శ్రీనాథ్ జీ ఆలయం

శ్రీనాథ్ జీ దేవాలయం అనేది కృష్ణుడు యొక్క ఒక రూపమైన శ్రీనాథ్ జీకి అంకితమైన ఒక ముఖ్యమైన హిందూ దేవాలయం. ఇది రాజస్థాన్ రాష్ట్రంలోని నాథ్‌ద్వారాలో ఉంది. ఈ దేవాలయం వైష్ణవులు ముఖ్యమైన పుణ్యక్షేత్రంగా భావించే ప్రసిద్ధ యాత్రా కేంద్రంగా గుర్తింపు పొందింది.
పురాణకథలు, చరిత్ర

శ్రీనాథ్ జీ యొక్క దివ్య స్వరూపం (స్వరూపం), స్వయంగా ప్రత్యక్షమైనదిగా  భావించబడుతుంది. పురాణకథల ప్రకారం, శ్రీకృష్ణుడు ఒక రాయిలో నుంచి స్వయంగా వెలిసిపోయి గోవర్ధన కొండల నుంచి ప్రత్యక్షమయ్యాడని చెబుతారు. 1466లో, ఒక బ్రజ్ నివాసి తన తప్పిపోయిన ఆవును వెతుకుతూ గోవర్ధన పర్వతానికి వెళ్లినప్పుడు, అక్కడ శ్రీ గోవర్ధనాథ్జీ యొక్క ఎత్తబడిన ఎడమ భుజం కనిపించింది. అతను ఇతర బ్రజ్ ప్రజలను పిలిచి దానిని వారికి చూపించాడు.

అప్పుడు ఒక వృద్ధ బ్రజ్ నివాసి ఇలా అన్నాడు: భగవాన్ శ్రీకృష్ణుడు ఇంద్రుని కోపం నుండి బ్రజ్ ప్రజలను, బ్రజ్ ఆవులను, బ్రజ్ భూమిని రక్షించేందుకు గిరిరాజ్ గోవర్ధనాన్ని తన ఎడమచేతి చిన్నవేలు మీద ఎత్తి నిలుపుకున్నాడని. అందువల్ల బ్రజ్ ప్రజలు ఆయన ఎడమ భుజాన్ని ఆరాధించడం ప్రారంభించారు. ఆయన కందరలో నిలబడి ఉన్నాడని, ఇప్పటికీ కేవలం ఆయన ఎడమ భుజమే దర్శనమిస్తోందని చెబుతారు. ఎవ్వరూ పర్వతాన్ని త్రవ్వి దేవుని స్వరూపాన్ని వెలికి తీయడానికి ప్రయత్నించకూడదు. భగవంతుడు కోరినప్పుడే ఆయన స్వరూపం దర్శనమిస్తుంది. తదుపరి 69 సంవత్సరాల పాటు బ్రజ్ ప్రజలు ఆ పైభుజాన్ని పాలతో అభిషేకించి పూజించారు. అక్కడ నాగ పంచమి రోజున ప్రతి సంవత్సరం ఒక జాతర ప్రారంభమైంది.

1535లో వైశాఖ కృష్ణ ఏకాదశి మధ్యాహ్నం ఒక అద్భుత సంఘటన జరిగింది. గోవర్ధన పర్వతానికి సమీపంలోని అన్యోర్ గ్రామానికి చెందిన సద్దు పాండేకు వేలాది ఆవులు ఉండగా, వాటిలో ఒకటి నందరాయజీ వంశానికి చెందినది, దానిని ధూమర్ అని పిలిచేవారు. ప్రతిరోజూ మధ్యాహ్నం 3:00 గంటలకు ఆమె శ్రీ గోవర్ధన నాథ్జీ యొక్క ఎడమ భుజం దర్శనమిచ్చిన ప్రదేశానికి వచ్చేది. అక్కడ ఒక గుంత ఉండేది; ఆ గుంతలో ఆవు తన పొదుగు నుండి పాలను ప్రవాహంగా విడిచేది. సాయంత్రం పాలు ఇవ్వకపోవడంతో, పాండేకు మధ్యాహ్నం ఎవరో పాలుదోచారని అనుమానం కలిగింది. ఒకరోజు అతను ఆవును అనుసరించి గమనించగా, ఆవు గోవర్ధన కొండ వద్ద నిలబడి పాలు స్వయంగా ప్రవహిస్తున్నట్లు చూశాడు. పాండే ఆశ్చర్యపోయాడు; దగ్గరకు వెళ్లినప్పుడు శ్రీ గోవర్ధన నాథ్జీ యొక్క ముఖారవిందం దర్శనమిచ్చింది. అదే రోజు, శ్రీ వల్లభాచార్యులు చాంపారన్ లో ప్రత్యక్షమయ్యారని చెబుతారు. శ్రీ గోవర్ధనాథ్జీ పాండేకు ఇలా చెప్పారు: “నా పేరు దేవదమన్, నా ఇతర పేర్లు ఇంద్రదమన్, నాగదమన్.” పాండే భార్య భావానీ, కుమార్తె నారోణ్ ధూమర్ ఆవు పాలను పొందేందుకు, ఆరోగ్యప్రదంగా భావించి ప్రతిరోజూ దేవదమన్ వద్దకు వెళ్లేవారు.

చరిత్రాత్మకంగా, శ్రీనాథ్ జీ విగ్రహాన్ని మొదటగా మథుర సమీపంలోని గోవర్ధన కొండ వద్ద పూజించారు. ఈ విగ్రహాన్ని 1672లో యమునా నది వెంట మథుర నుండి తరలించి, ఔరంగజేబు అనే ముగల్ పాలకుడి నుండి రక్షించడానికి దాదాపు ఆరు నెలలు ఆగ్రాలో ఉంచారు. అనంతరం ఔరంగజేబు విధ్వంసం నుండి దేవతను కాపాడేందుకు మరింత సురక్షిత ప్రదేశానికి రథంలో దక్షిణంగా తరలించారు. దేవత సిహాద్ గ్రామానికి చేరుకున్నప్పుడు, దానిని తీసుకెళ్తున్న ఎద్దుల బండి చక్రాలు బురదలో అక్షదీపంగా ఇరుక్కొని ముందుకు కదలలేకపోయాయి. తోడుగా వచ్చిన పూజారులు ఈ ప్రదేశమే భగవంతుడు ఎంచుకున్న స్థలమని గ్రహించి, అప్పటి మేవార్ పాలకుడు మహారాణా రాజ్ సింగ్ పరిరక్షణలో అక్కడ ఆలయాన్ని నిర్మించారు.

శ్రీనాథ్ జీ ఆలయాన్ని “శ్రీనాథ్ జీ హవేలి” (భవనం) అని కూడా పిలుస్తారు. ఈ ఆలయాన్ని 1672లో గోస్వామి దామోదరదాస్ బైరాగి నిర్మించాడు.
హోల్కర్ దాడి, మహారాణా ద్వారా శ్రీనాథ్ జీ రక్షణ

1802లో, దౌలత్ రావు సింధియా చేతిలో ఓడిపోయిన తర్వాత జస్వంత్ రావు హోల్కర్ మేవార్‌కు చేరుకుని, నాథ్‌ద్వారా పట్టణాన్ని, ఆలయాన్ని దోచుకోవడానికి ముందుకు సాగాడు. హోల్కర్ దండయాత్ర వార్త నాథ్‌ద్వారాకు చేరడంతో, గోస్వామిజీ మహారాణా భీమ్ సింగ్‌ను సహాయం కోసం కోరారు. దేవుని విగ్రహాన్ని ఉదయపూర్‌కు తరలించడానికి డెల్వారా, కుంత్వ, అర్గ్య, మోహి, కోఠారియా ఠాకూర్ల నుండి ఒక రక్షక దళాన్ని పంపారు. గోస్వామిజీ శ్రీనాథ్‌జీ, నవీన్ ప్రియజీ, విఠల్ నాథ్‌జీ విగ్రహాలతో 1802 జనవరి 29న ఉదయపూర్‌కు చేరుకున్నారు. 

ఉనవాస్ వద్ద, కోఠారియా ఠాకూర్ విజయ్ సింగ్, అతని సైనికులు హోల్కర్ సైన్యంతో పోరాడి యుద్ధంలో మరణించారు. హోల్కర్ సైన్యం త్వరలోనే నాథ్‌ద్వారాకు చేరుకుంది. హోల్కర్ సైనికులు మొదట పట్టణాన్ని నిర్దాక్షిణ్యంగా దోచుకున్నారు, ఆపై 10 లక్షల రూపాయలు డిమాండ్ చేశారు. సేథ్ బాలచంద్ మధ్యవర్తిత్వంతో, ఆ మొత్తాన్ని 1 లక్షకు తగ్గించారు. తదుపరి చర్చల కోసం సింఘ్వీ మోతీచంద్‌ను పంపారు, కానీ హోల్కర్ అతన్ని అరెస్టు చేసి, ఆలయ తాళాలను పగలగొట్టి, విలువైన వస్తువులను దోచుకున్నాడు. ఆ తర్వాత హోల్కర్ సైన్యం బనేరాకు వెళ్లే ముందు మొత్తం జిల్లాను దోచుకుంది.Prof. K. S Gupta, Mewar and Maratha relations, Book Treasure. Jodhpur, p150

తరువాత ఉదయపూర్‌లోని ఘాసియార్ ప్రాంతంలో శ్రీనాథ్ జీ ఆలయం నిర్మించబడింది, అక్కడ దేవతను ఉదయపూర్ నుండి మార్చారు. కొన్ని సంవత్సరాల అనంతరం దేవతను తిరిగి నాథ్‌ద్వారాకు తీసుకువచ్చారు. ఘాసియార్‌లోని శ్రీనాథ్ జీ ఆలయం ఇప్పటికీ తెరిచి ఉంది.

1934లో ఉదయపూర్ రాజు దర్బార్ ఒక ఆదేశాన్ని జారీ చేశాడు. ఆ ఆదేశం ప్రకారం, శ్రీనాథ్ జీ దేవతకు అంకితమిచ్చిన, సమర్పించిన లేదా ఇతర విధాలుగా వచ్చిన అన్ని ఆస్తులు ఆలయ ఆస్తులుగా ప్రకటించబడ్డాయి. తిలకాయత్ మహారాజు, ఆస్తి నిర్వాహకుడు, ధర్మకర్తలు అప్పట్లో కేవలం సంరక్షకులుగా మాత్రమే ఉండేవారు; ఆలయానికి అంకితమైన 562 ఆస్తులు న్యాయబద్ధమైన ప్రయోజనాల కోసం మాత్రమే వినియోగించబడుతున్నాయా లేదా పర్యవేక్షించే సంపూర్ణ హక్కు ఉదయపూర్ దర్బార్‌కు ఉంది.
కథనం
పుష్టిమార్గం యొక్క పురాణాల ప్రకారం, శ్రీనాథ్ జీ అజబ్ కున్వరి అనే యువరాణితో చౌపర్ (పచీసీకి పూర్వ రూపం) ఆడటానికి మేవార్‌కు వెళ్లారు. శ్రీనాథ్ జీ బ్రజ్‌కు తిరిగి వెళ్ళినప్పుడల్లా ఆమె బాధపడేది, తనతో పాటు రాజభవనంలోనే ఉండమని కోరింది. సరైన సమయం వచ్చినప్పుడు, తాను రాజస్థాన్‌కు తరలివస్తానని శ్రీనాథ్ జీ చెప్పారు.

ప్రస్తుతం, రాజస్థాన్‌లోని నాథ్‌ద్వారాలో ఉన్న ఒక హవేలీలో (అంటే రాజభవనం లాంటి ఇల్లు) వల్లభాచార్యుల ప్రత్యక్ష పురుష వారసులు శ్రీనాథ్ జీని పూజిస్తున్నారు.

నాథ్‌ద్వారా పట్టణంలో ఆర్థిక వ్యవస్థ, జీవనోపాధి ఆ హవేలీ చుట్టూనే తిరుగుతాయి. ఈ ఆలయం ఒకప్పుడు మేవార్‌లోని సిసోడియా రాజపుత్ర పాలకుల రాజభవనమైన ఒక కోట లాంటి భవనంలో, అంటే హవేలీలో ఉన్నందున, ఆలయాన్ని కూడా హవేలీ అనే పదంతోనే పిలుస్తారు.

శ్రీనాథ్ జీ ఇతర మధ్యయుగ భక్తులలో కూడా ప్రాచుర్యం పొందారు, ఎందుకంటే ప్రస్తుత పాకిస్తాన్‌లో (డేరా ఘాజీ ఖాన్) శ్రీనాథ్ జీ దేవాలయాలను స్థాపించిన ప్రచారకులు ఉన్నారు. ఇది శ్రీ లాల్ మహారాజ్ జీ, అతని దేవతలైన శ్రీ గోపీ నాథ్ జీ, శ్రీ దౌ జీ ద్వారా జరిగింది. డేరా ఘాజీ ఖాన్ ఒకప్పుడు అవిభక్త భారతదేశంలో భాగంగా ఉండేది, ఇక్కడికి దూరంలో లేదు. శ్రీనాథ్ జీని రష్యాలోని వోల్గా, మధ్య ఆసియా వాణిజ్య మార్గాలలోని ఇతర సుదూర ప్రాంతాలలో కూడా పూజించేవారు.

నిర్మాణం, రూపకల్పన
ఈ ఆలయం బృందావనంలోని నందుని (కృష్ణుని పెంపుడు తండ్రి) ఆలయం తరహాలో నిర్మించబడింది. అందువల్ల, దీనిని నంద భవన్ లేదా నందాలయం (నందుని ఇల్లు) అని కూడా పిలుస్తారు.

నిర్మాణపరంగా, ఆలయ శిఖరం పైన ఒక కలశం ఉంటుంది, దానిపై సుదర్శన చక్రంతో పాటు ఏడు జెండాలు ఎగురవేస్తారు. ఈ ఏడు జెండాలు పుష్టిమార్గం లేదా వల్లభ సంప్రదాయంలోని ఏడు 'గృహాలకు' ప్రతీక. ఈ ఆలయాన్ని సాధారణంగా శ్రీనాథ్‌జీ కీ హవేలీ (శ్రీనాథ్‌జీ ఇల్లు) అని పిలుస్తారు. పుష్టి మార్గంలో ఆరాధనా విధానం ప్రకారం, శ్రీనాథ్‌జీని నిరాకార దేవుడిగా చూడరు, కాబట్టి ఆలయంలో పూజలు చేయరు. శ్రీనాథ్‌జీని ఠాకూర్జీగా, అంటే ఇంటి యజమానిగా లేదా హవేలీకి అధిపతిగా భావిస్తారు, పూజకు బదులుగా సేవను అందిస్తారు. ఒక సాధారణ ఇంటిలాగే, ఇందులో రాకపోకల కోసం ఒక రథం, పాలు నిల్వ చేసే గది (దూద్‌ఘర్), తమలపాకుల గది (పాన్‌ఘర్), చక్కెర, మిఠాయిల గది (మిశ్రీఘర్, పేడాఘర్), పూల గది (ఫూల్‌ఘర్), ఒక వంటగది (రసోయ్‌ఘర్), ఆభరణాల గది (గహనాఘర్), ఖజానా (ఖర్చా భండార్), రథం గుర్రాల కొట్టం (అశ్వశాల), ఒక సమావేశ మందిరం (బైఠక్),, బంగారం, వెండి రుబ్బే యంత్రం (చక్కీ) ఉన్నాయి. సింఘార్‌కు శ్రీనాథ్‌జీని తీసుకువచ్చిన రథమే ఇది.

నాథ్‌ద్వారా ఆలయ ప్రధాన సముదాయంలో మదన్ మోహన్‌జీ, నవనీత్ ప్రియజీ దేవతలకు అంకితం చేయబడిన ఉప ఆలయాలు కూడా ఉన్నాయి.

శ్రీనాథజీ ప్రతిమ
శ్రీనాథజీ, ఒక చేతిని పైకి ఎత్తి గోవర్ధన పర్వతంను ఎత్తిన సందర్భంలోని కృష్ణుడు రూపాన్ని ప్రతిబింబిస్తాడు. ఈ ప్రతిమను నల్ల రాతి మార్బుల్‌తో తయారు చేశారు, ఇందులో ఎడమ చేయి పైకి ఎత్తబడినట్టుగా, కుడి చేయి నడుము వద్ద ముష్టిగా ఉండేలా ప్రతిమను ఆవిష్కరించారు. పెదవుల కింద ఒక పెద్ద వజ్రం కూడా ఉంచారు. ఈ విగ్రహం ఒకే నల్ల రాతి శిలలో చెక్కబడిన బేస్-రిలీఫ్ రూపంలో రూపొందించబడింది. ఇందులో రెండు ఆవులు, ఒక సింహం, ఒక పాము, రెండు నెమళ్లు, ఒక చిలుక శిల్పాలు చెక్కబడి ఉన్నాయి. అలాగే మూడు ఋషులు సమీపంలో ఉన్నట్లు చూపించారు. ఈ ఆలయ ఐకనోగ్రఫీ నుంచే ప్రసిద్ధమైన నాథ్ ద్వారా చిత్ర కళలు  పుట్టుకొచ్చాయి.
పండుగలు, ఆచారాలు
జన్మాష్టమి, హోలి,, దీపావళి వంటి సందర్భాల్లో భక్తులు గర్భగృహాన్ని నింపేస్తారు. ఈ దేవతను జీవించి ఉన్న ప్రతిమలాగా భావిస్తారు. అందుచేత ప్రతిరోజూ స్నానం, వస్త్రధారణ, భోగంగా భోజనం సమర్పించడం, నియమిత విరామాలలో విశ్రాంతి వంటి దైనందిన కార్యక్రమాలు నిర్వహిస్తారు. ఈ దేవత శిశువు రూపమని నమ్ముతారు కాబట్టి ప్రత్యేక శ్రద్ధ తీసుకుంటారు.

అన్ని హవేలీలలోని పూజారులు బ్రాహ్మణులుగా ఉంటారు. వీరు గురుల ఆధ్వర్యంలో పని చేస్తారు. ఆ గురువులు ఈ దేవత ప్రతిమను గోవర్ధన పర్వతం సమీపంలో, మథుర దగ్గర స్థాపించిన పుష్టిమార్గ స్థాపకుడు వల్లభాచార్యుడి వంశస్థులు (కుల)గా భావిస్తారు.

ఈ ఆలయ ప్రధాన ఆకర్షణలు ఆరతిలు, శృంగారం. అంటే శ్రీనాథజీ ప్రతిమకు అలంకార వస్త్రధారణ చేసి సౌందర్యకరణం చేయడం. ఇది రోజుకు ఏడు సార్లు మార్చబడుతుంది, దేవతను జీవించి ఉన్న వ్యక్తిలాగా గౌరవిస్తారు. పగలు లేదా రాత్రి సమయానికి తగిన వస్త్రాలతో అలంకరిస్తారు.

సూక్ష్మంగా నేసిన షనీల్లు, పట్టుచీరలపై అసలైన జరీ, ఎంబ్రాయిడరీ పనులు ఉంటాయి. వీటితో పాటు విలువైన ఆభరణాలను విస్తారంగా అలంకరిస్తారు. అధికారిక ప్రార్థనలు దియా (దీపం), అగరబత్తీలు, పూలు, పండ్లు, ఇతర నైవేద్యాలతో సమర్పించబడతాయి. సమయం, సందర్భానికి అనుగుణంగా స్థానిక వాయిద్యాలు, శ్రీనాథజీపై భక్తిగీతాలు ఆలయంలో వినిపిస్తారు.

పర్దా (తెర) తొలగించిన తర్వాత భక్తులకు దర్శనం కలిగే దృశ్యాన్ని ఝాఖీ అని పిలుస్తారు.

ఇవి కూడా చూడండి
శ్రీనాథజీ దేవాలయం, బహ్రెయిన్
కమలేశ్వర్ మహాదేవ్ ఆలయం

సూచనలు

బాహ్య లంకెలు
 అధికారిక వెబ్‌సైట్
 శ్రీనాథజీ దేవాలయం పూర్తి సమాచారం
 శ్రీనాథజీ దేవాలయం 

వర్గం:రాజస్థాన్‌లోని హిందూ ఆలయాలు
Category:రాజ్‌సమంద్ జిల్లాలో పర్యాటక ఆకర్షణలు
వర్గం:శ్రీకృష్ణుని దేవాలయాలు
Category:నాథ్ద్వారా
వర్గం:రాజస్థాన్ పర్యాటక ప్రదేశాలు
వర్గం:రాజస్థాన్ జిల్లాలు