ఉయ్గుర్ సామ్రాజ్యం

ఉయ్ఘరు ఖగనేటు, ఖానేటు, లేదా 'సామ్రాజ్యం, స్వీయ నిర్వచించబడింది టోక్జు ఓఘుజు ("తొమ్మిది తెగలు") టాంగు రాజవంశంకు జియుక్సింగుగా పిలువబడేది టర్కికు సామ్రాజ్యం, ఇది 8వ, 9వ శతాబ్దాల మధ్య దాదాపు ఒక శతాబ్దం పాటు ఉనికిలో ఉంది. ఇది ఉయ్ఘరు ప్రభువుల ఆధ్వర్యంలోని గిరిజన సమాఖ్య.

చరిత్ర
ఉద్భవం
5వ శతాబ్దం మధ్యలో ఉయ్ఘర్లు టైలే తెగకు చెందినవారు. ఇది తుర్కికు ఖగనేటు కింద ఉంది.అధ్యాయం 195, హుయిహే. వికీసోర్స్ చూడండి

సా.శ 657లో పశ్చిమ తుర్కికు ఖగనేటు టాంగు రాజవంశం చేతిలో ఓడిపోయింది. ఆ తర్వాత ఉయ్ఘర్లు టాంగు‌కు ఫిరాయించారు. దీనికి ముందు సా.శ 627లో టిబెటన్ సామ్రాజ్యం, టర్కులుకు వ్యతిరేకంగా టాంగు వారితో పోరాడినప్పుడు ఉయ్ఘర్లు ఇప్పటికే వారితో పొత్తుల వైపు మొగ్గు చూపారు.

742లో, ఉయ్ఘర్లు, కార్లుక్సు, బాస్మిలులు రెండవ టర్కికు ఖగనేటుకు వ్యతిరేకంగా తిరుగుబాటు చేశారు.

సా.శ 744లో బాస్మిల్లు టర్కికు రాజధాని ఓటుకెనును స్వాధీనం చేసుకుని, పాలిస్తున్న ఓజ్మిసు ఖగనును చంపారు. ఆ సంవత్సరం తరువాత, బాస్మిల్లకు వ్యతిరేకంగా ఉయ్ఘరు-కార్లుకు కూటమి ఏర్పడి వారిని ఓడించింది. వారి ఖగను చంపబడ్డాడు. బాస్మిల్సు ఒక ప్రజలుగా ఉనికిలో లేకుండా పోయారు. ఉయ్ఘర్లు, కార్లుకు‌ల మధ్య శత్రుత్వాలు కార్లుకు‌లను పశ్చిమానికి జెటిసుకి వలస వెళ్ళవలసి వచ్చింది. తుర్గేషుతో ఘర్షణకు దారితీసింది. వారు సా.శ 766లో వారిని ఓడించి జయించారు.

ఉయ్ఘరు ఖగను కుట్లగు ఐ బిల్గే ఖగను, ఆయన అన్ని తెగలకు అత్యున్నత పాలకుడని చెప్పుకున్నాడు. ఆయన తన రాజధానిని ఓర్డు-బాలికు వద్ద నిర్మించాడు. న్యూ బుక్ ఆఫ్ టాంగు ప్రకారం, ఉయ్ఘరు సామ్రాజ్యం యొక్క భూభాగం "దాని తూర్పు చివరన, షివేయి భూభాగానికి, పశ్చిమాన ఆల్టై పర్వతాలు, దక్షిణాన అది గోబీ ఎడారిను నియంత్రించింది, కాబట్టి ఇది పురాతన జియోంగ్ను మొత్తం భూభాగాన్ని కవర్ చేసింది".

745లో, ఉయ్ఘర్లు గోక్తుర్కు‌ల చివరి ఖగను కులును బెగును చంపి, అతని తలని టాంగ్‌కు పంపారు.

గిరిజన కూర్పు
టాంగు హుయావో, వాల్యూమ్. 98, తొమ్మిది టోకుజ్ ఓఘుజ్ ఇంటిపేరు తెగలను జాబితా చేసింది (姓部 xìngbù); మరొక తెగల జాబితా (部落 bùluò) టాంగు పాత పుస్తకం, టాంగు కొత్త పుస్తకంలో నమోదు చేయబడింది. జపనీస్ పండితులు హషిమోటో, కటాయామా, సెంగా ప్రకారం, టాంగు పుస్తకాలలోని జాబితాలలోని ప్రతి పేరు ప్రతి అధిపతి ప్రతి ఉప-గిరిజన ఇంటిపేరును నమోదు చేసింది, అయితే టాంగ్ హుయియావోలోని మరొక జాబితాలో టోకుజ్ ఓఘుజ్ తెగల పేర్లు సరిగ్గా నమోదు చేయబడ్డాయి. వాల్టరు బ్రూనో హెన్నింగు (1938) సాకా భాషలో నమోదు చేయబడిన తొమ్మిది పేర్లను లింకు చేసింది "స్టాలు-హోల్‌స్టెయిను స్క్రోలు" ను హాన్ చైనీసు రచయితలు రికార్డ్ చేసిన వాటితో నమోదు చేశారు.

 చైనీస్‌లో గిరిజన పేరు (మాండరిను పిన్యిను రోమనైజేషన్)  సాకాలో గిరిజన పేరు  పాత టర్కిక్‌లో గిరిజన పేరు  పాత టర్కిక్‌లో ఇంటిపేరు  సాకాలో ఇంటిపేరు  చైనీస్‌లో ఇంటిపేరు (మాండరిన్ రోమనైజేషన్) హుయిహే (హుయిహే)  ఉయ్ఘూర్ 𐰺𐰍𐰖𐰆  𐰖𐰍𐰞𐰴𐰺 యాగ్లాగర్  యాహిదాకారి 藥羅葛 (యావోలుగే)… PUGU (పుగు)  బాకు  *బుక్[t]  *(H)ఉతుర్కర్   胡咄葛 (హుడువోగే) 浑 (హన్)   *కున్  *కురేబిర్  కురబిరి  咄罗勿 (గులువోవు) 拔曳固 (బాయెగు)  బయార్కట  బయిర్కు  *బోక్సికిట్  బాసికట్టి  貊歌息讫 (మొగెక్సికి) 同罗 (టాంగ్లూ)  ట్టౌగరా  టోంగ్రా  *అవుకాగ్   阿勿滴(ఎ-వుడి) 思结 (సిజీ)  సికారి  *సికార్  *ఖాసర్   葛萨 (గేసా) 契苾 (Qibi)  కరిబరి     斛嗢素 (హువాసు) 阿布思 (ఎ-బుసి)    *యబుత్కార్  యాబుట్టికారి  药勿葛 (యావుగే) 骨伦屋骨(思) (గులున్‌వుగు(సి))    (ప్ర)అయాబీర్  అయాబిరి  奚耶勿(జియావు) …

 స్వర్ణయుగం 


747లో, కుత్లుగ్ బిల్గే కోల్ కఘన్ మరణించాడు. అతని చిన్న కుమారుడు బయాంచురు ఖాన్ వచ్చాడు. టాంగు‌తో అనేక వాణిజ్య కేంద్రాలను నిర్మించిన తర్వాత, బయాంచురు లాభాలను ఉపయోగించి రాజధాని ఓర్డు-బాలిక్ మరియు సెలెంగా నది బాయి బాలికు మీద ఉన్న మరొక నగరాన్ని నిర్మించాడు. తరువాత అతను స్టెప్పీ ప్రజలందరినీ తన బ్యానర్ కిందకు తీసుకురావడానికి వరుస ప్రచారాలను ప్రారంభించాడు. ఈ సమయంలో సామ్రాజ్యం వేగంగా విస్తరించింది. సెకిజు ఓఘుజు, కిర్గిజు, కార్లుక్సు, తుర్గేషు, టోకుజు టాటర్సు, చిక్సు, బాస్మిల్సు అవశేషాలను ఉయ్ఘర్ పాలనలోకి తీసుకువచ్చింది.

751లో, టాంగ్ సామ్రాజ్యం తలాసు యుద్ధంలో అరబ్బుల మీద వ్యూహాత్మక ఓటమిని చవిచూసింది. ఆ తరువాత టాంగ్ మధ్య ఆసియా నుండి వెనక్కి తగ్గింది, దీని వలన ఉయ్ఘర్లు కొత్త ఆధిపత్య శక్తిగా ఉద్భవించారు.

755లో ఆన్ లుషను టాంగు రాజవంశంకు వ్యతిరేకంగా ఒక తిరుగుబాటును ప్రేరేపించారు. 756లో టాంగు చక్రవర్తి సుజోంగు సహాయం కోసం బయంచుర్ వైపు తిరిగాడు. బయంచురు అంగీకరించి తన పెద్ద కొడుకును సుజోంగు‌కు సైనిక సేవ అందించమని ఆదేశించాడు. 757లో సుమారు 4,000 మంది ఉయ్ఘురు గుర్రపు సైనికులు చాంగ్'ఆన్, లుయోయాంగులను తిరిగి స్వాధీనం చేసుకోవడంలో టాంగ్ సైన్యాలకు సహాయం చేశారు. లుయోయాంగ్ యుద్ధం తర్వాత ఉయ్ఘర్లు మూడు రోజుల పాటు నగరాన్ని దోచుకున్నారు. పెద్ద మొత్తంలో పట్టును తీసిన తర్వాత మాత్రమే ఆగిపోయారు. వారి సహాయం కోసం, టాంగ్ 20,000 పట్టు చుట్టలను పంపారు మరియు వారికి గౌరవ బిరుదులను ప్రదానం చేశారు. అదనంగా, గుర్రపు వ్యాపారం ప్రతి గుర్రానికి 40 పట్టు చుట్టలుగా నిర్ణయించబడింది మరియు టాంగ్ చైనాలో ఉన్నప్పుడు ఉయ్ఘర్లకు "అతిథి" హోదా ఇవ్వబడింది.  టాంగ్ మరియు ఉయ్ఘర్‌లు మార్పిడి వివాహం చేసుకున్నారు. బయాంచుర్ యువరాణి నింగువోను వివాహం చేసుకోగా, ఒక ఉయ్ఘర్ యువరాణి టాంగ్ యువరాజును వివాహం చేసుకుంది.  అన్ లుషాన్‌కు వ్యతిరేకంగా కూటమిని ముగించడానికి ఉయ్ఘర్ ఖగనేట్ 756లో టాంగ్ రాజవంశం చైనాతో యువరాణులను వివాహం చేసుకుంది. బయంచూర్ తన కుమార్తె ఉయ్ఘర్ యువరాణి పిజియా (毗伽公主)ని టాంగ్ యువరాజు లి చెంగ్‌కాయ్ (李承采), డున్‌హువాంగ్ యువరాజు ( షోయిలీ కుమారుడైన షోయిలీ)తో వివాహం చేసుకున్నాడు. బిన్]]. టాంగ్ యువరాణి నింగువో (寧國公主), సుజోంగ్ కుమార్తె, బయాన్‌చూర్‌ను వివాహం చేసుకుంది.

758లో, ఉయ్ఘర్లు ఉత్తర యెనిసీ కిర్గిజు వైపు దృష్టి సారించారు. బయాంచూరు కిర్గిజు సైన్యాన్ని ఓడించి వారి ఖాను‌ను ఉరితీసే ముందు వారి అనేక వ్యాపార స్థావరాలను నాశనం చేశాడు.

759లో ఉయ్ఘర్లు తిరుగుబాటుదారులను తుడిచిపెట్టడంలో టాంగ్‌కు సహాయం చేయడానికి ప్రయత్నించారు కానీ విఫలమయ్యారు. బయాంచుర్ మరణించాడు మరియు అతని కుమారుడు టెంగ్రి బోగు అతని స్థానంలో బోగు కఘానుగా నియమితుడయ్యాడు.

762లో బోగు 4,000 మంది సైనికులతో టాంగ్‌ను ఆక్రమించాలని అనుకున్నాడు, కానీ చర్చల తర్వాత వైపు మారి లుయోయాంగ్ వద్ద తిరుగుబాటుదారులను ఓడించడంలో వారికి సహాయం చేశాడు. యుద్ధం తర్వాత ఉయ్ఘర్లు నగరాన్ని దోచుకున్నారు. ప్రజలు రక్షణ కోసం బౌద్ధ దేవాలయాలకు పారిపోయినప్పుడు, ఉయ్ఘర్లు వాటిని తగలబెట్టారు, 10,000 మందికి పైగా చంపబడ్డారు. వారి సహాయం కోసం, టాంగ్ వారిని విడిచిపెట్టడానికి 100,000 పట్టు ముక్కలను చెల్లించవలసి వచ్చింది. దండయాత్ర సమయంలో బోగు మానిచీయన్ పూజారులను ఎదుర్కొన్నాడు, వారు అతన్ని మానిచైయిజంగా మార్చారు. అప్పటి నుండి ఉయ్ఘరు ఖగనేటు అధికారిక మతం మానిచైయిజంగా మారింది.

క్షీణత
779లో బోగు కఘాను తన సోగ్డియను సభికుల సలహా ఆధారంగా టాంగ్ రాజవంశంపై దండెత్తాలని ప్రణాళిక వేసుకున్నాడు. అయితే, ఆయన మామ, తును బాగా తర్ఖాను ఈ ప్రణాళికను వ్యతిరేకించి అతనిని మరియు "కాఘన్ కుటుంబం, అతని గుంపు మరియు సోగ్డియన్ల నుండి దాదాపు రెండు వేల మందిని" చంపాడు.  తున్ బాఘా తర్ఖాన్ సింహాసనాన్ని అధిష్టించాడు మరియు ఖగనేట్ యొక్క ఐక్యతను భద్రపరచడానికి అతను రూపొందించిన కొత్త చట్టాల సమితిని అమలు చేశాడు. అతని పాలనలో, మానిచాయిజం అణచివేయబడింది, కానీ అతని వారసులు దానిని అధికారిక మతంగా పునరుద్ధరించారు. 

780లో, చాంగన్ నుండి నివాళి అర్పిస్తూ బయలుదేరుతున్నప్పుడు ఉయ్ఘర్లు మరియు సోగ్డియన్ల సమూహం చంపబడింది. టున్ పరిహారంగా 1,800,000 నగదు డిమాండ్ చేశాడు మరియు టాంగ్ ఈ మొత్తాన్ని బంగారం మరియు పట్టులో చెల్లించడానికి అంగీకరించాడు. 789లో, తున్ బాఘా తార్ఖాన్ మరణించాడు మరియు అతని కుమారుడు అతని స్థానంలో కులాగు కఘనుగా నియమితుడయ్యాడు. ఈ అవకాశాన్ని ఉపయోగించుకుని కార్లుక్‌లు ఉయ్ఘర్ భూభాగాన్ని ఆక్రమించి ఫుటు లోయను స్వాధీనం చేసుకున్నారు.{{cite book |chapter-url=https://zh.wikisource.org/wiki/%E8%88%8A%E5%94%90%E6%9B%B8/%E5%8D%B7195 |script-title=zh:舊唐書 |trans-title=టాంగ్ యొక్క పాత పుస్తకం |chapter=అధ్యాయం 195 |quote= లో 790లో, ఉయ్ఘర్లు మరియు టాంగ్ దళాలను టింగ్జౌ (బెష్బాలికు) వద్ద టిబెటన్ సామ్రాజ్యం ఓడించింది. కులుగు కఘాను మరణించాడు. ఆయన కుమారుడు కుట్లుకు బిల్గే కఘానుగా ఆయన స్థానంలో వచ్చాడు.

791లో టిబెటన్లు లింగ్జౌ మీద దాడి చేశారు కానీ ఉయ్ఘర్లు వారిని తరిమికొట్టారు. వారు పట్టుబడిన ఖైదీలను పశువులను టాంగు చక్రవర్తి డెజాంగుకు బహుకరించారు. బీటింగు వద్ద టిబెటన్లు కార్లుకు‌లు ఉయ్ఘరు‌ల మీద మరొక ఓటమిని చవిచూశారు. పట్టుబడిన టిబెటను జనరలు జాన్ ర్గ్యాలు సమ్‌ను డెజోంగు‌కు పంపారు. 792లో, కుత్లుకు కుమారుడు బావోయి కఘాను నేతృత్వంలోని ఉయ్ఘర్లు, టిబెటన్లు కార్లుకు‌లను ఓడించి, గావోచాంగు‌ను స్వాధీనం చేసుకున్నారు. టిబెటన్లు కుచా తూర్పున 560 లి దూరంలో ఉన్న ఒక కోట పట్టణమైన యుషుపై దాడి చేసిన కొద్దిసేపటికే. వారిని అక్కడ బావోయి ముట్టడించి నాశనం చేశాడు. 795లో, కుత్లుక్ బిల్గే కఘాన్ మరణించాడు మరియు యగ్లకరు రాజవంశం అంతమైంది. ఒక జనరలు 2వ కుత్లకు , తనను తాను కొత్త ఖఘను, కొత్త రాజవంశాన్ని స్థాపించినట్లు ప్రకటించుకున్నాడు. అదిజు (CN. అడి ) 
803లో ఉయ్ఘర్లు గావోచాంగు‌ను స్వాధీనం చేసుకున్నారు. 808లో 2వ కుత్లుకు మరణించాడు. అతని కుమారుడు బావోయి కఘాను ఆయన తర్వాత వచ్చాడు. అదే సంవత్సరంలో ఉయ్ఘర్లు టిబెటన్ల నుండి లియాంగు ప్రావిన్సును స్వాధీనం చేసుకున్నారు. 816లో టిబెటను దాడి రెండు రోజుల ప్రయాణంలో ఓర్డు-బాలిక్‌కు చేరుకుంది. 821లో, బావోయి కఘాన్ మరణించాడు మరియు అతని కుమారుడు చోంగ్డే అతని స్థానంలో వచ్చాడు. చోంగ్డేను ఉయ్ఘర్ ఖగనేట్ యొక్క చివరి గొప్ప ఖగన్‌గా పరిగణించారు. అతని విజయాలలో సోగ్డియా ప్రాంతంతో మెరుగైన వాణిజ్యం ఉంది మరియు యుద్ధభూమిలో అతను 821లో టిబెటన్ల దండయాత్రను తిప్పికొట్టాడు. టిబెటన్ మరియు కార్లుక్ దళాన్ని ఓడించిన తర్వాత, ఉయ్ఘర్లు ఉష్రుసానా ప్రిన్సిపాలిటీ లోకి ప్రవేశించి ఆ ప్రాంతాన్ని దోచుకున్నారు. 822లో, తిరుగుబాటుదారులను అణచివేయడంలో టాంగ్‌కు సహాయం చేయడానికి ఉయ్ఘర్లు దళాలను పంపారు. టాంగ్ ఆ ప్రతిపాదనను తిరస్కరించాడు కానీ ఇంటికి వెళ్ళడానికి వారికి 70,000 పట్టు ముక్కలను చెల్లించాల్సి వచ్చింది. 823లో, టిబెటన్ సామ్రాజ్యం ఉయ్ఘర్ల మీద యుద్ధం చేసింది. 824లో, చోంగ్డే మరణించాడు మరియు అతని సోదరుడు జావోలీ కఘాను వచ్చాడు. 832లో జావోలీ హత్య చేయబడ్డాడు. ఆయన తర్వాత చోంగ్డే కుమారుడు జాంగ్క్సిను కఘాను వచ్చాడు. అదే సంవత్సరంలో, టిబెటన్ సామ్రాజ్యం ఉయ్ఘర్లపై యుద్ధం చేయడంలో విఫలమైంది.

పతనం

839లో జాంగ్జిను కఘాన్ ఆత్మహత్య చేసుకోవలసి వచ్చింది. ఖాసరు కఘాను అనే మంత్రి ఓర్డోసు నుండి 20,000 మంది షాటువో గుర్రపు సైనికుల సహాయంతో సింహాసనాన్ని స్వాధీనం చేసుకున్నాడు. అదే సంవత్సరంలో, కరువు మరియు అంటువ్యాధి వచ్చింది, ముఖ్యంగా తీవ్రమైన శీతాకాలం కారణంగా ఉయ్ఘర్ ఆర్థిక వ్యవస్థ ఆధారపడిన పశువులు చాలా వరకు చలికాలంలో మరణించాయి.

840లో, తొమ్మిది ఉయ్ఘర్ మంత్రులలో ఒకరైన కులుగ్ కసర్ ప్రత్యర్థి బాఘా యెనిసీ కిర్గిజుకు పారిపోయి. ఉత్తరం నుండి దండెత్తమని వారిని ఆహ్వానించాడు. దాదాపు 80,000 మంది గుర్రపు సైనికులతో, వారు ఓర్డు-బాలిక్‌ను కొల్లగొట్టి, దానిని నేలమట్టం చేశారు. కిర్గిజ్‌లు కసర్‌ను బంధించి, వెంటనే అతని తల నరికివేశారు. వారు ఉయ్ఘరు సామ్రాజ్యం అంతటా ఇతర నగరాలను నాశనం చేసి, వాటిని తగలబెట్టారు. ఉయ్ఘర్లు రెండు గ్రూపులుగా పారిపోయారు. కులీనుడు ఓర్మిజ్టు నేతృత్వంలోని 30,000 మందితో కూడిన సమూహం టాంగు భూభాగంలో ఆశ్రయం పొందింది, కానీ టాంగు చక్రవర్తి వుజోంగు సరిహద్దులను మూసివేయమని ఆదేశించాడు. బావోయి కుమారుడు మరియు కొత్త ఖగన్ నేతృత్వంలోని 100,000 మందితో కూడిన మరొక సమూహం కూడా టాంగ్ భూభాగానికి పారిపోయింది. అయితే, వుజీ నివాసం కోసం మానిచీయన్ల రక్షణ, ఆహారం కోసం టాంగ్ నగరాన్ని డిమాండ్ చేశాడు. వుజోంగ్ ఈ డిమాండ్లను ఆమోదయోగ్యం కాదని భావించి తిరస్కరించాడు. వుజీకి వ్యతిరేకంగా తన దళాలను ఉపయోగించినందుకు ప్రతిఫలంగా అతను ఓర్మిజ్ట్‌కు ఆశ్రయం ఇచ్చాడు. రెండు సంవత్సరాల తరువాత, వుజోంగు క్రైస్తవ మతం, జొరాస్ట్రియనిజం, ముఖ్యంగా బౌద్ధమతంను నిషేధించాలనే ఆదేశాన్ని పొడిగించాడు.

యెనిసీ కిర్గిజు టాంగు రాజవంశం సా.శ 840, 848 మధ్య ఉయ్ఘరు ఖగనేటు‌కు వ్యతిరేకంగా వారి కుటుంబ సంబంధాలను పొత్తుకు సమర్థనగా ఉపయోగించి విజయవంతమైన యుద్ధాన్ని ప్రారంభించారు.

841లో వుజీ నేటి షాంగ్సీ మీద దండయాత్రలో ఉయ్ఘర్లకు నాయకత్వం వహించాడు.

843లో షి జియాంగు నేతృత్వంలోని టాంగ్ సైన్యం ఫిబ్రవరి 13, 843న "కిల్ ది బార్బేరియన్సు" పర్వతం (షాహు) వద్ద ఉయ్ఘర్ల మీద దాడి చేసి 10,000 మందిని చంపింది. వుజీ గాయపడ్డాడు. వుజీ ఓటమి తర్వాత వుజోంగు ఓర్మిజ్టు దళాలను విచ్ఛిన్నం చేసి వేర్వేరు విభాగాలలో చెదరగొట్టాలని ఆదేశించాడు. ఓర్మిజ్టు విధేయత చూపడానికి నిరాకరించాడు. ఆయన దళాలను జనరలు లియు మియాన్ ఊచకోత కోశారు. రెండు ప్రధాన ఉయ్ఘరు సమూహాల ఓటమితో వుజోంగు మానిచీయన్లను వదిలించుకునే అవకాశాన్ని చూశాడు. ఆయన అనేక నగరాల్లోని మానిచీయను దేవాలయాలను ధ్వంసం చేయాలని వారి ఆస్తులను జప్తు చేయాలని, మతాధికారులను ఉరితీయాలని ఆదేశించాడు.

846లో వుజీ, తన 6 సంవత్సరాల పాలనను కిర్గిజు‌తో, అతని ప్రత్యర్థి కసార్ సోదరుడు ఓర్మిజ్ట్ మద్దతుదారులతో, ఓర్డోసు‌లో టాంగు రాజవంశం దళాలతో పోరాడిన తర్వాత చంపబడ్డాడు మరియు నేడు షాంగ్సీ. ఆయన సోదరుడు ఎనియను కఘాను, 847లో టాంగు దళాలచే నిర్ణయాత్మకంగా ఓడించబడ్డాడు.

వారసులు
ఉయ్ఘరు ఖగనేటు స్థానంలో వచ్చిన యెనిసీ కిర్గిజు వారు నాశనం చేసిన సామ్రాజ్యాన్ని నడపడంలో పెద్దగా ఆసక్తి చూపలేదు. తూర్పున బైకాలు సరస్సు నుండి పశ్చిమాన ఇర్తిషు నది వరకు ఉన్న భూభాగాన్ని వారు తమ ఆధీనంలోకి తీసుకున్నారు. తమ వైపుకు ఫిరాయించిన ఉయ్ఘరు అయిన కులుగు బాఘాను ఓర్ఖోను లోయ బాధ్యత వహించారు. టాంగు చక్రవర్తి యిజోంగు (860–873) పాలనలో, టాంగు, కిర్గిజు‌ల మధ్య సంబంధాలు ఉన్నట్లు మూడు నమోదైన సందర్భాలు ఉన్నాయి. కానీ వారి సంబంధం స్వభావం అస్పష్టంగా ఉంది. ఉయ్ఘర్లు ఇక మీద వారిని బెదిరించనందున. కిర్గిజు‌లతో ఎటువంటి సంబంధాలను ఏర్పరచుకోవడంలో అర్థం లేదని టాంగ్ విధాన నిర్ణేతలు వాదించారు. ఖితాన్లు 890లో కిర్గిజు నుండి ఓర్ఖోను లోయను స్వాధీనం చేసుకున్నారు. కిర్గిజు నుండి ఎటువంటి వ్యతిరేకత నమోదు కాలేదు.

ఉయ్ఘరు ఖగనేటు పతనం తరువాత, ఉయ్ఘర్లు దక్షిణానికి వలస వెళ్లి Ganzhou Uyghur రాజ్యంను ఆధునిక Gansu లో స్థాపించారు. Kingdom of కోచో ఆధునిక టర్పాను దగ్గర. కోచోలోని ఉయ్ఘర్లు బౌద్ధమతంలోకి మారారు, మహ్మదు అల్-కష్గారి ప్రకారం, వారు "నాస్తికులలో అత్యంత బలవంతులు", అయితే గంజౌ ఉయ్ఘర్లను 1030లలో టాంగటు ప్రజలు జయించారు.  అయినప్పటికీ, కాష్గారి సమకాలీన ఉయ్ఘర్లను ద్విభాషా తుర్కోఫోన్‌లుగా ప్రశంసించారు, వారి తుర్కిక్ మాండలికం "స్వచ్ఛమైనది" మరియు "అత్యంత సరైనది" (ఏకభాషా యగ్మాలు, తుహ్సీలు మాట్లాడే మాండలికాల మాదిరిగానే); అదే సమయంలో, కాష్గారి ఇతర ద్విభాషా టర్కోఫోను‌లను (క్వే, టాటర్లు, బాస్మిలులు, చోములులు, యాబాకులు, మొదలైనవి) ఎగతాళి చేశాడు, విదేశీ అరువు పదాలను మరియు వారి ప్రసంగంలో "స్లర్రింగ్"ను చేర్చినందుకు.మాముద్ అల్-కషారి. "దివాన్ లుగాత్ అల్-టర్క్". జేమ్స్ కెల్లీతో కలిసి రాబర్ట్ డాంకాఫ్ సవరించారు & అనువదించారు. సోర్సెస్ ఆఫ్ ఓరియంటల్ లాంగ్వేజెస్ అండ్ లిటరేచర్లో. (1982). పార్ట్ I. పే. 82-84 1134లో కోచో యెలు దాషి నవజాత ఖారా ఖితై సామ్రాజ్యానికి సామంతుడయ్యాడు. 1209లో కోచో పాలకుడు ఇడికుటు ("ఆనంద ప్రభువు") బార్చుకు ఆర్ట్ టెగిను చెంఘిసు ఖాన్ పట్ల తన విధేయతను ప్రకటించాడు. పాత ఉయ్ఘరు వర్ణమాలను దాని అధికారిక లిపిగా స్వీకరించిన తరువాతి మంగోల్ సామ్రాజ్యంలో ఉయ్ఘర్లు ముఖ్యమైన పౌర సేవకులుగా మారారు. న్యూ బుక్ ఆఫ్ టాంగ్ ప్రకారం, మూడవ సమూహం కార్లుక్‌ల మధ్య ఆశ్రయం పొందేందుకు వెళ్ళింది.

కార్లుకు‌లు, చిగిల్సు, యాగ్మా వంటి ఇతర తెగలతో కలిసి, తరువాత కారా-ఖానిదు ఖానేటు (940–1212)ను స్థాపించారు. కొంతమంది చరిత్రకారులు కరాఖానిడు‌లను ఉయ్ఘర్‌లతో అనుబంధిస్తారు. ఎందుకంటే యాగ్మాలు తోకుజు ఓగుజుతో ముడిపడి ఉన్నారు. సుల్తాను సతుకు బుఘ్రా ఖాను, ఆర్తుక్సు నుండి వచ్చిన యాగ్మా అని నమ్ముతారు, 932లో ఇస్లాం మతంలోకి మారారు మరియు 940లో కాష్గరు నియంత్రణను స్వాధీనం చేసుకున్నారు, దీని వలన కారాఖానిడ్స్ అని పిలువబడే కొత్త రాజవంశం ఏర్పడింది.

సోగ్డియన్లతో సంబంధం
సిల్క్ రోడ్ వెంట వాణిజ్యాన్ని నియంత్రించడానికి, ఉయ్ఘర్లు మధ్య ఆసియాలోని కొన్ని ఒయాసిస్‌లను నియంత్రించే సోగ్డియన్ వ్యాపారులతో వాణిజ్య సంబంధాన్ని ఏర్పరచుకున్నారు. మానిచెయిజంను ఉయ్ఘర్లు స్వీకరించడం ఈ సంబంధంలో ఒక అంశం—బౌద్ధమతం కంటే మానిచెయిజంను ఎంచుకోవడం టాంగ్ ప్రభావం నుండి స్వాతంత్ర్యాన్ని చూపించాలనే కోరికతో ప్రేరేపించబడి ఉండవచ్చు. అందరు ఉయ్ఘర్లు మతమార్పిడికి మద్దతు ఇవ్వలేదు - ఓర్డు-బాలికు వద్ద ఉన్న ఒక శాసనం మానిచెయన్లు తమ పురాతన షమానిస్టిక్ నమ్మకాల నుండి ప్రజలను మళ్లించడానికి ప్రయత్నించారని పేర్కొంది. ఆ కాలానికి చెందిన ఉయ్ఘర్-మానిచెన్ వచనం నుండి వచ్చిన ఒక పక్షపాత కథనం బోగు కాఘను మానిచెయిజం పట్ల కలిగి ఉన్న అపరిమిత ఉత్సాహాన్ని ప్రదర్శిస్తుంది:

సోగ్డియన్లతో వాణిజ్యానికి సంబంధించిన రాజకీయ మరియు ఆర్థిక ఆందోళనల ఆధారంగా మతమార్పిడి జరిగింది కాబట్టి, అది పాలకులచే నడపబడింది మరియు తరచుగా దిగువ సామాజిక వర్గాలలో ప్రతిఘటనను ఎదుర్కొంది. ఇంకా, ఖఘన్ యొక్క రాజకీయ శక్తి తన ప్రజలకు ఆర్థికంగా అందించే అతని సామర్థ్యంపై ఆధారపడి ఉంటుంది కాబట్టి, "సోగ్డియన్లతో వారి మతాన్ని స్వీకరించడం ద్వారా పొత్తు ఈ లక్ష్యాన్ని సాధించడానికి ఒక ముఖ్యమైన మార్గం." సోగ్డియన్లు మరియు ఉయ్ఘర్లు ఇద్దరూ ఈ కూటమి నుండి ఎంతో ప్రయోజనం పొందారు. సోగ్డియన్లు ఉయ్ఘర్లకు పశ్చిమ ప్రాంతాలలో వ్యాపారం చేయడానికి మరియు చైనా నుండి పట్టును ఇతర వస్తువులకు మార్పిడి చేసుకోవడానికి వీలు కల్పించారు. సోగ్డియన్లకు ఇది వారి చైనీస్ వ్యాపార వర్గాలకు ఉయ్ఘర్ రక్షణను అందించింది. 5వ మరియు 6వ శతాబ్దాలలో సోగ్డియన్లు చైనాకు పెద్ద సంఖ్యలో వలసలు వెళ్లారు. సోగ్డియన్లు సిల్క్ రోడ్ల వెంట ప్రధాన వ్యాపారులు, మరియు చైనా ఎల్లప్పుడూ వారి అతిపెద్ద మార్కెట్. టర్ఫాను సమీపంలోని అస్తానా స్మశానవాటికలో లభించే కాగితపు దుస్తులలో 620లలో గావోచాంగు రాజ్యంలో కారవాన్ వ్యాపారంపై చెల్లించిన పన్నుల జాబితా ఉంది. ఈ వచనం అసంపూర్ణంగా ఉంది, కానీ అది జాబితా చేసిన 35 వాణిజ్య కార్యకలాపాలలో, 29 కార్యకలాపాలలో సోగ్డియన్ వ్యాపారి పాల్గొంటారు. చివరికి సంచార జాతి మరియు నిశ్చల రాష్ట్రాల పాలకులు ఇద్దరూ సోగ్డియన్ల వంటి వ్యాపారుల ప్రాముఖ్యతను గుర్తించారు మరియు సిల్క్ రోడ్‌ను నియంత్రించడంలో వారి స్వంత అజెండాలను ముందుకు తీసుకెళ్లడానికి పొత్తులు పెట్టుకున్నారు.

 ఓర్డు-బాలికు 
ఉయ్ఘర్లు స్పష్టమైన పర్షియన్ ప్రభావాలతో ఒక సామ్రాజ్యాన్ని సృష్టించారు, ముఖ్యంగా ప్రభుత్వ రంగాలలో. సామ్రాజ్యం స్థాపించబడిన వెంటనే, వారు శాశ్వత, స్థిరపడిన రాజధానిని స్థాపించడం ద్వారా నిశ్చల రాష్ట్రాలను అనుకరించారు, ఓర్డు-బలికు, పూర్వపు గోక్టర్కు సామ్రాజ్య రాజధాని స్థలంలో, తరువాతి మంగోలు రాజధాని కరకోరంకు వాయువ్యంగా నిర్మించబడింది. ఈ నగరం సిల్క్ రోడ్ వెంబడి విలక్షణమైన పూర్తిగా బలవర్థకమైన వాణిజ్య కేంద్రంగా ఉంది, కేంద్రీకృత గోడలు మరియు పరిశీలన టవర్లు, లాయం, సైనిక మరియు వాణిజ్య దుకాణాలు మరియు పరిపాలనా భవనాలు ఉన్నాయి. పట్టణంలోని కొన్ని ప్రాంతాలు వాణిజ్యం మరియు చేతిపనుల కోసం కేటాయించబడ్డాయి, పట్టణం మధ్యలో ఒక మఠం సహా రాజభవనాలు మరియు దేవాలయాలు ఉన్నాయి. రాజభవనంలో బలవర్థకమైన గోడలు మరియు రెండు ప్రధాన ద్వారాలు, అలాగే నీరు  వాచ్‌టవర్లతో నిండిన కందకాలు ఉన్నాయి.

ఖఘను అక్కడ తన ఆస్థానాన్ని నిర్వహించాడు మరియు సామ్రాజ్యం విధానాలను నిర్ణయించాడు. స్థిర నివాసం లేకపోవడంతో, జియోంగ్ను వారు తీసుకువెళ్లగలిగేంత వరకు చైనీసు వస్తువులను స్వాధీనం చేసుకోవడంలో పరిమితం చేయబడ్డారు. థామస్ బార్‌ఫీల్డ్ చెప్పినట్లుగా, "ఒక సంచార సమాజం ఎంత ఎక్కువ వస్తువులను సంపాదించుకుంటే దాని చలనశీలత తక్కువగా ఉంటుంది, అందువల్ల, ఏదో ఒక సమయంలో, ఒక గొప్ప నిధిని బలోపేతం చేయడం కంటే దానిని తరలించడం ద్వారా దానిని రక్షించడానికి ప్రయత్నించే వ్యక్తి మరింత దుర్బలంగా ఉంటాడు." స్థిర నగరాన్ని నిర్మించడం ద్వారా, ఉయ్ఘర్లు చైనా నుండి వర్తకం చేసే వస్తువుల కోసం రక్షిత నిల్వ స్థలాన్ని సృష్టించారు. వారు స్థిరమైన, స్థిర కోర్టును కలిగి ఉండగలరు, వ్యాపారులను స్వీకరించగలరు మరియు సిల్క్ రోడ్ ఎక్స్ఛేంజ్‌లో వారి కేంద్ర పాత్రను సమర్థవంతంగా స్థిరపరచుకోగలరు. అయితే, స్థిర నగరాన్ని కలిగి ఉండటంతో వచ్చిన దుర్బలత్వం ఉయ్ఘర్ల పతనానికి దారితీసింది.

ఉయ్ఘర్ ఖగన్ల జాబితా
కింది జాబితా Y I రెడ్ పాన్ "సుయి-టాంగు ఫారిను పాలసీ: నాలుగు కేస్ స్టడీసు" ఆధారంగా రూపొందించబడింది.
వ్యక్తిగత పేరుటర్కిక్ టైటిల్చైనీస్ టైటిల్పాలనకుట్లగు ‌బిల్గే కఘను యాయోలుగే యిబియావోబికుట్లూగు బిల్గే కోల్ కగనుహుయిరెను ఖగను (懷仁可汗)744–747బయంచురు ఖఘను యయోలువోగే మోయాంచువోటెంగ్రిడా బోల్మిషు ఎల్ ఎత్మిషు బిల్గే ఖఘనుయింగ్వు వెయువాన్ పిజియా కఘన్ (英武威遠毗伽闕可汗)747–759[బోగు ఖఘను యావోలుగే యిడిజియనుపరలోక దేవుడు, పరలోక దేవుడు, పరలోక దేవుడుయింగి కఘన్ (英義可汗)759–780 తున్ బాగా తార్ఖాను యావోలుగే దున్మోహేఆల్ఫు కుత్లుగు బిల్గే ఖఘను వుయీ చెంగ్‌గాంగు ఖఘను (武義成功可汗) చాంగ్ ఇయాన్ యొక్క QA అరుపును అరిచాడు(長壽天親可汗)780–789కులుగు బిల్గే ఖఘను యాయోలుగే డుయోలుయోసి కులూగ్ బిల్గే ఖఘనుజోంగ్‌జెన్ కఘన్ (忠貞可汗)789–790కుత్లుకు బిల్గే ఖఘను యయోలూగే అచువోకుత్లుకు బిల్గే ఖఘనుఫెంగ్చెంగు ఖఘను (奉誠可汗)790–795 2వ వాల్యూం బిల్జు ప్యాటర్ను అడీ గుడువోలు , తరువాత
యావోలుగే గుడువోలుఏయ్ టెంగ్రైడ్ - బోల్మిష్ ఆల్ప్ కుత్లుక్ (అధికారిక సంగీత వీడియో)హుయాక్సిను ఖఘను (懷信可汗)795–808బావోయి ఖఘనుఏయ్ టెంగ్రైడ్ కుట్ బోల్మిష్ ఆల్ప్ బిల్గే ఖఘనుబావోయి కఘన్ (保義可汗)808–821చోంగ్డే ఖఘనుకున్ టెంగ్రైడు ఉలుగ్ బోల్మిషు కుల్గ్ బిల్గే కఘనుచోండే కఘను (崇德可汗)821–824జావోలీ ఖఘను అయ్ టెంగ్రైడ్ కుట్ బోల్మిషు ఆల్ప్ బిల్గే కఘనుఝావోలీ ఖఘను (昭禮可汗)824–833జాంగ్క్సిను ఖఘను యయోలువోగే హుఏయ్ టెంగ్రైడు కుట్ బోల్మిషు ఆల్ప్ కులుగ్ బిల్గే కఘనుజాంగ్సిను ఖఘను (彰信可汗)833–839ఖాసరు ఖఘను (అసూర్పరు) జుయెలువు లేదాయావోలుగే హేసా ఖాసరు ఖఘను (㕎馺特勒)839–840ఉగే ఖఘను యయోలువోగే వుక్సీవుజీ ఖఘన్ (烏介可汗)841–846ఎన్యను ఖఘను యయోలూగే ఇ'నియనుఎన్యను ఖఘను (遏捻可汗)846–848
జన్యుశాస్త్రం

2020 అధ్యయనం మంగోలియా నుండి  12 మంది ఉయ్ఘర్ ఖగనేట్ వ్యక్తుల జన్యు పూర్వీకులను విశ్లేషించింది. నమూనా అధిక (~60%) కానీ వేరియబులు పశ్చిమ యురేషియా పూర్వీకులను ప్రదర్శించింది, ఇది ఇండో-ఇరానియన్ అలన్సు, బాక్టీరియా-మార్జియానా పురావస్తు సముదాయం పూర్వీకుల మిశ్రమంగా రూపొందించబడింది. ఈ నమూనా తూర్పు ఆసియా మూలం నుండి గణనీయమైన (~40%) పూర్వీకులను కలిగి ఉంది, ఇది స్లాబు గ్రేవు సంస్కృతికి దగ్గరి సంబంధం కలిగి ఉంది. పశ్చిమ, తూర్పు యురేషియా మూలాల మధ్య మిశ్రమం 500 సంవత్సరంలో జరిగిందని అంచనా వేయబడింది.

విశ్లేషించిన 5 ఉయ్ఘరు పురుషులలో, 4 (లేదా 80%) పశ్చిమ యురేషియను పితృ హాప్లోగ్రూపు హాప్లోగ్రూపు R1bను కలిగి ఉండగా, 1 (లేదా 20%) తూర్పు యురేషియా హాప్లోగ్రూపు హాప్లోగ్రూపు Q-M242ను కలిగి ఉంది. గుర్తించబడిన 12 మాతృ హాప్లోగ్రూపు‌లులో, 58% తూర్పు యురేషియన్ మూలానికి చెందినవి (A, B,D, G) అయితే 41% పశ్చిమ యురేషియన్ మూలానికి చెందినవి (JT,H). Table S2, S2C_SexHaplogroups, సప్లిమెంటరీ మెటీరియల్స్‌లో కనుగొనబడిన హాప్లోగ్రూప్ సమాచారం GUID: E914F9CE-9ED4-4E0F-9172-5A54A08E9F6B

ఒక ఉయ్ఘర్ మగ జాతి తూర్పు యురేషియన్ Y హాప్లోగ్రూప్ C2 mtDNA హాప్లోగ్రూపు D4ను మోసుకెళ్లింది. 

2024 అధ్యయనంలో విశ్లేషించబడిన ఒక ఉయ్ఘర్ అవశేషం (GD1-3) ప్రధానంగా దీని నుండి ఉద్భవించిన వంశపారంపర్యాన్ని కలిగి ఉన్నట్లు కనుగొనబడింది ప్రాచీన ఈశాన్య ఆసియన్లు (సుమారు 83% ±2–3%), మిగిలిన వంశపారంపర్యత వెస్ట్రను స్టెప్పీ హెర్డర్సు (సర్మాటియన్లు; సుమారు 17% ±2–3%) నుండి తీసుకోబడింది. ఇది "ఈ అవగాహన లేని కాలంలో కొత్త సమాచారాన్ని అందిస్తోంది" అని రచయితలు గమనించారు.

బౌద్ధ - మానిచియను ఉయ్ఘర్ కళాఖండాలు
బెజెక్లిక్ గుహలు, మొగావో గ్రోటోల నుండి లభించిన బౌద్ధ మరియు మానిచియన్ ఉయ్ఘర్‌ల చిత్రాల సమితి క్రింద ఉంది.

ఇవి కూడా చూడండి
 చైనీసు చరిత్రలో జాతి సమూహాలు
 గువో జియి
 టర్కికు ప్రజల చరిత్ర
 ఉయ్ఘరు ప్రజల చరిత్ర

 మూలాలు