కస్తూర్‌భాయ్ లాల్‌భాయ్

కస్తూర్‌భాయ్ లాల్‌భాయ్ (1894 డిసెంబర్ 19 - 1980 జనవరి 20) భారతీయ పారిశ్రామికవేత్త, పరోపకారి. ఆయన తన సోదరులతో కలిసి అరవింద్ మిల్స్‌ను, అనేక ఇతర సంస్థలనూ స్థాపించాడు. ఆయన అహ్మదాబాద్ ఎడ్యుకేషన్ సొసైటీకి సహ వ్యవస్థాపకుడు. ఈ సొసైటీ, తరువాత అహ్మదాబాద్ విశ్వవిద్యాలయం, ఇండియన్ ఇన్స్టిట్యూట్ ఆఫ్ మేనేజ్మెంట్ అహ్మదాబాద్లను స్థాపించింది. శత్రుంజయ, తదితర జైన తీర్థయాత్ర కేంద్రాలను నిర్వహించే చారిత్రాత్మక, ప్రభావవంతమైన ఆనంద్జీ కళ్యాణ్జీ జైన్ ట్రస్ట్ కు కస్తూర్‌భాయ్ 50 సంవత్సరాలు ఛైర్మన్ గా పనిచేశాడు.

 తొలినాళ్ళ జీవితం 
కస్తూర్‌భాయ్ లాల్‌భాయ్ 1894 లో గుజరాత్‌లోని అహ్మదాబాద్‌లోని జవేరివాడ్‌లో మోహిని, లాల్‌భాయ్ దల్పత్‌భాయ్ దంపతులకు జన్మించాడు. వారిది ప్రముఖ జైన కుటుంబం.

అతను అహ్మదాబాద్‌లోని తీన్ దర్వాజా సమీపంలోని ఎనిమిదవ మున్సిపల్ స్కూల్‌లో ఐదవ తరగతి వరకు చదువుకున్నాడు. తరువాత రణ్‌ఛోడ్‌లాల్ చోటాలాల్ ప్రభుత్వ ఉన్నత పాఠశాలలో చేరాడు. అతను 1911 లో రెండవ తరగతితో మెట్రిక్యులేషన్ పూర్తి చేశాడు. 1912 లో, 17 సంవత్సరాల వయస్సులో గుజరాతీ కళాశాలలో చదువుతున్నప్పుడు, కస్తూర్భాయ్ తండ్రి మరణించాడు. రెండవ కుమారుడు కావడంతో, కుటుంబ వ్యాపారానికి సహాయం చేయడానికి అతని చదువును నిలిపివేసాడు. అతని తండ్రి లాల్‌భాయ్ కొద్దికాలం క్రితమే తన సోదరుల మధ్య ఆస్తిని విభజించాడు; అతని వాటాగా, లాల్‌భాయ్ రాయ్‌పూర్ మిల్లులు వచ్చాయి. అది ఒక కొత్త సంస్థ.

ఆయన 1915 మేలో శారదా చిమన్‌లాల్ ఝవేరిని పెళ్ళి చేసుకున్నాడు. వారికి శ్రేణిక్, సిద్ధార్థ్ అనే ఇద్దరు కుమారులు ఉన్నారు.

 కుటుంబం 
కస్తూర్భాయ్ అహ్మదాబాద్‌లోని నగర్‌శేఠ్‌ల (నగర అధిపతి) జైన కుటుంబానికి చెందినవారు, వీరిని వివిధ కాలాల్లో మొఘలులు, మరాఠాలు, ఆంగ్లేయులు గుర్తించారు.

కస్తూర్‌భాయ్, అక్బరుకు ఆస్థాన ఆభరణాల వ్యాపారి, మార్వార్ ప్రాంతానికి చెందిన ఆస్వాల్ జైనుడైన శాంతిదాస్ జవేరి వారసుడు. శాంతిదాస్ మనవడు ఖుషాల్ చంద్ (1680–1748), 1725లో అహ్మదాబాద్‌ను దోపిడీ నుండి కాపాడటానికి మరాఠాలకు విమోచన క్రయధనం చెల్లించాడు. ఖుషాల్ చంద్ కుమారుడు వఖత్ చంద్ (1740–1814) కూడా ఒక ప్రముఖ వ్యాపారవేత్త. అతని మనవడు దల్పత్‌భాయ్ భాగుభాయ్ 1870లలో పత్తి వ్యాపారం చేసేవాడు. అతని కుమారుడూ, కస్తూర్భాయ్ తండ్రీ అయిన లాల్‌భాయ్ దల్పత్‌భాయ్ (1863–1912), 1896లో విలువైన రత్నాల సాంప్రదాయ వ్యాపారానికి అదనంగా సరస్‌పూర్ పత్తి మిల్లును స్థాపించాడు.  ఇది భారతదేశంలో స్వదేశీ ఉద్యమంలో భాగమైంది.

 బిజినెస్‌ 
1912 లో కస్తూర్భాయ్ రాయ్‌పూర్ మిల్లులో చైర్మన్‌గా చేరాడు. అప్పటికి మిల్లు కార్యకలాపాలు ఇంకా నిలకడ కాలేదు; అందువల్ల, కస్తూర్భాయి కార్యకలాపాలను నిశితంగా చూసుకోవాల్సి వచ్చింది. ఆయన మిల్లులో టైమ్‌కీపరుగా ఉద్యోగం ప్రారంభించాడు. కానీ మూసధోరణిలో సాగే ఆ ఉద్యోగం స్వభావంతో విసిగిపోయి, మిల్లు సరఫరాదారులతో పనిచేయడం ప్రారంభించాడు. సరఫరాదారు మార్కెట్‌ను అర్థం చేసుకోవడానికి చాలా దూరం ప్రయాణించాడు. మొదటి ప్రపంచ యుద్ధ సమయంలోను, ఆ తరువాత డిమాండ్ పెరగడంతో సంస్థ కార్యకలాపాలను స్థిరీకరించడంలో అది అతనికి కలిసివచ్చింది. ఆయన 1918 లో రాయ్‌పూర్ మిల్లు డైరెక్టర్ల బోర్డులో చేరాడు. తరువాత, 1920 లలో, దహ్యాభాయ్ పటేల్ సహాయంతో అశోక మిల్స్‌ను స్థాపించాడు. కస్తూర్భాయి తన గురువు, తన వస్త్ర మిల్లులన్నిటికీ జనరల్ మేనేజరూ ఐన దహ్యాభాయ్ మోతీలాల్ పటేల్ సహాయంతో తన వ్యాపారాన్ని విస్తరించాడు. కస్తూర్భాయ్‌కి 1924 - 1938 మధ్య ఐదు మిల్లులలో పెట్టుబడి పెట్టమని లేదా కొనుగోలు చేయమని సలహా ఇచ్చే దార్శనికత, అంతర్దృష్టి అతనికి ఉంది. వీటిలో అతని బంధువులకు చెందిన నాలుగు మిల్లులు కూడా ఉన్నాయి. వీటిలో 1931లో అరవింద్ మిల్స్, నూతన్ మిల్స్, 1928లో అరుణ మిల్స్, 1938లో అహ్మదాబాద్ న్యూ కాటన్ మిల్స్ స్థాపన ఉన్నాయి. 1930లలో మహాత్మా గాంధీ స్వదేశీ ఉద్యమం, 1939లో రెండవ ప్రపంచ యుద్ధం ప్రారంభం భారతదేశంలో వస్త్ర పరిశ్రమకు దోహదపడింది. అతను ఏడు మిల్లులను ఆధునీకరించాడు. భారతదేశ మొత్తం స్పిన్నింగ్ సామర్థ్యంలో 12%, అహ్మదాబాద్ మొత్తం నేత సామర్థ్యంలో 24% వాటా ఆ కంపెనీలదే. దీని ఫలితంగా అవి 1939లో భారతదేశంలో ఏడవ అతిపెద్ద పత్తి వినియోగదారుగా నిలిచాయి.

1948 లో అతని గ్రూపు, బ్లాక్-మార్కెటింగ్‌ చేసే వ్యాపార సంస్థల జాబితాలో చోటుచేసుకుంది. ఆర్థిక మంత్రి, కస్తూర్భాయ్ స్నేహితుడూ అయిన ఆర్‌కె షణ్ముఖం చెట్టి, కస్తూర్భాయ్ గ్రూపు పేరును ఆ జాబితా నుండి తొలగించాలని సూచించినందుకు రాజీనామా చేయాల్సి వచ్చింది. ఆదాయపు పన్ను శాఖ తన ఆరోపణలను వరుస విచారణలతో అనుసరించింది. దాదాపు పదేళ్ల తర్వాత, ఆ గ్రూపు నిర్దోషి అని ప్రకటించింది.

1952 లో, ఆయనకు విశ్వసనీయ సలహాదారు, జనరల్ మేనేజరూ అయిన దహ్యాభాయ్ మోతీలాల్ పటేల్, కస్తూర్‌భాయ్‌కి వ్యూహరచనలో సహాయపడ్డాడు. అమెరికన్ సయానమిడ్ కంపెనీతో కలిసి భారతదేశపు మొట్టమొదటి ఆధునిక రంగుల తయారీదారు అతుల్ లిమిటెడ్ ను స్థాపించాడు. దీనిని మొదటి ప్రధాన మంత్రి జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ ప్రారంభించాడు.

 రాజకీయాలు 
1923 డిసెంబరులో కస్తూర్భాయ్, సెంట్రల్ లెజిస్లేటివ్ అసెంబ్లీకి ఎన్నికయ్యాడు. తన మూడు సంవత్సరాల పదవీకాలంలో, ఆయన వస్త్రాలపై ఎక్సైజ్ సుంకాన్ని రద్దు చేయడంతో సహా భారతీయ పరిశ్రమల కోసం లాబీయింగ్‌ చేసాడు. 1930 లలో ఆయన మహాత్మా గాంధీకి సన్నిహితుడయ్యాడు. విదేశీ వస్తువులను బహిష్కరించి స్థానిక పరిశ్రమలను ప్రోత్సహించిన స్వదేశీ ఉద్యమంలో ఆయనకు సహాయం చేశాడు. 1930 ల ఆర్థిక మాంద్యం సమయంలో ఆయన భారతీయ వస్త్రాల కోసం బ్రిటిష్ వారితో పన్నుల చర్చలలో కూడా పాల్గొన్నాడు.

భారతదేశ స్వాతంత్ర్యం తరువాత ఆయన అనేక ముఖ్యమైన పదవులను నిర్వహించాడు. వాటిలో 1947లో ప్రాథమిక హక్కులు, మైనారిటీలు, గిరిజన, బహిష్కృత ప్రాంతాల పరిపాలనపై సలహా కమిటీ, 1948లో ఆర్థిక మంత్రిత్వ శాఖ ఆర్థిక కమిటీ అధ్యక్షత, 1952లో కేంద్ర ప్రజా పనుల శాఖ పరిశ్రమ కమిటీ అధ్యక్షత, జాతీయ పరిశోధన అభివృద్ధి సంస్థ అధ్యక్షత, శాస్త్రీయ, పారిశ్రామిక పరిశోధన మండలి సభ్యత్వం, గాంధీ స్మారక్ నిధి ధర్మకర్తృత్వం, భారత పెట్టుబడి కేంద్రం సభ్యత్వం ఉన్నాయి. ఆయన మహాత్మా గాంధీ స్మారక నిధికి ట్రస్టీ, ఛైర్మన్ కూడా అయ్యాడు. జైనమతం ప్రతినిధిగా మైనారిటీల ఉప కమిటీ సభ్యుడిగా కూడా ఆయన పనిచేశాడు.

 సంస్థాగత నిర్మాణం 
1934 లో కస్తూర్భాయ్ భారత వాణిజ్య, పరిశ్రమల సమాఖ్య అధ్యక్షుడిగా, 1935 లో అహ్మదాబాద్ వస్త్ర మిల్లు యజమానుల సంఘం అధ్యక్షుడిగా ఎన్నికయ్యాడు. 1937 నుండి 1949 వరకు ఆయన రిజర్వ్ బ్యాంక్ ఆఫ్ ఇండియా డైరెక్టర్‌గా పనిచేశాడు.

ఆయన అమృత్‌లాల్ హరగోవిందదాస్, గణేష్ మావ్లంకర్‌లతో కలిసి 1936లో అహ్మదాబాద్ ఎడ్యుకేషన్ సొసైటీ  (AES)ను ప్రారంభించాడు. ఇదే ఆ తరువాత, 2009 లో అహ్మదాబాద్ విశ్వవిద్యాలయంగా పరిణామం చెందింది. తరువాత ఈ సొసైటీ MG సైన్స్ కాలేజ్, LM కాలేజ్ ఆఫ్ ఫార్మసీతో సహా అనేక విద్యా సంస్థలను ప్రారంభించింది. AES, ఫిజికల్ రీసెర్చ్ లాబొరేటరీ, ఇండియన్ స్పేస్ రీసెర్చ్ ఆర్గనైజేషన్, CEPT, కాస్ట్రోల్ AES మానిటరింగ్ ఇన్స్టిట్యూట్, అంధులకు శిక్షణ ఇచ్చే బ్లైండ్ మెన్స్ అసోసియేషన్, విక్రమ్ సారాభాయ్ కమ్యూనిటీ సైన్స్ సెంటర్, గుజరాత్ విశ్వకోష్ వంటి సంస్థలకు భూమిని విరాళంగా ఇవ్వడం ద్వారా ఇతర విద్యా సంస్థలకు సహాయం చేసింది. గుజరాత్ విశ్వవిద్యాలయం ప్రారంభ సంవత్సరాల్లో HL కాలేజ్ ఆఫ్ కామర్స్ భవనాల్లో ఉండేది. గుజరాత్ విశ్వవిద్యాలయ స్థాపన కోసం AES రూ. 5 లక్షలు విరాళంగా ఇచ్చింది. AES, అమ్దావాద్ నీ గుఫా వంటి సాంస్కృతిక కేంద్రాన్ని స్థాపించడంలో కూడా సహాయపడింది.

ఆయన, విక్రమ్ సారాభాయ్ లు స్వాతంత్ర్యానికి ముందు అహ్మదాబాద్ టెక్స్‌టైల్ మిల్ యజమానుల సంఘం కింద వస్త్ర రంగంలో పరిశోధనలను ప్రోత్సహించడానికి అహ్మదాబాద్ టెక్స్‌టైల్ ఇండస్ట్రీస్ రీసెర్చ్ అసోసియేషన్ (ATIRA)ను స్థాపించారు.

ఇండియన్ ఇన్స్టిట్యూట్ ఆఫ్ మేనేజ్‌మెంట్ అహ్మదాబాద్ (IIMA) స్థాపనకు కూడా AES భూమిని విరాళంగా ఇచ్చింది. కస్తూర్భాయ్, విక్రమ్ సారాభాయ్ ఇందులో కీలక పాత్ర పోషించారు. ఆయన IIMA బోర్డులో ఉన్నాడు కానీ దాని ఛైర్మన్ పదవిని నిరాకరించాడు. ఇప్పుడు IIMA లో కస్తూర్భాయ్ లాల్‌భాయ్ మేనేజ్‌మెంట్ డెవలప్‌మెంట్ సెంటర్, కస్తూర్భాయ్ లాల్‌భాయ్ చైర్ ఇన్ ఎంటర్‌ప్రెన్యూర్‌షిప్‌ లు ఉన్నాయి.

ఇంజనీరింగ్, టెక్నాలజీని ప్రోత్సహించడానికి అతను, 1947 లో ఒక ఇంజనీరింగ్ కళాశాలను స్థాపించాడు. దానికి తన తండ్రి పేరు మీద లాల్భాయ్ దల్పత్భాయ్ కాలేజ్ ఆఫ్ ఇంజనీరింగ్ అని పేరు పెట్టాడు.

1949లో, ఆయన గుజరాత్ చాంబర్ ఆఫ్ కామర్స్ అండ్ ఇండస్ట్రీస్ (GCCI)ను స్థాపించాడు. 1955 నుండి 1965 వరకు, ఆయన ఇండియన్ ఇన్‌స్టిట్యూట్ ఆఫ్ టెక్నాలజీ (IIT)కి ఛైర్మన్‌గా ఉన్నాడు. 1962లో ఆయన లాల్‌భాయ్ దల్పత్‌భాయ్ ఇన్‌స్టిట్యూట్ ఆఫ్ ఇండాలజీని స్థాపించాడు. ఇది అనేక మాన్యుస్క్రిప్ట్‌లు, అరుదైన పుస్తకాలు, మైక్రోఫిల్మ్‌లను భద్రపరుస్తుంది. 1972లో, గుజరాత్ చాంబర్ ఆఫ్ కామర్స్ అండ్ ఇండస్ట్రీ, అహ్మదాబాద్ టెక్స్‌టైల్ మిల్స్ ఓనర్స్ అసోసియేషన్ సంకట్ నివారణ్ సొసైటీని స్థాపించాయి.

ఈ సంస్థల్లో కొన్నింటిని రూపొందించడానికి, అహ్మదాబాద్‌లో ఆధునిక నిర్మాణ శైలిని తీసుకురావడానికీ ఆయన లూయిస్ ఖాన్, లే కార్బూసియర్, బివి దోషి, చార్లెస్ కొరియా వంటి ప్రపంచ ప్రఖ్యాత ఆర్కిటెక్ట్‌లను నియమించాడు.

 తరువాతి జీవితం 
1960 లలో కస్తూర్భాయ్ తన వ్యాపార కార్యకలాపాలను నెమ్మదిగా తన కుటుంబానికి అప్పగించడం ప్రారంభించాడు. తాను ఎక్కువ సమయం ప్రజా కార్యకలాపాలకు కేటాయించాడు. 1977 జనవరిలో ఆయన వ్యాపారం నుండి పదవీ విరమణ చేశాడు. 1980 జనవరి 20 న అహ్మదాబాద్‌లో మరణించాడు.

 మతపరమైన కార్యకలాపాలు 
ఆయన నిష్ఠాగరిష్ఠుడైన జైనుడు. 1925లో 30 సంవత్సరాల వయసులో ఆనంద్‌జీ కళ్యాణ్‌జీ ట్రస్ట్‌కు ఛైర్మన్‌గా నియమితుడయ్యాడు. 50 సంవత్సరాలు సేవలందించాడు. దీని నిర్వహణలో అనేక జైన దేవాలయాలు ఉన్నాయి. ఆయన ఆధ్వర్యంలో ట్రస్టు, రణక్‌పూర్, దిల్వారా (మౌంట్ అబూ వద్ద), గిర్నార్, తరంగ, శత్రుంజయ కొండలలోని దేవాలయాలతో సహా అనేక జైన దేవాలయాలను పునరుద్ధరించింది.

 గుర్తింపు 
1969 లో భారత ప్రభుత్వం ఆయనను భారతదేశంలో మూడవ అత్యున్నత పౌర పురస్కారమైన పద్మ భూషణ్ తో సత్కరించింది. 

 ఇవి కూడా చూడండి 

 అరవింద్ మిల్స్

 మూలాలు 

 వనరులు 

 http://www.businessandeconomy.org/14122006/storyd.asp?sid=641&pageno=4

వర్గం:బ్రిటిషు భారతదేశ కేంద్ర శాసనసభ సభ్యులు
వర్గం:1980 మరణాలు
వర్గం:1894 జననాలు
వర్గం:గుజరాత్ రాజకీయ నాయకులు
వర్గం:పద్మభూషణ పురస్కారం పొందిన గుజరాత్ వ్యక్తులు