, ఇది కాశ్మీర్‌ను ఆదర్శవంతమైన నైతిక ప్రదేశంగా నిర్వచించడమే లక్ష్యంగా పెట్టుకుంది. ఏదేమైనా, నాల్గవ పుస్తకం నుండి చారిత్రక కచ్చితత్వం గణనీయంగా పెరుగుతుంది, కర్కోట వంశం కథనంతో ప్రారంభమవుతుంది; ఈ పుస్తకం—ముఖ్యంగా ఆరెల్ స్టెయిన్ విమర్శనాత్మక కూర్పు—కాశ్మీరీ చరిత్రను పునర్నిర్మించడానికి భారీగా ఉదహరించబడింది.

 నాణేలు 
ఉత్పల వంశం ప్రధాన పాలకులందరూ జారీ చేసిన నాణేలు కనుగొనబడ్డాయి.

 చరిత్ర 

 స్థాపన 
సుమారు 840లో కర్కోట వంశపు చివరి ముఖ్యమైన రాజు చిప్పటజయాపీడుని మరణం తరువాత, అతని మేనమామల మధ్య తీవ్రమైన అధికార పోరాటం చెలరేగింది. సామ్రాజ్యంపై నియంత్రణ సాధించడానికి పద్మ, ఉత్పల, కళ్యాణ, మమ్మ, ధర్మాల మధ్య జరిగిన యుద్ధం రక్తసిక్తంగా మారింది, వారసత్వ క్రమం అస్పష్టంగా తయారైంది. ఈలోగా, కర్కోట వంశానికి చెందిన కీలుబొమ్మ రాజులు సింహాసనంపై కూర్చోబెట్టబడి తొలగించబడ్డారు, కానీ వారు తగినంత అధికారం చెలాయించలేకపోయారు, స్థిరత్వాన్ని తీసుకురాలేకపోయారు.

చిప్పటజయాపీడుని మరణం తరువాత ఉత్పలుడు త్రిభువనాపీడుని కుమారుడు అజితాపీడుడిని నామినేట్ చేశాడు. కొన్ని సంవత్సరాల తరువాత, మమ్మ ఉత్పలుడిపై విజయవంతంగా యుద్ధం చేసి, అనంగుని సింహాసనం ఎక్కించాడు. మూడేళ్ల తర్వాత, ఉత్పలుని కుమారుడు సుఖవర్మన్ విజయవంతంగా తిరుగుబాటు చేసి అజితాపీడుని కుమారుడు ఉత్పలాపీడుడిని సింహాసనంపై కూర్చోబెట్టాడు. కొద్ది సంవత్సరాలలోనే, సుఖవర్మన్ సింహాసనాన్ని అధిష్టించడానికి బయలుదేరాడు, కానీ ఒక బంధువు చేతిలో హత్య చేయబడ్డాడు; చివరకు, అతని కుమారుడు అవంతివర్మన్ ఉత్పలాపీడుడిని పదవీచ్యుతుడిని చేసి మంత్రి సూర్యుని సహాయంతో సుమారు 855లో సింహాసనాన్ని కైవసం చేసుకున్నాడు, తద్వారా ఉత్పల వంశాన్ని స్థాపించాడు.

 అవంతివర్మన్ 
అవంతివర్మన్ ఈ వంశ స్థాపకుడు, ఇతను సుమారు 855/856లో సింహాసనాన్ని అధిష్టించాడు, 883 వరకు 27 సంవత్సరాలు పాలించాడు. రాజతరంగిణి అతని కాలంలో ఎలాంటి సైనిక కార్యకలాపాలను నమోదు చేయలేదు, సరిహద్దు ప్రాంతాలు కాశ్మీర్ సార్వభౌమాధికారం వెలుపలే ఉన్నాయి.

అతని మంత్రి సుయ్య నీటిపారుదల, నీటి నిర్వహణ రంగంలో అనేక ఆవిష్కరణలకు బాధ్యత వహించాడు.

 శంకరవర్మన్ 

 సింహాసనం అధిరోహణ, ప్రారంభ పాలన 
అవంతివర్మన్ మరణం అధికార పోరాటానికి దారితీసింది. ఛాంబర్‌లైన్ రత్నవర్ధనుడు శంకరవర్మన్ను పాలనా పగ్గాలు చేపట్టేలా చేశాడు. అయితే, సలహాదారు కర్ణపుడు సుఖవర్మన్‌ను సింహాసనంపై కూర్చోబెట్టాడు. ఇతను విజయం సాధించడానికి ముందు అనేక యుద్ధాలు జరిగాయి.

శంకరవర్మన్ "తొమ్మిది లక్షల పదాతిదళం, మూడు వందల ఏనుగులు, ఒక లక్ష అశ్వికదళం" ఉన్న సైన్యంతో గుజరాత్‌పై (పాకిస్తాన్) దాడి చేశాడని కల్హణుడు పేర్కొన్నాడు; స్థానిక పాలకుడు అలఖనుడు తన సార్వభౌమాధికారాన్ని కాపాడుకోవడానికి కొంత భూభాగాన్ని బహుమతిగా ఇవ్వవలసి వచ్చింది. శంకరవర్మన్ పొరుగు రాజు కుమార్తె సుగంధను వివాహం చేసుకున్నాడు, సురేంద్రవతితో సహా కనీసం ముగ్గురు ఇతర రాణులను కలిగి ఉన్నాడు. ఇతను సాంస్కృతిక, ఆర్థిక శ్రేయస్సును తీసుకువచ్చాడని పేర్కొనబడింది.

 నిరంకుశత్వం, మరణం 
అయినప్పటికీ, అతని పాలన తరువాతి సంవత్సరాలు క్రూరమైనవి, ముఖ్యంగా ఆర్థిక కోణంలో తీవ్రమైన అణచివేతతో గుర్తించబడ్డాయి. కల్హణుడు అతనిని "దోపిడీదారు"గా అభివర్ణించాడు, అతను దేవాలయాలు సేకరించిన లాభాలను లాక్కున్నాడు, మతపరమైన సంస్థలను దోచుకున్నాడు, తక్కువ పరిహారం అందిస్తూ అగ్రహారాలు తదితరాలను నేరుగా కిరీటం నియంత్రణలోకి తీసుకువచ్చాడు.

కాశ్మీర్‌లో మొదటిసారిగా బలవంతపు శ్రమ క్రమబద్ధంగా చట్టబద్ధం చేయబడింది, అలాంటి సేవలు అందించకపోవడం నేరంగా పరిగణించబడింది. కొత్త రెవెన్యూ కార్యాలయాలు సృష్టించబడ్డాయి, ఒక విస్తృతమైన పన్ను పథకం రూపొందించబడింది, దీని వలన అనేక మంది కాయస్థులకు రాజ సేవలో ఉపాధి లభించింది. ఈ నీచమైన కాయస్థులే నిజాయితీపరులైన గ్రామస్థులను పేదరికంలోకి నెట్టారని, శంకరవర్మన్ కీర్తినంతటినీ నాశనం చేశారని కల్హణుడు నిందించాడు. పాండిత్యం వృద్ధి చెందడానికి కష్టపడింది, ఆస్థాన కవులు జీతం లేకుండా దయనీయమైన జీవితం గడిపారు. కరువులు, ఇతర విపత్తులు సాధారణమయ్యాయి.

గోపాలవర్మన్ తన తండ్రిపై అపరిమితమైన దురాశ, ప్రజలకు తీవ్రమైన కష్టాలు కలిగించాడని ఆరోపించినప్పటికీ ఇవి కొనసాగాయి. చివరకు, 902లో ఒక విజయవంతమైన ఆక్రమణ నుండి తిరిగి వస్తుండగా, ఒక విదేశీ భూభాగంలో దారితప్పిన బాణం తగిలి శంకరవర్మన్ మరణించాడు. అతని మంత్రులు మృతదేహాన్ని కాశ్మీర్‌కు తీసుకువచ్చారు, అక్కడ అంత్యక్రియలు నిర్వహించబడ్డాయి; అతని కొందరు రాణులు, సేవకులు సతీ ఆచారం ద్వారా మరణించారు. ముప్పై నుండి నలభై మంది సంతానం ఉన్నప్పటికీ, గోపాలవర్మన్, సంకటుడు మినహా ఎవరూ శైశవదశ దాటి జీవించలేదు, దీనిని కల్హణుడు కర్మకు ఆపాదించాడు.

 గోపాలవర్మన్ 
గోపాలవర్మన్ కొత్త రాజుగా సింహాసనం అధిష్టించాడు, జాన్ నెమెక్ ఇతనితో ప్రారంభమైన వరుస తిరుగుబాట్లు మహాభారతం లాంటి ఇతిహాసానికి తగినవని పేర్కొన్నాడు. సుగంధ సంరక్షకత్వంలో అతను రెండేళ్లు (902–904) మాత్రమే పాలించాడు.

గోపాలవర్మన్ 903లో ఉదభాండానికి చెందిన తిరుగుబాటు హిందూ షాహీ రాజుపై ప్రసిద్ధ దండయాత్రకు నాయకత్వం వహించాడు, దోచుకున్న సంపదను "తోరమాన-కమలుక"కు బహుకరించాడు. అయితే, ఈ విజయం అతనిని గర్విష్ఠిగా మార్చింది, ఆస్థానం సామాన్యులకు అందుబాటులో లేకుండా పోయింది. ఖజానా అధికారి అయిన సుగంధ ప్రియుడు ప్రభాకరదేవుడు వాస్తవ అధికారాన్ని చెలాయించడం ప్రారంభించాడు. అతను ప్రభుత్వ ఖజానాను అపహరిస్తూ పట్టుబడి విచారణ ప్రారంభమయ్యే వరకు ఇది కొనసాగింది.

ప్రభాకరదేవుడు మంత్రవిద్య ద్వారా రాజును హత్య చేయడానికి తన బంధువుల్లో ఒకరైన రామదేవుడిని నియమించాడు. గోపాలవర్మన్ త్వరలోనే జ్వరంతో మరణించాడు, తన కుట్ర బహిర్గతమైన తర్వాత రామదేవుడు ఆత్మహత్య చేసుకున్నాడు. గోపాలవర్మన్‌కు కనీసం ఇద్దరు భార్యలు ఉన్నారు—నంద, జయలక్ష్మి. మరణించే సమయానికి అతనికి సంతానం లేదు కానీ జయలక్ష్మి అప్పటికే గర్భవతి. పర్యవసానంగా, సంకటుడు సింహాసనాన్ని అధిష్టించినప్పటికీ పది రోజుల తర్వాత మరణించాడు.

 సుగంధ 
సంకటుని తరువాత సుగంధ సింహాసనాన్ని కైవసం చేసుకుంది, స్పష్టంగా తన మనవడి కోసం (జయలక్ష్మి ద్వారా) దానిని సురక్షితం చేయాలనే ఉద్దేశ్యంతో; కానీ, అతను పుట్టిన వెంటనే మరణించాడు. ఆమె తన బంధువు అయిన సూరవర్మన్ మనవడు నిర్జితవర్మన్‌ను సింహాసనంపై కూర్చోబెట్టడానికి ప్రయత్నించే ముందు తనే సింహాసనాన్ని అధిష్టించి, తాంత్రికుల తిరుగుబాటు వాతావరణంలో రెండేళ్లు పాలించింది.

దీనికి మంత్రులు, తాంత్రికులు అతని అంగవైకల్యం ఆధారంగా తీవ్రంగా ప్రతిఘటించారు, బదులుగా నిర్జితవర్మన్ కుమారుడు పార్థుడిని సింహాసనంపై కూర్చోబెట్టారు. ఆ తరువాత, నిర్జితవర్మన్‌ను సంరక్షకుడిగా ఉంచారు, కానీ సుగంధ, ఆమె సలహాదారులు బహిష్కరించబడ్డారు.

 పార్థుడు, నిర్జితవర్మన్ 
పదేళ్ల వయసులో కిరీటం ధరించిన పార్థుడు పదేళ్ల పాటు (906–921) నిర్జితవర్మన్ సంరక్షకత్వంలో పాలించాడు, నిర్జితవర్మన్ తాంత్రికులు, మంత్రుల చేతిలో కీలుబొమ్మగా ఉండేవాడు. ప్రజలు అణచివేయబడ్డారు, భారీగా లంచాలు వసూలు చేయబడ్డాయి.

అతిపెద్ద మంత్రి అయిన శంకరవర్ధనుడు రాజ ఆర్థిక వనరులను దోచుకోవడానికి సుగంధాదిత్య అనే మరో మంత్రితో జతకట్టాడు; ప్రధాన మంత్రి మేరువర్ధనుని కుమారులు కూడా సంపదను కూడబెట్టారు. 914లో, ఏకాంగుల సహాయంతో సింహాసనాన్ని తిరిగి పొందడానికి సుగంధ విఫలయత్నం చేసింది, తాంత్రికులతో జరిగిన యుద్ధంలో ఘర్షణ పడింది; ఆమె బంధించబడి ఉరితీయబడింది. 917లో, కల్హణుడు ఒక వరద గురించి ప్రస్తావించాడు, ఇది వినాశకరమైన కరువుకు దారితీసింది; మంత్రులు, తాంత్రికులు నిల్వ ఉంచిన బియ్యాన్ని అధిక ధరలకు విక్రయించడం ద్వారా లాభాలు గడించారు.

పార్థుడికి చాలా మంది భార్యలు, సంబవతి అనే ఉంపుడుగత్తె, ఉన్మత్తవంతి, రెండవ శంకరవర్మన్ అనే కనీసం ఇద్దరు కుమారులు ఉన్నారు. నిర్జితవర్మన్‌కు కనీసం ఇద్దరు రాణులు ఉన్నారు—బాప్పటదేవి, మేరువర్ధనుని కుమార్తె అయిన మృగావతి. తమ సంబంధిత కుమారులు—చక్రవర్మన్, మొదటి సూరవర్మన్—కోసం సింహాసనాన్ని దక్కించుకోవడానికి వీరిద్దరూ సుగంధాదిత్యతో లైంగిక సంబంధాలు పెట్టుకున్నారని కల్హణుడు పేర్కొన్నాడు. మొత్తం కాలం పార్థుడు, నిర్జితవర్మన్‌ల మధ్య సింహాసనం కోసం జరిగిన పోరాటాలతో గుర్తించబడింది, 921లో పార్థుడు చివరకు తాంత్రికులచే పడగొట్టబడ్డాడు. నిర్జితవర్మన్ రెండేళ్ల పాలన గురించి కల్హణుడు ఏమీ నమోదు చేయలేదు. చక్రవర్మన్‌ను సింహాసనంపై కూర్చోబెట్టి అతను మరణించాడు.

 చక్రవర్మన్, ఇతరులు 
చక్రవర్మన్ మరో బాల పాలకుడు; తాంత్రికులు వెంటనే పార్థుడిని తిరిగి ప్రతిష్టించడానికి ప్రయత్నించారు కానీ విఫలమయ్యారు. చక్రవర్మన్ పదేళ్లపాటు (933/934 వరకు) పాలించాడు, కొన్ని నెలలు తన తల్లి సంరక్షణలో, ఆ తర్వాత నానమ్మ క్షిల్లిక సంరక్షణలో పాలించాడు.

తాంత్రికులు చేసిన కొత్త విప్లవం మొదటి సూరవర్మన్‌ను ప్రతిష్టించింది; అడిగిన లంచాలు సమకూర్చడంలో విఫలమైన తర్వాత సింహాసనాన్ని వదులుకోవలసి రావడానికి ముందు అతను ఒక సంవత్సరం పాటు పాలించాడు. పార్థుడు తిరిగి ప్రతిష్టించబడ్డాడు, సంబవతి తాంత్రికులను అతనికి అనుకూలంగా మార్చుకుంది, కానీ అతి తక్కువ సమయంలోనే పదవీచ్యుతుడయ్యాడు, ఎందుకంటే చక్రవర్మన్ తాంత్రికులకు మరింత సంపద ఇస్తానని వాగ్దానం చేశాడు. 935లో పునరుద్ధరించబడిన తరువాత, అతను ముఖ్యమైన కార్యాలయాలలో తాంత్రికులను నియమించాడు కానీ తగినంత పన్నులు వసూలు చేయడంలో విఫలమై మళ్ళీ పారిపోవలసి వచ్చింది.

చక్రవర్మన్ పదవీ విరమణ తరువాత, శంకరవర్ధనుడు తన తరఫున తాంత్రికులతో చర్చలు జరపడానికి తన సోదరుడు శంభువర్ధనుడిని పంపాడు. చర్చల సమయంలో, అతను మరింత ఎక్కువ లంచాలు ఇస్తానని వాగ్దానం చేసి, శంకరవర్ధనుడిని మోసగించి కిరీటాన్ని తన కోసమే కొనుగోలు చేశాడు.

 చక్రవర్మన్ పునరుద్ధరణ 
ఈలోగా, చక్రవర్మన్ అజ్ఞాతవాసంలో ఉన్న డమరులతో (సంగ్రాముని నేతృత్వంలో) కూటమిని ఏర్పరచుకున్నాడు, వారి ఉమ్మడి దళాలు 936 వసంతకాలంలో పద్మపుర—ప్రస్తుత పాంపోర్ సమీపంలో శంభువర్ధనుడితో తలపడ్డాయి. తాంత్రికుల యుద్ధ కమాండర్‌గా పనిచేసిన శంకరవర్ధనుడు స్వయంగా చక్రవర్మన్ చేతిలో వధించబడ్డాడు, దీనిని కల్హణుడు పాపము లేని పరాక్రమం, ప్రాముఖ్యత కలిగిన క్షణంగా అభివర్ణించాడు, ఎందుకంటే మిగిలిన వారు సులభంగా ఓడించబడ్డారు. నగరం గుండా విజయ యాత్ర చేసిన తర్వాత చక్రవర్మన్ తిరిగి ప్రతిష్టించబడ్డాడు, పారిపోతూ పట్టుబడిన శంభువర్ధనుడు, కొంతమంది తాంత్రికులను క్షమించడానికి అతను నిరాకరించాడు.

అతని తదనంతర సుమారు ఒక సంవత్సరం పాలన క్రూరమైనదిగా, మితిమీరినదిగా తయారైంది, ఎందుకంటే అతను మితిమీరిన ప్రశంసలతో, తక్కువ కులాల వారితో కలవడం ద్వారా దారితప్పాడని కల్హణుడు భావించాడు. నిమ్న కులానికి చెందిన డోంబా కులానికి చెందిన ప్రసిద్ధ గాయకుడు రంగానికి అతను ఆస్థానంలో అవకాశం ఇవ్వడంపై ప్రత్యేక విమర్శలు వచ్చాయి; ఆమె కుమార్తెలు హంసి, నాగలత ఈ క్రమంలో రాజును వలలో వేసుకున్నారని ఆరోపించబడింది.

హంసి త్వరలో ప్రధాన రాణిగా మారి తోటి డోంబాలను (వారికి లోబడి ఉన్న వ్యక్తులను) ముఖ్యమైన కార్యాలయాలలో నియమించడం ద్వారా రాష్ట్ర వ్యవహారాలను నియంత్రించడం ప్రారంభించింది: వారు రాజుకు సన్నిహితులయ్యారు, వారి మౌఖిక ఆదేశాలు రాజ శాసనాల వలె శక్తివంతమైనవిగా మారాయి. ఆస్థానికులు డోంబాలు విడిచిపెట్టిన ఆహార పదార్థాలను తినవలసి వచ్చేది, మంత్రులు డోంబా రాణుల రుతుక్రమ మరకలు ఉన్న బట్టలను ధరించవలసి వచ్చేది. పవిత్ర స్థలాలు క్రమం తప్పకుండా అగ్రవర్ణేతరులచే "కలుషితం" చేయబడ్డాయి. కుల బహిష్కరణకు గురైన మహిళలతో లైంగిక సంబంధాలు పెట్టుకున్నందుకు పాపపరిహారార్థం అనే నెపంతో చక్రవర్మన్ డోంబా సలహాతో ఒక బ్రాహ్మణుడి భార్యను ఆమె ఆచారబద్ధమైన ఉపవాస సమయంలో అత్యాచారం చేశాడని కూడా ఆరోపించబడింది.

937 వేసవిలో, రాత్రిపూట మరుగుదొడ్డిలో డమర కాపలాదారుల బృందం చక్రవర్మన్‌పై దాడి చేసి అతనిని హంసి పడకగదిలోకి తరమికొట్టింది; చక్రవర్మన్—ఏ ఆయుధాన్ని కనుగొనలేక—ఆమె కౌగిలిలో తన ముగింపును ఎదుర్కొన్నాడు. అంతకుముందు కుదుర్చుకున్న ఒప్పందాన్ని ఉల్లంఘించి, అతను అనేకమంది డమరులను చంపినందుకు ఇది ప్రతీకారమని కల్హణుడు పేర్కొన్నాడు. చక్రవర్మన్ చివరి క్షణాల్లో అతని మోకాళ్లపై రాళ్లు రువ్వాలని అతని భార్యలు కాపలాదారులను కోరినట్లు ఆరోపణలు ఉన్నాయి.

 ఉన్మత్తవంతి 
చక్రవర్మన్ తరువాత మంత్రి సర్వతుడు, ఇతరుల సహాయంతో ఉన్మత్తవంతి సింహాసనాన్ని అధిష్టించాడు. విపరీతమైన హింస, హాస్యాస్పదత, అణచివేతతో కూడిన పాలనలో, అతను సింహాసనం ఆశించిన పర్వగుప్తుడు అనే మంత్రిచే సమర్థవంతంగా నియంత్రించబడ్డాడు. ఉన్మత్తవంతి కాయస్థులను రాజ సేవలో నియమించాడు, సంగ్రాముని ఇంటికి చెందిన బ్రాహ్మణ పదాతిదళ సైనికుడు రక్కుడిని ప్రధానమంత్రిగా నియమించాడు.

పర్వగుప్తుని కోరిక మేరకు, అతను తన సోదరులను ఆకలితో మాడ్చి చంపాడు, తన నిరాయుధుడైన తండ్రిని (సవతి తల్లులను) హత్య చేయించాడు. పార్థుడి మృతదేహాన్ని చూసి ఉన్మత్తవంతి ఆనందించాడని, పర్వగుప్తుని కుమారుడు దేవగుప్తుడు అతని ముందే దానిని కత్తితో పొడిచాడని కల్హణుడు పేర్కొన్నాడు. గర్భిణీ స్త్రీలను అంగవైకల్యం చేయడం, కూలీల అవయవాలను నరికివేయడం, నగ్న స్త్రీలను వారి రొమ్ముల వద్ద కొట్టడం వంటి అనేక క్రూరమైన చర్యలకు ఉన్మత్తవంతి పాల్పడ్డాడని కల్హణుడు ఆరోపించాడు.

ఉన్మత్తవంతికి పద్నాలుగు మంది రాణులు ఉన్నారు, బహుశా కుమారులు ఎవరూ లేరు. అతను తీవ్రమైన నొప్పితో బాధపడుతూ 939లో దీర్ఘకాలిక వ్యాధితో మరణించాడు; అతని మరణానికి ముందు, రెండవ సూరవర్మన్‌కు (అతని అంతఃపుర సేవకులచే అతను తన స్వంత కుమారుడని తప్పుగా ప్రకటించబడ్డాడు) కిరీటం ధరింపజేశాడు.

 రెండవ సూరవర్మన్, పతనం 
రెండవ సూరవర్మన్ సింహాసనం ఎక్కిన కొద్ది రోజులకే తన కమాండర్-ఇన్-చీఫ్ కమల్వర్ధనుడిచే పదవీచ్యుతుడయ్యాడు, కమల్వర్ధనుడు మాదవరాజ్యంలోని తన స్థావరం నుండి డమరాలకు (పరోక్షంగా ఉత్పలులకు) వ్యతిరేకంగా తిరుగుబాటు ప్రకటించాడు. అతను తన తల్లితో కలిసి రాజ్యం విడిచి పారిపోయాడు, తద్వారా ఉత్పల వంశం అంతమైంది. తదుపరి పాలకుడిని నియమించడానికి కమల్వర్ధనుడు బ్రాహ్మణుల సభను సమావేశపరిచాడు, ఆ సభ అతని స్వంత నామినేషన్‌ను, రెండవ సూరవర్మన్ తల్లి చేసిన అభ్యర్థనను తిరస్కరించింది.

బదులుగా ప్రభాకరుని కుమారుడు యశస్కరుడు ఎంపికయ్యాడు. ఇది ఉత్పల వంశానికి ముగింపు పలికింది, దిద్ద నియంతృత్వానికి వేదికను సిద్ధం చేసింది.

 సమాజం 

 మతం 
అవంతివర్మన్ తన వ్యక్తిగత జీవితంలో గొప్ప వైష్ణవ భక్తుడు, అయితే బహిరంగంగా శివుడిని ఆదరించాడు. వైకుంఠ చతుర్మూర్తి ఉత్పల వంశపు కులదైవంగా కొనసాగాడు. ఇతను సమీప ప్రాంతాలలో కూడా పూజించబడ్డాడు.
 కళలు, వాస్తుశిల్పం 

 సాహిత్యం 
కళలను విశేషంగా ఆదరించిన అవంతివర్మన్ ఆస్థానం నుండి మిగిలి ఉన్న అన్ని సాహిత్యాలు కనుగొనబడ్డాయి; రత్నాకరుడు, ఆనందవర్ధనుడు అతని ఆస్థాన కవులు.

 పుణ్యక్షేత్రాలు, నగరాలు 
అవంతివర్మన్ తన ముఖ్యమంత్రి సూర్యునితో కలిసి అనేక దేవాలయాలు, పట్టణాలను నిర్మించాడు—అవంతిపుర, సూరపుర, అవంతిస్వామి దేవాలయం. సుయ్య సుయ్యపుర పట్టణాన్ని స్థాపించాడు. శంకరవర్మన్ శంకరపుర (ప్రస్తుత పట్టన్) ను స్థాపించాడు, సుగంధతో కలిసి శంకరగౌరీశ, సుగంధేశ శివాలయాలను నిర్మించాడు. ఫత్తేగఢ్ లోని మరో శివాలయం అతని కాలం నాటిదని గుర్తించబడింది. సుగంధ తన పాలనా కాలంలో సుగంధపుర, గోపాలపుర పట్టణాలను, విష్ణు దేవాలయం గోపాలకేశవను, గోపాలమఠాన్ని నిర్మించింది. నంద నందకేశవ, నందమఠం పుణ్యక్షేత్రాలను ప్రతిష్టించింది. మేరువర్ధనుడు పురాణాధిష్టాన (ప్రస్తుత పాండ్రేథాన్) వద్ద విష్ణు దేవాలయం మేరువర్ధనస్వామిని నిర్మించాడు. శంభవేశ్వర శివాలయాన్ని స్థాపించడానికి సంబవతి కారణమైంది.

 శిల్పకళ 

 పాలకుల జాబితా 

 పాలకుడు  పాలనా కాలం అవంతివర్మన్ 855 – 883 శంకరవర్మన్  883 – 902 గోపాలవర్మన్  902 – 904 సంకటుడు  904 సుగంధ  904 – 906 పార్థుడు  906 – 921 నిర్జితవర్మన్  921 – 922 చక్రవర్మన్  922 – 933 మొదటి సూరవర్మన్  933 – 934 పార్థుడు (రెండవ సారి)  934 – 935 చక్రవర్మన్ (రెండవ సారి)  935 శంకరవర్ధనుడు (లేదా శంభువర్ధనుడు)  935 – 936 చక్రవర్మన్ (మూడవ సారి)  936 – 937 ఉన్మత్తవంతి ("పిచ్చి అవంతి")  937 – 939 రెండవ సూరవర్మన్  939 యశస్కర-దేవ  939 వర్ణటుడు  948 సంగ్రామదేవుడు (మొదటి సంగ్రాముడు)  948  పర్వగుప్తుడు  948 – 950 క్షేమగుప్తుడు  950 – 958 రెండవ అభిమన్యుడు  958 – 972 నందిగుప్తుడు  972 – 973 త్రిభువనగుప్తుడు  973 – 975 భీమగుప్తుడు  975 – 980 దిద్ద  980 నుండి 1009/1012

దిద్ద (సా.శ. సుమారు 980 – 1003) తన సోదరుని కుమారుడైన సంగ్రామరాజును సింహాసనంపై కూర్చోబెట్టింది, ఇతను లోహర వంశానికి స్థాపకుడయ్యాడు.

 గమనికలు 

 మూలాలు 

వర్గం:శైవం
వర్గం:హిందూ రాజులు