సాస్ బహు ఆలయం, గ్వాలియర్

సాస్ బహు ఆలయాలు (సాస్ ఔర్ బహు కే మందిర్ లేదా సాస్-బహు జంట దేవాలయాలు అని కూడా పిలుస్తారు) 11వ శతాబ్దానికి చెందిన జంట ఆలయాలు. ఇవి మధ్యప్రదేశ్ రాష్ట్రంలోని గ్వాలియర్ నగరంలో, గ్వాలియర్ కోట సముదాయంలో ఉన్నాయి. ఈ ఆలయాలు విష్ణువు, శివుడుకు అంకితమై ఉన్నాయి. ఈ ప్రాంతంలోని అనేక హిందూ, జైన దేవాలయాల మాదిరిగానే, ఇవి కూడా అనేక దాడులు, హిందూ – ముస్లిం యుద్ధాల కారణంగా తీవ్రంగా ధ్వంసమయ్యాయి. ఈ జంట ఆలయాలను కచ్ఛపఘాట వంశంకు చెందిన రాజు మహీపాలుడు 1090–1093 మధ్య కాలంలో నిర్మించాడు. వీటిలో పెద్ద ఆలయం (సాస్) ఆయన భార్య కోసం, చిన్న ఆలయం (బహు) ఆయన కోడలికి కోసం నిర్మించబడిందని, పెద్ద ఆలయంలో లభించిన ఒక శాసనం తెలియజేస్తుంది.

ఈ జంట దేవాలయాలు గ్వాలియర్ కోట ప్రాంతంలోనే ఉన్నాయి.

ఈ ఆలయంలోని గోపురం, గర్భగుడి పూర్తిగా ధ్వంసమైనప్పటికీ, మిగిలిన శిథిలాలలో నిర్మాణ శైలి, చెక్కిన అలంకారాలు ఇప్పటికీ దర్శించవచ్చు. ఆలయ జగతి (పీఠం) వేదిక సుమారు 100 అడుగులు (30 మీటర్లు)  పొడవు, 63 అడుగులు (19 మీటర్లు)  వెడల్పుతో చతురస్ర ప్రణాళికలో ఉంది. ఈ ఆలయం మూడంతస్తులుగా నిర్మించబడినది, ఇది దీని ప్రత్యేకత, నిర్మాణ నైపుణ్యాన్ని సూచిస్తుంది. ఇది కేంద్ర సముదాయం విధానాన్ని అనుసరించిందని వాస్తుశాస్త్రవేత్త ఆడమ్ హార్డీ పేర్కొంటారు.Adam Hardy (2002), Śekharī Temples, Artibus Asiae, Vol. 62, No. 1 (2002), pp. 81–137

ఈ ఆలయంలో ఇప్పటికీ మిగిలిన ముఖ్య భాగాలు ప్రవేశ మండపం, ప్రధాన మండపం మాత్రమే. వాస్తుశిల్ప చరిత్రకారుడు జేమ్స్ హార్లే ప్రకారం, ఆలయ ప్రాసాదం (గోపురం లేదా శిఖరం) ప్రస్తుతం లేదు. అయితే మూడు అంతస్తుల క్రూసిఫార్మ్ పునాదులు, బాల్కనీల ఆధారంగా ఇది ఉత్తర భారతదేశ భూమిజ శైలి వాస్తు శైలిలో నిర్మించబడినదని భావించవచ్చు.

ఈ శైలిలో సమతుల్యమైన పై నిర్మాణం ఉండి, చిన్న చిన్న శిఖరాలు మాలలాగా అమర్చబడిన ప్రత్యేకత ఉంటుంది అని హార్లే వివరిస్తారు.

ఈ ఆలయంలో ప్రధానంగా మూడు వేర్వేరు దిశల నుండి మూడు ప్రవేశద్వారాలు ఉన్నాయి. నాలుగవ దిశలో ప్రస్తుతం మూసివున్న ఒక గది ఉంది. మొత్తం ఆలయం శిల్పాలతో నిండివుంది. ముఖ్యంగా ప్రవేశద్వారం పైన బ్రహ్మ, విష్ణువు, సరస్వతి దేవికి చెందిన నాలుగు విగ్రహాలు ఉన్నాయి. స్తంభాలపై ఉన్న శిల్పాలు వైష్ణవం, శైవం, శాక్తం సంబంధిత ఆకృతులను చూపుతాయి. పెద్ద ఆలయంలోని అలంకరణ మొత్తం బాహ్య గోడలను, మిగిలి ఉన్న అంతర్గత ఉపరితలాలను పూర్తిగా కప్పివుంటుంది.

ఈ జంట ఆలయాన్ని భారతదేశంలోని ఇతర ప్రాంతాలకంటే భిన్నంగా చారిత్రకంగా సాస్ బహు ఆలయాలు అని పిలుస్తారు. సాస్ బహు అనే పదానికి అర్థం "అత్త" లేదా "అత్త, కోడలు" అనే భావన. ఇది వీరు కలిసి ఉండడం, పరస్పర ఆధారపడి ఉండడాన్ని సూచిస్తుంది. ఈ జంట ఆలయాలలో సాధారణంగా సాస్ ఆలయమే పెద్దదిగా, పురాతనంగా ఉంటుంది.

గ్వాలియర్ లోని సాస్‌బహు ఆలయాలు ఈ శైలిని అనుసరిస్తాయి. ఇవి విష్ణు, శివునికి అంకితమైనవి. ప్రస్తుతం కొంత రూపంలో సాస్ ఆలయం మాత్రమే మిగిలి ఉంది. బహు ఆలయం మాత్రం అసలు ఒక అంతస్తు నిర్మాణానికి చెందిన శిథిల కవచంలా ఉంది. దాని అతి అలంకారమైన ద్వారచౌకట్టు, కొంత చెరిగిపోయిన గోడ శిల్పాలు మాత్రమే మిగిలి ఉన్నాయి. గ్వాలియర్‌లోని బహు ఆలయ అవశేషాలు, ఇది సాస్ ఆలయానికి చిన్న రూపం కావచ్చని సూచిస్తున్నాయి.

సాస్ ఆలయంలో చదరపు గర్భగుడి ఉండి, దానికి అనుసంధానంగా దీర్ఘచతురస్రాకార రెండంతస్తుల అంతరాలం ఉంది. అలాగే మూడు ప్రవేశద్వారాలతో కూడిన మూసివున్న మూడు అంతస్తుల మండపం ఉంది. ప్రధాన ప్రవేశ ద్వారపు మంటపంలో నాలుగు చెక్కబడిన రుచక ఘటపల్లవ శైలీ స్తంభాలు ఉన్నాయి, ఇవి భారం మోయగల స్తంభాలు.

గోడలు, లింటెల్స్ సూక్ష్మంగా శిల్పాలతో చెక్కబడ్డాయి, అయితే చాలావరకు చెరిగిపోయాయి. ప్రవేశ ద్వారాల లింటెల్‌లో లోపలి వైపున కృష్ణ లీలలు దృశ్యాలు శిల్పాలుగా ఉన్నాయి. బయట వైపున ఇతర హిందూ గ్రంథాల పురాణ కథనాలను వర్ణిస్తాయి. లింటెల్ పైన విష్ణువు వాహనమైన గరుడుడు శిల్పం ఉంది.Gwalior Fort: Gwalior, ASI Bhopal Circle, Government of India

బహు ఆలయంలో కూడా చదరపు గర్భగుడి ఉంది, దీని ప్రతి వైపు  ఉంటుంది. ఇందులో నాలుగు కేంద్ర స్తంభాలు ఉన్నాయి. దీని మహామండపం కూడా చదరపు ఆకారంలో ఉండి, ప్రతి వైపు  ఉంటుంది. ఇందులో పన్నెండు స్తంభాలు ఉన్నాయి.

మాల్వా, రాజపుతానా ప్రాంతాల చారిత్రక ఆలయాల మాదిరిగా, ఈ ఆలయం కూడా భక్తులకు అనేక ప్రవేశ ద్వారాలను అందిస్తుంది. పైకప్పు రెండు తిప్పబడిన చదరపు ఆకృతులు కలసి ఒక అష్టభుజాన్ని ఏర్పరచే విధంగా నిర్మించబడింది. దానికి పైభాగంలో పరస్పరం కవరయ్యే వృత్తాకార నిర్మాణాలు ఉన్నాయి.

స్తంభాలకు అష్టభుజ పునాదులు ఉన్నాయి. వాటిపై బాలికల శిల్పాలు చెక్కబడ్డాయి, అయితే ఇవి చాలావరకు చెరిగిపోయి వికృతమయ్యాయి. గర్భగుడిలో దెబ్బతిన్న విష్ణు ప్రతిమ ఉంది. దాని పక్కన ఒకవైపు వేదాలను పట్టుకున్న బ్రహ్మ, మరోవైపు త్రిశూలాన్ని పట్టుకున్న శివుడు నిలిచి ఉన్నారు.Sas-bahu Mandir, A Cunningham, pp. 361–362
 చిత్రశాల 
సాస్ ఆలయం (పెద్దది)

బహు ఆలయం (చిన్నది)

 కళాఖండాలు 

 ఇవి కూడా చూడండి 
 సిద్ధాచల్ గుహలు
 తెలికా మందిరం

 సూచనలు 

 గ్రంథసూచి 






 Dehejia, V. (1997). Indian Art. Phaidon: London. .



 Harle, J.C., The Art and Architecture of the Indian Subcontinent, 2nd edn. 1994, Yale University Press Pelican History of Art, 













 బాహ్య లింకులు 


వర్గం:గ్వాలియర్‌లోని భవనాలు, నిర్మాణాలు
వర్గం:మధ్యప్రదేశ్‌లోని హిందూ ఆలయాలు
వర్గం:గ్వాలియర్‌లో పర్యాటక ఆకర్షణలు
వర్గం:భారత ఉపఖండంలో ముస్లిం కాలంలో ధ్వంసమైన హిందూ ఆలయాలు
వర్గం:మధ్యప్రదేశ్‌లోని శివాలయాలు