రాజీవ లోచన ఆలయం

రాజీవ్ లోచన్ ఆలయం అనేది భారతదేశంలోని ఛత్తీస్‌గఢ్ రాష్ట్రం, రాజిమ్ పట్టణంలో ఉన్న ఒక హిందూ దేవాలయం. ఇది క్రీస్తుశకం 8వ శతాబ్దానికి చెందిన ఆలయంగా భావించబడుతోంది. ఈ ఆలయం ఒక ప్రాంగణం మధ్యలో నిర్మించబడింది. ప్రాంగణంలోని నాలుగు మూలల్లో నాలుగు ఉపదేవాలయాలు ఉన్నాయి. ఆలయ నిర్మాణంలో ఒక మండపం, ఒక ముందుగది (అంతఃకక్ష),, ప్రధాన గర్భగృహం ఉన్నాయి. గర్భగృహంపై శిఖరం నిర్మించబడి ఉంది.

ఈ ఆలయం అద్భుతంగా చెక్కబడిన ప్రవేశద్వారాలు, స్తంభాలు, గోడస్తంభాల కోసం ప్రసిద్ధి చెందింది. వీటిలో అనేక హిందూ దేవతలు, దేవతామూర్తులు, ఇతర శిల్పాకారాలు చిత్రించబడ్డాయి. ఇక్కడ ప్రధానంగా పూజించబడే దేవుడు నాలుగు భుజాలు కలిగిన విష్ణువు రూపం. ఈ ఆలయం జగన్నాథ ధామ్కు వెళ్లే మార్గంలో ఉండటంతో ప్రతి సంవత్సరం వేలాది మంది యాత్రికులు దీనిని సందర్శిస్తారు.

 చరిత్ర 

ఈ ఆలయంలో రెండు శాసనాలు ఉన్నాయి. మొదటి శాసనం ప్రకారం, ఇది నల వంశానికి చెందిన విలాసతుంగ అనే రాజు నిర్మించినది. ఈ శాసనానికి తేదీ పేర్కొనబడలేదు, అయితే పాలియోగ్రఫీ (లిపి శాస్త్రం)  ఆధారంగా దీన్ని 8వ శతాబ్దానికి చెందిందిగా నిర్ధారించారు. రెండవ శాసనం క్రీస్తుశకం 1145కు చెందింది. ఇందులో పౌరాణిక రాజు జగత్ పాల్ నిర్మించిన దేవాలయం గురించి ప్రస్తావించబడింది. ఈ ఆలయ నిర్మాణ కాలం విషయంలో చరిత్రకారుల మధ్య భిన్నాభిప్రాయాలు ఉన్నాయి. కొంతమంది చరిత్రకారులు, ముఖ్యంగా అలెగ్జాండర్ కనింగ్హామ్ ఈ ఆలయాన్ని 5వ శతాబ్దానికి చెందినదిగా పేర్కొన్నారు. అది నిజమైతే, నల శాసనం మరొక ఆలయాన్ని సూచించి ఉండవచ్చు లేదా ఈ ఆలయ నిర్మాణం కాకుండా, పునరుద్ధరణను సూచించే అవకాశం ఉంది. ఇంకొన్ని మూలాలు ఈ ఆలయాన్ని 7వ, 8వ శతాబ్దాల మధ్యకాలానికి చెందిందిగా పేర్కొంటున్నాయి, ఇది నల శాసన కాలానికి సరిసమానంగా ఉంటుంది. ఈ ఆలయం శతాబ్దాల కాలంలో అనేకసార్లు పునరుద్ధరించబడినట్లు చెప్పబడుతోంది.

 పురాణ కథనం 

ఒక పురాణ కథనం ప్రకారం, ఈ ఆలయ రూపకల్పనను దేవశిల్పి విశ్వకర్మ రూపొందించినట్లు విశ్వాసం ఉంది. మరొక కథనం ప్రకారం, పౌరాణిక రాజు జగత్ పాల్ ఒకే రోజులో ఈ ఆలయాన్ని నిర్మించినట్లు చెప్పబడుతుంది. మూడవ కథనం దీనిని పౌరాణిక రాజు రత్నాకరునితో అనుసంధానిస్తుంది. రత్నాకరుడు విష్ణు భక్తుడని, విష్ణువు అతనికి రాజీవ-లోచన అనే అవతార రూపంలో ప్రత్యక్షమయ్యాడని పేర్కొంటుంది. రత్నాకరునికి ఒక వరం ప్రసాదించబడగా, విష్ణువును ఈ రూపంలో శాశ్వతంగా దర్శించగలగాలని అతను కోరాడని కథనం చెబుతుంది.

 వివరణ 

ఈ ఆలయం పంచాయతన  శైలిలో నిర్మించబడింది. ప్రధాన ఆలయాన్ని చుట్టుముట్టి సముదాయం మూలల వద్ద నాలుగు ఉపాలయాలు ఉన్నాయి. ఈ ఉపాలయాలు విష్ణువు యొక్క నాలుగు అవతార రూపాలకు అంకితమైనవి. అవి: నరసింహుడు, వామనుడు, వరాహుడు, బద్రీనాథుడు. ఈ ఆలయం ఒక ఎత్తైన వేదికపై నిర్మించబడింది. ఆ వేదిక కొలతలు సుమారు 69 అడుగులు × 43 అడుగులు కాగా, దాని ఎత్తు సుమారు 8 అడుగులు ఉంటుంది. వేదిక ఉత్తర-పడమర, దక్షిణ-పడమర మూలల్లో రెండు మెట్ల మార్గాలు ఉన్నాయి. ఆలయ భవనం పొడవు సుమారు 59 అడుగులు, వెడల్పు 25.5 అడుగులు. ఇది ఇటుకలతో నిర్మించబడింది.

 ప్రవేశ ద్వారం 


ప్రవేశ పోర్టికో రెండు గదులుగా విభజించబడింది. అంతర్గదిలో మూలల్లో బుద్ధుడు, హనుమంతుడు శిల్పాలు ఉంచబడ్డాయి. బుద్ధ శిల్పం నల్లరాయితో తయారై ఉంది. ఇందులో బుద్ధుడు వంకర జుట్టుతో, బోధి వృక్షం క్రింద ధ్యానస్థితిలో కూర్చున్నట్లు చిత్రించబడాడు. అతని కుడిచేతి మోకాలిపై ఉండగా, ఎడమచేతి తొడపై విశ్రాంతిగా ఉంటుంది. ఆలయ ద్వారశాఖ అత్యంత సూక్ష్మంగా చెక్కబడింది. ఇది అనేక పట్టీలతో (bands) రూపొందించబడింది. ద్వారంపై మొదటి పట్టీ లింటెల్‌లో ఏనుగులతో కూడిన లక్ష్మీ దేవి శిల్పం ఉంది. తరువాతి పట్టీలో నాగులతో కలిసి శివుడు శిల్పం కనిపిస్తుంది. మూడవ పట్టీలో శేషునిపై విశ్రాంతిగా ఉన్న విష్ణువు చిత్రించబడ్డాడు. చివరి పట్టీలో అనేకమంది మూర్తులు చెక్కబడి ఉన్నాయి. 
 మండపం 

ఈ మండపం (స్తంభాల హాలు) ఉత్తర దిశ వైపు తెరిచి ఉంటుంది. ఇది సపాటమైన పైకప్పు కలిగిన సభామండపం. మధ్య భాగంలో ఆరు స్తంభాల చొప్పున రెండు వరుసలు ఉండగా, ఇరువైపులా ఒక్కొక్క గోడకు ఆరు పిలాస్టర్లు ఉంటాయి. చతురస్రాకార స్తంభాల దిగువ భాగం సాధారణంగా ఉండగా, పైభాగం మాత్రం అత్యంత అలంకార శిల్పాలతో ముస్తాబై ఉంటుంది. పిలాస్టర్లపై పొడవైన ఒంటరి మూర్తి శిల్పాలు చెక్కబడి ఉంటాయి.

దక్షిణ గోడ పిలాస్టర్లపై చెక్కబడిన మూర్తులు (తూర్పు నుండి పడమర దిశగా) ఇవి:

 నడుముకు కత్తి ధరించిన ఒక ద్వారపాలుడు
 నరసింహుడు
 గంగా దేవి – మకరంపై నిలుచుని, తలపై గొడుగు పట్టిన సేవకుడితో పాటు
 ఒక ప్రేమ జంట
 సీతగా గుర్తించబడిన ఒక స్త్రీ మూర్తి
 కత్తి, ధనుస్సు, బాణం ధరించిన ఒక పురుష మూర్తి

ఉత్తర గోడ పిలాస్టర్లపై చెక్కబడిన మూర్తులు (తూర్పు నుండి పడమర దిశగా) ఇవి:

 నడుముకు కత్తి ధరించిన ఒక ద్వారపాలుడు
 వరాహుడు
 తాబేలు మీద నిలుచున్న యమునా
 ఒక స్త్రీ మూర్తి
 ఎనిమిది చేతులతో సింహంపై ఆసీనమైన దుర్గ
 ఐదు గుర్రాలు లాగుతున్న రథంపై ఉన్న ఒక పురుష మూర్తి. కునింగ్హామ్ అభిప్రాయం ప్రకారం ఇది సూర్యుడు కావచ్చని సూచించబడింది.

మండపం ఉత్తర, దక్షిణ వైపులా ఉన్న రెండు పొడవైన గదులు తరువాత కాలంలో జోడించబడిన నిర్మాణాలు. ఇవి ప్రధాన ఆలయాన్ని పూర్తిగా కనిపించకుండా అడ్డుకుంటాయి. అలెగ్జాండర్ కునింగ్హామ్ వీటిని “ఆలయ దృశ్యాన్ని పూర్తిగా చెడగొట్టే నిర్మాణాలు”గా వర్ణించాడు. ఈ గదులు ఆలయానికి భండారం (ఖజానా), రసోయి (వంటగది)గా ఉపయోగపడుతున్నాయి.
 గర్భగృహం 
మండపం తూర్పు భాగంలో ఒక అంతరాళం (అంతర్ మందిరం) ఉంది. ఇది లోపలి గర్భగృహానికి దారి తీస్తుంది. గర్భగృహం చతురస్రాకార ప్రణాళికతో ఉంటుంది, దాని ఒక వైపు పొడవు సుమారు 20 అడుగులు ఉంటుంది. ఇందులోకి శిల్పాలతో విస్తృతంగా అలంకరించబడిన ద్వారం ద్వారా ప్రవేశిస్తారు. ద్వారపు అగ్రభాగమైన లింటెల్‌పై గరుడపై కూర్చున్న విష్ణువు చిత్రణ ఉంది. ఇక్కడ ప్రధాన దేవతగా విష్ణువుని నాలుగు భుజాల అవతారమైన “రాజీవ-లోచన” (అర్థం: కమల నయనుడు) విగ్రహం ప్రతిష్ఠించబడి ఉంది. గర్భగృహం పైభాగంలో చతురస్ర పిరమిడ్ ఆకారంలో ఉన్న ఒక శిఖరం (ఆలయ గోపురం) ఉంది. ఇది ఐదు వరుసలుగా విభజించబడిన గుహికల (నిచెస్) సముదాయంగా ఉంటుంది. దీని శైలి మహాబోధి ఆలయ శైలిని పోలి ఉంటుంది. ఆలయ శిఖరం నేలపైన సుమారు 50 అడుగుల ఎత్తు ఉండవచ్చని అంచనా.  

 ఆరాధన 
ప్రతి సంవత్సరం మహా శివరాత్రి సందర్భంగా ఇక్కడ రాజీవ లోచన కుంభమేళా ఉత్సవం నిర్వహించబడుతుంది.

 మూలాలు 

 ఆధార గ్రంథాలు 

 Dikshit, M G (1960). Sirpur and Rajim Temples. Bhulabhai Memorial Institute. Mumbai. pp. 25–32

వర్గం:విష్ణు దేవాలయాలు
వర్గం:ఛత్తీస్‌గఢ్‌లోని హిందూ దేవాలయాలు
వర్గం:ఛత్తీస్‌గఢ్ పర్యాటక ప్రదేశాలు