భారతదేశంలో పర్యావరణ చట్టాలు

భారతదేశంలో పర్యావరణ చట్టాలు అనేవి భారతదేశంలో పర్యావరణ పరిరక్షణకు సంబంధించిన చట్టం. శీతోష్ణస్థితి మార్పులను ఎదుర్కోవడం, కర్బన ఉద్గార రహిత ఆర్థిక వ్యవస్థ సాధించడం వంటి అంశాలు ఇందులో ఉన్నాయి.

పెరుగుతున్న కాలుష్యం, జీవవైవిధ్యం దెబ్బతినడం, వాతావరణంలో, ఆహార పదార్ధాలలో ప్రమాదకరమైన రసాయనాలు అధికంగా చేరడం, జీవనాధార వ్యవస్థలకు ముప్పు వాటిల్లడం వంటి కారణాల వల్ల పర్యావరణ నాణ్యత లోపించింది. 1972 జూన్‌లో స్టాక్‌హోమ్‌లో జరిగిన మానవ పర్యావరణంపై ఐక్యరాజ్యసమితి సమావేశంలో తీసుకున్న నిర్ణయాలు పర్యావరణాన్ని రక్షించాలనే ప్రపంచ సంకల్పంపై ఆధారపడి ఉన్నాయి. ఈ సమావేశానికి ముందు, తరువాత పర్యావరణ పరిరక్షణకు అనేక చర్యలు తీసుకున్నప్పటికీ, ఈ విషయంపై ఒక సమగ్ర చట్టాన్ని రూపొందించాలని నిర్ణయించారు. ఆ తర్వాత 1984లో జరిగిన భోపాల్ గ్యాస్ దుర్ఘటన కూడా పర్యావరణ పరిరక్షణ చట్టం, 1986 రావడానికి ప్రధాన కారణమైంది.

దీని ప్రకారం, భారత పార్లమెంటులో పర్యావరణ పరిరక్షణ బిల్లును ప్రవేశపెట్టారు. ఇందులో పరిగణలోనికి తీసుకున్న కొన్ని అంశాలు:
 వాయు కాలుష్యం
 జల కాలుష్యం
 అడవులు మరియు వన్యప్రాణుల రక్షణ
 వ్యర్థాల నిర్వహణ
 వన్యప్రాణులు

అనేక దేశాలలో పర్యావరణ పరిరక్షణ చట్టాల మాదిరిగానే, నిబంధనలు సరిగ్గా అమలు చేయబడితేనే అవి ప్రభావవంతంగా ఉంటాయి, కానీ భారతదేశంలో ఇది ఎప్పుడూ సరిగా జరగడం లేదు.

 రాజ్యాంగ నిబంధనలు 
భారత రాజ్యాంగంలో పర్యావరణ పరిరక్షణకు సంబంధించి నిర్దిష్టమైన నిబంధనలు ఉన్నాయి. 1976లో చేసిన 42వ రాజ్యాంగ సవరణ ద్వారా వీటిని చేర్చారు.

 ఆర్టికల్ 48-A (నిర్దేశక సూత్రాలు): పర్యావరణాన్ని రక్షించడం, మెరుగుపరచడం, దేశంలోని అడవులు, వన్యప్రాణులను కాపాడటం రాష్ట్ర ప్రభుత్వ బాధ్యత అని ఈ అధికరణం సూచిస్తుంది.
 ఆర్టికల్ 51-A (g) (ప్రాథమిక విధులు): అడవులు, సరస్సులు, నదులు, వన్యప్రాణులతో సహా సహజ పర్యావరణాన్ని రక్షించడం, అభివృద్ధి చేయడం, సమస్త జీవరాశుల పట్ల కరుణ కలిగి ఉండటం ప్రతి పౌరుడి విధి.
 ఆర్టికల్ 21 (జీవించే హక్కు): భారత సుప్రీంకోర్టు అనేక తీర్పులలో "స్వచ్ఛమైన పర్యావరణంలో జీవించే హక్కు"ను ప్రాథమిక హక్కుగా (ఆర్టికల్ 21 కింద) గుర్తించింది.

 చట్టాలు 
పర్యావరణ పరిరక్షణ కోసం భారతదేశం అనేక చట్టాలను ఆమోదించింది. వాటిలో ముఖ్యమైనవి:

 పర్యావరణ పరిరక్షణ చట్టం, 1986: భోపాల్ గ్యాస్ దుర్ఘటన తర్వాత రూపొందించబడిన ఈ చట్టం, పర్యావరణానికి సంబంధించిన అన్ని అంశాలను కవర్ చేసే ఒక గొడుగు చట్టం (Umbrella Legislation). కేంద్ర ప్రభుత్వానికి పర్యావరణాన్ని రక్షించడానికి విస్తృత అధికారాలను ఇది కల్పిస్తుంది.

 నేషనల్ గ్రీన్ ట్రిబ్యునల్ యాక్ట్ 2010 కింద స్థాపించబడిన జాతీయ హరిత ట్రిబ్యునల్ (NGT), పర్యావరణానికి సంబంధించిన ముఖ్యమైన ప్రశ్నలు , నీటి (కాలుష్య నివారణ మరియు నియంత్రణ) చట్టం, 1974 పరిధిలోని కేసులపై అధికార పరిధిని కలిగి ఉంటుంది.
 పబ్లిక్ లయబిలిటీ ఇన్సూరెన్స్ చట్టం, 1991
 వాయు (కాలుష్య నివారణ మరియు నియంత్రణ) చట్టం, 1981: గాలి నాణ్యతను మెరుగుపరచడం మరియు వాయు కాలుష్యాన్ని నివారించడం, తగ్గించడం ఈ చట్టం యొక్క ప్రధాన లక్ష్యం.
 వాయు (కాలుష్య నివారణ మరియు నియంత్రణ) (కేంద్ర పాలిత ప్రాంతాల) నిబంధనలు, 1983

 నీరు 
నీటి నాణ్యతను రక్షించడానికి చేసిన చట్టాలు:
 జల (కాలుష్య నివారణ మరియు నియంత్రణ) చట్టం, 1974: నీటి కాలుష్యాన్ని నివారించడానికి మరియు నియంత్రించడానికి ఈ చట్టం చేయబడింది. దీని కింద కేంద్ర మరియు రాష్ట్ర కాలుష్య నియంత్రణ మండళ్లు (CPCB, SPCB) ఏర్పాటయ్యాయి
 జల (కాలుష్య నివారణ మరియు నియంత్రణ) సెస్ చట్టం, 1977
 జల (కాలుష్య నివారణ మరియు నియంత్రణ) సెస్ నిబంధనలు, 1978
 గంగా యాక్షన్ ప్లాన్, 1986
 జాతీయ జల విధానం
 కోస్టల్ రెగ్యులేషన్ జోన్
 గోదావరి జల వివాదాల ట్రిబ్యునల్
 అంతర్రాష్ట్ర నదీ జలాల వివాద చట్టం
 కృష్ణా జల వివాదాల ట్రిబ్యునల్

 అడవులు మరియు వన్యప్రాణులు 
 భారత అటవీ చట్టం, 1927
 వన్యప్రాణి సంరక్షణ చట్టం, 1972: వన్యప్రాణులు, పక్షులు మరియు మొక్కల రక్షణ కోసం ఈ చట్టం రూపొందించబడింది. జాతీయ పార్కులు, వన్యప్రాణి అభయారణ్యాల ఏర్పాటుకు ఇది వీలు కల్పిస్తుంది.
 అటవీ (సంరక్షణ) చట్టం, 1980: అటవీ నిర్మూలనను అరికట్టడానికి మరియు అటవీ భూములను అటవీయేతర ప్రయోజనాల కోసం (పరిశ్రమలు, గనుల వంటివి) మళ్లించడాన్ని నియంత్రించడానికి ఈ చట్టం ఉద్దేశించబడింది.
 జాతీయ అటవీ విధానం, 1988
 ఎం.సి. మెహతా వర్సెస్ కమల్ నాథ్ (1997) 1 SCC 388
 జీవ వైవిధ్య చట్టం, 2002: జీవ వైవిధ్యాన్ని కాపాడటం, దాని భాగాలను స్థిరంగా ఉపయోగించడం, జీవ వనరుల ద్వారా లభించే ప్రయోజనాలను న్యాయంగా పంచుకోవడం ఈ చట్టం లక్ష్యం.
 మొక్కల రకాలు మరియు రైతుల హక్కుల పరిరక్షణ చట్టం, 2001
 వన్యప్రాణి సంరక్షణ చట్టం, 1972 (ఇది జాతీయ హరిత ట్రిబ్యునల్ పరిధిలోకి రాదు). దీనిపై అప్పీళ్లను భారత సుప్రీంకోర్టులో దాఖలు చేయవచ్చు.Rhuks Temitope, "THE JUDICIAL RECOGNITION AND ENFORCEMENT OF THE RIGHT TO ENVIRONMENT:DIFFERING PERSPECTIVES FROM NIGERIA AND INDIA", NUJS LAW REVIEW, 2 January 2015
 జంతు హింస నివారణ చట్టం 1960
 కంపా బిల్లు (CAMPA Bill)
 జాతీయ హరిత ట్రిబ్యునల్ చట్టం, 2010: పర్యావరణ వివాదాలను త్వరగా పరిష్కరించడానికి నేషనల్ గ్రీన్ ట్రిబ్యునల్ (NGT)ని ఈ చట్టం ద్వారా ఏర్పాటు చేశారు.

 వ్యర్థాల నిర్వహణ 
 బ్యాటరీల (నిర్వహణ, హ్యాండ్లింగ్) రూల్స్, 2001
 రీసైకిల్డ్ ప్లాస్టిక్స్, ప్లాస్టిక్స్ తయారీ, వినియోగ నిబంధనలు, 1999
 ప్రమాదకర వ్యర్థాలు, వాటి పారవేతపై సరిహద్దు కదలికల నియంత్రణపై బాసెల్ కన్వెన్షన్, 1989, దాని ప్రోటోకాల్స్
 ప్రమాదకర వ్యర్థాల (నిర్వహణ, హ్యాండ్లింగ్) సవరణ నిబంధనలు, 2003
 భవన నిర్మాణ, కూల్చివేత వ్యర్థాల నిర్వహణ నిబంధనలు, 2016

 నియంత్రణ సంస్థలు 

 కేంద్ర పర్యావరణ, అటవీ మరియు వాతావరణ మార్పుల మంత్రిత్వ శాఖ (MoEFCC): పర్యావరణ విధానాలను రూపొందించే నోడల్ ఏజెన్సీ.
 కేంద్ర కాలుష్య నియంత్రణ మండలి (CPCB): కాలుష్య నివారణకు సాంకేతిక సేవలను అందిస్తుంది.
 జాతీయ హరిత ట్రిబ్యునల్ (NGT): పర్యావరణ కేసులను విచారించే ప్రత్యేక న్యాయస్థానం.

 ఇవి కూడా చూడండి 

 భారత రాజ్యాంగం
 భోపాల్ గ్యాస్ దుర్ఘటన
 సుందర్‌లాల్ బహుగుణ

 మూలాలు 

 మరింత చదవండి 
 Saravanan, Velayutham. Environmental History of Modern India: Land, Population, Technology and Development (Bloomsbury Publishing India, 2022) online review
వర్గం:చట్టాలు
వర్గం:పర్యావరణ శాస్త్రం
వర్గం:పర్యావరణ కాలుష్యాలు
వర్గం:పర్యావరణ సమస్యలు