శంకరానంద మఠం

శంకరానంద మఠం అనేది ఒడిశా రాష్ట్రంలోని భువనేశ్వర్ పాత పట్టణంలో ఉన్న ఒక పురాతన మఠం. ఇది బిందుసాగర్ చెరువు దక్షిణ తీరం వద్ద ఉన్న ఉత్తరదరాజ బడు సాహీ ప్రాంతంలో స్థితిఉంది. ఈ మఠం శంకరానంద వీధి ఎడమ వైపున ఉంది. ఈ వీధి రథ రోడ్ నుండి విడిపోతుంది. ఈ మఠం పురిలో ఉన్న శంకరానంద మఠానికి ఒక శాఖగా పరిగణించబడుతుంది. ఈ మఠాన్ని స్థాపించినవారు శంకర శివానంద సరస్వతి. గతంలో మఠానికి మహంతులుగా సచ్చిదానంద సరస్వతి, బాలబ్రహ్మాండ సరస్వతి, రామకృష్ణానంద సరస్వతి వంటి వారు సేవలందించారు.

సంయుక్త యాజమాన్యం కారణంగా ఈ మఠం ఒడిశా ప్రభుత్వంకు చెందిన ఎండౌమెంట్స్ డిపార్ట్మెంట్ నియంత్రణలో ఉంది.K. B. Barik and S. Pradhan, Archaeological/Heritage Sites/Monuments, Serial No. 0R/PRI-51, Indira Gandhi National Centre for the Arts అయితే ప్రస్తుతం ఇది సరైన సంరక్షణ లేకుండా శిథిలావస్థకు చేరింది. ఈ మఠానికి ప్రస్తుత మహంతుగా బాలబ్రహ్మాండ సరస్వతి ఉన్నారు. ప్రస్తుతం ఒక చిన్న దేవాలయ శ్రైన్ మాత్రమే పూజల కోసం ఉపయోగంలో ఉంది. 

వివరణ
ఈ మఠానికి చుట్టుపక్కల ముఖ్యమైన నిర్మాణాలు ఉన్నాయి. తూర్పు వైపున నాలుగు మీటర్ల దూరంలో కృష్ణ చంద్ర గురుకుల సంస్కృత కళాశాల ఉంది. పడమర వైపున మోహినీ ఆలయం ఉంది. ఉత్తర వైపున సుమారు 80 మీటర్ల దూరంలో బిందుసాగర్ చెరువు ఉంది. దక్షిణ వైపున 30 మీటర్ల దూరంలో గోపాలతీర్థ మఠం ఉంది. ఈ మఠం తూర్పు దిశగా ముఖం చేసి ఉంది. దీని నిర్మాణ ప్రణాళిక చతురస్రాకారంలో ఉండి, పొడవు 20 మీటర్లు, వెడల్పు 16 మీటర్లు ఉంటుంది. ఇది ఒకే అంతస్తుతో కూడిన నిర్మాణం కాగా, ఎత్తు సుమారు 3.5 మీటర్లు. మఠంలోని గదుల పరిమాణం సుమారు 8.7 మీటర్ల పొడవు, 3.35 మీటర్ల వెడల్పుగా ఉంటుంది. ఇది ప్రధానంగా లేటరైట్ రాళ్లతో నిర్మించబడింది. ప్రస్తుతం మఠం తీవ్రమైన క్షీణ స్థితిలో ఉంది, మొక్కల పెరుగుదలతో పూర్తిగా కప్పబడిపోయింది.

మఠంలోని ఉత్తర భాగంలోని భవనం పైకప్పు కూలిపోయింది. ఒడిశా ఎండౌమెంట్స్ డిపార్ట్మెంట్ సహా ఏ వ్యక్తి లేదా సంస్థ ఈ ప్రాంగణాన్ని సంరక్షించడం లేదని నివేదికలు సూచిస్తున్నాయి.
గ్రేడ్ (A/B/C)

i) నిర్మాణశైలి: B

ii) చారిత్రక విలువ: C

iii) అనుబంధ ప్రాముఖ్యత: C

iv) సామాజిక/సాంస్కృతిక విలువ: C

సంపదకు ముప్పులు
లాటరైట్ రాళ్లతో నిర్మించిన ఒక ప్రాకార గోడ 28.3 మీటర్లు × 19.6 మీటర్లు కొలతలతో, 1.8 మీటర్ల ఎత్తు, 0.55 మీటర్ల మందంతో ఉంది. దీని తూర్పు వైపున ఒక ప్రవేశద్వారం ఉంది. పైకప్పు లేకపోవడం వల్ల వర్షపు నీరు నేరుగా మఠంలోకి ప్రవేశిస్తోంది. బాహ్య గోడపై, ఉత్తర భవనంలోని మఠ అంతర్గత భాగంలో అడవి గడ్డి, పీపల్ చెట్లు, అశోక చెట్లు పెరిగాయి. ఈ అడవి వృక్షావరణం మఠ పునాదిని, పై నిర్మాణాన్ని బలహీనపరుస్తోంది.

మఠ దక్షిణ వైపున ఆధునిక నిర్మాణంలో విడిపోయిన ఏడు శిల్పాలు ఉన్నాయి — మూడు వృత్తాకార యోని పీఠాలు వాటిలో శివలింగంతో పాటు, గణేశుడు, నాలుగు చేతుల నరసింహుడు, గజలక్ష్మి ప్రతిమలు ఉన్నాయి. ఈ ప్రాకారంలో మూడు సమాధి ఆలయాలు ఉన్నాయి. మఠంలోని మూడు సమాధి ఆలయాలూ పడమర వైపున నివాస భవనాలతో చుట్టుముట్టబడి ఉండగా, మిగిలిన వైపులా మఠ ప్రాకారంలోని ఓపెన్ స్థలం ఉంది. ప్రతి సమాధి ఆలయం మఠంలోని ఒక మహంతుడి సమాధి స్థలంపై నిర్మించబడింది. అతని ధార్మిక గుణాలు, సమాజానికి చేసిన సేవలను గుర్తించిన విధంగా ఇవి నిర్మించబడ్డాయి.

సమాధి ఆలయం I

స్థానం: అక్షాంశం 20° 14’ 41" N, రేఖాంశం 85° 50’ 06" E, ఎత్తు 75 అడుగులు.

మొదటి ఆలయం శంకరానంద మఠ ప్రాకారంలోని మూడు సమాధి ఆలయాలలో ఒకటి. ఇది మఠ భవనానికి సుమారు 50 మీటర్ల దూరంలో నైరుతి మూలలో ఉంది. ఇది లింగరాజ ఆలయం నుండి రామేశ్వర ఆలయానికి వెళ్లే రథ రహదారికి కుడి వైపున స్థితి చెందింది. ఈ ఆలయంలో వృత్తాకార యోని పీఠం లోపల ఒక శివలింగం ప్రతిష్ఠించబడింది. ఈ సమాధి ఆలయానికి 1.72 చదరపు మీటర్ల పరిమాణం గల చదరపు విమానం ఉంది. దీని ఎత్తు పీఢ శైలికి చెందినది. ఇందులో బడ, గండి, మస్తక భాగాలు ఉన్నాయి. ఇవన్నీ కలిపి క్రింది భాగం నుండి పై శిఖరం వరకు 3.07 మీటర్లు కొలుస్తాయి. బడ భాగం మూడు విభాగాలుగా ఉండటంతో ఇది త్రియంగ బడ రూపంలో ఉంటుంది. దీని ఎత్తు 1.05 మీటర్లు. గండి భాగం మూడు తగ్గుతూ వెళ్లే అంతస్తులతో ఉండి దీని ఎత్తు 1.32 మీటర్లు. మస్తక భాగంలో బేకి, ఘంట, అమలక, ఖపురి, కలస వంటి అంశాలు ఉన్నాయి. వీటి మొత్తం ఎత్తు 0.7 మీటర్లు. ద్వార జాంబులు 0.67 మీటర్ల ఎత్తు, 0.47 మీటర్ల వెడల్పుతో ఉండి, ఎలాంటి అలంకరణ లేకుండా సాదాసీదాగా ఉన్నాయి.
 సమాధి ఆలయం II 
స్థానం: అక్షాంశం 20° 14’41" ఉ., రేఖాంశం 85° 50’ 06" పూ. ఎత్తు 75 అడుగులు.

రెండవ సమాధి ఆలయం ప్రాంగణం యొక్క నైరుతి మూలలో ఉంది. ఇది లింగరాజ ఆలయం నుండి రామేశ్వర ఆలయం వైపు వెళ్లే రథ రహదారి కుడి వైపున, మఠ భవనం నుండి సుమారు 50 మీటర్ల దూరంలో ఉంది. ఈ ఆలయంలో వృత్తాకార యోని-పీఠంలో ఒక శివలింగం ప్రతిష్ఠించబడింది. ప్రస్తుతం ఇక్కడ పూజలు నిర్వహించబడటం లేదు, ఆలయం వదిలివేయబడింది. నిర్మాణ పటంలో, ఈ సమాధి ఆలయానికి 1.95 చదరపు మీటర్ల కొలతతో చదరపు విమానం ఉంది. ఎత్తులో, ఇది పీఢ శైలికి చెందినది, బాడ, గాండి, మస్తక భాగాలతో నిర్మించబడింది. నేల నుంచి శిఖరం వరకు దీని ఎత్తు 3.55 మీటర్లు. బాడ యొక్క మూడు భాగాల విభజనతో ఈ ఆలయానికి త్రియాంగ బాడ ఉంది, దీని ఎత్తు 1.2 మీటర్లు. మూడు వరుసగా తగ్గే అంతస్తులతో కూడిన గాండి ఎత్తు 1.55 మీటర్లు. మస్తక ఎత్తు 0.8 మీటర్లు. ద్వారస్తంభాల కొలతలు 0.95 మీటర్ల ఎత్తు × 0.59 మీటర్ల వెడల్పు. వృక్షావరణం పెరగడం వల్ల ఈ ఆలయం మంచి సంరక్షణ స్థితిలో లేదు.

 సమాధి ఆలయం III 
స్థానం: అక్షాంశం 20° 14’ 41" ఉ., రేఖాంశం 85° 50’ 06" పూ., ఎత్తు 75 అడుగులు.

మఠ భవనం నుండి 50 మీటర్ల దూరంలో నైరుతి మూలలో ఉన్న ఈ ఆలయం, లింగరాజ ఆలయం నుండి రామేశ్వర ఆలయానికి వెళ్లే రథ రహదారి కుడి వైపున ఉంది. ఈ ఆలయంలో వృత్తాకార యోని-పీఠంలో ఒక శివలింగం ప్రతిష్ఠించబడింది. సమాధి ఆలయం III రెండు వరుస చదరపు వేదికలపై నిలిచిఉంది. మొదటి వేదిక యొక్క ప్రతి వైపు 3.58 మీటర్లు, ఎత్తు 0.31 మీటర్లు. రెండవ వేదిక 2.87 మీటర్ల చదరంగా ఉండి, దాని ఎత్తు 0.25 మీటర్లు. ఆలయానికి ప్రతి వైపు 2.38 మీటర్ల కొలతతో చదరపు విమానం ఉంది, ముందుభాగంలో 0.23 మీటర్ల పొడవైన మండప ద్వారం ఉంది.

ఈ ఆలయం పీఢ శైలిలో నిర్మించబడింది, పభాగ నుండి కలశ వరకు దీని ఎత్తు 4.05 మీటర్లు. దిగువ నుండి పై వరకు ఆలయంలో బాడ, గాండి, మస్తక భాగాలు ఉన్నాయి. బాడ యొక్క మూడు విభాగాల ప్రకారం ఆలయం మొత్తం 1.55 మీటర్ల ఎత్తుగా ఉంది (పభాగ 0.63 మీ, జంఘ 0.61 మీ,, బరాండా 0.31 మీ ఎత్తు). మూడు వరుసగా తగ్గే అంతస్తులు కలిగిన ఆలయ గాండి ఎత్తు 1.40 మీటర్లు. ఉత్తరం, పడమర, దక్షిణ వైపుల జంఘలోని రహ పాగపై ఉన్న రహ, పార్శ్వ దేవత గూళ్ల కొలతలు — 0.45 మీ ఎత్తు × 0.25 మీ వెడల్పు × 0.14 మీ లోతు; ఇవన్నీ ప్రస్తుతం ఖాళీగా ఉన్నాయి. ద్వారస్తంభాల కొలతలు 1.18 మీ × 0.74 మీ. అత్యంతగా వృక్షావరణం పెరగడం వల్ల ఆలయ పై నిర్మాణం మంచి స్థితిలో లేదు.

 మూలాలు 

 బాహ్య లింకులు 
 భువనేశ్వర్ యొక్క తక్కువగా తెలిసిన స్మారకాలు – డా. సదాశివ ప్రధాన్ ()
 www.eodissa.com

వర్గం:భువనేశ్వర్‌లో ఉన్న సంస్థలు
వర్గం:భువనేశ్వర్‌లోని హిందూ దేవాలయాలు
వర్గం:ఒడిశాలోని శివ ఆలయాలు