రేవా ప్రసాద్ ద్వివేదీ

మహామహోపాధ్యాయ రేవా ప్రసాద్ ద్వివేది (22 ఆగస్టు 1935 - 21 మే 2021) సంస్కృత పండితుడు, కవి, రచయిత, ఉపాధ్యాయుడు, విమర్శకుడు. ఆయన రచనలలో కవిత్వం ఇతిహాసాలు, సాహిత్యం, నాటకాలు గద్య రూపంలో వ్రాయబడినవి. ఆయన తన సాహిత్యాన్ని "సనాతన" అనే మారుపేరుతో రాశారు.  ఆయనను 'ఆచార్య' ద్వివేది అని కూడా పిలుస్తారు. ఆయన పేరుమీద ఇప్పటికీ ద్వివేది స్కాలర్‌షిప్‌లు సంస్కృతములో విశేషముగా కృషి చేసిన, చేస్తున్న పండితలకు ఇవ్వబడుచున్నవి.

43 సంవత్సరాల వయస్సులో భారత రాష్ట్రపతిచే గౌరవ ధృవీకరణ పత్రం పొందిన అతి పిన్న వయస్కుడు ద్వివేది. అతను సంస్కృతానికి సాహిత్య అకాడమీ అవార్డు, మూడు రత్న అవార్డులు, ది ఆసియాటిక్ సొసైటీ ఆఫ్ ముంబై నుండి పి. వి. కేన్ బంగారు పతకాన్ని గెలుచుకున్నారు. ఆసియాటిక్ సొసైటీ ఆఫ్ ముంబై కూడా ద్వివేదికి గౌరవ ఫెలోషిప్ను ప్రదానం చేసింది.

 జీవిత విశేషాలు 
రేవా ప్రసాద్ ద్వివేది మధ్యప్రదేశ్ నర్మదా నది ఒడ్డున నద్నెర్ (1935 ఆగస్టు 22) లో పండిట్ నర్మదా ప్రసాద్ ద్వివేది, లక్ష్మీ దేవి దంపతులకు జన్మించారు. అతను సుమారు ఎనిమిదేళ్ల వయసులో ఆతని తల్లి తండ్రులు మరణించారు. మధ్యప్రదేశ్లో సంస్కృతంలో ప్రాథమిక విద్యను పూర్తి చేసిన తరువాత, అతను బనారస్ హిందూ విశ్వవిద్యాలయం సంస్కృతం అధ్యయనం చేయడానికి యుక్తవయసులో వారణాసి ప్రయాణించాడు. పేదరికం ఉన్నప్పటికీ, అతను సంస్కృత విద్యా ధర్మ విజ్ఞానం ఫ్యాకల్టీలో సాంప్రదాయ వ్యవస్థలో సంస్కృత భాష, సాహిత్యంలో, బెనారస్ హిందూ విశ్వవిద్యాలయంలోని ఫ్యాకల్టీ ఆఫ్ ఆర్ట్స్లో ఆధునిక వ్యవస్థ రెండింటిలోనూ రాణించాడు. ఆయన ప్రాధమిక గురువు, గురువు పండిట్ మహాదేవ్ శాస్త్రి.  ద్వివేది బనారస్ హిందూ విశ్వవిద్యాలయం నుండి సాహిత్యచార్య బిరుదు, సంస్కృతంలో ఎం. ఎ. డిగ్రీ పొందారు. అతను 1965లో రాయ్పూర్లోని రవిశంకర్ విశ్వవిద్యాలయం నుండి PhD, 1974లో జబల్పూర్ విశ్వవిద్యాలయం నుండి  D.Litt పొందారు.

ద్వివేది ప్రధాన రచనా రంగం సంస్కృత సాహిత్యం. కానీ ఆయన నవ్య-న్యాయ (తర్కం) , దర్శన (తత్వశాస్త్రం) , వ్యాకరణ (వ్యాకరణం), అలాగే బ్రాహ్మి, శారద, నగరి లిపిలలో నిపుణుడు. 

ద్వివేది భారతదేశంలోని వారణాసిలోని బనారస్ హిందూ విశ్వవిద్యాలయంలో సంస్కృత ఎమెరిటస్ ప్రొఫెసర్‌గా ఉన్నారు, అక్కడ ఆయన 1969 నుండి 1995 వరకు పనిచేసారు. ఆయన 1979. 1989 మధ్య మూడు సంవత్సరాల కాలానికి సంస్కృత విద్య, ధర్మ విజ్ఞాన్  ఫ్యాకల్టీ డీన్‌గా, ఈ ఫ్యాకల్టీలో సంస్కృత సాహిత్య విభాగానికి బహుళ-కాల అధిపతిగా ఉన్నారు. ఆయన బనారస్ హిందూ విశ్వవిద్యాలయం యొక్క కార్యనిర్వాహక మండలి, దాని విద్యా మండలిలో కూడా సభ్యుడు.  బనారస్ హిందూ విశ్వవిద్యాలయంలో చేరడానికి ముందు, ఆయన భారతదేశంలోని మధ్యప్రదేశ్ రాష్ట్రానికి చెందిన రాయ్‌పూర్ఇండోర్‌లోని కళాశాలల్లో వివిధ హోదాల్లో సంస్కృత సాహిత్యాన్ని బోధించారు. భారతదేశంలో సంస్కృత విద్య కోసం ద్వివేది వివిధ జాతీయ విధాన రూపకల్పన సంస్థలలో పనిచేశారు. 

1980ల ప్రారంభంలో, ద్వివేది బనారస్ హిందూ విశ్వవిద్యాలయంలో ప్రపంచ సంస్కృత సదస్సును నిర్వహించారు. భారత ప్రభుత్వ ప్రతినిధి బృందం, అమెరికన్ ఓరియంటల్ సొసైటీ సమావేశంలో భాగంగా,  హార్వర్డ్ విశ్వవిద్యాలయంలోని హౌటన్ లైబ్రరీ వంటి సంస్థలలో మాన్యుస్క్రిప్ట్ సమీక్షలను నిర్వహించే వ్యక్తిగత సామర్థ్యంతో, ఇతర ప్రపంచ సంస్కృత సదస్సులలో పాల్గొనడానికి ఆయన అమెరికా, కెనడా, యూరప్‌లకు వెళ్లారు. 

వారణాసిలో లాభాపేక్షలేని సంస్థ కాళిదాస్ సంస్థాన్ వ్యవస్థాపకుడు ద్వివేది. ఈ సంస్థ సంస్కృత సాహిత్యంలో పుస్తకాలను ప్రచురించింది. బనారస్ హిందూ విశ్వవిద్యాలయంలో అధికారిక పాత్ర నుండి పదవీ విరమణ చేసిన తరువాత, ద్వివేది తన వ్యక్తిగత అధ్యయనం, గ్రంథాలయంలో ప్రతిరోజూ చదవడం, పరిశోధన చేయడం, సాహిత్యాన్ని సృష్టించడం కొనసాగించారు, అక్కడ అతను బనారస్ హిందు విశ్వవిద్యాలయం యొక్క సమీప ప్రాంగణం నుండి విద్యార్థులకు ఉచితంగా బోధించారు.

ఆచార్య ద్వివేదిపై అనేక PhD సిద్ధాంతాలు వ్రాయబడి, ఎందరో గౌరవ డాక్టరేట్ బిరుబును పొందారు.

 రచనలు 
ద్వివేది యొక్క సాహిత్య ప్రయత్నాలు మూడు ప్రధాన వర్గాలుగా విభజించబడ్డాయి: పురాతన సాహిత్యం, నవ్య సాహిత్య సూత్రాలు, సిద్ధాంతాలు, భవిష్యత్ తరాల కోసం గత సాహిత్యాన్ని పరిరక్షించడం. ద్వివేది 3 ఇతిహాసాలు, 14 లిరిక్స్, 2 నాటకాలు, 5 పుస్తకాలలో 13,000 శ్లోకాలను రచించారు. మరే ఇతర సంస్కృత సాహిత్య పండితుడు ఇంత మౌలిక రచనలు చేసినట్లుగా తెలియదు. 

 అవార్డులు 

 మహామహోపాధ్యాయ పి. వి. కేన్ గోల్డ్ మెడల్, ది ఆసియాటిక్ సొసైటీ ఆఫ్ ముంబై, 1983. 
 ఆసియాటిక్ సొసైటీ ఆఫ్ ముంబై గౌరవ ఫెలోషిప్, 1995. 
 రామకృష్ణ జయదయాళ్ దాల్మియా శ్రీవాణి న్యాస్ రచించిన శ్రీవాణి ఆలంకరణ, న్యూ ఢిల్లీ, 1999. ప్రధానమంత్రి అటల్ బిహారీ బాజ్పేయి చేత ఇవ్వబడింది 
 విశ్వభారతి అవార్డు, ఉత్తర ప్రదేశ్ సంస్కృత సంస్థాన్, లక్నో 2005. 
 1978లో భారత రాష్ట్రపతి గౌరవనీయ నీలం సంజీవ్ రెడ్డి చేత గౌరవ ధృవీకరణ పత్రంః సంస్కృతంలో జీవితకాల సాధనకు అత్యున్నత సాహిత్య పురస్కారం, అతి పిన్న వయస్కుడు.
 సాహిత్య అకాడమీ అవార్డు, సాహిత్య అకాడమీ, న్యూఢిల్లీ, 1991.
 కల్పవల్లి పురస్కార్, భారతీయ భాషా పరిషత్, కలకత్తా, 1993.
 వాచస్పతి పురస్కార్, కె. కె. బిర్లా ఫౌండేషన్, న్యూ ఢిల్లీ, 1997.
 యూనివర్సిటీ గ్రాంట్స్ కమిషన్ గౌరవ ఎమెరిటస్ ఫెలోషిప్, న్యూ ఢిల్లీ, 1991-1993.
 2005 నాటి రాష్ట్రీయ సంస్కృత వేద వ్యాస పురస్కార్, యూనివర్సిటీ గ్రాంట్స్ కమిషన్ ప్రదానం చేసింది, న్యూ ఢిల్లీ, 2010.
 నానా సాహెబ్ పేష్వా ధర్మిక, ఆధ్యాత్మిక పురస్కార, దేవదేవర సంస్థాన, పూణే, 2010.
 మహర్షి వేదవ్యాస సమ్మన్, ఢిల్లీ సంస్కృత అకాడమీ, న్యూ ఢిల్లీ, 2012.
 సౌహార్డా సమ్మన్, ఉత్తర ప్రదేశ్ హిందీ సంస్థాన్, లక్నో, 2015.
 కబీర్ సమ్మాన్, ప్రభుత్వ అత్యున్నత సాహిత్య గౌరవం. భారత రాష్ట్రపతి మహామహీమ్ రామ్నాథ్ కోవింద్, భోపాల్, 2017 ప్రదానం చేసిన భారతీయ కవిత్వానికి అత్యుత్తమ సహకారం అందించినందుకు మధ్యప్రదేశ్ ప్రభుత్వం, సాంస్కృతిక మంత్రిత్వ శాఖ .
 నాలుగు సార్లు సాహిత్య పురస్కార, ఉత్తర ప్రదేశ్ సంస్కృత సంస్థాన్, లక్నో, 1975,1979,1980,1982.
 విశిస్త పురస్కార్, ఉత్తర ప్రదేశ్ సంస్కృత సంస్థాన్, లక్నో, 2002.
 వాల్మీకి పురస్కార, ఉత్తర ప్రదేశ్ సంస్కృత సంస్థానా, 2004.
 కర్పత్రస్వామి పురస్కార్, సంపూర్ణానంద్ సంస్కృత విశ్వవిద్యాలయం, వారణాసి, 2018.
 సాహిత్య రత్న, కంచి పీఠం స్వామి జయేంద్ర సరస్వతి జగద్గురు శంకరాచార్యుల నుండి, 2010. 
 పండిత రత్న, శ్రీ రామభద్రాచార్య వికళంగ విశ్వవిద్యాలయం, చిత్రకూట, 2008 నుండి.
 రత్న సదాశివ, కాళిదాస సంస్కృత అకాడమీ యొక్క అత్యున్నత గౌరవ ఫెలోషిప్, ఉజ్జయిని 2007. 
 మహామహోపాధ్యాయ, శ్రీ లాలబహాదూర శాస్త్రి కేంద్రీయ సంస్కృత విద్యాపీఠ, న్యూ ఢిల్లీ, 2009. 
 శాస్త్రకలానిధి, మద్రాసు సంస్కృత కళాశాల శతాబ్ది ఉత్సవాలలో, మద్రాసు, 2006. 
 శ్రీ సత్యానంద్ దేవాయతన్, యాదవపూర్, కోల్కతా, 2011 నుండి ప్రజ్ఞనాభారతి.
 వాగ్యోగ సమ్మన్, వాగ్యోగ చేతన పీఠం, వారణాసి, 2015. 
 సంస్కృతవిద్వాడ్ గౌరవం, బీఏపీఎస్ స్వామినారాయణ శోధ్ సంస్థాన్ అక్షరధామ్, న్యూఢిల్లీ, 2019. 

మూలములు
 మహామహోపాధ్యాయ రేవా ప్రసాద్ ద్వివేది

వర్గం:సంస్కృత కవులు
వర్గం:సంస్కృత పండితులు
వర్గం:సమీక్షించని అనువాదాలున్న పేజీలు