గంగేశ్వర శివాలయం

గంగేశ్వర శివ ఆలయం  భువనేశ్వర్ పాత పట్టణ ప్రాంతంలో, తలబజార్ చౌక్ నుండి గంగ – యమున ఆలయానికి వెళ్లే గంగ – యమున రహదారి ఎడమ వైపున ఉన్న ఒక ప్రాంగణంలో  ఉంది. ఈ ఆలయం లింగరాజ ఆలయంకు ఈశాన్య దిశలో 200 మీటర్లు, రహదారి అవతల ఉన్న లకేశ్వర ఆలయానికి ఉత్తరంగా 50 మీటర్లు, సుబర్ణేశ్వర ఆలయానికి దక్షిణంగా 200 మీటర్లు, గౌరీశంకర ఆలయానికి తూర్పుగా 100 మీటర్ల దూరంలో ఉంది. ఈ ఆలయం తూర్పు ముఖంగా నిర్మించబడింది. ప్రధాన దేవత వృత్తాకార యోనిపీఠంలో ప్రతిష్ఠించబడిన శివ లింగం. ఇది ఒక జీవంత ఆలయం (లివింగ్ టెంపుల్) కాగా, ‘‘గంగా–యమున సంఘటనా’’ ద్వారా నిర్వహించబడుతోంది.

పురాణకథ
స్థానిక ప్రజల్లో ఉన్న సాధారణ నమ్మకం ప్రకారం, దేవి పార్వతి ‘‘ఏకామ్ర క్షేత్రం’’లో ‘‘కీర్తి’’, ‘‘బాస’’ అనే రాక్షసులను సంహరించింది. ఈ వీరోచిత సంఘటన అనంతరం దేవతకు దాహం వేయడంతో, భగవాన్ శివుడు తన త్రిశూలాన్ని భూమిలో దించాడు. అప్పుడు అక్కడ ఒక నీటి ఊట ఉద్భవించింది. ఆ ఊటను పవిత్రం చేయడానికి నదీ దేవతలు అయిన గంగా, యమున లను ఆహ్వానించారు. ఈ సంఘటనను స్మరించేందుకు, గంగుల పాలన కాలంలో ఒడిశాలో గంగేశ్వర, యమునేశ్వర అనే జంట ఆలయాలు నిర్మించబడ్డాయి. అయితే ప్రస్తుతం కనిపిస్తున్న ఈ ఆలయం అసలు దేవాలయానికి తరువాత కాలంలో జరిగిన పునరుద్ధరణగా భావించబడుతుంది. దీనికి కారణంగా పాత నిర్మాణ సామగ్రిని ప్రణాళికలేకుండా వినియోగించడం, జంఘ భాగంలో తరువాతి కాలానికి చెందిన శిల్పాల చిత్రణ కనిపిస్తాయి.

ప్రాముఖ్యత

 చారిత్రక ప్రాముఖ్యత : స్థానిక ప్రజలు ఈ ఆలయాన్ని సామ్రాజ్య గంగులు కాలానికి చెందినదిగా పేర్కొంటారు.
 సాంస్కృతిక ప్రాముఖ్యత : శివరాత్రి, చంద్రణ యాత్ర, కార్తిక పూర్ణిమ, జలాభిషేకం వంటి పండుగలు ఇక్కడ నిర్వహించబడతాయి.
 సామాజిక ప్రాముఖ్యత : ఉపనయన కార్యక్రమం, వివాహ కార్యక్రమాలు, నిశ్చితార్థాలు, ఇతర సామాజిక కార్యక్రమాలు కూడా ఇక్కడ నిర్వహించబడతాయి.
 సంస్థాగత ప్రాముఖ్యత : గంగా–యమున సంఘటనా.

భౌతిక వివరణ
ఆలయ ప్రాంగణంలో దక్షిణ దిశలో యమునేశ్వర ఆలయం, ఈశాన్య దిశలో గంగా–యమున కుంట ఉన్నాయి. ఆలయ సముదాయం గోడకు అవతల తూర్పు, పడమర, ఉత్తర దిశల్లో వరి పొలాలు ఉన్నాయి. ఆలయ సముదాయం దక్షిణ భాగంలో గోడకు అవతల గంగ–యమున రహదారి గుండా పోతుంది.  ఈ ఆలయం తూర్పు ముఖంగా ఉంది.

ప్రణాళిక పరంగా ఈ ఆలయం పంచరథ ఆకృతితో, చతురస్రాకార విమానం, తూర్పు వైపున విస్తరించిన ముఖ మండపం ఉంది. విమానం పరిమాణం 3.35 చదరపు మీటర్లు కాగా, ముఖ మండపం పరిమాణం 0.25 మీటర్లు. ఎత్తు పరంగా ఈ ఆలయం రేఖ శైలిలో నిర్మించబడింది. ఇందులో సాధారణంగా కనిపించే బడ, గండి, మస్తక భాగాలున్నాయి. ఖురా నుండి కలశం వరకు మొత్తం ఎత్తు 8.00 మీటర్లు. 2.60 మీటర్ల ఎత్తు గల బడ భాగం ఐదు నిలువు విభాగాలుగా విభజించబడింది. అవి: ఐదు మోల్డింగ్‌లతో కూడిన సాదా పాభాగా (0.66 మీటర్లు), తల జంఘ (0.72 మీటర్లు), రెండు మోల్డింగ్‌లతో బంధన (0.40 మీటర్లు), ఉపర జంఘ (0.60 మీటర్లు), బరండా భాగంలో ఒక్క మోల్డింగ్ (0.22 మీటర్లు). బరండా పైభాగంలోని గండి 3.15 మీటర్ల ఎత్తుతో మధ్యలో రహా, దాని ఇరువైపులా అనురథ, కనిక పగాలు కలిగి ఉంటుంది. ఇది అలంకరణలేని వక్రాకార శిఖరంగా ఉంటుంది. ఒడిశా ఆలయాలకు సాధారణంగా ఉండే విధంగా, మస్తక భాగంలో బేకి, ఆమ్లక, ఖపూరి, కలశం భాగాలు ఉండి, మొత్తం ఎత్తు 2.25 మీటర్లు.

 రహా నిచ్,పార్శ్వదేవతలు: 
మూడు వైపులా ఉన్న పార్శ్వదేవత నిచ్‌లు సమానంగా 0.63 మీటర్ల ఎత్తు, 0.33 మీటర్ల వెడల్పును కలిగి ఉన్నాయి. పడమర నిచ్‌లో నాలుగు భుజాలున్న విష్ణువు త్రిభంగ భంగిమలో, సంపూర్ణ వికసిత కమల పీఠంపై నిలబడి, తన వాహనమైన గరుడునితో కలిసి దర్శనమిస్తాడు. ఆయన పై ఎడమ భుజంలో గదను, క్రింది ఎడమ భుజంలో శంఖాన్ని ధరించాడు. పై కుడి భుజం వరద ముద్రలో ఉండగా, క్రింది కుడి భుజంలో చక్రాన్ని పట్టుకున్నాడు. ఈ ప్రతిమ కిరీట ముకుటాన్ని ధరించి ఉంటుంది. తల వెనుక భాగంలో ఉబ్బెత్తుగా చెక్కబడిన మకర తోరణం ఉంది. ఉత్తర నిచ్‌లో ఇటీవల తయారు చేసిన నాలుగు భుజాలున్న పార్వతి ప్రతిమ ఉంది. దక్షిణ నిచ్ ఖాళీగా ఉంది. ఈ నిచ్‌లు సాదాగా ఉన్నాయి.

 అలంకార లక్షణాలు: 
ఈ ఆలయంలో రెండు జంఘలపై లౌకిక ప్రతిమలు చెక్కబడ్డాయి. పడమర గోడలోని తల జంఘ భాగంలో, రెండు చేతులతో పిల్లవాడిని పట్టుకుని ఉన్న ఒక స్త్రీ ప్రతిమ ఉంది. ఆ స్త్రీ మణిబంధం, ముత్యాల హారం, ఉబ్బిన జుట్టుతో కూడిన భుజాభరణాన్ని ధరించి ఉంది. ఉపర జంఘలో నిల్చున్న భంగిమలో ఉన్న ఒక నాయిక ప్రతిమ ఉంది; ఆమె ఎడమ చేతితో తన గుప్తాంగంలో ఏదో వస్తువును నెట్టుతున్నట్లుగా చూపబడింది, కుడి చేయి నేలపై ఆనించి ఉంది. కనిక పగలోని తల జంఘలో దర్పణ ప్రతిమ ఉంది, ఉపర జంఘ శిల్పంలో ఎడమ చేతిలో దీర్ఘచతురస్రాకార సమతల వస్తువును పట్టుకున్న పురుషుడు, కుడి చేయి కుడి మోకాలిపై ఆనించి ఉన్నట్లు చెక్కబడ్డాడు. రహా పగ కుడి వైపున, క్రింది జంఘలో కుడి చేతిలో ఖడ్గం, ఎడమ చేతిలో కవచాన్ని పట్టుకున్న ఒక యోధుడు చెక్కబడ్డాడు. ఉపర జంఘలో చెల్లాచెదురుగా విప్పిన కాళ్లతో అగ్ని పాత్రపై నిలబడి ఉన్న యోనిభిషేక భంగిమలోని ఒక స్త్రీ ప్రతిమ ఉంది; ఆ ప్రతిమ మూత్రవిసర్జన చేస్తున్నట్లు లేదా అగ్నిచే వేడి పొందుతున్నట్లు చూపబడింది. ఆమె కుడి చేయి అభయ ముద్రలో ఉండగా, ఎడమ చేయి ఎడమ మోకాలిపై ఆనించి ఉంది.

కనిక పగలోని క్రింది జంఘలో ఒక ప్రేమజంట చెక్కబడి ఉంది; అందులో పురుషుడు ఎడమ చేతితో స్త్రీ ఎడమ వక్షోజాన్ని తాకుతూ, కుడి చేతితో ఆమె చుబుకాన్ని తాకుతున్నాడు. దక్షిణ గోడలో, ఎడమ వైపు రహా (అనురథ పగ)లోని క్రింది జంఘలో ఎడమ చేతిలో ఒక కుండను పట్టుకుని, కుడి చేతితో ఒక కోతికి ఆహారం పెడుతున్న స్త్రీ ప్రతిమ ఉంది. ఉపర జంఘలో, ఎడమ చేతిలో కమండలువు పట్టుకున్న పురుషుడు, కుడి చేతితో స్త్రీ భుజాన్ని పట్టుకుని ప్రేమభంగిమలో ఉన్నట్లు చూపబడింది. అదే ఉపర జంఘలో ఒక అపహరణ దృశ్యం ఉంది; అందులో మీసాలు ఉన్న ఒక పురుషుడు స్త్రీ చేత మోసుకుపోతున్నట్లు చెక్కబడ్డాడు. ఉత్తర గోడలోని శిల్పాలు చెక్కివేయబడ్డాయి. కుడి వైపున జంఘలో, ఎడమ చేతితో తన గుప్తాంగంలో ఏదో వస్తువును నెట్టుతున్నట్లుగా చూపబడిన ఒక స్త్రీ లౌకిక ప్రతిమ చెక్కబడి ఉంది.

 ద్వారస్తంభాలు 
1.52 మీటర్లు × 1.07 మీటర్ల పరిమాణం గల ద్వారస్తంభాలు రెండు సాదా నిలువు పట్టీలతో అలంకరించబడ్డాయి. ద్వారస్తంభాల అడుగుభాగంలో 0.32 మీటర్లు × 0.14 మీటర్ల పరిమాణం గల రెండు ద్వారపాలక నిచ్‌లు ఉన్నాయి. ద్వారపాలకులు వంగిన భంగిమలో నిలబడి, ఎడమ చేతిలో త్రిశూలాన్ని పట్టుకుని ఉన్నారు. అంతర్గత ద్వారశాఖలో, నిచ్ యొక్క పీఠముండి సమీపంలోని అడుగుభాగంలో పాము ఛత్రంతో కూడిన శిల్పం ఉంది; అందులో ఎడమ వైపున స్త్రీ, కుడి వైపున పురుషుని అర్ధశరీర ప్రతిమలు ఉన్నాయి. ద్వారపాలక నిచ్‌ల క్రింద గజసింహ మోటిఫ్‌లు చెక్కబడ్డాయి. లలాటబింబంలో, రెండు దంతులచే వేశ్యపడుతున్న ద్విపత్ర కమలంపై లలితాసన భంగిమలో కూర్చున్న గజలక్ష్మి ప్రతిమ ఉంది; ఇది జలాభిషేక కార్యక్రమాన్ని సూచిస్తుంది.

మూలాలు






మూల గ్రంథాలు
 సమాచారం
 వివరాలు
 డా. సదాశివ ప్రధాన్ రచించిన భువనేశ్వర్‌లో తక్కువగా తెలిసిన స్మారకాలు ()

వర్గం:ఒడిశాలోని శివ ఆలయాలు
వర్గం:భువనేశ్వర్ లోని హిందూ దేవాలయాలు
వర్గం:హిందూ దేవాలయాలు
వర్గం:శివాలయాలు