కోసల రాజ్యం

కోసల అనేది రామాయణంలో ప్రస్తావించబడిన రాముని రాజ్యం. అయోధ్య దాని రాజధాని, ఇది ఇప్పుడు ఉత్తర ప్రదేశ్లో ఉంది. రాముని కుమారులు లవుడు, కుశుడు ఈ రాజ్యంలోని భాగాలను వారసత్వంగా పొందారు. లవుడు శ్రావస్తి అనే నగరం నుండి, కుశుడు కుశావతి అనే నగరం నుండి పరిపాలించారు. కోసల రాజుల స్థావరం ఒకటి మధ్యప్రదేశ్లో ఉండేది. దానిని దక్షిణ కోసల అని పిలిచేవారు. రాముని తల్లి కౌసల్య ఈ రాజ్యానికి చెందినది. రాముడు తన ప్రభావాన్ని హిందూ మహాసముద్రంలో ఉన్న ద్వీప-రాజ్యమైన లంక వరకు విస్తరించాడు. అతనికి దక్షిణ రాజ్యామైన కిష్కింధతో స్నేహపూర్వక సంబంధాలు ఉండేవి. నిషధ రాజు నలుని స్నేహితుడు ఋతుపర్ణుడు కోసల పాలకుడు. ద్వాపర యుగం నాటి కోసల పాలకుడైన బృహద్బలుడు మహాభారతం యుద్ధంలో పాల్గొని, అర్జునుని కుమారుడైన అభిమన్యుని చేతిలో మరణించాడు.

చరిత్ర పూర్వపు అవధ్లో రాముని రాజ్యపు ఐదు ప్రధాన విభాగాలలో ఉత్తర కోసల ఒకటని 1880 నాటి ఒక ప్రస్తావన వివరించింది; ఈ ప్రాంతం ఆధునిక ట్రాన్స్-ఘాగ్రా జిల్లాలైన బహ్‌రైచ్, గోండా, బస్తీ, గోరఖ్‌పూర్లకు అనుగుణంగా వర్ణించబడింది.

 వివిధ యుగాలలో కోసల రాజ్యం 


 త్రేతా యుగ కాలం 

భారతీయ ఇతిహాసం రామాయణం ఈ యుగానికి ఒక కిటికీ లాంటిది.

 కోసల, దక్షిణ కోసల 

రాముని పూర్వీకుల కాలంలో, ఒకే ఒక కోసల రాజ్యం ఉండేది. ఇది భారతదేశంలోని ఉత్తర ప్రదేశ్ రాష్ట్రంలోని అయోధ్య పట్టణంగా గుర్తించబడిన అయోధ్యను తన రాజధానిగా కలిగి ఉండేది. రాముని తండ్రి దశరథుని పాలనలో, దక్షిణ కోసల ప్రాముఖ్యతను సంతరించుకుంది. ఇది భారతదేశంలోని మధ్యప్రదేశ్ రాష్ట్రంలో ఉంది. దశరథుడు తన పెద్ద భార్య కౌసల్యను ఈ రాజ్యం నుండే వివాహం చేసుకున్నాడు.

 రెండుగా చీలిన కోసల 

రాముని కుమారులైన లవుడు, కుశుడు అయోధ్యను రాజధానిగా చేసుకుని కోసల రాజ్యంలో చెరో భాగాన్ని వారసత్వంగా పొందారు. ఆ విధంగా, ఈ కోసల రెండు భాగాలుగా విడిపోయింది; ఒక భాగాన్ని అయోధ్యకు ఉత్తరాన ఉన్న శ్రావస్తిని రాజధానిగా చేసుకుని లవుడు పాలించగా, మరొక భాగాన్ని అయోధ్యకు తూర్పున ఉన్నట్లు భావించే కుశావతి నుండి కుశుడు పాలించాడు.

 ద్వాపర యుగ కాలం 

భారతీయ ఇతిహాసం మహాభారతం ఈ యుగానికి ఒక కిటికీ లాంటిది.

కురుక్షేత్ర యుద్ధం జరిగిన సమయంలో, పాండవులు, కౌరవుల పాలనా కాలంలో కోసల పేరుతో అనేక రాజ్యాల ప్రస్తావనలు మనకు కనిపిస్తాయి (మహాభారతంలోని ప్రస్తావనల ప్రకారం).

 కోసల నుండి ఆవిర్భవించిన రాజ్యాలు 

రాముని పాలన తర్వాత అతని ఇద్దరు కుమారులు రాజ్యాన్ని పంచుకోవడంతో కోసల (అసలు కోసల) అప్పటికే రెండుగా విడిపోయింది. కురుక్షేత్ర యుద్ధ కాలంలో ఇది ఐదు రాజ్యాలుగా విడిపోయింది.

 తూర్పు కోసల 

ఇది బహుశా కుశుడు కుశావతిని రాజధానిగా చేసుకుని పాలించిన రాజ్యం. (కింద పేర్కొన్న మహాభారతం 2.14, 2.21 చూడండి). మగధ రాజు జరాసంధుని కారణంగా వీరు దక్షిణ దేశమైన కుంతికి పారిపోయినట్లు వర్ణించబడింది. కురు రాజ్యం నుండి మగధ రాజ్యానికి భీముడు, అర్జునుడు, కృష్ణుడు ప్రయాణించిన మార్గం ఈ తూర్పు కోసల గుండా సాగింది.

 ఉత్తర కోసల 

ఇది బహుశా లవుడు శ్రావస్తిని రాజధానిగా చేసుకుని పాలించిన రాజ్యం. (కింద పేర్కొన్న మహాభారతం 2.29 చూడండి). పాండవ సేనాని భీముడు తన తూర్పు సైనిక దండయాత్రలో ఈ రాజ్యాన్ని ఓడించాడు.

 అయోధ్యకు దక్షిణాన ఉన్న బృహద్బలుని కోసల రాజ్యం 
బృహద్బలుడు కోసల రాజు. కురుక్షేత్ర యుద్ధంలో దుర్యోధనుని కింద సైన్యాధ్యక్షుడిగా ఇతని ప్రస్తావన ఉంది. (మహాభారతం 5.277, 5.198). పాండవ సేనాని భీముడు తన తూర్పు సైనిక దండయాత్రలో ఈ రాజ్యాన్ని ఓడించాడు. (మహాభారతం 2.29). ఈ కోసల తన ఆధిపత్యాన్ని దక్షిణాన ఉన్న పొరుగు రాజ్యమైన కాశీకి కూడా విస్తరించినట్లు కనిపిస్తోంది, ఎందుకంటే బృహద్బలుడు కురుక్షేత్ర యుద్ధంలో కొన్నిసార్లు కాశీ సైన్యాలకు కూడా నాయకత్వం వహించాడు. కాశీ-కోసలలను ఒకే రాజ్యంగా పరిగణించడానికి బహుశా ఇదే కారణం కావచ్చు. గతంలో కొంతకాలం పాటు, కాశీ కోసల రాజ్యానికి సామంత రాజ్యంగా ఉండి ఉండవచ్చు. కౌరవులు, పాండవుల నాయనమ్మలను కొన్నిసార్లు కాశీ యువరాణులుగా, మరికొన్నిసార్లు కోసల యువరాణులుగా పిలవడం ఈ వాస్తవాన్ని ధృవీకరిస్తోంది.

 అయోధ్య రాజధానిగా ఉన్న కోసల లేదా మధ్య కోసల 

ఇది రాముడు పాలించిన అసలు కోసల. ఈ యుగంలో దీనిని దీర్ఘయజ్ఞుడు పాలించాడు. పాండవ సేనాని భీముడు తన తూర్పు సైనిక దండయాత్రలో ఈ రాజ్యాన్ని ఓడించాడు. (మహాభారతం 2.29).

 దక్షిణ కోసల నుండి ఆవిర్భవించిన రాజ్యాలు 

రాముని తల్లి కౌసల్య స్వంత రాజ్యమైన దక్షిణ కోసల రాజ్యం, కురుక్షేత్ర యుద్ధ కాలంలో కనీసం రెండుగా విడిపోయింది. దక్షిణ దిశగా సైన్యాన్ని నడిపించిన పాండవ సేనాని సహదేవుని సైనిక దండయాత్రను వివరించే మహాభారతం (2.30) చదివితే ఈ విషయం స్పష్టమవుతుంది.

 మధ్య భారతదేశంలోని పశ్చిమ కోసల 

ఈ రాజ్యం భీష్మకుడు పాలించిన విదర్భ రాజ్యానికి దగ్గరగా, బహుశా దానికి తూర్పున ఉండేది. సహదేవుడు ముందుగా ఈ రాజ్యాన్ని ఓడించి తూర్పు కోసల వైపు కదిలాడు. (మహాభారతం 2.30)

 మధ్య భారతదేశంలోని తూర్పు కోసల 
మరొక కోసల రాజ్యాన్ని ఓడించిన తరువాత సహదేవుడు తూర్పు కోసలలోని అనేక మంది రాజులను ఓడించాడు. ఇది అక్కడ ఒక రాజ్యం కాదు, అనేక రాజ్యాలు ఉన్నాయని, అయినప్పటికీ సమిష్టిగా తూర్పు కోసలలుగా పిలువబడ్డాయని సూచిస్తోంది. (మహాభారతం 2.30)

 మహాభారతంలో ప్రస్తావనలు 

 ధృతరాష్ట్రుడు, పాండు రాజుల తల్లులు 

మహాభారతం, 1వ పర్వం, 114వ అధ్యాయం

ధృతరాష్ట్రుడు, పాండు రాజు తల్లులైన అంబిక, అంబాలికలు కోసల యువరాణులుగా వర్ణించబడ్డారు. వారు కొన్నిసార్లు కాశీ రాజ్య యువరాణులుగా కూడా వర్ణించబడ్డారు. మహాభారత కాలంలో కాశీ, కోసలలు ఒకే రాజ్యంగా (తరచుగా కాశీ-కోసలలుగా సూచించబడుతుంది) ఉండేవి.

అప్పుడు సత్యవతి, భీష్ముడు, కోసల యువరాణులు పాండు రాజు తన పరాక్రమంతో సంపాదించిన బహుమతులతో సంతోషించారు. ముఖ్యంగా అంబాలిక తన సాటిలేని పరాక్రమం గల కుమారుడిని కౌగిలించుకుని ఎంతో సంతోషించింది.

 పాంచాలి స్వయంవరం 

మహాభారతం, 1వ పర్వం, 188వ అధ్యాయం

కోసల రాజు ఈ కార్యక్రమానికి హాజరయ్యాడు

 కోసలపై మగధ రాజు ప్రభావం 

మహాభారతం, 2వ పర్వం, 14వ అధ్యాయం

భోజులకు చెందిన పద్దెనిమిది తెగలు, మగధ రాజు జరాసంధుని భయంతో, పశ్చిమం వైపు పారిపోయారు; అలాగే శూరసేనులు, భద్రకులు, వోధులు, సాల్వులు, పటచ్చవులు, సుస్థలులు, ముకుత్తులు, కుళిందులు కూడా కుంతి రాజ్యానికి పారిపోయారు. సాల్వాయన తెగ రాజు తన సోదరులు, అనుచరులతో కలిసి; దక్షిణ పాంచాలురు, తూర్పు కోసలురు అందరూ కుంతి రాజ్యానికి పారిపోయారు. అలాగే మత్స్యులు, సన్న్యస్తపాదులు భయంతో ఉత్తరాన ఉన్న తమ రాజ్యాలను విడిచిపెట్టి దక్షిణ దేశానికి పారిపోయారు. ఆ విధంగా పాంచాలురంతా జరాసంధుని బలానికి భయపడి తమ స్వంత రాజ్యాన్ని విడిచిపెట్టి నలుదిక్కులా పారిపోయారు.

 కురు రాజ్యం నుండి మగధ రాజ్యానికి ప్రయాణం 
మహాభారతం, 2వ పర్వం, 21వ అధ్యాయం

మగధ రాజ్యానికి చేరుకోవడానికి కృష్ణుడు, అర్జునుడు, భీముడు తీసుకున్న మార్గం ఇది. ఇది తూర్పు కోసల రాజ్యం గుండా వెళుతుంది.

కురు దేశం నుండి బయలుదేరి, వారు కురు-జనపదం గుండా ప్రయాణించి మనోహరమైన తామర కొలను వద్దకు చేరుకున్నారు. కాలకూట కొండలను దాటి, గండకి, సదానిర (కరతోయ), సర్కరావర్త, అదే పర్వతాలలో పుట్టిన ఇతర నదులను దాటుకుంటూ వెళ్ళారు. తరువాత వారు ఆహ్లాదకరమైన సరయు నదిని దాటి తూర్పు కోసల దేశాన్ని చూశారు. ఆ దేశాన్ని దాటి మిథిలకు వెళ్ళారు, ఆపై మాలా, చర్మణ్వతి నదులను దాటి, ఆ ముగ్గురు వీరులు గంగా, శోణ నదులను దాటి తూర్పు వైపు ప్రయాణించారు. చివరగా ఎప్పటికీ వాడని కీర్తి ప్రతిష్ఠలు గల ఆ వీరులు కుశంబ (దేశం) నడిబొడ్డున ఉన్న మగధ రాజ్యానికి చేరుకున్నారు. గోరథ కొండలకు చేరుకుని, వారు మగధ నగరాన్ని చూశారు.

 భీముని సైనిక దండయాత్ర 

మహాభారతం, 2వ పర్వం, 29వ అధ్యాయం

భీముడు కుమార దేశపు రాజు శ్రేణిమత్‌ను, ఆ తర్వాత కోసల రాజు బృహద్బలుడిని జయించాడు. ఆ తరువాత పాండు కుమారులలో అగ్రగణ్యుడైన భీముడు భయంకరమైన పోరాటాలు చేసి, అయోధ్యలోని సద్గుణవంతుడైన, శక్తివంతమైన రాజు దీర్ఘయజ్ఞుడిని ఓడించాడు. ఆ గొప్ప వీరుడు గోపాలకక్ష దేశాన్ని, ఉత్తర కోసలను, మల్లుల రాజును కూడా లొంగదీసుకున్నాడు.

 సహదేవుని సైనిక దండయాత్ర 

మహాభారతం, 2వ పర్వం, 30వ అధ్యాయం

సహదేవుడు అజేయుడైన భీష్మకుడిని జయించి, ఆపై యుద్ధంలో కోసల రాజును, వేణ్వా నది ఒడ్డున ఉన్న భూభాగాల పాలకుడిని, అలాగే కాంతారకులను, తూర్పు కోసల రాజులను ఓడించాడు.

 నలుడు, దమయంతి సంభాషణ 

మహాభారతం, 3వ పర్వం, 61వ అధ్యాయం

ఈ అనేక రహదారులు అవంతి (నగరం), రుక్షవత్ పర్వతాలను దాటి దక్షిణ దేశానికి దారితీస్తాయి. వింధ్య అని పిలువబడే పెద్ద పర్వతం ఇదే; అల్లదిగో సముద్రం వైపు ప్రవహిస్తున్న పయస్విని నది, అక్కడ వివిధ రకాల పండ్లు, మూలాలతో కూడిన మునుల ఆశ్రమాలు ఉన్నాయి. ఈ రహదారి విదర్భ దేశానికి దారితీస్తుంది — ఆ మార్గం కోసల దేశానికి వెళ్తుంది. దక్షిణాన ఉన్న ఈ రహదారులకు ఆవల దక్షిణ దేశం ఉంది.

 విదర్భ రాజ్యాన్ని సందర్శించిన కోసల రాజు ఋతుపర్ణుడు 

మహాభారతం, 3వ పర్వం, 73వ అధ్యాయం

విదర్భ పాలకుడు ఋతుపర్ణుని వద్దకు వెళ్లి, 'స్వాగతం! నీవు రావడానికి గల కారణం ఏమిటి?' అని అడిగాడు. ఋతుపర్ణుడు తన కుమార్తెను వివాహం చేసుకోవడానికి వచ్చాడని తెలియక భీమ రాజు ఇలా అడిగాడు. అక్కడ ఇతర రాజులు లేదా యువరాజులు ఎవరూ లేరని ఋతుపర్ణ రాజు చూశాడు. స్వయంవరం గురించి ఎలాంటి సంభాషణ వినలేదు, బ్రాహ్మణుల సమూహాన్ని కూడా చూడలేదు. దీంతో కోసల రాజు కాసేపు ఆలోచించి చివరకు, 'నీకు నా గౌరవ వందనాలు తెలియజేయడానికి నేను ఇక్కడికి వచ్చాను' అని అన్నాడు. వంద యోజనాలు ప్రయాణించి ఋతుపర్ణుడు రావడానికి గల (బహుశా) కారణం గురించి ఆలోచిస్తూ భీమ రాజు ఆశ్చర్యపోయాడు.

 కోసల రాజ్యంలోని పుణ్యక్షేత్రాలు 

మహాభారతం, 3వ పర్వం, 85వ అధ్యాయం

కోసలలోని వృషభ అనే తీర్థంలో బస చేసి మూడు రాత్రులు ఉపవాసం ఉంటే వాజపేయ యాగం చేసిన పుణ్యం, వెయ్యి ఆవులను దానం చేసిన పుణ్యం లభిస్తుంది, ఆ వ్యక్తి వంశం కూడా ఉద్ధరించబడుతుంది. కోసలకు చేరుకున్న వ్యక్తి కాల అనే తీర్థంలో స్నానం చేయాలి.

 కర్ణుని సైనిక దండయాత్ర 

మహాభారతం, 3వ పర్వం, 252వ అధ్యాయం

తూర్పు దిక్కును జయించిన కర్ణుడు ఆపై వత్స-భూమి ముందు హాజరయ్యాడు. వత్స-భూమిని వశపరచుకున్న తరువాత, అతను కేవలి, మృత్తికావతి, మోహన, పత్రాన, త్రిపుర, కోసలను లొంగదీసుకుని--వాటన్నింటినీ కప్పం చెల్లించేలా చేశాడు.

 మహాభారతంలో రామాయణం 

మహాభారతం, 3వ పర్వం, 277వ అధ్యాయం

నా దుస్థితిని చూడు! రాజ్యాన్ని కోల్పోవడం, ఆపై మన తండ్రి మరణం, ఆపై సీత అపహరణ, చివరకు నన్ను ముంచెత్తిన ఈ విపత్తు! అయ్యో, విదేహ యువరాణితో కలిసి నీవు కోసలకు తిరిగి వచ్చి, భూమండలానికే పరిపాలకుడిగా నీ పూర్వీకుల సింహాసనంపై కూర్చోవడాన్ని నేను చూడలేను! కుశ గడ్డి, వేయించిన వరి, నల్ల బఠానీలతో పవిత్రమైన నీటిలో నీ పట్టాభిషేక స్నానం తరువాత, మేఘాల నుండి ఉద్భవించిన చంద్రునిలా ఉన్న నీ ముఖాన్ని అదృష్టవంతులు మాత్రమే చూడగలరు!' తెలివైన లక్ష్మణుడు ఇలా, ఇంకా అనేక విధాలుగా విలపించాడు.

మహాభారతం, 3వ పర్వం, 282వ అధ్యాయం

కోసల రాజ్యాన్ని పాలిస్తూ, ప్రపంచమంతటా కీర్తిని వ్యాపింపజేసిన రఘు వంశస్థుడు, ఆ సందర్భానికి తగిన ఈ మాటలను నీతో చెప్పాడు. నీవు ఆ సందేశాన్ని అంగీకరించి దానికి తగినట్లుగా ప్రవర్తించు.

 కోసల పాలకుడు బృహద్బలుడు 

మహాభారతం, 5వ పర్వం, 277వ అధ్యాయం

కురుక్షేత్ర యుద్ధంలో పాల్గొనబోయే ప్రతి రాజు యుద్ధ నైపుణ్యాలను భీష్ముడు రేట్ చేస్తాడు

గొప్ప ప్రేరణ, పరాక్రమం కలిగిన కోసల పాలకుడు బృహద్బలుడు, నా తీర్పులో ఒక రథికి (యుద్ధ నైపుణ్యంలో ఒక గ్రేడ్) సమానం.

 యుద్ధంలో దుర్యోధనుడికి కోసల రాజు మద్దతు 

మహాభారతం, 5వ పర్వం, 198వ అధ్యాయం

కోసల రాజు బృహద్బలుడు, కురుక్షేత్ర యుద్ధంలో దుర్యోధనుడికి మద్దతు ఇచ్చాడు

అప్పుడు తన సైన్యానికి నాయకత్వం వహిస్తూ కృతవర్మ, ఆ శక్తివంతమైన రథ యోధుడు అనగా త్రిగర్త పాలకుడు, తన సోదరులతో చుట్టుముట్టబడిన దుర్యోధన రాజు, సలుడు, భూరిశ్రవుడు, శల్యుడు, కోసల పాలకుడు బృహద్రథుడు (బృహద్బలుడు) వచ్చారు.

మహాభారతం, 6వ పర్వం, 16వ అధ్యాయం

సుబలుని కుమారుడు శకుని, శల్యుడు, జయద్రథుడు, వింద, అనువింద అనే ఇద్దరు అవంతి యువరాజులు, కేకయ సోదరులు, కాంభోజ పాలకుడు సుదక్షిణుడు, కళింగ పాలకుడు శ్రుతాయుధుడు, జయత్సేన రాజు, కోసల పాలకుడు బృహద్బలుడు, సాత్వత వంశానికి చెందిన కృతవర్మ--ఈ పది మంది పురుషులలోని పులులు, ఒక్కొక్కరు ఒక్కో అక్షౌహిణి సైన్యానికి నాయకత్వం వహించారు. వీరు, ఇంకా అనేక ఇతర రాజులు, యువరాజులు, రాజనీతి తెలిసిన శక్తివంతమైన రథ యోధులు, దుర్యోధనుని ఆజ్ఞలకు లోబడి, కవచాలు ధరించి, తమ తమ విభాగాలలో మోహరించి ఉన్నారు.

మహాభారతం, 6వ పర్వం, 45వ అధ్యాయం

బలమైన విలుకాడు అభిమన్యుడు బృహద్బలుడితో యుద్ధం చేశాడు. అయితే, త్వరలోనే ఆ పోరులో, ఓ రాజా, కోసల పాలకుడు సుభద్ర కుమారుని రథం జెండాను ఛేదించి రథసారథిని పడగొట్టాడు. అప్పుడు సుభద్ర కుమారుడు తన రథసారథి పడిపోయిన తరువాత, కోపంతో నిండిపోయి బృహద్బలుడిని బాణాలతో కొట్టాడు.

 కోసల రాజు బృహద్బలుడిని వధించిన అభిమన్యుడు 

మహాభారతం, 7వ పర్వం, 45వ అధ్యాయం

కోసల పాలకుడు పదునైన బాణంతో అభిమన్యుని ఛాతీపై కొట్టాడు. అయితే, అభిమన్యుడు త్వరగా తన ప్రత్యర్థి గుర్రాలను, జెండాను, విల్లును, రథసారథిని నేలకూల్చాడు. కోసల పాలకుడు, ఆ విధంగా తన రథాన్ని కోల్పోయి, ఒక కత్తి తీసుకుని కుండలాలతో అలంకరించబడిన అభిమన్యుని అందమైన తలను నరికివేయాలని కోరుకున్నాడు. అప్పుడు అభిమన్యుడు బలమైన బాణంతో కోసల పాలకుడు బృహద్బలుడి ఛాతీలో కొట్టాడు. ఆ తరువాత పగిలిన గుండెతో అతను కింద పడిపోయాడు. ఇది చూసి, పది వేల మంది ప్రసిద్ధ రాజులు చెదిరిపోయి పారిపోయారు. కత్తులు, విల్లంబులు ధరించిన ఆ రాజులు దుర్యోధన రాజు ప్రయోజనాలకు వ్యతిరేకమైన మాటలు పలుకుతూ పారిపోయారు. ఆ విధంగా బృహద్బలుడిని చంపిన తరువాత, సుభద్ర కుమారుడు యుద్ధాన్ని కొనసాగించాడు.

 సరస్వతి నాగరికతతో సంబంధం 

మహాభారతం, 9వ పర్వం, 38వ అధ్యాయం

కోసల ఉత్తర భాగాన ఉన్న ఆ పవిత్ర ప్రాంతంలోనే మహాత్ముడైన ఔద్దాలకుని యాగం జరిగింది. ఔద్దాలకుడు తన యాగం ప్రారంభించడానికి ముందు, అతను సరస్వతీ నదిని స్మరించుకున్నాడు. నదులలో శ్రేష్ఠమైనది ఆ ఋషుల నిమిత్తం ఆ ప్రాంతానికి వచ్చింది. నార బట్టలు, జింక చర్మాలు ధరించిన ఆ మునులందరిచే పూజించబడిన ఆమె మనోరమ అనే పేరుతో ప్రసిద్ధి చెందింది, ఆ ఋషులు ఆమెను మనస్సులో ఆ విధంగా పిలిచారు.

 యుద్ధానంతరం అర్జునుని సైనిక దండయాత్ర 

మహాభారతం, 14వ పర్వం, 82వ అధ్యాయం

అందమైన జూలుతో కూడిన అశ్వమేధ గుర్రం అప్పుడు తన ఇష్టానుసారం సముద్ర తీరం వెంబడి ప్రయాణించి, వంగ, పుండ్ర, కోసల దేశాలకు వెళ్ళింది. ఆ రాజ్యాలలో ధనంజయుడు (అర్జునుడు), తన గాండీవం విల్లుతో, లెక్కలేనన్ని మ్లేచ్ఛ సైన్యాలను ఒకదాని తర్వాత ఒకటి జయించాడు.

మహాభారతం, 14వ పర్వం, 83వ అధ్యాయం

ఉత్తమమైన ఆ గుర్రం ఆ తర్వాత కాశీ, అంగ, కోసల, కిరాత, తంగణ రాజ్యాలకు వెళ్ళింది.

 మహాభారతంలో ఇతర ప్రస్తావనలు 

మహాభారతం, 12వ పర్వం, 18వ అధ్యాయం

కోసల యువరాణిని భార్యగా చేసుకున్న విదేహ రాజు జనకుని ప్రస్తావన

మహాభారతం, 12వ పర్వం, 67వ అధ్యాయం

గొప్ప తెలివితేటలు గల వసుమనస్ అనే కోసల రాజు ఉండేవాడు.

మహాభారతం, 12వ పర్వం, 81వ అధ్యాయం

కోసల రాజ్య సింహాసనాన్ని అధిష్టించిన క్షేమదర్శిని వద్దకు ఒకప్పుడు కాలకవృక్షీయ మహాముని వచ్చినట్లు మనం విన్నాము.

మహాభారతం, 13వ పర్వం, 6వ అధ్యాయం

కోసల రాజు సౌదాసుడు అశ్వమేధ, ఇతర యాగాలు చేసి గౌరవం పొందినప్పటికీ, ఒక గొప్ప ఋషి శాపం వల్ల మనుషులను తినే రాక్షసుడిగా మారాడు.

అయోధ్య రాజు నగ్నజిత్ కుమార్తె అయిన కోసల యువరాణి నగ్నజితిని కృష్ణుడు వివాహం చేసుకున్నట్లు కూడా వర్ణించబడింది.

 ఇవి కూడా చూడండి 
ప్రాచీన భారతదేశ రాజ్యాలు

 మూలాలు 

కిసరి మోహన్ గంగూలీ ఆంగ్లంలోకి అనువదించిన కృష్ణ ద్వైపాయన వ్యాసుని మహాభారతం
వాల్మీకి రామాయణం

 బాహ్య లింకులు 

వర్గం:అవధ్
వర్గం:ఉత్తర ప్రదేశ్ ప్రాంతాలు
వర్గం:ఉత్తర ప్రదేశ్ చరిత్ర
వర్గం:మహా జనపదాలు
వర్గం:మహాభారత రాజ్యాలు