విదర్భ రాజ్యం

సంస్కృత ఇతిహాసం మహాభారతంలో విదర్భ రాజ్యం అనేది యదు రాజులు (భోజ యాదవులు) పాలించిన అనేక రాజ్యాలలో ఒకటి. ఇది మధ్య భారతదేశంలో ప్రస్తుత మహారాష్ట్రలో ఇప్పటికీ విదర్భ అని పిలువబడే ప్రాంతంలో ఉంది.

నలుని భార్య దమయంతి విదర్భ యువరాణి. అదేవిధంగా వాసుదేవ కృష్ణుని పెద్ద భార్య రుక్మిణి విదర్భకు చెందినది. మహాభారతంలో పేర్కొన్నట్లుగా, అగస్త్య మహాముని భార్య లోపాముద్ర కూడా విదర్భ దేశపు యువరాణి.Lopamudra The Mahabharata, translated by Kisari Mohan Ganguli (1883–1896), Book 3: Vana Parva: Tirtha-yatra Parva: Section XCVII. శ్రీరాముని నాయనమ్మ, దశరథ మహారాజు తల్లి అయిన ఇందుమతి కూడా విదర్భ రాజ్య యువరాణి. తూర్పు మహారాష్ట్రలోని కౌండిన్యపురంగా గుర్తించబడిన కుండినాపురి దీని రాజధాని. రుక్మిణి సోదరుడు రుక్మి విదర్భకు సమీపంలో భోజకట రాజధానిగా మరో రాజ్యాంగాన్ని స్థాపించాడు. కురుక్షేత్ర యుద్ధం సమయంలో ఇతర రాజ్యాలన్నీ యుద్ధంలో పాల్గొన్నప్పుడు, రుక్మి ఆధ్వర్యంలోని విదర్భ తటస్థంగా ఉండిపోయింది, ఎందుకంటే యుద్ధంలో పాల్గొన్న రెండు పక్షాలైన పాండవులు, కౌరవులచే అతని సైన్యం తిరస్కరించబడింది. విదర్భ నుండి మరే ఇతర రాజైనా యుద్ధంలో పాల్గొన్నారో లేదో స్పష్టంగా తెలియదు. మహాభారతం 6:51లో, సర్వ సైన్యాధ్యక్షుడు భీష్ముని నేతృత్వంలో విదర్భ సైన్యం కౌరవుల పక్షాన నిలిచినట్లు ఒక ప్రస్తావన ఉంది.

 విదర్భ రాజు భీముడు 

మహాభారతంలో అనేక చోట్ల భీమ రాజును విదర్భ ప్రాచీన పాలకుడిగా పేర్కొన్నారు. (మహాభారతం 3:53 నుండి 77 వరకు).

 విదర్భ, అయోధ్యలను కలిపే దక్షిణ మార్గం 

ప్రాచీన కాలంలో విదర్భను, ఉత్తర రాజ్యాలైన కోసల వంటి వాటితో కలిపే మార్గం గురించి మహాభారతం ఆధారాలు ఇస్తుంది.

నలుడు, దమయంతి మధ్య జరిగిన కింది సంభాషణ ప్రాచీన కాలంలో ఉత్తర, దక్షిణ, మధ్య భారతదేశ రాజ్యాలను కలిపే అనేక ప్రాచీన రహదారులు లేదా మార్గాలను వివరిస్తుంది. (మహాభారతం 3:61)

ఈ అనేక రహదారులు అవంతి (నగరం), రుక్షవత్ పర్వతాలను దాటి దక్షిణ దేశానికి దారితీస్తాయి. వింధ్య అని పిలువబడే పెద్ద పర్వతం ఇదే; అల్లదిగో సముద్రం వైపు ప్రవహిస్తున్న పయస్విని నది, అక్కడ వివిధ రకాల పండ్లు, మూలాలతో కూడిన మునుల ఆశ్రమాలు ఉన్నాయి. ఈ రహదారి విదర్భ దేశానికి దారితీస్తుంది — ఆ మార్గం కోసల దేశానికి వెళ్తుంది. దక్షిణాన ఉన్న ఈ రహదారులకు ఆవల దక్షిణ దేశం ఉంది.

ఋతుపర్ణుడు (అయోధ్య, కోసల రాజు) విదర్భ నగరానికి చేరుకున్నాడు. ప్రజలు భీమ రాజుకు (విదర్భ రాజు) ఆ వార్తను (అతని రాకను) తెలియజేశారు. భీముని ఆహ్వానం మేరకు, రాజు కుండిన నగరంలోకి ప్రవేశించాడు

కోసల రాజు కాసేపు ఆలోచించి చివరకు, 'నీకు నా గౌరవ వందనాలు తెలియజేయడానికి నేను ఇక్కడికి వచ్చాను' అని అన్నాడు. వంద యోజనాలు ప్రయాణించి ఋతుపర్ణుడు రావడానికి గల (బహుశా) కారణం గురించి ఆలోచిస్తూ భీమ రాజు ఆశ్చర్యపోయాడు. 'ఇతర సార్వభౌములను దాటి, లెక్కలేనన్ని దేశాలను వెనుక వదిలి, అతను కేవలం నాకు గౌరవం చెల్లించడానికి రావడం అతని రాకకు కారణం కాకపోవచ్చు' అని అతను భావించాడు.

 గోవా భోజులు 
కనీసం సా.శ 3వ శతాబ్దం నుండి 6వ శతాబ్దం వరకు గోవా, కొంకణ్ ప్రాంతాలతో పాటు కర్ణాటకలోని కొంత భాగాన్ని పాలించిన గోవా భోజులు దక్షిణ దిశగా వలస వెళ్లి దక్షిణ కొంకణ్ (గోవా) లో రాజ్యాన్ని స్థాపించిన విదర్భ భోజుల వారసులని భావిస్తారు. పాటలీపుత్రం చక్రవర్తికి లేదా బహుశా శాతవాహనులకు సామంతులుగా ఈ భూభాగాన్ని పరిపాలించిన భోజుల రాజకీయ ఆధిపత్యం కిందకు గోవా వచ్చింది. భోజుల అధికార కేంద్రం గోవాలోని 'చంద్రపుర' లేదా 'చంద్రౌర' (ఆధునిక చందోర్) వద్ద ఉంది.

 సాహిత్య ప్రస్తావనలు 
 ఒక విదర్భ యువరాణి సుశ్రవ మహాభారతం 1:95లో ప్రస్తావించబడింది. ఆమె చంద్ర వంశానికి చెందిన జయత్సేనుడు అనే యువరాజును వివాహం చేసుకుంది. అవచీన ఆమె కుమారుడు.
 ఇక్ష్వాకు రాజు సగరుడికి విదర్భ యువరాణి ఉన్నట్లు ప్రస్తావించబడింది
 అగస్త్య మహాముని భార్యగా విదర్భ యువరాణి ఉన్నట్లు ప్రస్తావించబడింది.
 ఈ రాజ్యం గుండా పయోష్ణి నది ప్రవహిస్తున్నట్లు ప్రస్తావించబడింది. దాని అందమైన స్నానఘట్టాన్ని విదర్భ రాజు నిర్మించాడు. (మహాభారతం 3:120).

 ఇవి కూడా చూడండి 
గోవా భోజులు
మహారాష్ట్ర చరిత్ర

 మూలాలు 

కిసరి మోహన్ గంగూలీ, The Mahabharata of Krishna-Dwaipayana Vyasa Translated into English Prose, 1883–1896.
Rukhmini Udana: The Flight to sri Krishna Reunion by Dr Hemant Bonde Patil Atlantic publishers & Distributors, India, 

 బాహ్య లింకులు 

వర్గం:మహాభారత రాజ్యాలు
వర్గం:మహారాష్ట్ర చరిత్ర
వర్గం:మహా జనపదాలు