చంద్రమౌళీశ్వర ఆలయం, ఉన్కాల్

చంద్రమౌళీశ్వర ఆలయం, ఉంకల్‌ లో ఉన్న శివాలయం. దీనిని కొన్నిసార్లు చంద్రమౌళీశ్వర ఆలయం అని కూడా పిలుస్తారు, ఇది భారతదేశంలోని కర్ణాటక రాష్ట్రం, హుబ్బళ్లిలోని ఉంకల్‌లో ఉన్న 11వ శతాబ్దపు చాళుక్య వాస్తుశైలికి చెందిన శివాలయం. ఇది చతురస్రాకార-క్రాస్  ఆకారపు ప్రణాళికపై నిర్మించబడింది, దీనిలో ప్రతి ప్రధాన దిశకు ఒక ప్రవేశ ద్వారం ఉంటుంది. ఇది వాస్తుశిల్పంపై సంస్కృత గ్రంథాలలో కనిపించే సంధార ప్రణాళికకు అనుగుణంగా ఉంటుంది. వాస్తవానికి ఈ ఆలయం మధ్యలో చతుర్ముఖ (నాలుగు ముఖాలు గల) లింగం, అనేక మండపాలు ఉండేవి, కానీ ప్రస్తుతం మిగిలి ఉన్న నిర్మాణం చాలా చిన్నదిగా ఉంది.

ఈ ఆలయం సాపేక్షంగా అసాధారణమైన హిందూ వాస్తుశిల్పానికి ప్రారంభ ఉదాహరణగా ఉంది. శైవమతం, వైష్ణవమతం, శక్తివాదం, వేద దేవతల కళాకృతులను ఇది ఎలా అనుసంధానిస్తుందో కూడా ఇది గుర్తించదగినది.

ఇది జాతీయ ప్రాముఖ్యత కలిగిన స్మారక చిహ్నం,  పురాతన స్మారక చిహ్నాలు, పురావస్తు ప్రదేశాల చట్టం (1958) ప్రకారం రక్షిత స్మారక చిహ్నంగా గుర్తించబడింది. దీనిని ఆర్కియాలజికల్ సర్వే ఆఫ్ ఇండియా (ASI) యొక్క ధార్వాడ్ సర్కిల్ నిర్వహిస్తుంది.

 స్థానం, తేదీ 
ఎడమ|thumb|ఫ్లోర్ ప్లాన్
చంద్రమౌళీశ్వర ఆలయం యునికాల్ సరస్సు (ఎన్ హెచ్ 67, పాత ఎన్ హెచ్ 4) కు తూర్పున ఉన్నకల్, హుబ్లీ నగరంలో ఉంది. ఉన్కాల్ ను చారిత్రాత్మకంగా ఉనుకాల్ అని, ఉనుకల్లు అని పిలుస్తారు, ఇది హుబ్లీ-ధార్వాడ్ మునిసిపాలిటీలో ఉంది.

చంద్రమౌళీశ్వర ఆలయం కళ్యాణి చాళుక్యుల కాలం నాటి స్మారక చిహ్నం. దీనికి పునాది శాసనం లేదు, అందువల్ల దీని కాలాన్ని పరోక్షంగా, దీనిని ప్రస్తావించే ఇతర శాసనాలు, నిర్మాణ శైలి, శిల్పకళా వివరాల ఆధారంగా ఊహించాల్సి ఉంటుంది. భారతీయ దేవాలయ వాస్తుశిల్పం, చరిత్రపై తమ విజ్ఞాన సర్వస్వానికి ప్రసిద్ధి చెందిన పండితులు దఖీ,  మీస్టర్ ప్రకారం, ఈ అంశాలు "11వ శతాబ్దపు ఎనభైవ దశకం కంటే ముందు కాని ఒక తేదీ ఆమోదయోగ్యంగా కనిపిస్తుంది" అని సూచిస్తున్నాయి..

ఉన్నకల్ గ్రామంలో 12వ శతాబ్దపు రెండు రాతి శాసనాలు ఉండటం వల్ల ఈ ఆలయం 12వ శతాబ్దంలో లేదా అంతకు ముందు నిర్మించబడిందని తెలుస్తుంది. ఆర్కియాలజికల్ సర్వే ఆఫ్ ఇండియా దీనిని 12వ శతాబ్దానికి కేటాయించింది.

 ఆర్కిటెక్చర్ 
ఈ ఆలయం ఒక విశిష్టమైన కట్టడం, ఇది చతురస్రాకార గర్భగుడితో కూడిన సంధార ప్రణాళికను ప్రదర్శిస్తుంది, దీనిని నాలుగు ప్రధాన దిశల నుండి చేరుకోవచ్చు.  అన్ని వైపులా తెరిచి ఉండే ఈ ప్రణాళికలో, అలంకరించబడిన తలుపులు ఉన్న నాలుగు అచ్చుపోసిన గోడలు ఉన్నాయి. తలుపుల ద్వారబంధాలు పంచశాఖలతో (ఐదు ఏకకేంద్రక సూక్ష్మ శిల్పకళా పట్టీలు) అలంకరించబడ్డాయి, అయితే శిల్పులు ప్రతి తలుపును ప్రత్యేకంగా తీర్చిదిద్దారు. తూర్పు ద్వారం ప్రత్యేకంగా అద్భుతమైనది, ఇది 11వ శతాబ్దపు ఉత్తమ ద్వారాలలో ఒకటి. ప్రతి ద్వారం వద్ద ఒక జత ద్వారపాలకులు ఉన్నారు. ఈ ఆలయంలో ప్రదక్షిణల కోసం ఒక ప్రదక్షిణా పథం ఉంది..ఇందులో ఒక అంతరాలయం,  సర్వతోభద్ర శైలి ముఖమండపం కూడా ఉన్నాయి.

బయటి గోడలలో ప్రధాన హిందూ దేవాలయాలలో నిర్మాణ, అలంకార వివరాలు ఉన్నాయి, కానీ నాలుగు ప్రవేశాలకు అనుగుణంగా, ఈ ఆలయం అంతారాల వలె పనిచేసే అర్ధ-మండపాలను అనుసంధానిస్తుంది. అసలు ఆలయంలో యాత్రికులు గుమికూడటానికి ఉత్తర, దక్షిణ వైపున ముఖమండపాలు ఉండేవి, కానీ ఇప్పుడు అది పోయింది, ఈ విభాగాలలో ముక్కలు ముక్కలుగా, దెబ్బతిన్న విభాగాలను మాత్రమే ఇప్పుడు గుర్తించవచ్చు. మంకబంధఅధిష్టానంలో, పైన ఉన్న వివరాలు సొగసైనవి, పువ్వుల బ్యాండ్ తో, తరువాత గుర్రపు-ఏనుగు రాజసేన ప్రత్యామ్నాయం చేస్తాయి, దాని పైన సూక్ష్మమైన కానీ అందమైన సంగీతకారులతో వేదికల ఉంటాయి, తరువాత ఎడిక్యూల్స్ మధ్య రూపొందించిన గంధరులు, చెక్క/ఆభరణాల వంటి వివరాలతో అగ్రస్థానంలో ఉంటాయి.

ఈ ఆలయంలోని జలాలు రెండు రకాలుగా ఉంటాయి-గులికా, పుష్పకంఠ-రెండూ చక్కగా పూర్తి చేయబడ్డాయి, కలప లాంటి ముగింపుతో.

వాస్తవానికి, ఈ ఆలయం మధ్యలో చతుర్ముఖ లింగం ప్రతిష్ఠించబడి ఉండేది, తద్వారా యాత్రికులు ఎక్కడ నిలబడినా శివుని ఒక ముఖాన్ని చూడగలిగేవారు. అయితే, ఏదో ఒక సమయంలో దీనిని అక్కడి నుండి మార్చారు.  ఇప్పుడు అది ఆలయానికి పశ్చిమ వైపున ఉంది. ఈ ప్రదేశాన్ని సర్వే చేసిన తర్వాత హెన్రీ కజిన్స్ ఒక సంభావ్య వివరణను అందించారు. ఈ ఆలయం బహుశా 13వ శతాబ్దం తర్వాత విధ్వంసానికి గురై, వాడుకలో లేకుండా పోయింది. "చాలా శిథిలావస్థలో ఉన్న" ఈ ఆలయాన్ని తర్వాత లింగాయతులు స్వాధీనం చేసుకుని, చతుర్ముఖ లింగాన్ని మార్చి, వారు ఇష్టపడే ఒక సాధారణ లింగాన్ని ప్రతిష్ఠించారు..

ఆలయ బయటి గోడలపై పిలాస్టర్లతో కూడిన గూళ్లు ఉన్నాయి. ఇవి హిందూ మతంలోని అన్ని ప్రధాన సంప్రదాయాల నుండి దేవతలు,  హిందూ ఇతిహాసాల నక్షత్ర సముదాయాన్ని వర్ణిస్తాయి: బ్రహ్మ, విష్ణు అవతారాలు, శివుని వివిధ రూపాలు. ముఖ్యంగా గమనించదగ్గవి నటరాజ, నరసింహ, నృత్యం చేస్తున్న గణేశుడు, సరస్వతి, మహిషాసురమర్దిని. ఇక్కడ మరొక ముఖ్యమైన లక్షణం ఏమిటంటే, గర్భగుడిలోకి ప్రవేశించిన నాలుగు లలితా బింబాలలో రెండింటిలో గజలక్ష్మి,  రెండింటిలో సరస్వతి ఉన్నాయి, ఈ ఆలయం 11వ శతాబ్దం కంటే చాలా పురాతనమైనదని,  ఒకప్పుడు బ్రహ్మ ఆలయం అయి ఉండవచ్చని కౌసెన్స్ సూచించడానికి దారితీసింది.Henry Cousens (1926), The Chalukyan Architecture of the Kanarese Districts, ASI Surveys New Imperial Series, Volume XLII, pp. 116–117

 పరిరక్షణ, పునరుద్ధరణ 
ఆర్కియాలజికల్ సర్వే ఆఫ్ ఇండియా (ఎఎస్ఐ) చాలా కాలం క్రితమే ఆలయ ప్రాంగణంలో పనిని ప్రారంభించింది. ఇది మరింత ఆక్రమణలను నివారించడానికి ఒక ప్రాంగణం గోడపై పనిని ప్రారంభించింది, కానీ ఈ పని కూడా అసంపూర్ణంగా ఉంది.

 ఉన్కాల్ సరస్సు 
ఉంకల్ సరస్సు హుబ్లీ-ధార్వాడ్‌కు ఒక ముఖ్యమైన నీటి వనరు.  ఇది ఒక ప్రసిద్ధ పిక్నిక్ ప్రదేశం కూడా. ఈ సరస్సులో సందర్శకుల కోసం పడవ విహార సౌకర్యం ఉంది.

ఉంకల్ సరస్సు బేడ్తి నదికి మూలం. బేడ్తి నది పశ్చిమ కనుమల గుండా ప్రవహించి చివరకు అరేబియా సముద్రంలో కలుస్తుంది. కలఘటగి సమీపంలో, బేడ్తి నది శాల్మలా నదిలో కలుస్తుంది. ఈ రెండు నదులు కలిసిన తర్వాత, ఆ సంయుక్త నదిని గంగావళి నది అని పిలుస్తారు. శాల్మలా నది ధార్వాడ్‌లోని ఒక దేవాలయం సమీపంలో ప్రారంభమవుతుంది.

 గ్యాలరీ 

 ఇవి కూడా చూడండి 

 అన్నగిరి
 హవేరి
 పశ్చిమ చాళుక్యులు

 మూలాలు 

 బాహ్య లింకులు 
 చంద్రమౌళేశ్వర్ ఆలయం-ఉన్నల్ హుబ్లీ-ధార్వాడ్ గూగుల్ మ్యాప్స్లో
 హుబ్లీలోని చంద్రమౌళేశ్వర ఆలయం-శ్రద్ధ కోసం ఏడుస్తున్న శివాలయం
వర్గం:Coordinates on Wikidata
Category:కర్ణాటకలో పురావస్తు ప్రదేశాలు
Category:ధార్వాడ్ జిల్లాలో హిందూ ఆలయాలు
Category:హుబ్లీ-ధార్వాడ్‌లో భవనాలు, నిర్మాణాలు
Category:12వ శతాబ్దపు హిందూ ఆలయాలు
Category:పాశ్చాత్య చాళుక్య సామ్రాజ్యం
వర్గం:కర్ణాటకలోని శివాలయాలు