దులాదేవో ఆలయం

దులాదేవో ఆలయం (దేవనాగరి: दुलादेव मंदिर) భారతదేశంలోని మధ్యప్రదేశ్ రాష్ట్రం, ఖజురాహోలో ఉన్న ఒక హిందూ దేవాలయం. ఈ ఆలయం గర్భగృహంలో ప్రతిష్ఠించబడిన లింగం రూపంలో ఉన్న దేవుడు శివుడుకు అంకితమైంది.  
‘దులోదేవో’ అనే పదానికి “పవిత్ర వరుడు” అనే అర్థం ఉంది.  
ఈ ఆలయాన్ని “కున్వర్ మఠ్” అనే పేరుతో కూడా పిలుస్తారు.  ఈ ఆలయం తూర్పు దిశగా ముఖం చేసి ఉండి, క్రీస్తు శకం 1000 నుండి 1150 మధ్యకాలానికి చెందినదిగా తేల్చబడింది.  చందేల కాలంలో నిర్మించబడిన ఆలయాలలో ఇది చివరిది. ఈ ఆలయం ఏడు రథాల ప్రణాళిక (సప్తరథ) పద్ధతిలో నిర్మించబడింది.  ఇతర ఖజురాహో ఆలయాలతో పోలిస్తే, ఈ ఆలయంలోని శిల్పాలు మృదువైన, భావప్రధాన లక్షణాలను కలిగి ఉంటాయి. గోడలపై శృంగార భంగిమలలో ఉన్న ఆకాశనర్తకులు (అప్సరసలు), ఇతర విగ్రహాలు చెక్కబడి ఉన్నాయి.  ఖజురాహో ఆలయ సమూహంలో భాగంగా, ఈ ఆలయాన్ని 1986లో యునెస్కో ప్రపంచ వారసత్వ జాబితాలో చేర్చారు.

స్థానం
ఈ ఆలయం ఖజురాహో గ్రామంలో ఉన్న ఖజురాహో ఆలయ సమూహంలోని దక్షిణ భాగంలో, ఖోదర్ నది ఒడ్డున ఉంది. ఈ ప్రాంతం సుమారు 6 చదరపు కిలోమీటర్ల  విస్తీర్ణంలో వ్యాపించి ఉంది. ఇది ఖజురాహో గ్రామానికి సుమారు 5 కి.మీ  దూరంలో, జైన ఆలయాల సముదాయం సమీపంలో ఉంది.  
ఈ ఆలయానికి వెళ్లే రహదారి సరిగా అభివృద్ధి చెందలేదు.

చరిత్ర

దులాదేవో ఆలయం, మధ్య భారతదేశంలో చందేల పాలకులు నిర్మించిన 87 ఆలయాలలో భాగంగా ఉన్న, శివుడికి అంకితమైన 22 ఆలయాలలో ఒకటి.  ఖజురాహో అనే చిన్న గ్రామంలో ఆలయ నిర్మాణ కార్యకలాపాల గరిష్ట కాలం క్రీస్తు శకం 950 నుండి 1050 మధ్య జరిగింది.  ఈ ఆలయాలు సంప్రదాయ హిందూమతం, జైనమతంలకు చెందినవిగా ఉన్నాయి.  ఈ ఆలయాలు మూడు ప్రధాన ప్రాంతాలుగా విభజించబడ్డాయి – పశ్చిమ ప్రాంతం, తూర్పు ప్రాంతం, దక్షిణ ప్రాంతం.  

మొరాకో దేశానికి చెందిన యాత్రికుడు ఇబ్న్ బతూతా 1335 నాటికే ఈ ఆలయాల ఉనికిని ప్రస్తావించాడు.  దక్షిణ ప్రాంతంలో ఉన్న ఆలయాలలో దులాదేవో ఆలయం, చతుర్భుజ ఆలయం ఉన్నాయి.  ఉన్న అన్ని ఆలయాలను 1986లో యునెస్కో ప్రపంచ వారసత్వ స్థలాల జాబితాలో చేర్చారు. ఇవి తమ కళాత్మక సృష్టి (క్రైటీరియన్ III), 1202లో ముస్లిం దండయాత్రల వరకు కొనసాగిన చందేల సంస్కృతిని ప్రతిబింబించినందుకు (క్రైటీరియన్ V) గుర్తింపు పొందాయి. చందేల రాజవంశానికి చెందిన మదనవర్మన్ (1128–1165) తన పాలనకాలంలో ఈ ఆలయాన్ని నిర్మించాడని కూడా చెబుతారు.

ఈ ఆలయంలోని శిల్పాలు ఉత్తరప్రదేశ్లోని కాన్పూర్ సమీపంలో ఉన్న జాంసోర్ ప్రాంతంలోని ఒక ఆలయ అవశేషాలలో కనిపించే శిల్పాలతో బలమైన సారూప్యతను కలిగి ఉన్నాయి.  ఈ సారూప్యత ఆధారంగా, ఈ రెండు ప్రదేశాల్లోని శిల్పాలు ఒకే శిల్పులచే రూపొందించబడ్డాయని, అలాగే ఇవి కీర్తివర్మన్ పాలన కాలమైన క్రీస్తు శకం 1060 నుండి 1100 మధ్యలో రూపొందించబడ్డాయని భావిస్తున్నారు. అయితే, భారత పురావస్తు శాఖ ఖజురాహోలో ఆలయ నిర్మాణ కాలాన్ని శాసనలిపి అధ్యయనం (పాలియోగ్రఫీ), వాస్తు శైలుల ఆధారంగా క్రీస్తు శకం 950 నుండి 1150 మధ్యకాలంగా నిర్ధారించింది. ఈ ఆలయంలో అనేక ప్రదేశాలలో కనిపించే “వసాల” అనే పేరు ఆధారంగా, శిల్పాలను రూపొందించిన ప్రధాన శిల్పి పేరు అదే అని అంచనా వేయబడింది.
వాస్తుశిల్పం
200px|thumb|right|బాహ్య గోడపై శివుని శిల్పం
200px|thumb|right|బాహ్య గోడలపై నంది, దేవతలు, శృంగార శిల్పాలు

ఈ ఆలయాన్ని నిరంధార ఆలయంగా వర్గీకరించారు. నిరంధార అనగా ప్రదక్షిణ మార్గం లేని నిర్మాణ రూపకల్పన.  ఈ నిర్మాణంలో ప్రదక్షిణ మార్గం లేని గర్భగృహం, అంతర్ముఖ మండపం (వెస్టిబ్యూల్), ప్రధాన సభామండపం (మహా మండపం), ప్రవేశ మండపం ఉన్నాయి.  

ఈ ఆలయంలో ప్రదక్షిణ పథం లేకపోవడానికి కారణం, ఇది 12వ శతాబ్దంలో చందేలుల పాలన కాలంలో నిర్మించబడిన చివరి ఆలయం కావడం, అప్పటికే వారి నిర్మాణాల ఉద్ధృతి కాలం ముగిసిపోయి ఉండడం అని భావించబడుతోంది.  
ఈ ఆలయ శిఖరం (శిఖరం) మూడు వరుసల చిన్న శిఖరాలతో నిర్మించబడింది.  

ఈ ఆలయ లక్షణాలు ఖజురాహో సముదాయంలోని ఇతర ఆలయాలలో కనిపించే వాస్తు లక్షణాలకు అనుగుణంగా ఉంటాయి. స్మారక చిహ్నాల భౌతిక లక్షణాల ఆధారంగా వీటి వర్గీకరణలో, ఎత్తైన పీఠభాగం పై సమృద్ధిగా అలంకరించబడిన నిర్మాణం ఉండటం, దానిపై విస్తృత శిల్పాలు చెక్కబడటం వంటి లక్షణాలు ఉంటాయి.  

ఈ ఆలయ వాస్తు శైలి నాగర శైలికి చెందినది, ఇది శివుని నివాసంగా భావించబడే కైలాస పర్వతంను సూచిస్తుంది.

ఈ ఆలయంలోని ప్రధాన మండపం ఎంతో విశాలంగా, అష్టభుజాకారంలో ఉంది. దీని పైకప్పుపై సొగసుగా చెక్కబడిన ఆకాశ నర్తకులు (అప్సరసలు) కనిపిస్తారు. మొత్తం ఇరవై అలాంటి కంఠబంధాలపై అప్సరసల శిల్పాలు ఉండగా, ప్రతి కంఠబంధంలో రెండు లేదా మూడు అప్సరసలు ఒకదానికొకటి దగ్గరగా చెక్కబడి ఉన్నాయి. ఇవి పైకప్పులో వలయాకారంగా అమర్చబడ్డాయి.  

చెట్ల చుట్టూ నర్తిస్తున్న యువతులు, శృంగార భంగిమలలో ఉన్న మహిళా శిల్పాలు కూడా ఈ ఆలయ వాస్తు భాగంగా ఉన్నాయి. ఇది “ఖజురాహో వాస్తు, శిల్ప కళ యొక్క చివరి వెలుగు”గా వర్ణించబడింది.  
ముఖభాగంలోని పై వరుసలలో చైతన్యభరిత భంగిమలలో ఉన్న అతిమానవ శక్తుల (విద్యాధరులు) శిల్పాలు ఉన్నాయి. ప్రవేశ మండపంలో గొడుగుల కింద నిలిచిన నదీ దేవతల శిల్పాలు, పొంపాన్ అలంకరణలు కనిపిస్తాయి. ఆలయ అంతర్గత మార్గంలో, బట్‌త్రెస్సుల మధ్యలో ఉన్న ఒక ఆకాశ నర్తకి యొక్క పక్కదృశ్య శిల్పం విశేషంగా ఆకట్టుకుంటుంది. ఆ శిల్పంలో ఆమె చేతులు పాచికలు విసిరేలా ఉండగా, ఆమె మెడలో హారపు అలంకరణ కనిపిస్తుంది. జాంసోర్ ఆలయ అవశేషాలు, దులాదేవో ఆలయం మధ్య గమనించబడిన మరో సారూప్యత, మామిడి చెట్లు, ఫలాలతో కూడిన శిల్పాల కప్పు (కేనోపీ) ఉండడం, ఇవి సంతానోత్పత్తి ప్రతీకలుగా భావించబడతాయి. ఈ చెట్లలో అమర్చబడిన శిల్పాలు బయటకు ఉబ్బి కనిపిస్తాయి, ముందు ముఖభాగం మెరుగ్గా చెక్కబడినప్పటికీ, “రెండు మెంటాలు, గట్టిగా వంగిన కనుబొమ్మలు” కలిగి ఉంటాయి. ఇవన్నీ సమృద్ధిగా ఆభరణాలతో అలంకరించబడ్డాయి. ఇంకొక ముఖ్యమైన శిల్పం పొడవైన దీర్ఘచతురస్రాకార హారంతో అలంకరించబడిన ఒక ఎగిరే దేవుడు (దేవుడు)ది. అలాగే సూర్యుడు, బ్రహ్మ, శివుడుల త్రిమూర్తుల శిల్పం కూడా ఇక్కడ కనిపిస్తుంది.


గర్భగృహం (గర్భగృహం) ప్రవేశ ద్వారపు లింటెల్‌పై శివుని విగ్రహం చెక్కబడి ఉంది. గర్భగృహంలోని కేంద్ర లింగం అసలు లింగం కాదు, అది ప్రతిరూపం మాత్రమే, ఎందుకంటే అసలు లింగం కనిపించడంలేదు.  ఈ ఆలయంలో స్థానిక ప్రజలు పూజలు నిర్వహిస్తారు. లింగంపై ఉన్న ప్రత్యేక లక్షణం ఏమిటంటే, దాని ఉపరితలం అంతటా మరో 999 లింగాలు చెక్కబడి ఉండడం. దీని ధార్మిక ప్రాముఖ్యత ఏమిటంటే, ఆ లింగం చుట్టూ ఒకసారి ప్రదక్షిణ చేయడం అనేది వెయ్యి సార్లు ప్రదక్షిణ చేసినట్లుగా భావించబడుతుంది. ఈ ఆలయం చందేల కాలం చివరిలో నిర్మించబడినందున, ఇది పాత శైలిని అనుకరిస్తుంది. అందువల్ల ఇతర పురాతన ఆలయాలతో పోలిస్తే, ఇక్కడి శిల్పాలు “చెక్కతో చేసినట్లుగా”, “మాదిరి పునరావృతంగా” ఉన్నవిగా పేర్కొనబడ్డాయి.  అయితే, మహిళా శిల్పాలలోని సౌందర్యం, సొగసు “పిన్-అప్స్” లాగా ఉండి, ప్రేమలో మునిగిన జంటల శృంగార భంగిమల (మిథున) శిల్పాలు కూడా కొన్ని ఉన్నాయి. బ్రిటిష్ వారు భారతదేశానికి వచ్చిన సమయానికి, ఈ ఆలయం శిధిలావస్థలో ఉండి కొంతవరకు ధ్వంసమై ఉంది. శిఖరం, పక్క గోడలు, స్తంభాలు పునరుద్ధరించబడ్డాయి. పునరుద్ధరించిన భాగాలు ఇసుకరాయి లేత రంగులో కనిపిస్తాయి, అవి శిల్పాలు లేదా అలంకరణలు లేకుండా సాదాసీదాగా ఉంటాయి.  

చిత్రశాల

ఇవి కూడా చూడండి
 ఖజురాహోలోని జైన ఆలయాలు

మూలాలు
గమనికలు

గ్రంథ సూచిక

బాహ్య లింకులు

 ఖజురాహో ఆలయాలు – దక్షిణ సమూహం; దులాదేవో ఆలయం స్థల పటం – యునెస్కో

వర్గం:మధ్యప్రదేశ్‌లోని శివాలయాలు
వర్గం:హిందూ పవిత్ర నగరాలు
వర్గం:ఖజురాహోలోని హిందూ దేవాలయాలు
వర్గం:మధ్యప్రదేశ్‌లోని స్మారకాలు, స్మృతిచిహ్నాలు
వర్గం:భారతదేశంలోని ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశాలు
వర్గం:హిందూ దేవాలయాలు
వర్గం:మధ్య ప్రదేశ్ పుణ్యక్షేత్రాలు