శామ్లాజీ

శామ్లాజీ (శామలాజీ అని కూడా వ్రాస్తారు) భారతదేశంలోని గుజరాత్ రాష్ట్రం, అరవల్లి జిల్లాలో ఉన్న ప్రముఖ హిందూ తీర్థయాత్ర కేంద్రం. శామ్లాజీ ఆలయం విష్ణుదేవునికి అంకితమైనది. సమీపంలో మరికొన్ని హిందూ దేవాలయాలు కూడా ఉన్నాయి. శామ్లాజీ (విష్ణువు యొక్క ఒక రూపం)కు అంకితమైన ప్రస్తుత ఆలయ నిర్మాణం బహుశా 11వ శతాబ్దంలో చాళుక్య శైలిలో ప్రారంభమై ఉండవచ్చని భావిస్తారు. అయితే ప్రస్తుత ఆలయ నిర్మాణం 15వ–16వ శతాబ్దాలకు చెందింది.

గర్భగృహంలో ఉన్న విష్ణుమూర్తి విగ్రహం బహుశా 7వ–8వ శతాబ్దానికి చెందినదిగా భావించబడుతుంది. ఆలయానికి ఎదురుగా ఉన్న చిన్న ఆలయంలో 6వ శతాబ్దానికి చెందిన శివ విగ్రహం ప్రతిష్ఠించబడి ఉంది.Michell, 307 అత్యంత పురాతనంగా సమగ్రంగా మిగిలి ఉన్న ఆలయం 9వ శతాబ్దానికి చెందిన చిన్న హరిశ్చంద్రాణి చౌరీ ఆలయం. సమీపంలో ప్రవేశద్వారం కూడా ఉంది. ఈ ప్రాంతంలో చెల్లాచెదురుగా ఉన్న ఆలయ అవశేషాలు, విగ్రహాలు, పాత ఇటుక నిర్మాణాలు ఈ స్థల ప్రాచీనతను నిరూపిస్తున్నాయి. 4వ శతాబ్దానికి చెందిన ఒక బౌద్ధ మఠం, స్తూపం దేవ్నిమోరి వద్ద సుమారు 2 కి.మీ  దూరంలో ఉంది. అయితే ప్రస్తుతం అది మేశ్వో జలాశయంలో నీటమునిగిపోయింది.Michell, 307-308

ఈ స్థలం మౌర్య కాలానికి చెందినదిగా భావించబడుతుంది. ఇంకా శామ్లాజీ సమీపంలో స్థానికంగా ధేక్-వడ్లోగా పిలవబడే మరింత పురాతనమైన మైక్రోలిథ్ స్థలం కూడా కనుగొనబడింది. 6వ శతాబ్దంలో శామ్లాజీ ఒక ముఖ్యమైన హిందూ కేంద్రంగా ఉండేది. బహుశా ఇక్కడ ఒక శిల్పశాల ఉండి ఉండవచ్చని భావిస్తారు. ఇక్కడ తయారైన శిల్పాలు ఎంతో దూరంలోని ముంబై వరకు కనిపించాయి, అక్కడ పరేల్ రిలీఫ్ కనుగొనబడింది.

శామ్లాజీలో లభించిన పురాతన శిల్పాలలో ఎక్కువభాగం నీలిమ కలిగిన స్కిస్ట్ రాయి మీద తయారైనవి. ప్రస్తుతం అవి ఎక్కువగా మ్యూజియంలకు తరలించబడ్డాయి, ముఖ్యంగా ముంబై, వడోదరలో ఉన్నాయి.
శామలాజి ఆలయం

శామలాజి ఆలయం మెష్వో నది తీరంలో, సస్యశ్యామలమైన కొండలు చుట్టుముట్టిన లోయ ప్రాంతంలో ఉంది. ఆలయ శిఖరంపై తెల్లని పట్టు జెండా ఎగురుతూ ఉండటం వలన దీనిని ధోలి ధజావాలా అని కూడా పిలుస్తారు.

శామలాజీ (లేదా శామ్‌ళాజీ) ఆలయంలో త్రివిక్రమ రూపంలో ఉన్న విష్ణుమూర్తి విగ్రహం ప్రతిష్ఠించబడి ఉంది. త్రివిక్రమ రూపంలోని విష్ణుమూర్తి నాలుగు భుజాలలో గద, చక్రం , పద్మం (తామర),, శంఖం  ధరించి ఉంటాడు. గద సాధారణంగా ఉండేదానికంటే పెద్దదిగా ఉండటం వలన ఈ విగ్రహానికి మరో పేరు గదాధర విష్ణు అని వచ్చింది. అయితే ఇటీవల ఆలయం, విగ్రహం కొంతవరకు కృష్ణమత ప్రభావానికి లోనై, అతని కుడిచేతికి చిన్న బంగారు వంశీ (మురళి)ను జోడించారు.

ఆలయ బాహ్య గోడలపై విష్ణు, లక్ష్మీ-నారాయణుడు, అలాగే భాగవత పురాణం, రామాయణం లోని వివిధ ఘట్టాలను చూపించే శిల్పాలు చెక్కబడి ఉన్నాయి. గరుడ విగ్రహం పీఠంపై 1584 నాటికి చెందిన ఒక శాసనం ఉంది. అలాగే ఆలయం 15వ–16వ శతాబ్దాల సీఈ కాలానికి చెందినదిగా భావిస్తారు.
ఇతర దర్శనీయ ప్రదేశాలు
శామ్లాజీ ఆలయ సమీపంలో నది లోతైన గుంటలను ఏర్పరుస్తుంది. మంత్రబద్ధులైన లేదా భూతబాధితులైన వ్యక్తులు అక్కడ స్నానం చేయడానికి ఎక్కువగా వస్తుంటారు. ఉత్తర దిశలో ఉన్న కర్మణు చెరువు నీటికి, అలాగే సూర్య కుండానికి పాపాలను తొలగించే శక్తి ఉందని విశ్వాసం.

శామ్లాజీ సమీపంలో ఉన్న పాత శామ్లాజీ ఆలయం అసలు పురాతన ఆలయమని చెబుతారు. సోమ్నారాయణునికి అంకితమైన ఈ దేవాలయం గర్భగుడిని మినహాయించి మిగతా భాగం నాలుగు వైపులా తెరిచి ఉంటుంది. దీని పైకప్పు సమతలంగా ఉండి, పిరమిడ్ ఆకారపు శిఖరంతో అలంకరించబడింది. చెక్కిన మూలస్తంభాలపై నిలిచిన సాధారణ చదరపు రాతి స్తంభాలు ఈ నిర్మాణాన్ని మోయుతున్నాయి. గర్భగుడి గోడలలో కొంత భాగం తక్కువ ఉబ్బిన శిల్పాలతో కూడిన నిలువ రాతి పలకల శ్రేణితో నిర్మించబడినట్లు తెలుస్తుంది. వీటిలో చాలావరకు ఇప్పటికీ మిగిలి ఉన్నాయి. 

ఈ భవనంలో అత్యంత ఆసక్తికరమైన అంశం ఏమిటంటే, ముందు భాగంలోనూ వెనుక భాగంలోనూ, అలాగే రెండు వైపులా ముఖభాగం మధ్యలో పైకప్పు ముగింపు త్రిభుజాకార పీడిమెంట్ రూపంలో ఉంటుంది. దీనిపై ధైర్యంగా చెక్కబడిన శిల్పాకృతులు కనిపిస్తాయి. ఆలయ అంతర్భాగంలో గర్భగుడి సమీపంలో, ఎదురుగా నిలబడినప్పుడు ఎడమ వైపున, వంకర వంతెన ఆకారపు వంపు పునాది నుండి బయటకు ఉబ్బి కనిపించే ఒక మానవ ముఖ శిల్పం విశేషంగా ఉంటుంది. దీనిలోని ముఖ లక్షణాలు సాధారణంగా హిందూ ఆలయాల్లో కనిపించే వాటికన్నా ఎక్కువ మానవసమానంగా ఉంటాయి. జుట్టు అమరిక కూడా విచిత్రంగా ఉంటుంది. మరో వైపున కూడా ఇలాంటి ముఖం ఉన్నప్పటికీ అది బాగా ముసురిపోయి లేదా విరిగిపోయి ఉంది, కానీ ఇది మాత్రం ఇంకా స్పష్టంగా ఉంది. 

గర్భగుడిలో అసలు బలిపీఠం లేదా విగ్రహ పీఠం భాగం ఇప్పటికీ మిగిలి ఉంది. దీనిని ఇటుకలను సడలుగా కుప్పగా వేసి కొద్దిగా ఎత్తు పెంచారు. ఆపై భాగంలో సోమ్నారాయణుని రూపంగా భావించబడే శిలాఫలకం ఉంచబడింది. ఈ పలక మొదట గర్భగుడి బాహ్య గోడలో భాగంగా ఉండి ఉండవచ్చని భావిస్తారు.


కాశీ విశ్వనాథ మహాదేవ ఆలయం భూమి మట్టానికి సుమారు ఏడు అడుగుల లోతులో ఉంది. దీని పిరమిడ్ ఆకారపు శిఖరం చుట్టూ భూమి మట్టానికి సమానంగా పైకి లేచి ఉంటుంది. ఇది ప్రవేశద్వారం ద్వారా నెమ్మదిగా లోతుకి వెళ్లే మార్గంతో చేరుకుంటారు. మొదట ఈ ఆలయం ఒక లోయలో నిర్మించబడీ, తరువాత అది మట్టితో నిండిపోయి ఉండవచ్చని భావిస్తారు. 

ఈ ఆలయం పురాతనంగా కనిపించినప్పటికీ, సోమ్నారాయణ ఆలయం అంత ప్రాచీనమైనదిగా మాత్రం భావించబడదు. శామ్లాజీ ఆలయం, నది మధ్య ఉన్న చిన్న గర్భగుడిలో, గుప్తుల చివరి కాలానికి చెందిన నిలుచున్న గణేశుడు విగ్రహాన్ని పూజిస్తారు. 

త్రిలోకేశ్వర ఆలయం శామ్లాజీ ఆలయానికి ఎదురుగా ఉన్న చిన్న ఆలయం. ఇది శివుడుకు అంకితమై ఉండి, ఇందులో త్రిశూలముతో కూడిన విగ్రహం ఉంటుంది. నది ఎదురు ఒడ్డున రాంఛోడ్జీకి అంకితమైన ఆలయం ఉంది. ఇది కృష్ణుని మరో రూపంగా భావించబడుతుంది.
హరిశ్చంద్రని చౌరీ వద్ద ఉన్న ఆలయం 10వ శతాబ్దానికి చెందింది. ఈ నిర్మాణం ఒక ప్రాంగణం లోపల ఉంది. అలంకార ప్రవేశద్వారం (తోరణం) తప్ప మిగిలిన ప్రాకార గోడలు నశించిపోయాయి. ఇందులో ఒక దీర్ఘచతురస్రాకార గర్భగృహం, దాని ముందు ఒక విశాలమైన మండపం ఉన్నాయి.

శామ్లాజీ నుండి  దూరంలో ఉన్న దేవ్ని మోరి వద్ద 3వ–4వ శతాబ్దాలకు చెందిన ఒక బౌద్ధ మఠం అవశేషాలు ఉన్నాయి. ఇక్కడ తవ్వకాలలో వెలికితీసిన స్తూపం నుండి బుద్ధుని శరీర అవశేషాలతో కూడిన శాసనాలతో కూడిన ఒక పెట్టె (కాస్కెట్) లభించింది.

మౌల్వీ అయిన నవగజ పీర్ సమాధి అనేక గిరిజనులచే పవిత్రంగా గౌరవించబడుతుంది.

శ్యామలవనం అనేది గుజరాత్ ప్రభుత్వం అటవీ శాఖచే అభివృద్ధి చేయబడిన ఒక థీమ్ ఆధారిత ఉద్యానవనం. దీనిని అప్పటి గుజరాత్ ముఖ్యమంత్రి నరేంద్ర మోదీ 18 జూలై 2009న ప్రారంభించారు.

జాతర

ప్రతి సంవత్సరం కార్తీక సుది 15వ తేదీన (అక్టోబర్) ఒక భారీ జాతర నిర్వహించబడుతుంది. గిరిజన సమాజం శామ్లాజీని కలియో దేవ్ లేదా నల్లని దైవంగా భక్తితో ఆరాధిస్తుంది. పెద్ద సంఖ్యలో భక్తులు ఈ ప్రాంతాన్ని సందర్శించి నదిలో స్నానం చేస్తారు. జాతర సందర్భంగా వెండి ఆభరణాలు, లోహ వస్తువులు, వస్త్రాలు, గృహోపకరణాలు విక్రయించబడతాయి.

రవాణా సౌకర్యాలు
శామ్లాజీ, భిలోడా నుండి సుమారు 20 కి.మీ, మోదాసా నుండి సుమారు 29 కి.మీ దూరంలో ఉంది. జాతీయ రహదారి 8కు సమీపంలో ఉన్న ఈ ప్రాంతానికి హిమ్మత్నగర్, అహ్మదాబాద్ నుండి రాష్ట్ర రవాణా బస్సులు తరచుగా రాకపోకలు నిర్వహిస్తాయి.

రైలు : శామ్లాజీకి సమీపంలోని రైల్వే స్టేషన్ శామ్లాజీ రోడ్ రైల్వే స్టేషన్ (14 కి.మీ). మీటర్ గేజ్ మార్గంలో భారతీయ రైల్వేలు రోజుకు రెండు ప్రయాణికుల రైళ్లను నడుపుతున్నాయి.

మూలాలు

సూచనలు

Michell, George (1990), The Penguin Guide to the Monuments of India, Volume 1: Buddhist, Jain, Hindu, 1990, Penguin Books, 
Sara L. Schastok, The Śāmalājī Sculptures and sixth Century Art in Western India, Brill, 1985, .

బాహ్య లింకులు

Category:అరావల్లి జిల్లాలోని గ్రామాలు
వర్గం:గుజరాత్‌లోని హిందూ ఆలయాలు
వర్గం:11వ శతాబ్దపు హిందూ దేవాలయాలు
Category:భారతదేశంలో 11వ శతాబ్ద స్థాపనలు
వర్గం:విష్ణు దేవాలయాలు
వర్గం:గుజరాత్ పర్యాటక ప్రదేశాలు