స్వామినారాయణ దేవాలయం (అహ్మదాబాద్)

శ్రీ స్వామినారాయణ మందిరం, కాలుపూర్  అనేది స్వామినారాయణ సంప్రదాయంకు చెందిన తొలి ఆలయం. ఇది భారతదేశంలోని గుజరాత్ రాష్ట్రంలో అతి పెద్ద నగరం అయిన అహ్మదాబాద్లోని కాలుపూర్ ప్రాంతంలో ఉంది. ఈ ఆలయాన్ని ఈ సంప్రదాయం స్థాపకుడు స్వామినారాయణుడు ఆదేశాల ప్రకారం నిర్మించారు. స్వామినారాయణుడు రాసిన వసీయత్ ప్రకారం, స్వామినారాయణ సంప్రదాయం పరిపాలనను రెండు గాడీలు (ధర్మాసనాలు)గా విభజించారు: నర్‌నారాయణ దేవ్ గాడీ, లక్ష్మీనారాయణ దేవ్ గాడీ. ఈ ఆలయం నర్‌నారాయణ దేవ్ గాడీ యొక్క ప్రధాన కేంద్రంగా ఉంది.
చరిత్ర

స్వామినారాయణ సంప్రదాయ గ్రంథమైన శ్రీ హరి చరిత్రామృత సాగర్ ప్రకారం, 1817లో అహ్మదాబాద్ తొలి బ్రిటిష్ కలెక్టర్ జాన్ ఆండ్రూ డన్‌లాప్ ఆధీనంలో పనిచేసిన “ఎరాన్ సాహెబ్” అనే బ్రిటిష్ అధికారి స్వామినారాయణను కలవమని ఆహ్వానించాడు. అహ్మదాబాద్‌లో నివసించేందుకు ఒక స్థలం నిర్మించడానికి భూమిని మంజూరు చేస్తానని ఆయన హామీ ఇచ్చాడు. తదనంతరం, స్వామినారాయణ భక్తులలో ఒకరైన కుబేర్ సింగ్ ను సంప్రదించి, స్వామినారాయణ, సాధువులు, భక్తులు నివసించేందుకు ఒక వసతి మండపాన్ని నిర్మించమని ఎరాన్ సాహెబ్ సూచించాడు.

1819లో స్వామినారాయణ, ఎరాన్ సాహెబ్ మళ్లీ కలుసుకున్నారు. అప్పుడు కలుపూర్ ప్రాంతంలో స్వామినారాయణ ఆలయం నిర్మించేందుకు ఒక స్థలాన్ని మంజూరు చేస్తానని ఎరాన్ సాహెబ్ హామీ ఇచ్చాడు.

భూమి విషయమై చర్చించేందుకు స్వామినారాయణ ఎరాన్ సాహెబ్‌ను కలిసినప్పుడు, డన్‌లాప్ అహ్మదాబాద్‌లో కలెక్టర్‌గా కొనసాగుతాడని, కానీ తాను సూరత్‌కు బదిలీ అవుతున్నాడని కూడా వెల్లడించాడు.

జాన్ ఆండ్రూ డన్‌లాప్ 1806లో బ్రిటిష్ ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీలో భారతదేశంలో కలెక్టర్‌గా నియమితుడయ్యాడు. అహ్మదాబాద్‌కు రాకముందు, ఖేడా (కైరా) కలెక్టర్‌గా, పశ్చిమ జిల్లాలో మేజిస్ట్రేట్‌గా, దక్షిణ కొంకణ ప్రాంత కలెక్టర్‌గా పనిచేశాడు. 1817 నవంబర్ 20న బ్రిటిష్ సంస్థ అహ్మదాబాద్‌ను అధీనంలోకి తీసుకున్న తరువాత, 1818 ఫిబ్రవరిలో డన్‌లాప్ అక్కడ తొలి కలెక్టర్‌గా నియమితుడయ్యాడు.

డన్‌లాప్, ఇతర బ్రిటిష్ అధికారులు ఇంగ్లాండ్ నుండి అనుమతి పొందిన తరువాత, స్వామినారాయణ ఆలయం నిర్మించేందుకు భూమిని మంజూరు చేశారు. అనుమతి లభించిన తరువాత, డన్‌లాప్ స్వామినారాయణకు ఒక లేఖ రాశాడు. అందులో,  
"గౌరవనీయులైన శ్రీ సహజానందజీ మహారాజ్, డన్‌లాప్ సాహెబ్ నుండి సలాం. మీరు ఎన్నుకున్న భూమి బదలాయింపు ఆదేశాలు విదేశాల నుండి అందాయి. మీరు వీలైన వెంటనే మీ వద్దకు వచ్చి ఆ ఆదేశాలను ఇంగ్లీషులో చదివిస్తాను… తరువాత వాటిని తామ్రఫలకంపై చెక్కిస్తాము." అని పేర్కొన్నాడు.

స్వామినారాయణ తన శిష్యులలో ఒకరైన ఆనందానంద స్వామిని మందిర నిర్మాణానికి నాయకత్వం వహించమని నియమించాడు. 1822 ఫిబ్రవరి 24న, సుమారు 50,000 మంది సమక్షంలో స్వామినారాయణ ఈ మందిరాన్ని ప్రారంభించాడు.

వాస్తుశిల్పం
ఇండియా గైడ్ గుజరాత్ రచయిత అంజలి దేశాయి ప్రకారం, ఈ ఆలయం రంగుల సమ్మేళనం, అద్భుతమైన చెక్కు శిల్పాల వల్ల ఒక కథల లోకంలోని రాజప్రాసాదంలా కనిపిస్తుంది. ప్రతి చెక్క బల్ల, స్తంభం, కమానం అత్యంత వైభవంగా అలంకరించబడి ఉంది.

ఈ ఆలయ ప్రాంగణంలో బహుళ అంతస్తుల అతిథి గృహం ఉంది. అందులో ఎయిర్ కండిషనింగ్ సౌకర్యంతో, పూర్తిస్థాయి వైద్య క్లినిక్ కూడా ఉంది.

ఉత్తర ద్వారము
ఆలయం యొక్క ప్రధాన ఉత్తర ద్వారం అత్యంత కళాత్మకంగా ఉంటుంది. ఇందులో స్థానిక, ప్రాంతీయ, బ్రిటిష్ వాస్తుశిల్ప శైలులు సమ్మిళితమై కనిపిస్తాయి. ద్వారంపై ఉన్న శిల్పాలలో మరాఠీ, రాజస్థాన్ జానపద సంస్కృతులు, వస్త్రధారణలు స్పష్టంగా కనబడతాయి. స్తంభాలు కోరింథియన్ ఆర్డర్ పద్ధతిలో నిలువు చెక్కులతో చెక్కబడ్డాయి. ప్రవేశ ద్వారంపై ఉన్న మండపాల పైభాగం ముగల్ వాస్తుశిల్పంను తలపిస్తుంది. మడతల బ్లౌజులు, పేటికోటులు ధరించి, పిల్లలను నడుమున ధరించిన మహిళల విగ్రహాలు గుజరాతీ మహిళల ప్రతిరూపంగా చిత్రించబడ్డాయి.
 నార్ నారాయణ ఆలయం 
ఇది ఆలయ సముదాయానికి హృదయభాగంగా పరిగణించబడుతుంది. ఈ ఆలయం శాస్త్రీయ నియమాల ప్రకారం నిర్మించబడింది. స్వచ్ఛమైన బర్మా-టీక్ కలపతో అతి సున్నితమైన చెక్కుచిత్తరణలతో నిర్మించి, దేవతల ఘట్టాలు, శుభప్రద చిహ్నాలు, మతపరమైన ప్రతీకలు ద్వారా భారతీయ సంస్కృతి, మతసాంప్రదాయాన్ని ప్రతిబింబించే శిల్పకళను ఇందులో పొందుపరిచారు. ఈ ఆలయం గుజరాత్, భారతదేశ సామాజిక-మత చరిత్రలో విలువైన సాంస్కృతిక వారసత్వంగా భావించబడుతుంది.

ఈ ఆలయంలో మధ్యభాగంలో నార్నారాయణ దేవుడు, కుడివైపున రాధాకృష్ణ దేవుడు, ఎడమవైపున ధర్మదేవుడు, భక్తిమాత, హరికృష్ణ విగ్రహాలు ఉన్నాయి. ఈ విగ్రహాలు దుంగర్పూర్ లో తయారయ్యాయి. నిర్మాణానికి ఉపయోగించిన రాయి హిమ్మత్‌నగర్, ధ్రంగాధ్రా ప్రాంతాల్లోని రాయి గనుల నుండి తీసుకువచ్చారు.

ఈ ఆలయం దేవతలకు అలంకరించే ఆకర్షణీయ వస్త్రాలకూ ప్రసిద్ధి చెందింది. మధ్యలోని నార్నారాయణ స్వామి, రాధాకృష్ణ విగ్రహాలకు రోజుకు ఏడు సార్లు వస్త్రాలు మార్చబడతాయి,, అవి ఎప్పటికీ పునరావృతం చేయబడవు.

 అక్షర్ భవన్ 
ప్రధాన ఆలయంలోని దేవతలతో పాటు, భూగర్భ అంతస్తులో తెల్లని మార్బుల్‌తో రూపొందించిన చిన్న బాలుడి రూపంలో ఘనశ్యామ్ మహారాజ్ విగ్రహాన్ని కూడా ప్రతిష్ఠించారు. స్వామినారాయణునికి సంబంధించిన వ్యక్తిగత వస్తువులను సందర్శకులు వీక్షించేందుకు భూగర్భ అంతస్తు, మొదటి అంతస్తులో ప్రదర్శించారు. ఈ భవనం దక్షిణ భాగాన్ని తేజేంద్ర భువన్ అని పిలుస్తారు. ఇది సందర్శక యాత్రికుల వసతి కోసం ఉపయోగించబడుతుంది.

 రంగ్ మహోల్ 
అహ్మదాబాద్ సందర్శనల సమయంలో స్వామినారాయణుడు నివసించిన ఆలయ ప్రాంగణంలోని రంగ్ మహోల్ అనే ప్రదేశంలో ఘనశ్యామ్ మహారాజ్ విగ్రహాన్ని ప్రతిష్ఠించారు. ఆలయ నిర్మాణం పూర్తైన 59 సంవత్సరాల తరువాత, నిలుచున్న సంభంగ భంగిమలో స్వామినారాయణుని జీవ పరిమాణంలో చెక్క శిల్ప విగ్రహాన్ని ఇక్కడ ప్రతిష్ఠించారు. ఇది గుజరాత్‌లోని అత్యుత్తమ చెక్క శిల్పకళా నమూనాలలో ఒకటిగా భావించబడుతుంది.

 మహిళల ఆలయం (పడమర భాగం) 
ఆలయానికి పడమర వైపున ఉన్న హవేలీ (భవనం) ఒకప్పుడు నార్నారాయణ దేవ్ గాడి ఆచార్యుని అధికారిక నివాసంగా ఉండేది. ప్రస్తుతం ముందు భాగంలోని భూగర్భ అంతస్తులో కార్యాలయాలు ఉన్నాయి. అంతర్గత భాగంలో సంఖ్యా యోగి మహిళలు (బ్రహ్మచర్య వ్రతం తీసుకొని ఆలయ సేవలో జీవితాన్ని అంకితం చేసిన మహిళలు) నివసిస్తారు.

అంతర్గత ఆలయంలో గాడీవాల్లా (ఆచార్యుని భార్య, స్వామినారాయణ సంప్రదాయంలో మహిళలకు ఆధ్యాత్మిక నాయకురాలు) మహిళల ప్రయోజనార్థం మాత్రమే ధార్మిక సభలను నిర్వహిస్తారు. ఈ ఆలయంలో ఘనశ్యామ్ మహారాజ్ విగ్రహం ప్రతిష్ఠించబడింది, సంఖ్యా యోగి మహిళా భక్తులు సేవలు నిర్వహిస్తారు.

ఈ భవనం ఆచార్యుని నివాసంగా భావించబడినందున, ఇందులో షాండిలియర్లు, వేలాడే దీపాలు, పెద్ద అద్దాలతో అలంకరించారు. ప్రవేశ మంటపంలోని స్తంభాల బ్రాకెట్లు, తోరణాలపై జ్యామితీయ నమూనాలు, పుష్పాలు, తీగల అలంకార ముద్రలతో చెక్కుచిత్తరణలు చేయబడ్డాయి.

హవేలి (ఉత్తర భాగం)
ఈ మూడు అంతస్తుల భవనాన్ని ఆచార్య కేశవప్రసాద్ మహారాజు 1871లో నిర్మించారు.

ఈ హవేలి అష్టభుజ, చతురస్రాకార కలప స్తంభాలపై నిలబడి ఉంది. ఈ స్తంభాలపై పూలు, లతలు వంటి అలంకారాలతో అర్ధమూర్తి శిల్పాలు చెక్కబడ్డాయి. కలప స్తంభాల మూలలు స్వేచ్ఛా హస్త అలంకరణలతో తీర్చిదిద్దబడ్డాయి. బాల్కనీలు విశ్రాంతి తీసుకునే ఆకారవంతమైన భరణాయ్ కూడా ప్రత్యేక ఆకర్షణగా నిలుస్తుంది.

‘‘సభా మండపం’’ అనే విస్తారమైన కేంద్ర హాలు అరవై స్తంభాలపై నిర్మించబడింది. ముందువరుసలోని పన్నెండు ఎత్తైన స్తంభాలపై ఉన్న విశాలమైన మడల్-శిల్పాలు (మానవాకార శిల్పాలు) ఎంతో కళాత్మకంగా కనిపిస్తాయి. ఇవి మొదటి అంతస్తు ప్రవేశద్వారాన్ని మోయడం తో పాటు గొప్ప శిల్పకళా ఆకర్షణను కలిగిస్తాయి.

ఈ శిల్పాలలో హనుమంతుడు తన చేతిలో దేవగిరి పర్వతాన్ని ఎత్తి పట్టుకున్న దృశ్యం, దక్షిణ భారతీయ శైలిలో ఎర్ర తలపాగా ధరించిన పొట్టిగుండ్రపు గణేశుడు, మరాఠీ తలపాగాలు, వస్త్రధారణతో ఆయుధాలు ధరించిన సైనికుల సూక్ష్మ శిల్పాలు, అలాగే కోతుల గుంపులు వంటి అనేక రూపాలు కలప శిల్పాల్లో చెక్కబడ్డాయి.

కొన్ని శిల్పాలు 1857 సిపాయిల తిరుగుబాటును కూడా చిత్రిస్తాయి. అందులో ఝాన్సీ రాణితో పాటు ఇతర వీరులను ఈ స్తంభాల చెక్కిన శిల్పాలలో చూపించారు. ఇలాంటి మొత్తం 12 స్తంభాలు ఉన్నాయి. వీటిలో ఝాన్సీ రాణి ఆధ్వర్యంలో దుర్గ దేవత రూపంలో పోరాడుతున్న మరాఠా యోధుడు, భారతీయ నాయకుడు తాంతియా టోపేను నరసింహ రూపంలో చూపించడం, అలాగే ఆ కాలపు భావోద్వేగాలను చెప్పే చిలుకల శిల్పాలు వంటి దృశ్యాలు ఉన్నాయి.

సింహాలు, ఏనుగులు, నెమళ్లు, చిలుకలు వంటి పక్షుల శిల్పాలు, అలాగే చక్కగా చెక్కిన ఆకులు, పూలు ఈ పలకలను అలంకరిస్తాయి. కంబాలు, పైకప్పులు, దిగువ భాగాలు చెక్కుచిత్రాలు, కళాత్మక శిల్పాలు, స్వేచ్ఛా హస్త రూపకల్పనలతో శోభిస్తాయి.

ఈ హవేలిలో ఆచార్యులు స్వామినారాయణ ఉపయోగించిన కలప ఆసనంపై సభా మందిరంలో కూర్చుంటారు. సంతుల కోసం కొత్త నివాసమైన వ్రజేంద్రప్రసాద్ మహల్, అలాగే భక్తుల కోసం భోజన మందిరం కూడా ఈ హవేలిలోనే ఉంది.

హవేలి (తూర్పు భాగం)
ఈ హవేలి రెండు అంతస్తుల భవనం. భూమి అంతస్తులోని ప్రాంగణ స్తంభాలపై జంతువుల తలలు, పూలు, లతలు వంటి శిల్పాలు చెక్కబడ్డాయి. భూమి అంతస్తులో నరనారాయణ దేవునికి సంబంధించిన వస్తువులు ఉన్నాయి. మొదటి, రెండవ అంతస్తుల్లో సంస్కృత, సంగీత పాఠశాలలతో పాటు సంతుల నివాసం కూడా ఉంది. వెనుక ప్రాంగణంలో బ్రహ్మచారి విద్యార్థుల నివాసం ఉంటుంది. స్వామినారాయణ గోపురాకార గుండు క్రింద స్నానం చేసేవారని చెప్పబడే ఒక బావి కూడా ఈ వెనుక భాగంలో ఉంది.

లౌకిక ప్రాంతం, హెరిటేజ్ వాక్

ఈ ఆలయం ఉన్న అహ్మదాబాద్‌లోని కాలుపూర్ ప్రాంతం ప్రధానంగా ముస్లిం జనాభా అధికంగా ఉండే ప్రాంతం. 2001 గుజరాత్ భూకంపం సమయంలో మతసామరస్యం స్పష్టంగా కనిపించింది. ముస్లిం పొరుగువారు వంటచేసి ఆహారాన్ని ఆలయ అధికారులకు అందించారు. వారు దీనిని స్వీకరించి భూకంప బాధితులకు పంపిణీ చేయడానికి ఉపయోగించారు.

అహ్మదాబాద్ నగరంలో హెరిటేజ్ వాక్ (వారసత్వ నడక)ను 19 నవంబర్ 1997న స్థానిక మున్సిపల్ కార్పొరేషన్, నగర సంప్రదాయ వాస్తుశిల్ప సంరక్షణ, పరిశోధన సంస్థ (CRUTA)తో కలిసి ప్రారంభించింది. ఈ నడక నగరంలోని కాలుపూర్ ప్రాంతంలో ఉన్న ఈ ఆలయం నుండే ప్రారంభమై, 18 ప్రదేశాలను సందర్శించిన తరువాత జామా మసీదు వద్ద ముగుస్తుంది. ఈ నడక దాదాపు ఒకటిన్నర కిలోమీటర్ల పొడవుండి, పూర్తిచేయడానికి సుమారు మూడు గంటలు పడుతుంది.

1999లో, హెరిటేజ్ వీక్ ఉత్సవాల భాగంగా, ఈ ఆలయంలో నగర సంస్కృతి, వాస్తుశిల్పానికి సంబంధించిన ఫోటోల ప్రదర్శన నిర్వహించారు.

2003లో, గుజరాత్ ముఖ్యమంత్రి నరేంద్ర మోదీ శాంతి సందేశాన్ని ప్రచారం చేయడానికి తన మంత్రివర్గ సహచరులతో కలిసి ఈ హెరిటేజ్ వాక్‌ను నాయకత్వం వహిస్తూ నిర్వహించారు.

మూలాలు

గమనికలు

ఇవి కూడా చూడండి
 స్వామినారాయణుడు
 స్వామినారాయణ విశ్వాసం
 స్వామినారాయణ ఆలయాలు

Category:గుజరాత్‌లోని స్వామినారాయణ ఆలయాలు
వర్గం:అహ్మదాబాద్ జిల్లా పర్యాటక ఆకర్షణలు
Category:భారతదేశంలో 1822 స్థాపనలు
Category:అహ్మదాబాద్‌లో హిందూ ఆలయాలు
వర్గం:స్వామి నారాయణ ఆలయాలు