శంకరాచార్య ఆలయం

శంకరాచార్య దేవాలయం లేదా జ్యేష్ఠేశ్వర దేవాలయం అనేది భారతదేశంలోని జమ్మూ, కాశ్మీర్ కేంద్రపాలిత ప్రాంతంలోని కాశ్మీర్ లోయలో ఉన్న శ్రీనగర్ లోని జబర్వాన్ శ్రేణి శిఖరంపై కొలువై ఉన్న ఒక హిందూ దేవాలయం. ఇది శివుడుకు అంకితమైనది. ఈ ఆలయం లోయ నేల మట్టానికి పైగా సుమారు  ఎత్తులో ఉంది, శ్రీనగర్ నగరాన్ని పర్యవేక్షించే స్థితిలో ఉంటుంది. బులివార్డ్ రోడ్డులో గగ్రిబాల్ సమీపంలో నుంచి విడిపోయే మార్గం ద్వారా ఈ ఆలయానికి చేరుకోవచ్చు. హేరత్ వంటి పండుగల సందర్భంగా (ఈ ప్రాంతంలో మహా శివరాత్రిని హేరత్ అని పిలుస్తారు) కాశ్మీరీ హిందువులు ఈ దేవాలయాన్ని దర్శించడానికి వస్తారు. ఈ దేవాలయం, దానికి ఆనుకుని ఉన్న భూమిని భారత పురావస్తు సర్వే సంస్థ ఆధ్వర్యంలో కేంద్ర ప్రభుత్వం రక్షణలో ఉన్న జాతీయ ప్రాముఖ్యత గల స్మారకంగా ప్రకటించింది. 19వ శతాబ్దం నుంచి ఈ ఆలయాన్ని, ఈ ప్రాంతంలోని ఇతర ఆలయాలను ధర్మార్థ్ ట్రస్ట్ నిర్వహిస్తోంది. ఈ ట్రస్ట్ యొక్క ఏకైక చైర్పర్సన్ ట్రస్టీగా కరణ్ సింగ్ ఉన్నారు. 
చరిత్ర

ఈ నిర్మాణం చారిత్రకంగా, సంప్రదాయపరంగా కాశ్మీర్‌లో అత్యంత ప్రాచీన దేవాలయంగా పరిగణించబడుతుంది. ఇది పెర్మియన్ కాలంలో జరిగిన అగ్నిపర్వత చర్యల ద్వారా ఏర్పడిన, బాగా సంరక్షితమైన పంజాల్ ట్రాప్ శిలతో కూడిన కొండపై స్థితిచేసి ఉంది. ఈ ఆలయం ఖచ్చితంగా ఏ తేదీన నిర్మించబడిందనే విషయంలో ఏకాభిప్రాయం లేదు.

ఈ కొండకు సంబంధించిన అత్యంత ప్రాచీన చారిత్రక ప్రస్తావన కల్హణ రచనలలో కనిపిస్తుంది. ఆయన ఈ పర్వతాన్ని 'గోపాద్రి' లేదా 'గోప కొండ' అని పిలిచారు. కల్హణ ప్రకారం, రాజు గోపాదిత్య "ఆర్యదేశ" నుంచి వచ్చిన బ్రాహ్మణులకు కొండ అడుగుభాగంలోని భూమిని మంజూరు చేశాడు. ఆ భూదానం ఒక అగ్రహారంగా ఉండి, దీనిని 'గోప అగ్రహారాలు' అని పిలిచేవారు. ఈ ప్రాంతం ఇప్పుడు గుప్కర్ గా ప్రసిద్ధి చెందింది. కల్హణుడు ఇంకా ఈ కొండ సమీపంలో మరో గ్రామాన్ని కూడా ప్రస్తావిస్తాడు. రాజు గోపాదిత్య కొంతమంది బ్రాహ్మణులను ప్రస్తుత డల్గేట్ ప్రాంతానికి సమీపంలో ఉన్న ఒక గ్రామంలో నివసింపజేశాడు. కల్హణుడి ప్రకారం, రాజు గోపాదిత్య ఈ కొండ శిఖరంపై జ్యేష్ఠేశ్వరుడు (శివ జ్యేష్ఠరూడ)కు అంకితంగా సుమారు క్రీస్తుపూర్వం 371లో ఈ ఆలయాన్ని నిర్మించాడు. అల్కోన్ హున్ రాజు మిహిరకులుడు ఈ ఆలయ స్థాపకుడిగా పేర్కొనబడుతున్నాడు. ఇది శివునికి అంకితమైన దేవాలయం."He is credited with the building of the temple named Jyeshteswara on the Gopa (Sankaracharya) hill in Srinagar" in  అతడు హలడాలో 'మిహిరేశ్వర' అనే శివక్షేత్రాన్ని, అలాగే 'మిహిరపుర' అనే విశాల నగరాన్ని కూడా నిర్మించాడని పేర్కొనబడింది. 

1899లో జేమ్స్ ఫెర్గుసన్ ఈ ఆలయ నిర్మాణాన్ని 17వ నుండి 18వ శతాబ్దాలకు చెందినదిగా పేర్కొన్నాడు. అయితే ఈ నిర్ణయానికి ఆధారంగా ఉన్న నిర్మాణ భాగాలు అసలు నిర్మాణం కాకుండా పునరుద్ధరణ పనుల ఫలితమని ఫెర్గుసన్ అభిప్రాయపడ్డాడు. ఆరెల్ స్టెయిన్ కూడా పైభాగంలోని నిర్మాణాలు ఇటీవలి కాలానికి చెందినవని అంగీకరిస్తూ, ఆలయ పునాది, మెట్లు మాత్రం ఎంతో పురాతనమైనవిగా అభిప్రాయపడ్డాడు.

రాజతరంగిణి ప్రకారం, ఈ స్మారకానికి సంబంధించిన చారిత్రక వ్యక్తుల్లో జలోకుడు కూడా ఉన్నాడు. ఇతడు అశోకుని కుమారుల్లో ఒకడిగా పేర్కొనబడుతున్నాడు.


కాశ్మీరీ హిందువులు ఈ ఆలయాన్ని ఆది శంకరాచార్యుడు సందర్శించాడని గాఢంగా విశ్వసిస్తారు. అప్పటి నుంచీ ఇది ఆయనతో అనుబంధించబడింది. ఇదే విధంగా ఆలయానికి, కొండకు శంకరాచార్య అనే పేరు వచ్చింది.

ఇక్కడే సౌందర్య లహరి అనే సాహిత్య కృతి రచించబడిందని చెబుతారు. ఆ ప్రాంతంలో అప్పట్లో ప్రధానంగా ఉన్న శక్తి ఆరాధనను స్వీకరించిన తరువాత ఆది శంకరాచార్యుడు ఈ గ్రంథాన్ని రచించాడని విశ్వసిస్తారు. అలాగే శాక్తమతంలో శివుడు-శక్తి యొక్క ఐక్యత శ్రీ యంత్రం ప్రతీకాత్మకతగా రూపుదిద్దుకుందని పేర్కొంటారు.

ఈ కొండకు సంబంధించిన పేర్లలో సంద్హిమాన-పర్వతం, కోహ్-ఎ-సులేమాన్, తఖ్త్-ఇ-సులేమాన్ లేదా సాధారణంగా తఖ్త్ కొండ, అలాగే గోపాద్రి లేదా గోప కొండ వంటి పేర్లు ఉన్నాయి. 

డోగ్రా రాజు గులాబ్ సింగ్ (1792–1857 సి.ఇ.) దుర్గానాగ్ ఆలయం నుండి ఈ కొండపైకి వెళ్లేందుకు మెట్లను నిర్మించాడు. దుర్గానాగ్ ఆలయాన్ని జమ్మూ, కాశ్మీర్  శ్రీ దుర్గానాగ్ ట్రస్ట్ (JKSDNT) నిర్వహిస్తుంది, దీనిని సాధారణంగా దుర్గానాగ్ ట్రస్ట్ అని కూడా పిలుస్తారు.{{multiref2

|1=

|2=

|3=

|4=
... వైపు. ముందుగా కూడా మెట్లు ఉండేవి, అవి మరింత ముందుకు వెళ్లి జెలమ్ నది వరకు చేరేవి. నూర్ జహాన్ ఈ మెట్ల రాళ్లను పథర్ మసీదు నిర్మాణంలో ఉపయోగించిందని పేర్కొనబడింది.<ref>

మైసూర్ మహారాజా 1925లో కాశ్మీర్‌కు వచ్చి ఆలయంలో విద్యుద్దీపాల శోధక లైట్లను ఏర్పాటు చేయించాడు; ఆలయం చుట్టూ ఐదు, పైభాగంలో ఒకటి అమర్చారు. విద్యుత్ ఖర్చులను భరించేందుకు మహారాజా ఒక దానాన్ని కూడా ఏర్పాటుచేశాడు. 1961లో ద్వారకాపీఠంకు చెందిన శంకరాచార్యుడు ఆలయంలో ఆదిశంకరాచార్య విగ్రహాన్ని ప్రతిష్ఠించాడు.Kashur Encyclopedia Volume one Published by Jammu and Kashmir Academy of Art, Culture and Languages, Srinagar 1986 Page 302  

శ్రీ అరవిందో 1903లో ఆలయ ప్రాంతాన్ని సందర్శించాడు. వినోబా భావే 1959 ఆగస్టులో ఈ ఆలయాన్ని సందర్శించాడు.

1969లో ఆలయానికి వెళ్లేందుకు 3.5 కి.మీ   పొడవైన రహదారిని బోర్డర్ రోడ్స్ ఆర్గనైజేషన్ నిర్మించింది. ఈ రహదారి ప్రధానంగా సమాచార టవర్ ఏర్పాటుకు సహాయపడేందుకే నిర్మించబడినప్పటికీ, రహదారిలో కొంత భాగం ప్రజలకు మూసివేసినా, ఆలయానికి వెళ్లే భక్తులకూ దీనిని వినియోగించేవారని పేర్కొనబడింది. ప్రధాన దేవతను దర్శించుకోవడానికి సుమారు 240 మెట్లు ఎక్కాల్సి ఉంటుంది. ధర్మార్థ్ ట్రస్ట్ సాధువుల కోసం ఇక్కడ రెండు చిన్న ఆశ్రయాలను నిర్మించింది. ఈ కొండపై విస్తృతమైన వృక్షజాలం ఉంది. మతపరమైన పర్యాటకం తప్ప ఇతర మానవ కార్యకలాపాలు ఈ కొండపై చాలా పరిమితంగా ఉంటాయి. కొండ శిఖరంపై నుండి బ్రిటిష్ రచయిత్రి జస్టిన్ హార్డీ దాల్ సరస్సులో 1350కు పైగా పడవలను లెక్కించిందని పేర్కొంది. అక్కడి నుండి జెలమ్ నదీ దృశ్యమానమవుతుంది.  

ఈ విస్తృత దృశ్యపటం దాల్ సరస్సు, జెలమ్,, హరి పర్బత్ వంటి ప్రముఖ ప్రదేశాలను కూడా కవర్ చేస్తుంది.

వాస్తుశైలి, రూపకల్పన

ఈ ఆలయం ఘనమైన రాతి శిలపై నిర్మించబడింది. 20 అడుగుల  ఎత్తైన అష్టభుజాకార పీఠం పైభాగంలో ఉన్న చతురస్రాకార నిర్మాణాన్ని మోయగలుగుతుంది. అష్టభుజంలోని ప్రతి వైపు 15 అడుగుల  పొడవు కలిగి ఉంటుంది. ముందుభాగం, వెనుకభాగం, ప్రక్కభాగాలు సాదాసీదాగా ఉండగా, మిగతా నాలుగు వైపులా తక్కువ అలంకరణతో కూడిన కానీ స్పష్టమైన కోణాలు కనిపిస్తాయి.

మధ్య భాగం 21.5 అడుగుల  వ్యాసమున్న వృత్తాకార నిర్మాణంగా ఉంటుంది. దీనికి 3.5 అడుగుల  వెడల్పుతో ప్రవేశద్వారం ఉంది. గోడల మందం 8 అడుగులు  ఉంటుంది.

చతురస్ర ఆలయం చుట్టూ ఉన్న మేడపైకి రెండు గోడల మధ్య మూసివేసిన రాతి మెట్ల ద్వారా చేరుకోవచ్చు. మెట్లకు ఎదురుగా ఉన్న ఒక ద్వారం లోపలి భాగానికి తీసుకువెళ్తుంది. లోపలి భాగం చిన్నదిగా, చీకటి గర్భగృహంలా ఉండి, నిర్మాణ రూపంలో వృత్తాకారంగా ఉంటుంది. పైకప్పు నాలుగు అష్టభుజ స్తంభాలపై ఆధారపడుతుంది. ఇవి ఒక తొట్టెను చుట్టుముట్టి ఉంటాయి. ఆ తొట్టెలో ఒక లింగం ఉండి, దాని చుట్టూ ఒక సర్పం ఆకారం ఉంటుంది.
ప్రస్తుత స్థితి
ఈ దేవాలయం ప్రస్తుతం కూడా నిత్య పూజలకు ఉపయోగించబడుతోంది. అమర్నాథ్ యాత్ర సమయంలో యాత్రికులు ఈ ఆలయాన్ని దర్శించడానికి వస్తారు. యాత్ర సమయంలో, అమావాస్య చంద్రదశలో శివుని పవిత్ర గదను ఆలయానికి తీసుకొచ్చే సంప్రదాయం పాటించబడుతుంది. ఈ దేవాలయం ప్రభుత్వ పర్యాటక వలయాలలో (టూరిస్ట్ సర్క్యూట్స్) భాగంగా కూడా ఉంది. మహా శివరాత్రి, హేరత్ వంటి సందర్భాలలో ఈ ఆలయాన్ని దీపాల అలంకరణతో వెలిగిస్తారు. పండుగల సమయంలో తగిన ఏర్పాట్లు ఉండేలా చూసేందుకు, నగరంలోని ఇతర మత, సాంస్కృతిక కేంద్రాలైన హజ్రత్‌బల్ దర్గా వంటి ప్రదేశాల తరహాలో, జిల్లా పరిపాలన అధికారులు ఏర్పాట్లను సమీక్షిస్తారు. 2021లో భారతదేశంలో ఒక బిలియన్ కోవిడ్-19 టీకా మోతాదుల పరిపాలనను గుర్తుచేసేందుకు, భారత పురావస్తు సర్వే సంస్థ ఆధ్వర్యంలోని స్మారకాలలో ఈ దేవాలయం కూడా ప్రత్యేకంగా వెలిగించబడిన వంద స్మారకాలలో ఒకటిగా నిలిచింది.
ప్రజాసంస్కృతిలో
1948లో షేక్ అబ్దుల్లా మద్రాస్ వారపత్రిక స్వతంత్రకు ఒక లేఖ రాశాడు. ఐక్యరాజ్యసమితిలో భారత వాదనను సమర్థించేందుకు దక్షిణ భారతదేశం నుంచి ఒకరిని పంపిన సమయంలో, అబ్దుల్లా తన సందేశాన్ని దక్షిణ భారతదేశాన్ని ఉద్దేశించి రాశాడు. అతడు శంకరాచార్యుడు అనే దక్షిణ భారతీయుడు కాశ్మీర్‌కు వచ్చి, అక్కడ ఒక కాశ్మీరీ హిందూ మహిళతో జరిగిన సంభాషణలో అతడు ఓడిపోవడం ద్వారా శైవమత అభివృద్ధికి దారి తీసిందని వ్రాశాడు. అబ్దుల్లా ఇంకా "కాశ్మీర్‌లో గొప్ప శంకరాచార్యునికి సంబంధించిన ఒక స్మారకం శ్రీనగర్‌లోని శంకరాచార్య కొండ శిఖరంపై ప్రముఖంగా నిలిచి ఉంది" అని, ఆ దేవాలయంలో శివుని విగ్రహం ఉన్నదని వ్రాశాడు. 2000 సంవత్సరానికి చెందిన బాలీవుడ్ చిత్రాలు మిషన్ కాశ్మీరీ , పుకార్ చిత్రాలలో ఈ ఆలయం ప్రస్తావించబడింది.  

ఈ ఆలయం 1974లో వచ్చిన ఆప్ కీ కసం  సినిమాలోని పాట జై జై శివ్ శంకర్లో కూడా సంక్షిప్తంగా కనిపిస్తుంది.
మూలాలు
గమనికలు

2012లో ప్రభుత్వ గణాంకాల ప్రకారం లోయ ప్రాంతంలో మొత్తం 438 ఆలయాలు ఉన్నట్లు పేర్కొన్నారు. కాశ్మీరీ పండిట్ సంఘర్ష సమితి అధ్యక్షురాలి ప్రకారం, కాశ్మీర్‌లో హిందూమతానికి సంబంధించిన 1,842 ప్రదేశాలు ఉన్నాయి. వీటిలో పెద్ద, చిన్న ఆలయాలు, నీటి ఊటలు, గుహలు,, పవిత్ర వృక్షాలు కూడా ఉన్నాయి.

ఉల్లేఖనలు

మరింత చదవడానికి

పుస్తకాలు













థింక్-ట్యాంకులు


వార్తలు, వ్యాసాలు





పత్రికలు





బాహ్య లింకులు


Category:జమ్మూ, కాశ్మీర్‌లో శివాలయాలు
Category:క్రీ.పూ. 2వ శతాబ్దానికి చెందిన హిందూ ఆలయాలు
వర్గం:9వ శతాబ్దపు హిందూ దేవాలయాలు
Category:శ్రీనగర్‌లో పర్యాటక ఆకర్షణలు
Category:కాశ్మీర్ శైవమతం
వర్గం:జమ్మూ కాశ్మీరు దేవాలయాలు