ఆంధ్ర విష్ణు

ఆంధ్ర విష్ణు, శ్రీకాకుళాంధ్ర మహావిష్ణు విగ్రహంగా ప్రసిద్ధి చెందిన ఈ దేవాలయం, ఆంధ్రప్రదేశ్‌లోని పూర్వకాలపు దేవాలయంలో ప్రతిష్ఠించబడింది. ఈ దేవాలయంలో ఇంతకు ముందు ఆరాధించబడిన దేవతా స్వరూపం గురించి స్పష్టమైన సమాచారం తెలియదు.
 ఆంధ్ర విష్ణు ఆలయం 
దేవాలయ ప్రధాన విగ్రహం ఆంధ్ర మహావిష్ణు లేదా శ్రీకాకుళాంధ్ర మహావిష్ణుగా ప్రసిద్ధి చెందింది. ఈ దేవాలయ గర్భగుడి కనీసం శాతవాహనుల కాలం నాటికే ఉన్నట్లు భావించబడుతుంది. శాతవాహనులు నిర్మించినప్పుడు ఏ దేవతకు ఈ ఆలయం అంకితం చేయబడిందో స్పష్టంగా తెలియదు. ముస్లిం దాడుల కారణంగా ఒక దశలో ఈ దేవాలయం పతనమైందని, ఆ తరువాత చల్లపల్లి రాజులు దీన్ని పునరుద్ధరించి, తిరిగి పూజా కార్యక్రమాలను ప్రారంభించినట్లు తెలియజేయబడింది.

ఈ దేవాలయం అనేక చారిత్రక విశేషాలతో కూడి ఉంది. దేవాలయ గోడలపై కృష్ణదేవరాయలు జారీ చేసిన శాసనాలు సహా మొత్తం 32 శాసనాలు కనిపిస్తాయి. ప్రధాన విగ్రహానికి కొన్ని ప్రత్యేక లక్షణాలు ఉన్నాయి. సాధారణంగా విష్ణుమూర్తి ఎడమ చేతిలో శంఖం, కుడి చేతిలో చక్రం ధరించి ఉంటాడు. అయితే ఇక్కడి విగ్రహంలో కుడి చేతిలో శంఖం, ఎడమ చేతిలో చక్రం ధరించి ఉండటం విశేషం.

1010 సంవత్సరంలో జరిగిన పునర్నిర్మాణం తరువాత అవతారాలకు సంబంధించిన శాసనాలు జోడించబడ్డాయి. పురాతన రూపంలో ఇతర అవతారాలకు సంబంధించిన ప్రస్తావనలు లేవు. అలాగే ఇక్కడి దశావతారాల జాబితాలో కృష్ణుడు స్థానం పొందలేదు.

ఇక్కడ ప్రస్తావించిన దశావతారాలు ఇవి:

 మత్స్య
 కూర్మ
 వరాహ
 నరసింహ
 వామన
 పరశురామ
 రామ
 బలరామ
 బుద్ధ
 కల్కి

ప్రస్తుతం ఉన్న దేవాలయం క్రీ.శ. 1010 సంవత్సరం నాటినుంచి ఉన్నదని భావించబడుతుంది. అప్పటి నుండి ఇప్పటివరకు ఇది రెండు సార్లు పునర్నిర్మించబడినట్లు పేర్కొనబడింది.

 ఆంధ్ర కౌముది 
ఆంధ్ర కౌముది అనే తెలుగు వ్యాకరణ గ్రంథంలో ఆంధ్ర విష్ణువు సుచంద్రుడి కుమారుడని పేర్కొనబడింది.

ఆంధ్ర విష్ణువు శ్రీశైలం, భీమేశ్వరము,, కాలేశ్వరంలను మహేంద్రగిరి పర్వతాలతో కలుపుతూ ఒక విశాల ప్రాకారాన్ని నిర్మించినట్లు వివరిస్తారు. ఆ ప్రాకారంలో మూడు ద్వారాలను ఏర్పాటు చేసి, మూడు కళ్లతో, చేతిలో త్రిశూలం ధరించిన ఈశ్వరుడు అనేక దివ్యదేవతల సమేతంగా మూడు లింగరూపాలలో నివసించినట్లు కథనం చెబుతుంది.

దివ్యదేవతల సహాయంతో ఆంధ్ర విష్ణువు మహా రాక్షసుడు నిశంభునితో పదమూడు యుగాలపాటు యుద్ధం చేసి, చివరకు అతన్ని సంహరించినట్లు చెప్పబడింది. అనంతరం ఆయన ఋషులతో కలిసి గోదావరి నది తీరంలో నివాసం ఏర్పరచుకున్నాడని పురాణకథనం వివరిస్తుంది. అప్పటి నుండి ఆంధ్రదేశం "త్రిలింగం" అనే పేరుతో ప్రసిద్ధి చెందిందని పేర్కొనబడింది.

 ఆంధ్ర నాయక శతకం 
ఆంధ్రనాయక శతకం ఆంధ్రప్రదేశ్ దివసీమ ప్రాంతంలోని చల్లపల్లి జమీందారు ప్రోత్సాహాన్ని పొందిన కవి కసూళ పురుషోత్తముడు రచించాడు. ఈ శాతకం విని, దాని ద్వారా కదిలిన తరువాత, చల్లపల్లి జమీందార్లు శ్రీకులాంధ్ర మహా విష్ణు ఆలయాన్ని కూడా మరమ్మతు చేసి, తిరిగి పూజించారు.

ఆంధ్ర విష్ణువును ఖండించడానికి, అతని వివిధ లక్షణాలు, చర్యల కోసం పరోక్షంగా ప్రశంసిస్తూ అతన్ని అణచివేయడానికి ఉపయోగించిన వ్యాజ నిండా, వ్యాజ స్తుతి కారణంగా ఈ శాతకం గుర్తించదగినది.

 ఆముక్తమాల్యద 

కుడి|thumb|312x312px|ఆంధ్ర మహా విష్ణు ఆలయంలో శ్రీ కృష్ణదేవరాయల విగ్రహం
ఒకసారి వివిజయనగరం చక్రవర్తి కృష్ణదేవరాయ తన కళింగ దండయాత్ర సమయంలో విజయవాడ మీదుగా ప్రయాణిస్తున్నాడు. ఆయన విజయవాడ, కొండపల్లి కోట, చుట్టుపక్కల ప్రాంతాలను జయించాడు. ఆయన ఆంధ్ర విష్ణు పవిత్ర ఆలయం గురించి తెలుసుకుని కొన్ని రోజులు శ్రీకాకుళం గ్రామాన్ని సందర్శించారు. ఆ సమయంలో ఆయన ఏకాదశి వ్రతం చేశారు. ఇక్కడే ఆంధ్ర విష్ణు ఉదయాన్నే కలలో చక్రవర్తికి కనిపించాడు.

కృష్ణదేవరాయ అన్నారు.
 ఆంధ్ర విష్ణు శ్రీరంగం అండాల్ తన వివాహ కథను రచించమని చెప్పాడు. ఈ కథను తెలుగు భాషలో చెప్పమని కూడా ఆయన చక్రవర్తిని ఆదేశించాడు. తెలుగు సాహిత్యం అత్యంత ప్రసిద్ధ కవితా రచనలలో ఒకటైన అముక్తమాల్యదను రచించి చక్రవర్తి అంగీకరించాడు. . ఈ రచన యొక్క 14వ పద్యం నుండి శ్రీ ఆంధ్ర విష్ణు ప్రభువు తనను తాను తెలుగు రాజు (తెలుగు వల్లభుండ) గా పేర్కొన్నట్లు మనం చూడవచ్చు.
 ఆముక్తమాల్యద గ్రంథంలోనే, ఒక హరివాసర సందర్భంగా శ్రీకృష్ణదేవరాయలుకు ఆంధ్ర విష్ణు దర్శనం కలిగినట్లు ప్రస్తావించబడింది.

హరివాసర అనేది ఏకాదశి యొక్క చివరి నాలుగు ముహూర్తాలు, ద్వాదశి యొక్క మొదటి నాలుగు ముహూర్తాల మధ్య కాలాన్ని సూచిస్తుంది. ఈ కాలవ్యవధి సుమారు 6 గంటలు 24 నిమిషాలు.

ఈ దేవాలయ దర్శన సంఘటన అహోబిలం శాసనం (డిసెంబర్ 1515), సింహాచలం శాసనం (30 మార్చి 1515) మధ్య జరిగినట్లు భావించబడుతుంది.Amuktamalyada Vol.1, Acharya Tummapudi Koteswararao, Malayakuta Publications, 2001.  బహుశా 1516 జనవరి నెలలో ఈ దర్శనం జరిగిన ఉండవచ్చు. ఖచ్చితమైన తేదీకి మరిన్ని ప్రమాణాలు లభించలేదు.


 ప్రజాదరణ పొందిన సంస్కృతి 
1962 సంవత్సరంలో, ఈ పురాణ ప్రసిద్ధ రాజు కథ ఆధారంగా శ్రీకాకుళాంధ్ర మహావిష్ణు కథ అనే తెలుగు సినిమా నిర్మించబడింది. ఈ చిత్రానికి దర్శకత్వం ఎ. కే. శేఖర్ వహించారు. ఇందులో ఎన్.టి. రామారావు, జమున, ఎస్. వి. రంగారావు, ఎం. బాలయ్య, రేలంగి, గిరిజ, ఎల్. విజయలక్ష్మి, ఛాయాదేవి, ముడిగొండ లింగమూర్తి తదితరులు నటించారు.

ఈ చిత్ర నిర్మాత డి. లక్ష్మీనారాయణ చౌదరి కాగా, సంగీతాన్ని పెండ్యాల నాగేశ్వరరావు సమకూర్చారు.

 గ్యాలరీ 

 మూలాలు 
శ్రీనివాస్, సిస్ట్లా. , (శ్రీ కృష్ణదేవరాయల అముక్తమాల్యద, విశాఖపట్నం, 2010.
వర్గం:ఆంధ్రప్రదేశ్ చరిత్ర
వర్గం:తెలుగువారు