నన్నేశ్వర దేవాలయం, లక్కుండి

నన్నేశ్వర ఆలయం  కర్ణాటక రాష్ట్రంలోని గడగ్ జిల్లాకు చెందిన లక్కుండిలో ఉన్న 11వ శతాబ్దపు ఒక హిందూ దేవాలయం. ఈ ఆలయం కళ్యాణి చాళుక్యుల సామ్రాజ్య శైలిలో నిర్మించిన అత్యంత పురాతన ఆలయంగా గుర్తించబడుతోంది. ఇందులో ఉత్తర భారతీయ, దక్షిణ భారతీయ హిందూ దేవాలయ వాస్తు శైలుల ప్రభావాలు స్పష్టంగా కనిపిస్తాయి. ఇది అదే శైలిలో ఉన్న, మరింత పెద్దదైన, అధికంగా అలంకరించబడిన కాశీవిశ్వేశ్వర  ఆలయంకు వెంటనే పడమర వైపున ఉంది. ఈ దేవాలయం భారత పురావస్తు సర్వే విభాగంచే జాతీయ ప్రాముఖ్యత కలిగిన స్మారక చిహ్నంగా సంరక్షించబడుతోంది.

 స్థానం 

లక్కుండి, గడగ్-బెటగేరి అనే జంట నగరానికి సుమారు 12 కిలోమీటర్ల దూరంలో ఉంది. ఇది హంపి, గోవా మధ్య ప్రాంతంలో ఉండి, భారత జాతీయ రహదారి 67 ద్వారా అనుసంధానించబడింది. చారిత్రక హిందూ, జైన దేవాలయాల శిథిలాలు అనేకం ఉన్న ప్రాంతంగా లక్కుండి ప్రసిద్ధి చెందింది. భౌగోళికంగా ఇది కలచూరీలు, చాళుక్యులు, యాదవ-సేయుణులు, హోయసళులు, విజయనగర సామ్రాజ్యం కాలానికి చెందిన ప్రధాన దేవాలయ సమూహాలు ఉన్న ప్రాంతంలో ఉంది. ఉదాహరణకు, ఇది దంబళ, కుక్కనూర్, గడగ్, అన్నిగేరి, ముల్గుండ్, హర్తి, లక్ష్మేశ్వర, కల్కేరి, సావడి, హూలి, రోణ, సూది, కొప్పళ్, ఇటాగి వంటి చారిత్రక దేవాలయ ప్రాంతాలకు సమీపంలో ఉంది. అత్యంత సమీప రైల్వే స్టేషన్ గడగ్ నగరంలో ఉంది. నన్నేశ్వర ఆలయం గ్రామం దక్షిణ భాగంలో, కాసివిశ్వేశ్వర ఆలయానికి పడమర వైపున ఉన్నది.
 చరిత్ర 

లక్కుండి అనేది చారిత్రక నగరమైన లోక్కిగుండి అనే పేరుకు ధ్వన్యాత్మకంగా సంక్షిప్త రూపం. ఈ పేరు గ్రామంలోని శాసనాలలోనే కాకుండా, దక్షిణ కర్ణాటక, మహారాష్ట్రలో దూర ప్రాంతాలలో లభించిన శాసనాలలో కూడా కనిపిస్తుంది. 8వ శతాబ్దం నుండి 13వ శతాబ్దం వరకు లక్కుండి, దక్కన్ ప్రాంతంలోని ఇతర ప్రాంతాలలో లభించిన కన్నడ, సంస్కృత భాషలలోని 30కు పైగా శాసనాలు, హిందూ, జైన సంప్రదాయాలకు లక్కుండి ఒక ముఖ్యమైన చారిత్రక నగరంగా ఉన్నదని నిరూపిస్తున్నాయి.

లక్కుండి మొదటి సహస్రాబ్దం రెండవ భాగంలోనే స్థిరపడిన పట్టణంగా ఉన్నప్పటికీ, దాని అభివృద్ధి, సంపద ప్రధానంగా 973 CE తరువాత ప్రారంభమైంది. ఆ సమయంలో వటాపి చాళుక్య వంశానికి చెందిన వారసుడైన తైలా II (965 CEలో నియమితుడైన ఒక అధికారి) రాష్ట్రీకూట వంశానికి చెందిన కార్క్క IIపై విజయవంతమైన తిరుగుబాటును నిర్వహించాడు. ప్రాంతీయ గ్రంథాలలో ఆ తరువాతి పాలనను చాళుక్య (లేటర్ చాళుక్యులు, కళ్యాణి చాళుక్యులు లేదా కళ్యాణ చాళుక్యులు) అని పిలిచారు. వీటిని ప్రారంభ చాళుక్య (ప్రారంభ చాళుక్యులు) నుండి వేరు చూపించేందుకు ఈ పేరు ఉపయోగించారు.

లక్కుండి ముఖ్యంగా శైవ సంప్రదాయ హిందూ రాజైన సత్యాశ్రయ ఇరివబేదంగ పాలనలో విశేషంగా వికసించింది. అతను తైలా II కుమారుడు, వారసుడు కాగా, 997 లేదా 998 CEలో అధికారంలోకి వచ్చాడు. దీన్ని 11వ శతాబ్ద ప్రారంభానికి చెందిన జైన, హిందూ శాసనాలు నిర్ధారిస్తున్నాయి.G. S. Dikshit (1947), Satyasraya Chalukya, Proceedings of the Indian History Congress, Vol. 10, pp. 241-244,  లక్కుండి ఒక ముఖ్యమైన నగరంగా ఎదిగి, ఎంతో సంపన్నంగా మారింది. నాణేల తయారీ కేంద్రం కూడా ఇక్కడ ఉండేది. లక్కుండి, దాని ఉత్తర భాగంలోని రోణ, సూది, క్రడుగు (ఇప్పటి గడగ్), హూలి వంటి పట్టణాలు 11వ నుండి 13వ శతాబ్దాల మధ్య మత, సాంస్కృతిక, సాహిత్య వికాసానికి కేంద్రాలుగా మారాయి.

ఈ కాలంలో మరింత సున్నితమైన దేవాలయ నిర్మాణాలు, విద్యాదానం (దానాల ఆధారంగా నడిచే పాఠశాలలు),, మెట్లు గల బావులు వంటి ప్రజాపనులు నిర్మించబడ్డాయి. ఇవి ప్రధానంగా శైవమతం, జైనమత నేపథ్యంలో ఉన్నప్పటికీ, కొద్దిమంది ముఖ్యమైన వైష్ణవ ఆలయాలు కూడా ఈ కాలానికి చెందినవే. 1192 CEలో, లక్కుండిలోని అనేక ప్రసిద్ధ దేవాలయాలు ఇప్పటికే నిలిచిపోయిన తరువాత, హోయసళ రాజు బల్లాల IIకు చెందిన ఒక సంస్కృత శాసనం లక్కుండి ప్రాముఖ్యత కొనసాగుతుందని, అది అతని రాజధానిగా మారిందని పునరుద్ఘాటిస్తుంది. 13వ శతాబ్దం తరువాత లక్కుండిలో కొత్త ప్రజాపనులు, దేవాలయాలు, శాసనాలు, ఆర్థిక సంపదకు సంకేతాలైన ఇతర ఆధారాలన్నీ అకస్మాత్తుగా తగ్గిపోతున్నాయి.
 తేదీ 

నన్నేశ్వర ఆలయానికి సంబంధించిన పునాదిశాసనం ఇప్పటి వరకు లభించలేదు. అందువల్ల ఈ ఆలయ నిర్మాణ కాలంపై అన్ని అంచనాలు ద్వితీయ శాసనాల ఆధారంగా మాత్రమే ఉన్నాయి. ఈ ఆలయాన్ని ప్రస్తావించే ఇతర శాసనాలు, వాస్తుశిల్ప శైలి, ప్రతిమా శాస్త్ర వివరాలు, చారిత్రక లక్కుండి పాఠశాల నేపథ్యం, అలాగే సరళమైన నిర్మాణాలపై తరువాతి కాలంలో మరింత సంక్లిష్టమైన, విశాలమైన రూపాలు అభివృద్ధి చెందుతాయని భావన ఆధారంగా తేదీలు నిర్ణయించబడుతున్నాయి. భారత ఉపఖండంలోని చారిత్రక వాస్తుశిల్పంపై అనేక వ్యాసాలు, గ్రంథాలు రచించిన ధాకీ, మైస్టర్ ఈ ఆలయాన్ని సుమారు 1020ల CE కాలానికి చెందినదిగా పేర్కొన్నారు. భారతీయ దేవాలయ వాస్తుశిల్ప పండితుడు, చరిత్రకారుడు ఆడమ్ హార్డీ మాత్రం దీనిని కొద్దిగా తరువాతి కాలానికి, అంటే 11వ శతాబ్దం రెండవ భాగానికి చెందినదిగా తేదీ నిర్ధారించాడు.

 ఆలయ ప్రణాళిక 

నన్నేశ్వర ఆలయంలో పెద్దదైన, తెరిచి ఉన్న స్తంభాలతో కూడిన రంగ-మండపం (భక్తులు లేదా యాత్రికుల స్వాగత సభ), మూసివున్న గూఢ-మండపం (సభా మంటపం), అలాగే గర్భగృహం (పవిత్ర అంతర్గర్భ గది) ఉన్నాయి. ఈ ఆలయ రూపకల్పన కొద్దిగా ముందటి కాలానికి చెందిన లక్కుండిలోని బ్రహ్మ జినాలయ జైన దేవాలయంతో, మరింత పురాతనమైన కుక్కనూర్‌లోని శివ ఆలయంతో సమానంగా ఉంటుంది. అయితే నన్నేశ్వర ఆలయం వీటి కంటే గొప్ప అమలు, విశాల నిర్మాణం, శైలిలో అనేక కొత్త వినూత్నతలను చూపిస్తుంది. ఇంకా, నేల ప్రణాళికలోని అనుపాతాలు వాస్తుశిల్పి కొత్త ఆలోచనలను స్వీకరించి, భారత ఉపఖండంలోని మధ్య, పశ్చిమ ప్రాంతాలలోని ముఖ్యంగా మధ్యప్రదేశ్, గుజరాత్ ప్రాంతాల నాగర శైలిని సమన్వయపరిచినట్లు చూపుతున్నాయి. ఈ సమ్మేళనం సమీపంలోని కాసివిశ్వేశ్వర ఆలయంతో పోలిస్తే అంతగా విస్తృతమైనది కాకపోయినా, ఇక్కడి శిల్పులు సబ్బురాయి (soapstone)తో వివిధ రకాల స్తంభ శైలులు, అలంకార అంశాలను విజయవంతంగా అమలు చేసి సమగ్రంగా కలిపారు.
 వివరణ 

ఈ ఆలయం ఎత్తైన ప్రాతిపదికపై (జగతి) నిర్మించబడింది. చరిత్రకారుడు కామత్ ప్రకారం, ఇటువంటి లక్షణాలు సాధారణంగా లేటర్ చాళుక్య దేవాలయాలలో ప్రమాణంగా కనిపిస్తాయి. ఇక్కడ ఉపయోగించిన ప్రధాన నిర్మాణ పదార్థం సోప్‌స్టోన్ (సబ్బురాయి). ఇది చాళుక్యుల వాస్తుశిల్ప వినూత్నతగా భావించబడుతుంది, 12వ, 13వ శతాబ్దాల చాళుక్య, హోయసళ నిర్మాణాలలో విస్తృతంగా ప్రాచుర్యం పొందింది.Hardy (1995), p.336Cousens (1926), p.82Kamath (2001), pp.115-118


ఈ ఆలయంలో పూర్వపు పశ్చిమ భారతీయ (గుజరాత్, సమీప ప్రాంతాలు) హిందూ దేవాలయాల శైలిని అనుసరించిన పీఠం ఉంది. ఇందులో జద్యకుంభ, కర్ణాలి, అలాగే గజపీఠ (పీఠాన్ని మోయుతున్నట్లుగా నిలబడ్డ ఏనుగుల పట్టీ) ఉన్నాయి. ఈ పీఠం పైభాగంలో దక్షిణ భారతీయ, ముఖ్యంగా కర్ణాట-ద్రావిడ శైలికి చెందిన అధిష్ఠాన నిర్మాణాన్ని సమన్వయపరిచారు. చదరపు ప్రణాళికలో ఉన్న రంగమండపం స్తంభాల ద్వారా మద్దతు పొందుతుంది, ఇది బ్రహ్మ జినాలయ జైన దేవాలయంతో పోలిస్తే మరింత తెరచిన నిర్మాణంగా ఉంటుంది. ఈ స్తంభాలు లేథ్ ఆకారంలో ఉండి, చారిత్రక సంస్కృత వాస్తు గ్రంథాలలో శ్రీకర, వర్ధమాన, ఇంద్రకాంత శైలులుగా పేర్కొనబడిన వివిధ రూపాలను చూపిస్తాయి. ఒక స్తంభం పునాదిపై ఉన్న శాసనం ప్రకారం, హెబ్బాన వంశానికి చెందిన దేవలబ్బే అనే సామాన్య మహిళ ఈ ఆలయానికి అనేక స్తంభాలను దానం చేసినట్లు తెలుస్తుంది. అయితే ఇందులో శక సంవత్సరం పేర్కొనబడలేదు.

ఈ ఆలయంలోని విమానం మూడు అంతస్తులుగా (త్రితాల) నిర్మించబడింది. ఇందులో కర్ణ, భద్ర విస్తరణలు ఉన్నాయి. అలాగే శేఖరి-నాగర వాస్తుశిల్ప శైలిని అనుసరించిన ఖట్టక నిర్మాణం కూడా ఉంది. చట్రబద్ధమైన లోపలి ఖాళీలకు తోరణ ఛత్రాలు అమర్చబడ్డాయి. శేఖరి-నాగర రూపకల్పన మొత్తం శిఖర నిర్మాణంలో పునరావృతమవుతుంది. అయితే ప్రత్యేకంగా ఇందులో తూర్పు భారతదేశంలో కనిపించే లోతైన త్రిపత్రాకార ఆకృతులు (ట్రెఫోయిల్స్), ముఖ్యంగా కోసల ప్రాంతంలోని కళింగ వాస్తుశిల్పం (ఇప్పటి మధ్య ఒడిశా) ప్రభావం సమన్వయమై ఉంది. రెండవ తల నాగర-శిఖరాన్ని, మూడవ తల లతినా-శిఖరాన్ని చూపిస్తుంది. మూడవ స్థాయి పైభాగంలో ఫంసాన వరుసలు, తరువాత ఉత్తర భారతీయ శైలి కలశం ఉంటుంది.

అందువల్ల విమానం శిఖర నిర్మాణం భారత ఉపఖండంలోని పశ్చిమ, మధ్య, తూర్పు, దక్షిణ ప్రాంతాల శైలి సమ్మేళనంగా రూపొందించబడింది. గూఢమండపం కూడా రంగమండపంలాగానే చదరపు ప్రణాళికలో నిర్మించబడింది. ప్రవేశానికి మెట్లు ఉండి, అందంగా చెక్కబడిన ద్వారపాలకులు (ప్రస్తుతం కొంత ధ్వంసమై ఉన్నారు) కనిపిస్తారు. గూఢమండపం లోపల నాలుగు స్తంభాలు ఉన్నాయి. ఇవి రంగమండపంలోని స్తంభాలకన్నా మరింత సున్నితంగా చెక్కబడి మెత్తగా పాలిష్ చేయబడ్డాయి. గూఢమండపం గోడల శిల్పశైలి విమానంలో కనిపించే శైలితో సమానంగా ఉండి, స్తంభాల మధ్య ప్రతిరథ విస్తరణ ఉంటుంది.

గర్భగృహం చదరపు ఆకారంలో ఉండి, అందులో శివలింగం ప్రతిష్ఠించబడి ఉంది.
 గ్యాలరీ 

 గమనికలు 

 మూలాలు 

 గ్రంథసూచి 







వర్గం:కర్ణాటకలోని శివాలయాలు
Category:11వ శతాబ్దపు హిందూ దేవాలయాలు
Category:గడగ్ జిల్లాలో హిందూ దేవాలయాలు
Category:పశ్చిమ చాళుక్య సామ్రాజ్యం
వర్గం:కర్ణాటక దేవాలయాలు
వర్గం:కర్ణాటక పర్యాటక ప్రదేశాలు