భారతీయ వాస్తు కళ

భారతీయ వాస్తుకళ మూలాలు ఇక్కడి చరిత్ర, తత్వశాస్త్రం, సంస్కృతిలో ఉన్నాయి. దీని యొక్క ప్రత్యేకత ఇక్కడి గోడల అద్భుతమైన, విస్తారమైన అలంకరణలో కాన వస్తుంది. కుడ్యచిత్రాలు, విగ్రహాల అమరిక భవనాన్ని బయటి నుండి కొన్నిసార్లు పూర్తిగా కప్పివేస్తుంది. 'వాస్తు' అనే పదం సంస్కృతంలోని 'వస్' అనే ధాతువు నుండి ఉద్భవించింది, దీని అర్థం 'నివసించడం'.

 సింధులోయ వాస్తుశిల్పకళ 

క్రీస్తుపూర్వం రెండు-మూడు వేల సంవత్సరాల క్రితం అభివృద్ధి చెందిన సింధు లోయ నాగరికత ఆవిష్కరణ, భారతదేశపు ప్రాచీన కళ సౌందర్యపరంగా నిరాడంబరంగా ఉన్నప్పటికీ, సాంకేతికతలో చాలా ముందుందని నిరూపించింది. ఈ ఆవాసాల నిర్మాతల నగర ప్రణాళిక పరిజ్ఞానం ఎంత పరిణతి చెందిందంటే, అది ఆధునిక కాలపు వారికి కూడా ఆశ్చర్యం కలిగిస్తుంది. హరప్పా, మొహెంజో-దారో తవ్వకాలలో లభించిన అవశేషాలు నాటి భౌతిక సమృద్ధికి సూచికలు. ఇక్కడ దేవాలయాలు ఉన్నట్లు స్పష్టమైన ఆధారాలు లేనందున, అప్పట్లో నిరాకార శక్తిని ఆరాధించేవారని భావిస్తున్నారు.

 ప్రాచీన భారతీయ వాస్తుశిల్పకళ 
వైదిక కాలంలో ఆర్యులు గ్రామీణ జీవనానికి ప్రాధాన్యత ఇచ్చారు. వారి నిర్మాణాలు ఎక్కువగా వెదురు, కలప వంటి నశ్వరమైన పదార్థాలతో చేయడం వల్ల వాటి ఆనవాళ్లు ఇప్పుడు లభించడం లేదు. క్రమంగా నగరాల నిర్మాణం జరిగింది. మౌర్యుల కాలంలో (క్రీ.పూ. 4వ శతాబ్దం) స్తూపాలు, చైత్యాలు, విహారాలు, స్తంభాల నిర్మాణం జరిగింది. సాంచి, భర్హుత్, సారనాథ్ స్తూపాలు, అశోకుని స్తంభాలు దీనికి అద్భుతమైన ఉదాహరణలు.

గుహాలయాల అభివృద్ధి కూడా ఈ కాలంలోనే అత్యున్నత దశకు చేరుకుంది. ఉదాహరణకు అజంతా గుహలు, ఎల్లోరా గుహలు, కార్లే, కన్హేరీ గుహలు.

 ఆలయ వాస్తుశిల్ప వికాసం 
గుప్తుల కాలంలో (క్రీ.శ. 350-650) ఆలయ వాస్తుశిల్పానికి ఒక స్థిరమైన రూపు వచ్చింది.  ఆలయ వాస్తులో రెండు ప్రధాన శైలులు ఉద్భవించాయి:
 నాగర శైలి (ఉత్తర భారతదేశం): ఉదాహరణకు గ్వాలియర్ లోని తేలీ కా మందిర్, భువనేశ్వర్ లోని లింగరాజ ఆలయం, ఖజురహో ఆలయాలు.
 ద్రావిడ శైలి (దక్షిణ భారతదేశం): ఉదాహరణకు చోళ, పల్లవ, పాండ్య రాజులు నిర్మించిన ఆలయాలు. మహాబలిపురంలోని రథాలు, తంజావూరులోని బృహదీశ్వర ఆలయం దీనికి ఉదాహరణలు.

ఈ శైలుల శిఖరాలు, మండపాలలో స్పష్టమైన వ్యత్యాసాన్ని చూడవచ్చు. ఇవే కాకుండా చాళుక్యుల ఆధ్వర్యంలో 'వేసర' శైలి (నాగర, ద్రావిడ శైలుల మిశ్రమం) కూడా అభివృద్ధి చెందింది.

 మధ్యయుగ ముస్లిం వాస్తుశిల్పకళ 
ముస్లిం నాగరికత రాకతో భారతీయ వాస్తుశిల్పంలో ఆర్చ్ (కమాను), డోమ్ (గుమ్మటం), మినార్ల (స్తంభాలు) వాడకం ప్రారంభమైంది. భారతీయ (ట్రాబియేట్/దూలాల), ఇస్లామిక్ (ఆర్కుయేట్/చాపాల) శైలుల కలయిక జరిగింది.

ముస్లిం వాస్తుశిల్పాన్ని మూడు వర్గాలుగా విభజించవచ్చు:
 ఢిల్లీ శైలి (పఠాన్ వాస్తు): కుతుబ్ మీనార్, అలాయి దర్వాజా వంటివి.
 ప్రాంతీయ శైలులు: జౌన్‌పూర్, గుజరాత్, బెంగాల్, దక్కన్ (బీజాపూర్, గోల్కొండ) శైలులు. ఉదాహరణకు చార్మినార్, గోల్ గుంబజ్.
 మొఘల్ శైలి: ఈ కాలంలో పాలరాయి (మార్బుల్) వాడకం, పీత్రా-దురా (Pietra Dura) అలంకరణ పెరిగింది. తాజ్ మహల్, ఎర్రకోట, ఫతేపూర్ సిక్రీ దీనికి ఉత్తమ ఉదాహరణలు.

 బృహత్తర భారతదేశపు వాస్తుశిల్ప కళ 
భారతీయ వాస్తుశిల్ప ప్రభావం కేవలం ఉపఖండానికే పరిమితం కాలేదు. శ్రీలంక, నేపాల్, బర్మా, థాయిలాండ్, జావా, బాలి, ఇండోచైనా, కంబోడియాలో కూడా దీని ప్రభావం కనిపిస్తుంది. అంగ్కోర్ వాట్ (కంబోడియా), బోరోబుదూర్ (ఇండోనేషియా) దేవాలయాలు భారతీయ వాస్తుశిల్ప వ్యాప్తికి గొప్ప నిదర్శనాలు.

 20వ శతాబ్దం యొక్క ఆధునిక వాస్తు శైలి 
బ్రిటిష్ కాలంలో 'ఇండో-సార్సెనిక్' శైలి అభివృద్ధి చెందింది, ఇందులో పాశ్చాత్య కళతో హిందూ ముస్లిం కళల మిశ్రమం ఉంది. ఎడ్విన్ ల్యూటిన్స్ రూపొందించిన న్యూఢిల్లీలోని రాష్ట్రపతి భవన్, పార్లమెంట్ భవనం , ఇండియా గేట్ దీనికి ఉదాహరణలు.

స్వాతంత్ర్యం తరువాత (1947 నుండి ఇప్పటి వరకు), భారతదేశంలో ఆధునిక భారీ నిర్మాణాలు జరిగాయి. చండీగఢ్ నగర నిర్మాణం (లీ కార్బుజియర్), లోటస్ టెంపుల్ , గుజరాత్‌లోని స్టాట్యూ ఆఫ్ యూనిటీ (ప్రపంచంలోనే ఎత్తైన విగ్రహం) ఆధునిక భారతీయ వాస్తుకళకు ఉదాహరణలు.

 వాస్తుశాస్త్ర సిద్ధాంతాలు 
భారతీయ వాస్తు మూడు ప్రధాన సూత్రాలపై ఆధారపడి ఉంది:
 భోగాద్యం: నిర్మాణం ఉపయోగకరంగా, సౌకర్యవంతంగా ఉండాలి.
 సుఖదర్శన్: భవనం చూడటానికి అందంగా, మంచి నిష్పత్తిలో (Aesthetics) ఉండాలి.
 రమ్య: భవనం నివాసితులకు ఆధ్యాత్మిక ఆనందాన్ని, శాంతిని కలిగించేలా ఉండాలి.

ప్రాచీన నిర్మాణాలలో 'వాస్తు పురుష మండల' సూత్రాలను పాటించేవారు, ఇది భవన విన్యాసానికి ఒక ఆధ్యాత్మిక ఆధారం.

 వాస్తుశాస్త్ర గ్రంథాలు 
భారతీయ వాస్తు, శిల్పకళపై అనేక ప్రాచీన సంస్కృత గ్రంథాలు ఉన్నాయి. వాటిలో ముఖ్యమైనవి:
 మానసారం
 మయమతం
 సమరాంగణ సూత్రధారం
 విశ్వకర్మ ప్రకాష్
 అగ్ని పురాణం, మత్స్య పురాణం వంటి పురాణాలలో వాస్తు విభాగాలు.
 బృహత్ సంహిత

 ఇవి కూడా చూడండి 
 భారతదేశ చరిత్ర
 మొఘల్ సామ్రాజ్యం
 శిల్పకళ
 బయటి లింకులు 
 The Architecture of India (కామియా, టేకో, జపనీస్ ఆర్కిటెక్ట్)
 రాజస్థానీ ఆలయ వాస్తుశిల్పం
వర్గం:భారతదేశ సంస్కృతి
 మూలాలు 

వర్గం:వాస్తుశాస్త్రం
వర్గం:వాస్తు శాస్త్రం