బాలాజీ బాజీరావు

బాలాజీ బాజీ రావు (1720 డిసెంబరు 8 – 1761 జూన్‌ 23 ) సాధారణంగా 1వ నానా సాహెబు అని పిలువబడేవాడు. మరాఠా సామ్రాజ్యం ఎనిమిదవ పీష్వా. ఆయన 1740లో తన తండ్రి 1వ బాజీ రావు తర్వాత పీష్వాగా బాధ్యతలు స్వీకరించాడు.

ఆయన పదవీకాలంలో ఛత్రపతి (మరాఠా చక్రవర్తి) నామమాత్రపు అధిపతిగా ఉండగా వాస్తవ అధికారం పీష్వా చేతిలోనే ఉండేది. బాలాజీ బాజీ రావు పరిపాలనలో మరాఠా సామ్రాజ్యం ఒక సమాఖ్యగా పరిణామం చెందింది. హోల్కర్లు, సింధియాలు, నాగ్పూరు‌కు చెందిన భోంస్లేల వంటి ప్రముఖ నాయకులు పాక్షిక స్వయంప్రతిపత్తి అధికారాన్ని పొందారు. ఆయన కాలంలో మరాఠా సామ్రాజ్యం తన అత్యంత విస్తృతమైన భౌగోళిక పరిధిని చేరుకుంది.

బాలాజీ బాజీ రావు పరిపాలన ఆయన పినతండ్రి కుమారుడు సదాశివరావు భావు సహాయంతో అనేక ఆర్థిక, పరిపాలనా సంస్కరణలను ప్రవేశపెట్టింది. ఆయన నాయకత్వంలో మరాఠా సామ్రాజ్యం సరిహద్దులు వాయువ్య దిశలో పెషావరు (ప్రస్తుత పాకిస్తాను‌లో) నుండి కర్ణాటకలోని శ్రీరంగపట్నం వరకు పశ్చిమ బెంగాలు ‌లోని మిడ్నాపూరు వరకు విస్తరించాయి.

బాలాజీ బాజీ రావు సామ్రాజ్యం అంతటా ముఖ్యంగా సామ్రాజ్య రాజధాని అయిన పూణేలో కాలువలు, వంతెనలు, దేవాలయాలు, ప్రయాణికుల విశ్రాంతి గృహాల నిర్మాణం వంటి ప్రజా పనులను ప్రోత్సహించాడు. తన ఇరవై సంవత్సరాల పాలనలో ఆయన భారత ఉపఖండంలోని అనేక ప్రధాన శక్తులను మరాఠా ఆధిపత్యంలోకి తీసుకువచ్చాడు—ఉత్తరాన మొఘలులను, దక్షిణాన హైదరాబాదు నిజాంను, తూర్పున బెంగాలు నవాబును లొంగదీసుకున్నాడు. ఆయన పంజాబు ‌మీద ఆఫ్ఘన్ల నియంత్రణను కూడా బలహీనపరిచాడు. ఢిల్లీ వైపు వారి దండయాత్రలను అరికట్టాడు. రాజపుత్ర, రోహిల్లా రాజ్యాలను లొంగదీసుకున్నాడు. అవధు రాజ్యాన్ని సమర్థవంతంగా నిర్వీర్యం చేశాడు.

 తొలి సంవత్సరాలు - కుటుంబం 
బాలాజీ రావు తరువాత బాలాజీ బాజీ రావు లేదా నానాసాహెబు అని పిలువబడ్డాడు. 1720 డిసెంబరు 8న భట్ కుటుంబంలో పేష్వా 1వ బాజీ రావు కాశీబాయి దంపతులకు జన్మించాడు. 

1740ఏప్రిల్ లో 1వ బాజీ రావు  మరణానంతరం ఐదవ మరాఠా పాలకుడు 1వ ఛత్రపతి షాహు, 1వ రఘోజీ భోంస్లేతో సహా పలువురు మరాఠా సర్దార్ల నుండి వ్యతిరేకత ఉన్నప్పటికీ అదే సంవత్సరం ఆగస్టులో 19 సంవత్సరాల బాలాజీ రావును పేష్వాగా నియమించబడ్డాడు. 

బాలాజీ రావుకు పదేళ్ల వయసు ఉన్నప్పుడు ఆయన నాయనమ్మ రాధాబాయి, ఒక కుటుంబ పర్యటన సందర్భంగా పూణేకు చెందిన ప్రముఖ రాస్తే కుటుంబానికి చెందిన యువతి అయిన గోపికాబాయిని కలిసింది. ఆ సమయంలో గోపికాబాయికి ఆరు సంవత్సరాల వయస్సు. రాధాబాయి ఆమె సాంప్రదాయక పెంపకం, భక్తి కలిగిన బ్రాహ్మణ కుటుంబానికి చెందిన మతపరమైన ఆచారాల మీద ఉన్న జ్ఞానంతో ముగ్ధురాలైంది. ఆమె సద్గుణాలకు ముగ్ధురాలైన రాధాబాయి, బాలాజీ రావుతో ఆమె వివాహాన్ని ప్రతిపాదించింది. వారిద్దరికీ 1730 జనవరి 11న వివాహం జరిగింది. 

ఈ దంపతులకు ముగ్గురు కుమారులు: 1761లో మూడవ పానిపట్టు యుద్ధంలో మరణించిన విశ్వాసరావు; నానాసాహెబు తర్వాత పీష్వా అయిన 1వ మాధవరావు;  తన యుక్తవయస్సు చివరలో మాధవరావు తర్వాత పీష్వా అయిన నారాయణరావు. నానాసాహెబు సోదరుడు రఘునాథరావు సమర్థుడైన పరిపాలకుడు. కానీ పీష్వా కావాలనే ఆయన ఆశయాలు చివరికి మరాఠా సామ్రాజ్యంకు వినాశకరంగా పరిణమించాయి.

 రఘోజీ భోంస్లేతో వైరం 

బాలాజీ బాజీ రావు పీష్వాగా ఉన్న తొలి సంవత్సరాలలో 1వ రఘోజీ భోంస్లే భారత ఉపఖండం దక్షిణ, తూర్పు ప్రాంతాలలో మరాఠా ప్రభావాన్ని విస్తరించడంలో కీలక పాత్ర పోషించాడు. అయితే పీష్వాతో ఆయన సంబంధం మొదటి నుంచీ ఉద్రిక్తంగా ఉండేది.

బాలాజీ బాజీ రావు పీష్వాగా నియమితులవడానికి కొద్దికాలం ముందు రఘోజీ భోంస్లే వంశానికి చెందిన తంజావూరు ప్రతాపు సింగుకు సహాయం చేయడానికి దోస్తు అలీ ఖాన్‌కు వ్యతిరేకంగా రఘోజీ భోంస్లే ఒక మరాఠా సైన్యాన్ని దక్షిణ భూభాగాలకు నడిపించాడు. రఘోజీ 1740 మేలో దోస్తు అలీని చంపి, దోస్తు అలీ కుమారుడైన సఫ్దరు అలీ ఖాన్‌ను ఆర్కాటు నవాబుగా నియమించాడు. సతారాకు తిరిగి వచ్చిన తర్వాత రఘోజీ దక్షిణానికి తిరిగి వెళ్ళే ముందు బాలాజీ బాజీ రావును పీష్వాగా నియమించడాన్ని వ్యతిరేకించాడు. కానీ అది విఫలమైంది. అక్కడ 1741 మార్చిలో ఆయన చందా సాహిబును ఓడించాడు. కానీ పాండిచ్చేరి నుండి వచ్చిన చందా సాహిబు ఫ్రెంచి మిత్రుల జోక్యం కారణంగా త్వరలోనే వెనుదిరగవలసి వచ్చింది. సతారాకు తిరిగి వచ్చిన తర్వాత రఘోజీ బాలాజీ బాజీ రావు అధికారాన్ని వ్యతిరేకిస్తూనే ఉన్నాడు.

1743లో రఘోజీ భోంస్లే ఒరిస్సాలో అలీవర్ది ఖాన్ దళాల మీద దాడి చేశాడు.  1744లో రఘోజీని ఒరిస్సా నుండి తరిమివేయడంలో అలీవర్ది ఖాన్‌కు బాలాజీ బాజీ రావు సహాయం చేశాడు. ఆ తర్వాత అలీవర్ది ఖాన్ బాలాజీ బాజీ రావుకు ₹20,00,000 చెల్లించాడు. అప్పుడు రఘోజీ నేరుగా 1వ షాహుకు విజ్ఞప్తి చేశాడు. ఆయన ఒరిస్సా, బెంగాల్ బీహార్లలో మరాఠా వ్యవహారాల బాధ్యతను ఆయనకు అప్పగించాడు. 1752 నాటికి రఘోజీ ఒరిస్సా పరిపాలనను తన ఆధీనంలోకి తీసుకున్నాడు. 'చౌతు' (కప్పం) వసూలు చేయడానికి బెంగాలు  బీహారు ‌మీద క్రమం తప్పకుండా దాడులు చేసేవాడు. బెంగాలు‌లో ఆయన దండయాత్రల వల్ల ఏర్పడిన రాజకీయ అస్థిరత, తదనంతరం ఆ ప్రాంతంలో ఈస్టు ఇండియా కంపెనీ ఆవిర్భావానికి మార్గం సుగమం చేసింది.

 తారాబాయి - ఉమాబాయి తిరుగుబాటు 
మూడవ మరాఠా పాలకుడైన 1వ రాజారాం పెద్ద వితంతువైన తారాబాయి, తన సవతి కొడుకు కొల్హాపూర్కు చెందిన 2వ శంభాజీ చెర నుండి విడుదలైన తర్వాత తన మేనల్లుడైన ఛత్రపతి 1వ షాహు వద్ద ఆశ్రయం పొందింది. 1740వ దశకంలో 1వ షాహు చివరి సంవత్సరాలలో తారాబాయి 2వ రాజారాం అనే బాలుడిని ఆయనకు పరిచయం చేసి ఆయన తన మనవడని, మొదటి మరాఠా పాలకుడైన 1వ శివాజీ ప్రత్యక్ష వారసుడని పేర్కొంది. 1వ షాహు ఈ వాదనను అంగీకరించి ఆ బాలుడిని దత్తత తీసుకున్నాడు. 1749లో 1వ షాహు మరణానంతరం 2వ రాజారాం ఆయన వారసుడిగా ఛత్రపతి అయ్యాడు. 

1750లో బాలాజీ బాజీ రావు హైదరాబాదు నిజాం మీద సైనిక దండయాత్ర చేస్తున్నప్పుడు తారాబాయి 2వ రాజారాంని పీష్వా పదవి నుండి తొలగించమని కోరింది. ఛత్రపతి నిరాకరించడంతో ఆయన తాను తన మనవడిగా తప్పుగా పరిచయం చేసిన ఒక మోసగాడని ఆరోపిస్తూ 1750 నవంబరు 24న ఆయనను సతారాలోని ఒక చెరసాలలో బంధించింది. తారాబాయి ఇతర మరాఠా ప్రభువుల నుండి గానీ హైదరాబాదు నిజాం సలాబతు జంగు నుండి గానీ మద్దతు పొందడంలో విఫలమైంది.  కానీ ఆమె ఉమాబాయి దాభాడే మద్దతును పొందగలిగింది. ఉమాబాయి దాభాడే కుటుంబానికి చెందిన మాతృమూర్తి. ఈ కుటుంబం మరాఠా సామ్రాజ్యానికి వంశపారంపర్య సేనాపతులుగా ఉంటూ గుజరాతు‌లోని పెద్ద భూభాగాలను నియంత్రించేవారు. ఆమె భర్త మొఘలుల చేతిలో, ఆమె పెద్ద కుమారుడు 1వ షాహుకు వ్యతిరేకంగా తిరుగుబాటు చేసినందుకు 1వ బాజీరావు చేతిలో చంపబడ్డారు.1వ షాహు దాభాడేలను క్షమించి వారు తమ గుజరాతు ఆదాయంలో సగం రాజ ఖజానాకు చెల్లించాలనే షరతు మీద వారి జాగీర్లు, బిరుదులను నిలుపుకోవడానికి అనుమతించినప్పటికీ ఆ కుటుంబం ఎప్పుడూ అలా చేయలేదు. 1వ షాహు మరణానంతరం ఖాళీ ఖజానాను ఎదుర్కొంటున్న బాలాజీ బాజీరావు వారు ఈ ఒప్పందాన్ని గౌరవించాలని పట్టుబట్టారు. 1750లో ఉమాబాయి ఆయనను కలిసినప్పుడు ఆ ఒప్పందం బలవంతంగా చేయబడిందని వాదించింది; పీష్వా ఆమె వాదనను తిరస్కరించాడు.

తారాబాయి తిరుగుబాటుకు మద్దతుగా ఉమాబాయి తన ప్రతినిధి దామాజీ రావు గైక్వాడు ఆధ్వర్యంలో 15,000 మంది సైనికులను పంపింది. గైక్వాడు పూణే వైపు ముందుకు సాగడంతో బాలాజీ బాజీరావు తల్లి కాశీబాయి,  నాయనమ్మ రాధాబాయి సింహగఢు‌కు పారిపోయారు. పూణే సమీపంలోని పర్గావు‌లో విడిది చేసినప్పుడు. గైక్వాడు‌కు పీష్వాకు విధేయుడైన మహాద్జీ పురందరే నుండి ఒక లేఖ అందింది. అందులో ఆయనను ద్రోహిగా పేర్కొన్నారు. ఆ తర్వాత గైక్వాడు తన సైనిక యాత్రను సతారా వైపు మళ్లించాడు. ఆయన సతారాకు ఉత్తరాన ఉన్న నింబు అనే చిన్న పట్టణంలో మహాద్జీ సోదరుడైన త్రింబకరావు పురందరేను ఓడించాడు. కానీ తరువాత 1751 మార్చి 15న వెన్నా నది వద్ద ఓడిపోయి భారీ నష్టాలతో వెనుదిరగవలసి వచ్చింది. 

తిరుగుబాటు గురించి తెలుసుకున్న బాలాజీ బాజీ రావు మొఘలు సరిహద్దు నుండి వేగంగా కదిలి 13 రోజుల్లో 400 మైళ్లు ప్రయాణించారు. ఆయన 1751 ఏప్రిల్ 24న సతారా చేరుకుని యావతేశ్వరు సైనిక స్థావరాన్ని స్వాధీనం చేసుకుని తారాబాయి దళాలను ఓడించాడు. గైక్వాడు దళాలు చుట్టుముట్టబడిన తర్వాత బాలాజీ బాజీ రావు గుజరాతు‌లో సగం భాగాన్ని అప్పగించాలని, ₹25,00,000 యుద్ధ నష్టపరిహారం చెల్లించాలని డిమాండు చేశాడు. తాను ఉమాబాయి ఆదేశాల మేరకు పనిచేస్తున్న ఒక అధీన అధికారిని మాత్రమేనని చెప్పి గైక్వాడు నిరాకరించాడు. ఏప్రిలు 30న బాలాజీ బాజీ రావు ఆకస్మిక దాడి చేసి గైక్వాడు‌ను లొంగిపోయేలా చేశాడు. ఆ తర్వాత బాలాజీ బాజీ రావు సతారా కోటను ముట్టడించి బందీగా ఉన్న సమయంలో ఆరోగ్యం క్షీణించిన 2వ రాజారాంని విడుదల చేయాలని తారాబాయిని డిమాండు చేశాడు. ఆమె నిరాకరించడంతో బాలాజీ బాజీ రావు సుదీర్ఘ ముట్టడిలో పాల్గొనకుండా పూణేకు వెనుదిరిగాడు.

తరువాత తారాబాయి సొంత దళాల తిరుగుబాటు ఆమె స్థానాన్ని బలహీనపరిచింది. నిరంతర ప్రతిఘటన వ్యర్థమని గ్రహించి ఆమె శాంతిని కోరింది. ఆమె పూణేలో బాలాజీ బాజీ రావును కలుసుకుని తన సలహాదారు బాబూరావు జాదవు‌ను తొలగించి పీష్వా పదవి ఆధిపత్యాన్ని అంగీకరించింది. 1752 సెప్టెంబరు 14న ఇద్దరూ జేజూరిలోని ఖండోబా ఆలయంలో పరస్పర శాంతికి ప్రమాణం చేశారు. అక్కడ తారాబాయి 2వ రాజారాం తన మనవడు కాదని గోంధళి కులానికి చెందిన ఒక మోసగాడని ప్రమాణం చేసి ప్రకటించింది. అయినప్పటికీ బాలాజీ బాజీ రావు 2వ రాజారాంను నామమాత్రపు 'ఛత్రపతి'గా, కేవలం లాంఛనప్రాయమైన, అధికారాలు లేని వ్యక్తిగా కొనసాగించాడు.

1751 మేలో బాలాజీ బాజీ రావు దామాజీ గైక్వాడు. ఆయన బంధువులను అరెస్టు చేసి పూణేలో ఖైదు చేశాడు. తరువాత దాభాడేలను కూడా నిర్బంధించి వారి జాగీర్లు, బిరుదులను తొలగించారు.దామాజీ గుజరాతు భూభాగంలో సగం వదులుకోవడానికి నిరాకరించినప్పుడు ఆయనను లోహగడు కోటలో బంధించారు. చివరికి సుదీర్ఘ చర్చల తర్వాత ఆయన 1752 మార్చిలో దాభాడేలను విడిచిపెట్టి పీష్వాతో పొత్తు పెట్టుకోవడానికి అంగీకరించాడు. ప్రతిఫలంగా బాలాజీ బాజీ రావు ఆయనను గుజరాతు మరాఠా అధిపతిగా నియమించి మొఘలులకు వ్యతిరేకంగా సైనిక మద్దతు ఇస్తానని వాగ్దానం చేశాడు. దమాజీ ఏటా ₹5,25,000 కప్పం చెల్లించడానికి, ఒకేసారి ₹15,00,000 చెల్లించడానికి, పీష్వా సేవ కోసం 20,000 గుర్రాల అశ్విక దళాన్ని నిర్వహించడానికి అంగీకరించాడు. 

 నిజాం మీద దండయాత్ర 
1751లో బాలాజీ బాజీ రావు పాండిచ్చేరి ఫ్రెంచి గవర్నరు జనరలు మార్క్విసు డి బుస్సీ-కాస్టెల్నౌ మద్దతు ఉన్న హైదరాబాదు నిజాం సలాబతు జంగు భూభాగాల మీద దండయాత్ర ప్రారంభించాడు. అయితే తారాబాయి తిరుగుబాటు మరాఠా ప్రత్యర్థులతో పొత్తు పెట్టుకున్న ఫ్రెంచి శిక్షణ పొందిన దళాల బలం పెరగడం వలన బాలాజీ తన సైనిక చర్యల నుండి తాత్కాలికంగా వెనక్కి తగ్గవలసి వచ్చింది.

1752లో అంతర్గత స్థిరత్వాన్ని పునరుద్ధరించిన తర్వాత బాలాజీ నిజాం మీద తన దాడిని పునఃప్రారంభించాడు. దక్కను‌లో ఫ్రెంచి ప్రభావాన్ని ఎదుర్కోవడానికి ఆయన సైనిక సహాయం కోసం బ్రిటిషు ఈస్టు ఇండియా కంపెనీని సంప్రదించాడు. కానీ బ్రిటిషు వారు జోక్యం చేసుకోవడానికి నిరాకరించారు. మరాఠాలు సలాబతు జంగు సోదరుడైన ఘాజీ ఉద్-దిన్ ఖాన్‌ను నిజాం పదవికి అభ్యర్థిగా సమర్థించారు. ఎందుకంటే ఆయన వారికి ఇతర రాయితీలతో పాటు ₹60,00,000 చెల్లిస్తానని వాగ్దానం చేశాడు. అయితే ఘాజీ ఉద్-దిన్‌ను ఆయన సవతి తల్లి విషమిచ్చి చంపడంతో మరాఠాల ప్రణాళికలు విఫలమయ్యాయి.

చివరికి బాలాజీ బాజీ రావు, డి బుస్సీ-కాస్టెల్నౌ శాంతి ఒప్పందం కుదుర్చుకుని శత్రుత్వానికి ముగింపు పలికారు. దాదాపు అదే సమయంలో 1వ రఘోజీ భోంస్లే కూడా నిజాం తనకు బేరారులో అనేక జాగీర్లను మంజూరు చేయాలనే షరతు మీద శాంతికి అంగీకరించాడు.

 రాజపుత్రులతో సంబంధాలు 
బాలాజీ బాజీ రావు తండ్రి 1వ బాజీ రావు భారత ఉపఖండం అంతటా హిందూ పాదుషాహీని (హిందూ రాజ్యాన్ని) స్థాపించాలని లక్ష్యంగా పెట్టుకున్నారు. అందువలన రాజపుత్ర పాలకులతో స్నేహపూర్వక సంబంధాలను కొనసాగించారు. అయితే బాలాజీ బాజీ రావు పీష్వాగా ఉన్న కాలంలో మరాఠాలకు, రాజపుత్రులకు మధ్య సంబంధాలు క్షీణించాయి.

1743లో జైపూర్ పాలకుడైన 2వ జై సింగు మరణానంతరం ఆయన కుమారులు ఈశ్వరీ సింగు, 1వ మాధో సింగు మధ్య వారసత్వ యుద్ధం చెలరేగింది. 1వ మాధో సింగుకు మేవార్ పాలకుడైన 2వ జగతు సింగు, బుంది పాలకుడైన ఉమ్మెదు సింగు మద్దతు ఇచ్చారు. మరాఠాలు మొదట ఈశ్వరీ సింగు‌కు మద్దతు ఇచ్చారు. ఆయన వారికి ఎక్కువ ఆర్థిక ప్రయోజనాలను అందించాడు. తరువాత జగతు సింగు, మాధో సింగు కోసం మల్హరు రావు హోల్కరు మద్దతును పొందగా జయప్ప రావు సింధియా ఈశ్వరీ సింగు‌కు మద్దతు ఇవ్వడం కొనసాగించాడు. ఈ సంఘర్షణ మరాఠా-రాజపుత్ర సంబంధాలను దెబ్బతీసింది. మరాఠా నాయకుల మధ్య కూడా విభేదాలకు కారణమైంది.

తదనంతరం మాధో సింగు బాలాజీ బాజీ రావు నుండి మధ్యవర్తిత్వం కోరాడు. బాలాజీ స్వయంగా జైపూరు‌ను సందర్శించి, నాలుగు మహళ్లను మాధో సింగు‌కు అప్పగించమని ఈశ్వరీ సింగు‌ను ఒప్పించాడు. ఈశ్వరీ మొదట అంగీకరించినప్పటికీ బాలాజీ పూణేకు తిరిగి వచ్చిన తర్వాత ఆయన ఒప్పందాన్ని ఉల్లంఘించాడు. దీనికి ప్రతిస్పందనగా మల్హరు రావు హోల్కరు బలవంతంగా ఆ మహళ్లను స్వాధీనం చేసుకుని ఈశ్వరీ సింగు ‌మీద కప్పం విధించాడు. ఈశ్వరీ బకాయిలు చెల్లించడంలో విఫలమవడంతో మరాఠాలు 1750లో ఆయన మీద యుద్ధం ప్రకటించారు. అవసరమైన నిధులను సేకరించలేక, తన ప్రజల మీద మరింత పన్ను విధించలేక, ఈశ్వరీ సింగు విషం తాగి ఆత్మహత్య చేసుకున్నాడు.

ఈశ్వరీ సింగు మరణానంతరం, మాధో సింగు జైపూరు సింహాసనాన్ని అధిష్టించాడు. కానీ తన సోదరుడి పట్ల మరాఠాలు వ్యవహరించిన తీరు కారణంగా వారి మీద అవిశ్వాసం పెంచుకున్నాడు. తరువాత ఆయన వారితో పోరాడాడు. అయితే అవధు నవాబు అయిన సఫ్దరు జంగు జోక్యం చేసుకుని శాంతి చర్చలు జరిపాడు. క్షమాపణ చెప్పి, కొంత పరిహారం చెల్లించిన తర్వాత మరాఠాలు వెనక్కి తగ్గవలసి వచ్చింది. సఫ్దరు జంగు మరణానంతరం మరాఠాలు మరోసారి రాజపుత్ర భూభాగాల మీద దండెత్తారు. దీంతో మాధో సింగు సఫ్దరు జంగు వారసుడైన షుజా-ఉద్-దౌలా  ఆఫ్ఘను పాలకుడు అహ్మదు షా అబ్దాలీ సహాయం కోరాడు.

1749లో జోధు‌పూరు పాలకుడైన అభయి సింగు మరణించాడు. ఇది ఆయన కుమారులు రాం సింగు, బఖ్త్ సింగు మధ్య వారసత్వ వివాదానికి దారితీసింది. రాం సింగు జయప్ప రావు సింధియా మద్దతు కోరాడు. 1752 సెప్టెంబరులో సింధియా జోధు‌పూరు‌కు సైన్యంతో బయలుదేరే సమయానికి బఖ్తు సింగు మరణించాడు. ఆయన కుమారుడు విజయి సింగు (బిజయి సింగు అని కూడా పిలుస్తారు) సింహాసనాన్ని అధిష్టించాడు. విజయి సింగు మరాఠాలను ప్రతిఘటించడానికి మొఘలులు, రోహిల్లాలతో, జైపూరు‌కు చెందిన మాధో సింగు‌తో పొత్తు పెట్టుకున్నాడు. సుమారు ఒక సంవత్సరం పాటు జరిగిన సంఘర్షణ తర్వాత విజయి సింగు సింధియాతో శాంతి చర్చలు ప్రారంభించాడు. 1755 జూలైలో జరిగిన అటువంటి ఒక సమావేశంలో జయప్ప రావు సింధియా విజయి సింగు దూతలచే హత్య చేయబడ్డాడు. ఈ సంఘటన మరాఠాలు, రాజపుత్రుల మధ్య శత్రుత్వాన్ని పునరుద్ధరించింది. చివరకు దత్తాజీ రావు సింధియా 1756 ఫిబ్రవరిలో శాంతి ఒప్పందం కుదుర్చుకునే వరకు ఈ పరిస్థితి కొనసాగింది.

 జాటు‌లతో సంబంధాలు 
బాలాజీ బాజీరావు పీష్వాగా ఉన్న కాలంలో మరాఠా-జాట్ సంబంధాలు కూడా క్షీణించాయి. బాలాజీ తమ్ముడు రఘునాథరావు, సంపన్నమైన భరతు‌పూరు రాజ్యం నుండి ఆదాయంలో వాటాను డిమాండు చేశాడు. భరతు‌పూరు పాలకుడైన సూరజు మల్లు అంతకు ముందు జైపూరు వారసత్వ వివాదాలలో ఈశ్వరీ సింగు‌కు మద్దతుగా జోక్యం చేసుకున్నాడు. ఇది మాధో సింగు‌కు మద్దతు ఇచ్చిన మల్హరు రావు హోల్కరు వంటి మరాఠా సర్దార్లకు ఆగ్రహం తెప్పించింది.

1754లో మొఘలు వజీరు సఫ్దరు జంగు మొఘలు చక్రవర్తికి వ్యతిరేకంగా సూరజు మల్ సహాయం కోరాడు. ఈ కూటమిని ఎదుర్కోవడానికి, చక్రవర్తికి విధేయుడైన ఘాజీ ఉద్-దిన్ ఖాన్ 3వ ఫిరోజు జంగు మరాఠాల మద్దతును కోరాడు. ఈ అవకాశాన్ని సద్వినియోగం చేసుకుని, రఘునాథరావు మల్హరు రావు హోల్కరు నాయకత్వంలో ఒక మరాఠా సైన్యాన్ని భరతు‌పూరు‌కు పంపాడు.

సూరజు మల్ ₹40,00,000 చెల్లిస్తానని ప్రతిపాదించి సంఘర్షణను నివారించడానికి ప్రయత్నించాడు. కానీ రఘునాథరావు ఆ ప్రతిపాదనను తిరస్కరించాడు. ఫలితంగా మరాఠాలు 1754 ప్రారంభంలో కుమ్హేరు కోటను ముట్టడించారు. ఇరుపక్షాలు శాంతికి అంగీకరించే వరకు ఈ ముట్టడి సుమారు నాలుగు నెలల పాటు కొనసాగింది. ఫలితంగా కుదిరిన ఒప్పందం ప్రకారం మరాఠాలు సూరజు మల్ మూడు వార్షిక వాయిదాలలో ₹30,00,000 చెల్లించే ప్రతిపాదనను అంగీకరించారు.

 మొఘలులతో సంబంధాలు 

1వ బాజీ రావు పదవీకాలంలో మొఘలులు నామమాత్రంగా మాల్వా ప్రావిన్సు‌ను మరాఠాలకు మంజూరు చేశారు. అయినప్పటికీ వాస్తవ నియంత్రణ బదిలీ చేయబడలేదు. పీష్వా అయిన తర్వాత బాలాజీ బాజీ రావు మాల్వాలో మరాఠా అధికారాన్ని క్రమబద్ధీకరించడానికి ప్రయత్నించారు. జైపూరు రాజు 2వ జై సింగు మధ్యవర్తిత్వం ద్వారా ఆయన మొఘలు చక్రవర్తి నుండి అధికారిక గుర్తింపు పొందాడు. చక్రవర్తి ఆయన మాల్వాకు డిప్యూటీ గవర్నరు‌గా నియమించగా అహ్మదు షా బహదూరు నామమాత్రపు గవర్నరు‌గా ఉన్నారు. దీనికి ప్రతిఫలంగా బాలాజీ మొఘలు చక్రవర్తికి విధేయత ప్రకటించి రాజసభలో 500 మంది సైనికులతో కూడిన సైనిక దళాన్ని నిర్వహించడానికి అవసరమైనప్పుడు అదనంగా 4,000 మంది సైనికులను అందించడానికి అంగీకరించారు.

1748లో మొఘలు వజీరు సఫ్దరు జంగు‌కు ప్రత్యర్థి అయిన జావేదు ఖాన్, కొత్తగా నియమితులైన హైదరాబాదు నిజాం నాసిరు జంగు‌ను వజీరు‌కు వ్యతిరేకంగా కూటమిలో చేరమని ఆహ్వానించాడు. సఫ్దరు జంగు మరాఠాల సహాయం కోరాడు. బాలాజీ బాజీ రావు సింధియా, హోల్కరు దళాలను నాసిరు జంగు దళాలు ఢిల్లీకి చేరకముందే అడ్డుకోవడానికి పంపాడు. తద్వారా సఫ్దరు జంగు స్థానాన్ని కాపాడాడు.

1748 నుండి ఆఫ్ఘను పాలకుడు అహ్మదు షా దుర్రానీ (అహ్మదు షా అబ్దాలీ అని కూడా పిలుస్తారు) భారత ఉపఖండంలోని ఉత్తర ప్రాంతాల మీద వరుస దండయాత్రలు ప్రారంభించాడు. ఇది మొఘలులను మరోసారి మరాఠా మద్దతు కోరేలా చేసింది. 1752లో దోయాబు ప్రాంతంలోని రోహిలాలు చక్రవర్తి మీద తిరుగుబాటు చేసి యుద్ధంలో సఫ్దరు జంగు‌ను ఓడించారు. తదనంతరం రోహిలాలు అహ్మదు షా దుర్రానీని భారత భూభాగాల మీద దండెత్తమని ఆహ్వానించారు. సఫ్దరు జంగు మరాఠాలను ఆశ్రయించాడు. వారు తిరుగుబాటును అణచివేయడంలో ఆయనకు సహాయం చేశారు. 

తరువాత 1752లో మరాఠాలు, మొఘలులు ఒక అధికారిక ఒప్పందాన్ని కుదుర్చుకున్నారు. దీని ప్రకారం మరాఠాలు సామ్రాజ్యాన్ని బాహ్య దండయాత్రలు, అంతర్గత తిరుగుబాట్ల నుండి రక్షించడంలో సహాయం చేస్తామని ప్రతిజ్ఞ చేశారు. దీనికి ప్రతిఫలంగా మొఘలు చక్రవర్తి బాలాజీ బాజీ రావును అజ్మీరు, ఆగ్రా గవర్నరు‌గా నియమించాడు. మరాఠాలకు లాహోరు, ముల్తాను, సింధు, హిసారు, మొరాదాబాదు ‌లోని అనేక జిల్లాల నుండి 'చౌతు' వసూలు చేసే హక్కు కూడా మంజూరు చేయబడింది. అయితే అహ్మదు షా దుర్రానీని శాంతింపజేయడానికి చక్రవర్తి ఏకకాలంలో లాహోరు, ముల్తాను‌లను ఆయనకు అప్పగించాడు. అంతేకాకుండా అజ్మీరు వంటి రాజపుత్ర పాలిత ప్రాంతాలను మరాఠాలకు బదిలీ చేయడాన్ని ఆయన ఆమోదించలేదు. ఇది తరువాత మరాఠాలను దుర్రానీలతో, రాజపుత్ర రాజ్యాలతో సంఘర్షణకు దిగడానికి దారితీసింది.

 బెంగాలు‌లోకి మరాఠాల విస్తరణ 
1741, 1751 మధ్య నాగపూరు‌కు చెందిన రఘుజీ భోంస్లే ఆధ్వర్యంలో మరాఠాలు బెంగాలు సుబా మీద ఐదుసార్లు దండెత్తారు.

1743లో రెండు వేర్వేరు మరాఠా సైన్యాలు బెంగాలు ‌మీద దండెత్తాయి—ఒకటి రఘుజీ భోంస్లే ఆధ్వర్యంలో మరొకటి బాలాజీ బాజీ రావు ఆధ్వర్యంలో. తీవ్రమైన ఒత్తిడిని ఎదుర్కొన్న అలీవర్ది ఖాన్ ఒక సబ్సిడీ చెల్లించడానికి అంగీకరించాడు. బెంగాలు చౌతు (ఆదాయంలో నాలుగో వంతు) మరాఠాలకు అందించడానికి వాగ్దానం చేశాడు. సుదీర్ఘ యుద్ధం బెంగాలు ఆర్థిక వ్యవస్థను, జనాభాను నాశనం చేసింది. ড. মুহম্মদ আব্দুর রহিম. "মারাঠা আক্রমণ". বাংলাদেশের ইতিহাস. পৃ. ২৯৩–২৯৯.

మరాఠా దళాలు పశ్చిమ బెంగాల్లోని చాలా భాగాలను ఆక్రమించి, హుగ్లీ నది వరకు ముందుకు సాగాయి. ఈ కాలంలో "బర్గిలు" అని పిలువబడే మరాఠా దండయాత్రదారులు స్థానిక పౌరుల మీద అకృత్యాలకు పాల్పడ్డారు. బర్ద్వాను రాజ్యం నుండి లభించిన సమకాలీన వృత్తాంతాలు, యూరోపియను ఆధారాల ప్రకారం బర్గిలు గ్రామాలను విస్తృతంగా దోచుకున్నారు. ఈ దండయాత్రల ఫలితంగా పశ్చిమ బెంగాలు, బీహారు‌లలో సుమారు 4,00,000 మంది పౌరులు మరణించారని బెంగాలు ‌లోని ‘ డచ్ ఈస్టు ఇండియా కంపెనీ ‘ కర్మాగారం అధిపతి అయిన జాన్ కెర్సు‌బూం  అంచనా వేశారు. బర్గిలు సృష్టించిన విధ్వంసం వలసరాజ్యాల పూర్వ భారత చరిత్రలో అత్యంత ఘోరమైన సామూహిక హింసాకాండ సంఘటనలలో ఒకటిగా పరిగణించబడుతుంది. 

గంగారాం రచించిన 18వ శతాబ్దపు బెంగాలీ గ్రంథం మహారాష్ట్ర పురాణం బర్గిల వల్ల కలిగిన భీభత్సాన్ని స్పష్టంగా వర్ణిస్తుంది.

1751లో మరాఠాలకు, బెంగాలు నవాబుకు మధ్య శాంతి ఒప్పందం కుదిరింది. దాని నిబంధనల ప్రకారం అలీవర్ది ఖాన్ మాజీ ఆస్థానీయుడు, మరాఠాల పక్షంలో చేరిన మీర్ హబీబు‌ను నామమాత్రపు బెంగాలు అధికారం కింద ఒరిస్సాకు ప్రాంతీయ గవర్నరు‌గా నియమించారు. నవాబు మరాఠాలకు సామంతుడిగా మారడానికి అంగీకరించి బెంగాలు, బీహారు‌ల 'చౌతు' కింద ఏటా ₹1.2 మిలియన్లు చెల్లించాడు. అయితే మరాఠాలు తదుపరి దండయాత్రలను నిలిపివేస్తామని ప్రతిజ్ఞ చేశారు. OUM. pp. 16–17.అదనంగా నవాబు గత సంవత్సరాల 'చౌతు' బకాయిల కింద ₹3.2 మిలియన్లు చెల్లించాడు. ప్లాసీ యుద్ధం తర్వాత ఈస్టు ఇండియా కంపెనీ బెంగాలు‌ను స్వాధీనం చేసుకున్న 1758 వరకు వార్షిక 'చౌతు' చెల్లింపులు కొనసాగాయి.  [https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.43007/page/n121/mode/2up
]

 దుర్రానీ సామ్రాజ్యంతో సంఘర్షణ 
భారతదేశం మీద తన తొలి దండయాత్రల తర్వాత, అహ్మదు షా దుర్రానీ తన కుమారుడు తైమూర్ షా దుర్రానీని పంజాబు, కాశ్మీరు గవర్నరు‌గా నియమించాడు. దీనికి ప్రతిస్పందనగా దుర్రానీ విస్తరణను అరికట్టడానికి బాలాజీ బాజీ రావు తన సోదరుడు రఘునాథరావును పంపాడు. 1758లో రఘునాథరావు లాహోరు, పెషావరు‌లను స్వాధీనం చేసుకుని, తైమూరు షాను ఆ ప్రాంతం నుండి తరిమివేశాడు. ఇది మరాఠా ప్రాదేశిక విస్తరణలో అత్యున్నత దశను సూచించింది — వారి ప్రభావం సింధు నదికి ఉత్తరం నుండి ఉత్తర కేరళ వరకు విస్తరించింది. వాయువ్య భారతదేశంలో మరాఠాలు ఇప్పుడు దుర్రానీలకు ప్రధాన ప్రత్యర్థులుగా అవతరించారు.

ఈ సమయానికి మరాఠాలు మొఘలు చక్రవర్తిని కేవలం నామమాత్రపు పాలకుడిగా మార్చారు. బాలాజీ బాజీ రావు తన కుమారుడు విశ్వాసరావును మొఘలు సింహాసనం మీద కూర్చోబెట్టాలని కూడా ఆలోచించాడు. ఈ పరిణామాలతో ఆందోళన చెందిన ఢిల్లీలోని మొఘలు విధేయ పండితులు, ప్రభువులు, జోక్యం చేసుకుని మరాఠాల ఆధిపత్యాన్ని అరికట్టాలని అహ్మదు షా దుర్రానీకి విజ్ఞప్తి చేశారు. 

ఈ విజ్ఞప్తులకు స్పందించి దుర్రానీ భారతదేశం మీద కొత్తగా దండయాత్ర ప్రారంభించి 1759 చివరి నాటికి లాహోరు‌కు చేరుకున్నాడు.  రోహిల్లా నాయకుడు నజీబు-ఉద్-దౌలా, అవధు నవాబు షుజా-ఉద్-దౌలాతో సహా కీలకమైన భారతీయ మిత్రులు ఆయనకు తోడయ్యారు. దీనికి ప్రతిస్పందనగా బాలాజీ బాజీ రావు తన బంధువు సదాశివరావు భావు నాయకత్వంలో ఒక పెద్ద సైన్యాన్ని పంపాడు. దీనికి హోల్కరు, సింధియా, గైక్వాడు, గోవిందు పంతు బుందేలే కుటుంబాల నుండి వచ్చిన సైనిక బృందాలు మద్దతు ఇచ్చాయి. భరతు‌పూరు‌కు చెందిన జాటు పాలకుడు సూరజు మల్ మొదట మరాఠాలతో పొత్తు పెట్టుకున్నప్పటికీ ఆ తర్వాత భావుతో ఏర్పడిన వివాదం కారణంగా ఆ కూటమి నుండి వైదొలిగాడు. 

1759, 1761 మధ్య దుర్రానీ, మరాఠా దళాలు అనేక పోరాటాలలో తలపడ్డాయి. వాటి ఫలితాలు మిశ్రమంగా ఉన్నాయి. సుదీర్ఘమైన ముట్టడి చివరికి మరాఠా సైన్యాన్ని బలహీనపరిచి, సరఫరాల కొరతకు గురిచేసింది. బాలాజీ బాజీ రావు పంపిన బలగాలు నర్మదా నదిని దాటి ముందుకు రాలేకపోయాయి. 1761 జనవరి 14న మూడవ పానిపటు యుద్ధంలో దుర్రానీ సేనలు మరాఠాలను నిర్ణయాత్మకంగా ఓడించాయి.

చరిత్రకారుడు సురేషు కె. శర్మ అభిప్రాయం ప్రకారం బాలాజీ బాజీ రావు రాజసౌఖ్యాలలో మునిగిపోవడం ఈ పరాజయానికి కారణమైంది:

“పానిపటు యుద్ధానికి బాలాజీ బాజీరావు సుఖభోగాల మీద ప్రేమనే కారణం. ఆయన తన రెండవ వివాహ వేడుకను జరుపుకుంటూ డిసెంబరు 27 వరకు పైఠాను‌లో ఆలస్యం చేశాడు. అప్పటికే చాలా ఆలస్యమైపోయింది.”

 మరణం 
పానిపటు యుద్ధంలో ఓటమి మరాఠాలకు వినాశకరంగా పరిణమించింది. బాలాజీ బాజీ రావుకు వ్యక్తిగతంగా, రాజకీయంగా తీవ్ర ఎదురుదెబ్బ తగిలింది. 1761 జనవరి 24న భిల్సా వద్ద ఆయనకు ఈ ఓటమి వార్త అందింది. అప్పుడు ఆయన ఉత్తరం వైపుకు ఒక సహాయక సైన్యాన్ని నడిపిస్తున్నాడు. ఈ యుద్ధంలో భారీ ప్రాణనష్టం జరిగింది. అందులో ఆయన ముఖ్య సేనాధిపతులు చాలామంది అలాగే ఆయన కుమారుడు విశ్వాసరావు, బంధువు సదాశివరావు భావు కూడా ఉన్నారు.

ఈ నష్టం బాలాజీని తీవ్రంగా ప్రభావితం చేసింది. ఈ విపత్తు తర్వాత ఆయన తీవ్ర నిరాశలోకి కూరుకుపోయాడు. కొన్ని నెలల తర్వాత 1761 జూన్ 23న పుణె సమీపంలోని పార్వతి కొండ వద్ద ఆయన మరణించాడు. ఆయన తర్వాత ఆయన చిన్న కుమారుడు 1వ మాధవరావు సింహాసనాన్ని అధిష్టించాడు.

జనాదరణ పొందిన సంస్కృతిలో
1994 హిందీ TV సిరీస్ ది గ్రేటు మరాఠాలో, పేష్వా బాల్జీ బాజీరావు పాత్రను బాల్ ధురి పోషించారు.
2014 భారతీయ మరాఠీ-భాషా చిత్రం, రామా మాధవులో ఆయన పాత్రను రవీంద్ర మంకని పోషించారు.
2015 బాలీవుడ్ చిత్రం బాజీరావు మస్తానీలో, ఆయుషు టాండను యువ బాలాజీ బాజీరావు పాత్రలో నటించారు.
2019 బాలీవుడ్ చిత్రం, పానిపట్లో, పేష్వా బాలాజీ బాజీరావు పాత్రను మొహ్నిషు బహ్లు పోషించారు.
""ది ఎక్స్‌ట్రార్డినరీ ఎపోచు ఆఫ్ నానాసాహెబ్ పేష్వా" (2020లో ప్రచురించబడింది) నానాసాహెబు పేష్వా జీవితం, పదవీకాలం గురించి ఉదయి S. కులకర్ణి రాసిన పుస్తకం. The Extraordinary Epoch of Nanasaheb Peshwa https://amzn.eu/d/f86lIP1
"ధురంధరు పేష్వా నానాసాహెబు", నానాసాహెబు పేష్వా జీవితం మీద కౌస్తుభు ఎస్. కస్తూరే రచించిన మరాఠీ నవల. Dhurandhar Peshwa Nanasaheb (धुरंधर पेशवा नानासाहेब) https://amzn.eu/d/1neE9Xg

మరింత పఠనం
 ప్రొఫెసరు ఎస్.ఎస్. పురాణికు రచించిన బాలాజీ బాజీరావు (నానాసాహెబ్) పీష్వా
 ఉదయి S. కులకర్ణిచే పానిపటు వద్ద అయనాంతం, మూలా ముఠా పబ్లిషర్సు, 2వ ఎడిషను, 2012.
 విశ్వాసు పాటిలు రచించిన పానిపటు, రాజహమ్సు పబ్లిషర్సు.

 మూలాలు