పరాన్నజీవి శాస్త్రం

పరాన్నజీవి శాస్త్రం (పారాసిటాలజీ) అనేది పరాన్నజీవి (parasites) ల గురించి చదివే ఒక శాస్త్రం. ఇది పరాన్నజీవులు నివసించే లేదా వాటికి ఆహారాన్ని ఇచ్చే ఆతిథ్య జీవి (host) ల గురించి కూడా వివరిస్తుంది. ఈ రెండింటి మధ్య ఉన్న సంబంధాన్ని ఇది లోతుగా పరిశీలిస్తుంది. పారాసిటాలజీ అనేది జీవశాస్త్రం (biology) లో ఒక ముఖ్యమైన భాగం. ఇది జీవశాస్త్రంలోని ఇతర విభాగాల కంటే కొంచెం భిన్నంగా ఉంటుంది. ఎందుకంటే ఇది ఏదో ఒక రకమైన జంతువు గురించి లేదా ఒక నిర్దిష్ట ప్రాంతం గురించి మాత్రమే కాకుండా, ఒక జీవి మరొక జీవి మీద ఆధారపడి బతికే "జీవన విధానం" గురించి చదువుతుంది.

పరాన్నజీవులు చాలా రకాలుగా ఉంటాయి, కాబట్టి పారాసిటాలజీ శాస్త్రం అనేక ఇతర శాస్త్రాల సహాయం తీసుకుంటుంది. వీటిలో కణ జీవశాస్త్రం (cell biology), బయో ఇన్ఫర్మేటిక్స్ (bioinformatics), జీవ రసాయన శాస్త్రం (biochemistry), మాలిక్యులర్ బయాలజీ (molecular biology), రోగనిరోధక శక్తి శాస్త్రం (immunology), జన్యుశాస్త్రం (genetics), పరిణామ క్రమం (evolution), పర్యావరణ శాస్త్రం (ecology) వంటివి ఉన్నాయి. ఈ శాస్త్రాలన్నీ కలిపి పరాన్నజీవులు ఎలా బతుకుతాయో, అవి ఎలా రోగాలను కలిగిస్తాయో అర్థం చేసుకోవడానికి సహాయపడతాయి.

 పరాన్నజీవి అంటే ఏమిటి? 
పరాన్నజీవి అనేది ఒక జీవి. ఇది తన ఆహారం కోసం, నివాసం కోసం మరొక జీవి మీద లేదా ఆ జీవి లోపల నివసిస్తుంది. ఏ జీవి మీద అయితే ఇది ఆధారపడుతుందో ఆ జీవిని ఆతిథ్య జీవి (host) అని అంటారు. పరాన్నజీవి తనకి కావలసిన ఆహారాన్ని ఈ ఆతిథ్య జీవి నుండి తీసుకుంటుంది. సాధారణంగా పరాన్నజీవి వల్ల ఆతిథ్య జీవికి నష్టం జరుగుతుంది, కానీ అది ఎప్పుడూ ఆతిథ్య జీవిని చంపాలని చూడదు. ఎందుకంటే ఆతిథ్య జీవి చనిపోతే పరాన్నజీవికి ఆహారం దొరకదు.

పరాన్నజీవుల్లో చాలా రకాలు ఉన్నాయి. కొన్ని చాలా చిన్నవిగా ఉండి కేవలం ఒకే ఒక కణం (cell) తో నిర్మించబడి ఉంటాయి. వీటిని ప్రోటోజోవా (protozoa) అని పిలుస్తారు. మరికొన్ని పరాన్నజీవులు పెద్దవిగా ఉంటాయి, ఉదాహరణకు పురుగులు (worms) లేదా కీటకాలు (insects).

 అధ్యయన రంగాలు 
పారాసిటాలజీ అనేది చాలా పెద్ద విషయం. శాస్త్రవేత్తలు దీనిని సులభంగా అర్థం చేసుకోవడానికి చిన్న చిన్న విభాగాలుగా విభజించారు. ప్రతి విభాగం ఒక ప్రత్యేకమైన సమస్యను లేదా జీవిని అధ్యయనం చేస్తుంది.

 వైద్య పారాసిటాలజీ (Medical parasitology) 


వైద్య పారాసిటాలజీ అనేది ఈ శాస్త్రంలో అతిపెద్ద భాగం. ఇది మనుషుల (humans) కి సోకే పరాన్నజీవుల గురించి అధ్యయనం చేస్తుంది. ఇవి కలిగించే వ్యాధులు (diseases), వాటిని మనిషి శరీరం ఎలా ఎదుర్కొంటుంది అనే విషయాలను ఇది పరిశీలిస్తుంది. ఈ రంగంలోని శాస్త్రవేత్తలు ఈ క్రింది పనులను కూడా చేస్తారు:

ఎంతమందికి పరాన్నజీవి సోకిందో తెలుసుకోవడం (వ్యాధి వ్యాప్తి శాస్త్రం లేదా epidemiology).

కొత్త మందులు కనిపెట్టడం (drug development).

పరాన్నజీవులు వ్యాపించకుండా ఆపడానికి మార్గాలను వెతకడం (prevention).

మనుషుల శరీరంలో చాలా రకాల పరాన్నజీవులు ఉండవచ్చు. ఎఫ్. ఇ. జి. కాక్స్ (F. E. G. Cox) అనే శాస్త్రవేత్త ప్రకారం, మనుషుల శరీరంలో దాదాపు 300 రకాల పరాన్నజీవి పురుగులు ఉండవచ్చు. అలాగే 70 కంటే ఎక్కువ రకాల ప్రోటోజోవాలు ఉండవచ్చు. వీటిలో కొన్ని మన పూర్వీకుల నుండి వచ్చాయి, మరికొన్ని మనం పెంచుకునే ఆవులు లేదా కుక్కలు వంటి జంతువుల నుండి వచ్చాయి.

+ సాధారణ మానవ పరాన్నజీవులు రకం  పేరు  వ్యాధి ప్రోటోజోవా  ప్లాస్మోడియం (Plasmodium)  మలేరియా (Malaria) ప్రోటోజోవా  లీష్మానియా (Leishmania)  లీష్మానియాసిస్ (Leishmaniasis) ప్రోటోజోవా  గియార్డియా (Giardia)  పేగు సంబంధిత ఇన్ఫెక్షన్ హెల్మింత్ (పురుగు)  షిస్టోసోమా (Schistosoma)  షిస్టోసోమియాసిస్ హెల్మింత్ (పురుగు)  కొంకి పురుగు (Hookworm)  రక్తహీనత (Anemia) ఆర్త్రోపోడ్  గోమారి (Tick)  రకరకాల జ్వరాలు

 వెటర్నరీ పారాసిటాలజీ (Veterinary parasitology) 

ఈ విభాగం జంతువులలో ఉండే పరాన్నజీవుల గురించి చదువుతుంది. ముఖ్యంగా వ్యవసాయంలో ఉపయోగించే జంతువులు (గొర్రెలు, కోళ్లు) లేదా మనం పెంచుకునే పెంపుడు జంతువులు (పిల్లులు, కుక్కలు) గురించి ఇది ఎక్కువగా దృష్టి పెడుతుంది. ఈ పరాన్నజీవుల వల్ల రైతులకు చాలా ఆర్థిక నష్టం కలుగుతుంది. కొన్ని ఉదాహరణలు:

లూసిలియా సెరికాటా (Lucilia sericata): ఇది ఒక రకమైన ఈగ. ఇది పెంపుడు జంతువుల మీద గుడ్లు పెడుతుంది. వాటి నుండి వచ్చే లార్వా (maggots) ఆ జంతువు మాంసాన్ని తింటాయి.

చెవి మితులు (Ear mites): ఇవి చాలా చిన్న క్రిములు, పిల్లులు మరియు కుక్కల చెవుల్లో నివసిస్తాయి.

సాల్మన్ పరాన్నజీవులు: చేపల చెరువుల్లో పెంచే చేపలను చంపేసే పురుగులు.

 స్ట్రక్చరల్ పారాసిటాలజీ (Structural parasitology) 

ఈ విభాగం పరాన్నజీవుల లోపల ఉండే ప్రోటీన్ల (proteins) గురించి అధ్యయనం చేస్తుంది. శాస్త్రవేత్తలు ఈ ప్రోటీన్లు ఏ ఆకారంలో ఉన్నాయో చూడాలనుకుంటారు. పరాన్నజీవి ప్రోటీన్ ఆకారం తెలిస్తే, దానిని నాశనం చేసే మందును తయారు చేయడం సులభం అవుతుంది. ఇది మనిషికి హాని చేయకుండా, కేవలం పరాన్నజీవిని మాత్రమే చంపే మందులను తయారు చేయడానికి సహాయపడుతుంది.

 క్వాంటిటేటివ్ పారాసిటాలజీ (Quantitative parasitology) 
చాలా జంతువుల సమూహాలలో, కొన్ని జంతువులకే ఎక్కువ పరాన్నజీవులు ఉంటాయి, మిగిలిన జంతువులకు చాలా తక్కువగా ఉంటాయి లేదా అస్సలు ఉండవు. దీనిని "అగ్రిగేటెడ్ డిస్ట్రిబ్యూషన్" (aggregated distribution) అంటారు. ఈ పరిస్థితిని అర్థం చేసుకోవడానికి శాస్త్రవేత్తలు కష్టమైన గణితం (math) మరియు గణాంకాలు (statistics) ఉపయోగించాల్సి ఉంటుంది.

 పరాన్నజీవి పర్యావరణ శాస్త్రం (Parasite ecology) 
పర్యావరణ శాస్త్రం (Ecology) అనేది జీవులు తమ చుట్టూ ఉన్న వాతావరణంతో ఎలా సంబంధం కలిగి ఉంటాయో వివరించే శాస్త్రం. పరాన్నజీవుల ద్వారా మనం ఆతిథ్య జీవి ఉండే వాతావరణం గురించి చాలా విషయాలు తెలుసుకోవచ్చు. ఉదాహరణకు, సముద్రంలో ఒక ప్రాంతంలో ఉండే చేపలకు, మరో ప్రాంతంలో ఉండే చేపలకు వేర్వేరు పరాన్నజీవులు ఉంటే, ఆ రెండు చేపల గుంపులు వేర్వేరు ప్రాంతాలకు చెందినవని మనం చెప్పవచ్చు. పరాన్నజీవులు కొత్త ఆతిథ్య జీవులను ఎలా వెతుక్కుంటాయో, ఆతిథ్య జీవులు పరాన్నజీవుల బారి నుండి ఎలా తప్పించుకుంటాయో కూడా శాస్త్రవేత్తలు ఇక్కడ చదువుతారు.

 పరాన్నజీవుల సంరక్షణ జీవశాస్త్రం (Conservation biology of parasites) 

సాధారణంగా అందరూ పరాన్నజీవులు అంటే చెడ్డవని అనుకుంటారు. కానీ సంరక్షణ జీవశాస్త్రం (conservation biology) అనేది భూమి మీద ఉన్న అన్ని రకాల జీవులను కాపాడాలని కోరుకుంటుంది. చాలా పరాన్నజీవులు ఇప్పుడు అంతరించిపోయే ప్రమాదంలో ఉన్నాయి. ఆతిథ్య జంతువులు తగ్గిపోయినప్పుడు లేదా మనుషులు పరాన్నజీవులను పూర్తిగా చంపేయాలని చూసినప్పుడు ఇది జరుగుతుంది. పరాన్నజీవులు పూర్తిగా పోతే ప్రకృతిలో ఉన్న సమతుల్యత దెబ్బతినే అవకాశం ఉంది.

 వర్గీకరణ - DNA (Taxonomy and DNA) 
వర్గీకరణ శాస్త్రం (Taxonomy) అనేది జీవులకు పేర్లు పెట్టడం మరియు వాటిని గుంపులుగా విభజించడం. పరాన్నజీవులను వర్గీకరించడం చాలా కష్టం, ఎందుకంటే అవి చాలా సరళంగా కనిపిస్తాయి. చాలా పరాన్నజీవులకు కళ్లు లేదా కాళ్లు ఉండవు, ఎందుకంటే అవి వేరే జీవి శరీరంలో ఉన్నప్పుడు వాటి అవసరం ఉండదు. అందుకే ఇప్పుడు శాస్త్రవేత్తలు DNA పరీక్షల ద్వారా పరాన్నజీవులు ఒకదానికొకటి ఎలా సంబంధం కలిగి ఉన్నాయో తెలుసుకుంటున్నారు.

 చరిత్ర 

పురుగులు వంటి పెద్ద పరాన్నజీవుల గురించి వేల సంవత్సరాల నుండి మనుషులకు తెలుసు. కానీ కంటికి కనిపించని చిన్న పరాన్నజీవుల అధ్యయనం మైక్రోస్కోప్ కనిపెట్టిన తర్వాతే మొదలైంది.

1681లో, ఆంటోనీ వాన్ లీవెన్‌హాక్ (Antonie van Leeuwenhoek) తన స్వంత మల విసర్జితాన్ని మైక్రోస్కోప్ కింద పెట్టి చూశారు. ఆయనకు అందులో ఒక చిన్న జీవి కనిపించింది, దానిని ఇప్పుడు గియార్డియా (Giardia) అని పిలుస్తున్నాం. మైక్రోస్కోపిక్ పరాన్నజీవిని ఒక మనిషిలో చూడటం అదే మొదటిసారి.

1687లో, గియోవన్నీ కోసిమో బోనోమో (Giovanni Cosimo Bonomo) మరియు డియాసింటో సెస్టోని (Diacinto Cestoni) అనే ఇద్దరు ఇటాలియన్ శాస్త్రవేత్తలు గజ్జి (scabies) వ్యాధిని అధ్యయనం చేశారు. అది ఒక చిన్న మితి (mite) వల్ల వస్తుందని వారు కనుగొన్నారు. ఇది చాలా ముఖ్యమైన ఆవిష్కరణ. ఎందుకంటే ఒక వ్యాధి ఒక చిన్న జీవి వల్ల వస్తుందని ఇది నిరూపించింది.

మరొక ఇటాలియన్ శాస్త్రవేత్త ఫ్రాన్సిస్కో రెడీ (Francesco Redi) ని "ఆధునిక పారాసిటాలజీ పితామహుడు" అని పిలుస్తారు. 1684లో ఆయన ఒక పుస్తకం రాశారు, అందులో 100 కంటే ఎక్కువ పరాన్నజీవుల గురించి వివరించారు. పరాన్నజీవులు గుడ్ల నుండి వస్తాయని ఆయన నిరూపించారు. అంతకుముందు పరాన్నజీవులు వాటంతట అవే గాలిలో నుండి లేదా కుళ్లిపోయిన వస్తువుల నుండి వస్తాయని (దీనిని అయాచిత జననం లేదా spontaneous generation అనేవారు) ప్రజలు నమ్మేవారు.

 19వ శతాబ్దం, ఆధునిక విజ్ఞానం 
1800వ సంవత్సరంలో వైద్యులు అనేక పెద్ద ఆవిష్కరణలు చేశారు:

1828: జేమ్స్ అన్నర్స్లీ అమీబియాసిస్ (amoebiasis) అనే పేగు వ్యాధిని వివరించారు.

1835: జేమ్స్ పేగెట్ మనిషి కండరాలలో ట్రిచినెల్లా (Trichinella) పురుగును కనుగొన్నారు.

1873: ఫ్రెడరిక్ లోష్ అమీబిక్ విరేచనాలు కలిగించే చిన్న జీవిని కనుగొన్నారు.

1877: పాట్రిక్ మాన్సన్ ఏనుగు కాళ్ల వ్యాధి (elephantiasis) కలిగించే పురుగులను దోమలు మోసుకెళ్తాయని కనుగొన్నారు. ఒక కీటకం పరాన్నజీవిని మనిషికి చేరవేస్తుందని నిరూపించడం ఇదే మొదటిసారి.

దోమలు మలేరియాను కూడా మోసుకెళ్లవచ్చు అని మాన్సన్ భావించారు. ఆయన ఈ విషయాన్ని పరీక్షించమని రోనాల్డ్ రాస్ (Ronald Ross) కి చెప్పారు. 1897లో రాస్ ఇది నిజమని నిరూపించారు. అదే సమయంలో ఇటలీకి చెందిన గియోవన్నీ బాటిస్టా గ్రాస్సీ మలేరియా పరాన్నజీవి దోమ లోపల ఎలా బతుకుతుందో వివరించారు. ఈ పరిశోధనకు గాను రాస్ 1902లో నోబెల్ బహుమతి పొందారు.

 ప్రపంచంపై ప్రభావం 
ప్రపంచవ్యాప్తంగా పరాన్నజీవులు ఆరోగ్యం మీద పెద్ద ప్రభావాన్ని చూపుతున్నాయి. కొన్ని అభివృద్ధి చెందుతున్న దేశాలలో పరాన్నజీవి వ్యాధులు చాలా ఎక్కువగా ఉన్నాయి.

 పరాన్నజీవి గణాంకాలు 
ప్రతి సంవత్సరం చాలా మంది పరాన్నజీవుల వల్ల ఇబ్బంది పడుతున్నారు. కొన్ని అంచనా వేసిన గణాంకాలు ఇక్కడ ఉన్నాయి:

మలేరియా: ప్రతి సంవత్సరం 20 కోట్ల (200 million) కంటే ఎక్కువ మందికి మలేరియా వస్తుంది. దీనివల్ల 6 లక్షల (600,000) కంటే ఎక్కువ మంది చనిపోతున్నారు. వీరిలో ఎక్కువ మంది ఆఫ్రికాలోని చిన్న పిల్లలే.

అస్కారిస్ (Ascaris): సుమారు 80 కోట్ల నుండి 120 కోట్ల (800 million to 1.2 billion) మంది శరీరంలో ఈ పెద్ద నలుపు పురుగులు ఉన్నాయి.

కొంకి పురుగు (Hookworm): సుమారు 50 కోట్ల నుండి 70 కోట్ల (500 million to 700 million) మందికి ఈ ఇన్ఫెక్షన్ ఉంది. దీనివల్ల వారి శరీరంలో రక్తం తగ్గిపోయి చాలా నీరసంగా అనిపిస్తుంది.

షిస్టోసోమియాసిస్: 20 కోట్ల (200 million) కంటే ఎక్కువ మందికి ఈ వ్యాధి ఉంది. ఇది నీటిలో ఉండే పురుగుల వల్ల వస్తుంది.

శుభ్రమైన నీరు లేదా సరైన మరుగుదొడ్లు లేని చోట్ల ఈ వ్యాధులు ఎక్కువగా కనిపిస్తాయి. మరుగుదొడ్ల సౌకర్యం మరియు తాగునీటిని మెరుగుపరచడం ద్వారా పరాన్నజీవులను ఆపవచ్చు.

 సామాజిక, జాతిపరమైన అంశాలు 
ప్రపంచంలోని కొన్ని ప్రాంతాలలో కొన్ని నిర్దిష్ట సమూహాల ప్రజలు పరాన్నజీవుల వల్ల ఎక్కువగా నష్టపోతున్నారు. వారు ఉండే ప్రాంతం మరియు వారి ఆర్థిక పరిస్థితి దీనికి ప్రధాన కారణాలు. ఉదాహరణకు, అమెరికాలో కుక్కలు లేదా పిల్లుల వల్ల వచ్చే టాక్సోకారియాసిస్ (Toxocariasis) వంటి వ్యాధులు పేద ప్రాంతాల్లో ఎక్కువగా కనిపిస్తాయి. కొన్ని ప్రాంతాల్లో ఆఫ్రికన్ అమెరికన్ మరియు హిస్పానిక్ జనాభాలో ఈ ఇన్ఫెక్షన్లు ఎక్కువగా ఉన్నాయని పరిశోధనలు చెబుతున్నాయి. దీనికి కారణం రద్దీగా ఉండే ప్రాంతాల్లో నివసించడం మరియు సరైన వైద్యం అందుబాటులో లేకపోవడం. ఆఫ్రికాలో అక్కడి వాతావరణం మరియు ఖరీదైన మందులు లేకపోవడం వల్ల నల్లజాతి ప్రజలపై మలేరియా భారం చాలా ఎక్కువగా ఉంది. అందరికీ సమానమైన వైద్యం అందేలా చేయడానికి పారాసిటాలజిస్టులు కృషి చేస్తున్నారు.

 పరాన్నజీవి రకాల సారాంశం 
పరాన్నజీవులను సాధారణంగా మూడు పెద్ద గుంపులుగా విభజిస్తారు:

ప్రోటోజోవా (Protozoa): ఇవి చాలా చిన్నవి, కేవలం ఒకే ఒక కణం కలిగి ఉంటాయి. మలేరియా మరియు నిద్ర వ్యాధి (sleeping sickness) కలిగించేవి దీనికి ఉదాహరణలు.

హెల్మింత్స్ (Helminths): ఇవి పురుగులు. ఇవి పెద్దయ్యాక మైక్రోస్కోప్ లేకుండానే కనిపిస్తాయి. వీటిలో బద్దె పురుగులు, ఫ్లూక్స్ మరియు నలుపు పురుగులు ఉంటాయి.

ఎక్టోపారాసైట్స్ (Ectoparasites): ఇవి శరీరానికి బయట నివసిస్తాయి. పేలు, పిడుదులు, గోమారి మరియు మితులు దీనికి ఉదాహరణలు.

 ఇవి కూడా చూడండి 

జీవశాస్త్రం అభివృద్ధి

జీవశాస్త్ర పరిణామం

జన్యుశాస్త్రం

అణు జీవశాస్త్రం

జంతుశాస్త్రం

 మూలాలు 

 గ్రంథ సూచిక 

Loker, E., & Hofkin, B. (2015). Parasitology: a conceptual approach. Garland Science.

Roberts, L. S., & Janovy, J. (2008). Foundations of Parasitology. McGraw-Hill.