కిరాడు దేవాలయాలు

కిరడు దేవాలయాలు భారతదేశంలోని రాజస్థాన్ బార్మర్ జిల్లా ఉన్న శిథిలమైన హిందూ దేవాలయాల సమూహం. కిరడు పట్టణం బార్మర్ నుండి 35 కి. మీ. ల దూరంలో, జైసల్మర్ నుండి 157 కి. మీ దూరంలో థార్ ఎడారి ఉంది.  

కిరడు వద్ద కనీసం ఐదు దేవాలయాల శిధిలాలు ఉన్నాయి. వీటిలో, శివుడికి అంకితం చేయబడిన సోమేశ్వర ఆలయం ఉత్తమంగా సంరక్షించబడిన నిర్మాణం. చాళుక్య (సోలంకి) చక్రవర్తుల సామంతులు 11-12 వ శతాబ్దంలో ఈ దేవాలయాలను నిర్మించారని శిలాశాసన ఆధారాలు సూచిస్తున్నాయి.

 దేవాలయాలు 
కిరడు వద్ద కనీసం ఐదు దేవాలయాల అవశేషాలు కనుగొనబడ్డాయి. వీటిలో, రహదారికి దగ్గరలో ఉన్న సోమేశ్వర ఆలయం అత్యంత పూర్తి స్థితిలో ఉంది. శిఖర కూలిపోయి, మండపం పైకప్పులో ఎక్కువ భాగం లేనప్పటికీ, అసలు ఆలయ రూపకల్పనను పునర్నిర్మించడానికి దాని మిగిలి ఉన్న భాగాలు సరిపోతాయి. గోడలు, స్తంభాలు జంతువులు, మానవుల బొమ్మలతో సహా శిల్పాలతో బాగా అలంకరించబడ్డాయి, ఇవి ఎక్కువగా ఉన్నాయి. మండప స్తంభాలు అష్టభుజి ఆకారాన్ని ఏర్పరుస్తాయి . కళా చరిత్రకారుడు పెర్సీ బ్రౌన్ ఈ నిర్మాణ శైలిని "సోలంకి మోడ్" గా పేర్కొన్నాడు. నేడు ఈ శైలిని ఎక్కువగా మారు-గుర్జారా వాస్తుశిల్పం అని పిలుస్తారు.

సమూహం యొక్క మరొక చివరలో ఉన్న విష్ణు ఆలయం, మండపం యొక్క అత్యంత చెక్కిన స్తంభాలు మాత్రమే ఇప్పటికీ నిలబడి ఉన్నాయి-మిచెల్ ఇది ఒక శతాబ్దం క్రితం నాటిది. ఈ రెండింటి మధ్య వైవిధ్యమైన స్థితిలో మూడు శివాలయాలు ఉన్నాయి, ఎక్కువగా అభయారణ్యాలు మాత్రమే మిగిలి ఉన్నాయి, ఒక బావిని కూడా ఉన్నాయి.

క్రీ. శ. 1153-1178 నాటి శాసనాలు కిరడు వద్ద కనుగొనబడ్డాయి. దీని ఆధారంగా, భారత చరిత్రకారుడు గౌరీశంకర్ ఓజా ఈ దేవాలయాలను క్రీ. శ. 12వ శతాబ్దానికి కేటాయించారు. కళా చరిత్రకారులు రత్న చంద్ర అగ్రవాలా, స్టెల్లా క్రామ్రిష్ కూడా సోమేశ్వర ఆలయాన్ని 12వ శతాబ్దానికి చెందినదిగా పేర్కొన్నారు. అయితే, కళా చరిత్రకారులు మధుసూదన్ ధకీ, పెర్సీ బ్రౌన్ ఈ ఆలయాన్ని క్రీ. శ. 11వ శతాబ్దానికి చెందినదిగా పేర్కొన్నారు. ఇటీవల, మిచెల్ సోమేశ్వర ఆలయాన్ని ఖచ్చితంగా 1020 నాటిదిగా,  విష్ణు ఆలయాన్ని 10వ శతాబ్దం ప్రారంభానికి చెందినదిగా పేర్కొన్నాడు.

కిరడును మొదట కిరాతకుప అని పిలిచేవారు. 12వ శతాబ్దంలో, దీనిని చాళుక్యుల సామంతులుగా పాలించిన అనేక చిన్న రాజవంశాలు నియంత్రించాయి. పరమార శాఖ చెందిన సోమేశ్వర, చాళుక్య పాలకులు జయసింహా సిద్ధరాజ, కుమారపాల అనుగ్రహం పొందిన తరువాత క్రీ. శ. 1140లలో ప్రాముఖ్యత పొందాడు.

1150లలో, నడ్డుల చాహమాన పాలకుడు అల్హానా (చాళుక్య సామంతుడు కూడా) కిరడు గవర్నర్గా నియమించబడ్డాడని, క్రీ. శ. 1152 శాసనం ధృవీకరించింది. 1160ల నాటికి ఈ ప్రాంతం సోమేశ్వరకు పునరుద్ధరించబడింది. కొంతకాలం తర్వాత, చాళుక్యులు కిరడు నియంత్రణను చహమన కుటుంబం నుండి వచ్చిన మదనబ్రహ్మానికి బదిలీ చేశారు. మదనాబ్రహ్మా వారసుడు బహుశా అసాలా, అతను అల్హానా కుమారుడు కీర్తిపాల చేతిలో ఓడిపోయాడు.

చాళుక్య చక్రవర్తి రెండవ భీముడి పాలనలో జారీ చేయబడిన క్రీ. శ. 1178 కిరడు శాసనం, తురుష్కులు (టర్కిక్ ప్రజలు) దెబ్బతిన్న ఆలయ మరమ్మతులను నమోదు చేసింది. ఈ తురుష్కులు మహమ్మద్ ఘోర్ నేతృత్వంలోని ఘురిడ్లతో గుర్తించబడ్డారు, వీరు కసహరాడా యుద్ధం చాళుక్య దళాల చేతిలో ఓడిపోయారు.
 చిత్రమాలిక 

 సూచనలు 

 గ్రంథ పట్టిక 





 Michell, George (1990), The Penguin Guide to the Monuments of India, Volume 1: Buddhist, Jain, Hindu, 1990, Penguin Books, 

వర్గం:రాజస్థాన్‌ పర్యాటకం
వర్గం:రాజస్థాన్‌లోని హిందూ ఆలయాలు
వర్గం:రాజస్థాన్ పర్యాటక ప్రదేశాలు