బ్రహ్మేశ్వర దేవాలయం, కిక్కేరి

బ్రహ్మేశ్వర ఆలయం (బ్రహ్మేశ్వర లేదా బ్రహ్మేశ్వర ఆలయం అని కూడా పిలుస్తారు) కర్ణాటక రాష్ట్రంలోని మండ్య జిల్లాలో ఉన్న కిక్కేరి గ్రామంలో ఉన్న 12వ శతాబ్దానికి చెందిన ఒక హిందూ ఆలయం. ఈ ఆలయం హోయసళ శిల్పకళ శైలిలో నిర్మించబడింది. గ్రామంలో ఉన్న మరెరెండు ముఖ్యమైన చారిత్రక ఆలయాలతో పాటు, బ్రహ్మేశ్వర ఆలయం కూడా కిక్కేరి ప్రాంతంలో ఉన్న కళాత్మక శిల్పాలతో కూడిన అనేక శిథిల ఆలయాలలో ఒకటి. ఇది ప్రసిద్ధమైన శ్రావణబెళగోళ స్మారక చిహ్నాలకు సమీపంలో ఉంది. ఈ ఆలయం శివుడికి అంకితమైంది. శైవం, వైష్ణవం, శాక్త మతం సహా హిందూ మతంలోని ప్రధాన సంప్రదాయాలన్నింటినీ సమగ్రంగా సమన్వయించిన ఆలయంగా ఇది విశేషమైనది. వేద దేవతల ప్రతిమలు కూడా ఇక్కడ దర్శనమిస్తాయి. తూర్పు దిశను ఎదురుగా ఉన్న ఈ ఆలయంలో కర్ణాట శైలి హిందూ వాస్తుశిల్పంలో కొన్ని వినూత్న ప్రయోగాలు కనిపిస్తాయి. ముఖ్యంగా అద్భుతంగా రూపుదిద్దుకున్న మేసా-మకర-పట్టిక, ఉబ్బుగా కనిపించే నవరంగ మండపం, విగ్రహాలలో సూక్ష్మమైన శిల్ప వివరాలు, మండపంలో చెక్కబడిన సంప్రదాయ భారతీయ నృత్య భంగిమలు గమనార్హం. ఆలయ బాహ్య గోడలపై భారతదేశంలోని వివిధ ప్రాంతాల ఆలయ వాస్తుశైలులను చూపించే చిన్న శిఖరాకృతులు  ఉన్నాయి – నగర (ఉత్తరం, పశ్చిమం, తూర్పు), ద్రావిడ (దక్షిణం), వేశర (దక్కన్), భూమిజ (మధ్య, తూర్పు), మిశ్రమ రూపాలు. ఈ శిల్పాలు అత్యంత నాణ్యమైనవి, విశిష్టమైనవని ధాకీ, మీస్టర్ పేర్కొంటారు. ఈ ఆలయాన్ని క్రీ.శ. 1171లో హోయసళ రాజు నరసింహ I పాలనలో బమ్మవే నాయకితి అనే ఒక మహిళ నిర్మించింది. ఆలయ లోపల, బయట ఉన్న శిల్పాలలో చాలా భాగం ధ్వంసం చేయబడినట్లు, ఉద్దేశపూర్వకంగా విరూపితమైనట్లు కనిపిస్తుంది. ప్రధాన ఆలయానికి సమీపంలోనే అదే సముదాయంలో ఒక దేవి ఆలయం కూడా ఉంది, ఇందులో విశేషమైన స్థంభ శిల్పకళ కనిపిస్తుంది. ఈ దేవి ఆలయం కొన్ని దశాబ్దాల తరువాత నిర్మించబడినదై ఉండవచ్చని భావిస్తారు. ఈ ఆలయాన్ని కర్ణాటక రాష్ట్ర పురావస్తు, మ్యూజియంలు, వారసత్వ శాఖ (స్మారక చిహ్న సంఖ్య S-KA-543) సంరక్షించి నిర్వహిస్తోంది.

 స్థానం 
కిక్కేరి అనేది చిన్న పట్టణ స్థాయి మౌలిక సదుపాయాలు కలిగిన పెద్ద గ్రామం. ఇది కృష్ణరాజపేట తాలూకాలో ఉంది. ఇది మైసూరు, హాసన్ నగరాల మధ్య, రాష్ట్ర రహదారి 7పై ఉంది. ఇది శ్రావణబెళగోళ కు  సుమారు 15 కి.మీ  నైరుతి దిశలో ఉంది. శ్రవణబెళగోళ దిగంబర జైన స్మారకాలకు ప్రసిద్ధి. కిక్కేరికి తూర్పున ఒక చారిత్రక కృత్రిమ జలాశయం ఉంది, దీనిని ప్రస్తుతం కిక్కేరి సరస్సు అని పిలుస్తారు. ఈ సరస్సు ఒడ్డున మూడు ప్రధాన హిందూ ఆలయాల శిథిలాలు ఉన్నాయి – మల్లేశ్వర ఆలయం, బ్రహ్మేశ్వర ఆలయం, జనార్దన ఆలయం. గ్రామంలో తరువాతి కాలానికి చెందిన ఒక నరసింహ ఆలయం (వైష్ణవ సంప్రదాయం, విష్ణు అవతారం) కూడా ఉంది, ఇది అందమైన శిల్పాలతో అలంకరించబడింది. అలాగే కిక్కేరమ్మ అనే దేవి ఆలయం (శక్త సంప్రదాయం, దుర్గ ప్రతీకలు), బసవన్న ఆలయం (లింగాయత సంప్రదాయం) కూడా ఉన్నాయి. బ్రహ్మేశ్వర ఆలయం గ్రామం తూర్పు-ఈశాన్య భాగంలో ఉంది. ఇది జనార్దనుడికి అంకితమైన మరింత చిన్నది, తీవ్రంగా ధ్వంసమైన హోయసళ ఆలయానికి కొద్ది వందల అడుగుల ఉత్తరాన ఉంది.
 చరిత్ర 
11వ శతాబ్దానికి ముందు కిక్కేరి చరిత్రకు సంబంధించిన విశ్వసనీయ సమాచారం లభ్యం కాదు. స్థానిక మౌఖిక సంప్రదాయం ప్రకారం, ఒకప్పుడు కీక అనే గిరిజన నాయకుడు నివసించేవాడు. అతని తెగ శ్రవణబెళగోళ ప్రాంత ప్రజలకు ఇబ్బందిగా మారిందని చెబుతారు. కీకను రాజు అరెస్టు చేయించాడు. రాజు ఎదుట హాజరైనప్పుడు, కీక తన పేరుతో ఒక గ్రామం, ఆలయం, చెరువు, కోట నిర్మించేందుకు అనుమతిస్తే అపారమైన సంపదను సమర్పిస్తానని ప్రతిపాదించాడు. రాజు దీనికి అంగీకరించడంతో ఆ గ్రామం కిక్కేరిగా ప్రసిద్ధి చెందింది. కీక కోరిన ఆలయం మల్లేశ్వర ఆలయం. ఇది 11వ శతాబ్దాంతం నుండి 12వ శతాబ్దారంభంలో నిర్మించబడింది. ఇది బ్రహ్మేశ్వరుడు (శివుడు)కు అంకితమైంది. కాలక్రమేణా మల్లేశ్వర ఆలయ పునాదులు ఎల్లప్పుడూ నీటిలో మునిగిపోయేవి. అందువల్ల 12వ శతాబ్దంలో బమ్మవే నాయకితి అనే మహిళ మరింత వైభవమైన బ్రహ్మేశ్వర ఆలయాన్ని నిర్మించి, దేవతను అక్కడ తిరిగి ప్రతిష్ఠించింది. ఈ గ్రామం, ఆలయాలలో అనేక శాసనాలు లభించాయి. అయితే అవి ఈ కథను ధృవీకరించవు. కానీ మల్లేశ్వర ఆలయం కిక్కేరిలో అత్యంత పురాతన ఆలయమని, 16 స్తంభాల మండపం, మూసిన సభామండపం కలిగి ఉందని, అలాగే అది నీటిలో మునిగిపోయినదని ఈ శాసనాలు నిర్ధారిస్తాయి. 11వ శతాబ్దానికి చెందిన శాసనాలలో (శక సంవత్సరం 1017) హోయసళ రాజులు కిక్కేరిలోని బ్రహ్మేశ్వరుడికి చేసిన దానాలను ప్రస్తావించారు. వారు తమను యాదవ కులానికి చెందినవారిగా, గంగ మండలంపై పాలన చేస్తున్నవారిగా పేర్కొన్నారు.B Lewis Rice (1898), Inscription 49 (1095 CE), Epigraphia Carnatica, Volume IV, Mysore Government Press, page 107 కిక్కేరిలో అనేక ప్రధాన చారిత్రక ఆలయాలు ఉండటం, ఇది 14వ శతాబ్దానికి ముందు కర్ణాటకలో ఒక ముఖ్యమైన, సంపన్న పట్టణంగా ఉండేదని సూచిస్తుంది. దీనిని మరింత బలపరుస్తూ, కిక్కేరి చుట్టూ సుమారు 15 కిలోమీటర్ల పరిధిలో అనేక అద్భుతంగా చెక్కబడిన హిందూ, జైన ఆలయాలు లభ్యమయ్యాయి. అలాగే ఈ ప్రాంతంలో అనేక శాసనాలు కూడా కనుగొనబడ్డాయి. 14వ శతాబ్దానికి ముందు నాటి ఉదాహరణలలో శ్రవణబెళగోళ, గోవిందనహళ్లి, హోసహొలాలు, ససాలు ప్రాంతాలలోని ఆలయాలు, స్మారకాలు ఉన్నాయి.
 వాస్తుశిల్పం 
కిక్కేరిలోని బ్రహ్మేశ్వర ఆలయం ఒక చిన్న దేవి ఆలయంతో కలిసి ఒకే ప్రాకారంలో ఉంది. ఈ ఆలయంలో ఒకే ఒక గర్భగృహం (ఏకకూట) ఉంది, ఇది తూర్పు దిశను ఎదుర్కొంటుంది. ఇతర పెద్ద హోయసళ ఆలయాల మాదిరిగా జగతి (వేదిక)పై కాకుండా, ఈ ఆలయం నేరుగా నేలపై నిర్మించబడింది. దీనికి ఉత్తరం, దక్షిణం వైపులుగా ఒకదానికొకటి ఎదురుగా రెండు ప్రవేశ ద్వారాలు ఉన్నాయి (అటాచ్డ్ ఫ్లోర్ ప్లాన్ చూడండి). ఈ ద్వారాల వద్ద ఒక వైపున శివుని వాహనం అయిన నందితో కూడిన నంది మండపం ఉంది. మరో వైపు నవరంగ మండపం (యాత్రికులు సమూహంగా కూడే మండపం)లోకి ప్రవేశం ఉంటుంది. ఇది తరువాత అంతరాల (మధ్య మండపం / వెస్టిబ్యూల్) ద్వారా గర్భగృహం (పవిత్ర గర్భం)తో అనుసంధానమవుతుంది. ఈ అన్ని విభాగాల వాస్తుశిల్పం హిందూ శిల్పకళలోని చతురస్రం, వృత్తం సూత్రాలను అనుసరిస్తుంది.  

విమానము
విమాన శిఖరం త్రితల (మూడు అంతస్తులు)గా ఉంటుంది. ఇది అంతరాల పైభాగంలో ఉన్న సుఖనాసితో కలిసిపోయి, ఆలయ గర్భగృహం పైభాగంలో తక్కువ ఎత్తులో ముందుకు పొడుచుకొని ఉంటుంది.Foekema (1996), p22 ఈ ఆలయంలో హోయసళ ఆలయాలలో కనిపించే అతిపెద్ద అమలక (‘‘హెల్మెట్’’ అని కూడా పిలుస్తారు) ఉంది. ఇది సాధారణంగా గర్భగృహ ఆకారాన్ని (చతురస్రం లేదా నక్షత్ర ఆకారం) అనుసరిస్తుంది. దీని పైభాగంలో అలంకారిక జలకుండ రూపమైన కలశం ఉంది. సుఖనాసిపై హోయసళ చిహ్నం (సింహాన్ని సంహరిస్తున్న హోయసళ యోధుడి చిహ్నం) చెక్కబడింది.Foekema (1996), p27Kamath (2001), p134 ఈ విమానం వెడల్పు 22 అడుగులు. ధాకీ, మీస్టర్ ప్రకారం, విమానం యొక్క కపోటబంధ అధిష్ఠానంలో అద్భుతంగా చెక్కబడిన, విశేషంగా రూపుదిద్దుకున్న మేసా–మకర–పట్టిక ఉంది. కూటస్తంభాలు, లోతైన భాగాల పైభాగంలో భారతదేశంలోని వివిధ ప్రాంతాలలో కనిపించే ప్రధాన హిందూ ఆలయ శిల్పకళా శైలులను ప్రతిబింబించే విశేష అలంకరణలు ఉన్నాయి. ఇవి నగర, ద్రావిడ, వేశర, భూమిజ, మిశ్రమ రూపాలను సూచిస్తాయి.  

తోరణాల రూపకల్పన కూడా వాస్తుశిల్పంపై ఉన్న ఒక పాఠ్యపుస్తకంలోని చిత్రాల్లా కనిపిస్తుంది. విమానంలోని గూళ్లలో అన్ని ప్రధాన హిందూ సంప్రదాయాలకు చెందిన శిల్పాలు ఉన్నాయి. ఉదాహరణకు, శైవ సంప్రదాయానికి చెందిన నటరాజ, దక్షిణామూర్తి, అర్ధనారీశ్వరుడు (అర్థం శివుడు, అర్థం పార్వతి); వైష్ణవ సంప్రదాయానికి చెందిన విష్ణు అవతారాలు, కృష్ణ లీలలు; శక్త సంప్రదాయానికి చెందిన దుర్గ, లక్ష్మి, సరస్వతి, చండీ; వేద దేవతలైన బ్రహ్మ, సూర్య, చంద్రుడు; అలాగే హరిహరుడు (అర్థం శివుడు, అర్థం విష్ణువు) వంటి మిశ్రమ రూపాలు ఉన్నాయి. భారతదేశం అంతటా ఉన్న అనేక పురాతన హిందూ ఆలయాలలో ఈ మూడు సంప్రదాయాలు కనిపించినప్పటికీ, కిక్కేరిలోని బ్రహ్మేశ్వర ఆలయం శిల్పాలలోని సమతుల్యత, సూక్ష్మ వివరాల కారణంగా విశేషంగా గుర్తించబడుతుంది. పైభాగంలోని తలాలు (అంతస్తులు) తక్కువ అలంకరణతో ఉంటాయి. అయినప్పటికీ, ఇవి చక్కగా రూపుదిద్దుకుని, అత్యంత అలంకారభరితంగా ఉండి, సంపూర్ణంగా ఉన్న శిఖరాన్ని ఏర్పరుస్తాయి.Foekema (1996), p21, p27Foekema (1996), p28  

మండపం
నవరంగ మండపం దాని అడుగుభాగం నుండి ఉబ్బుగా బయటకు వస్తుంది, దీని వల్ల ఆలయానికి ఒక వంకర ఆకారం కలుగుతుంది. ఇది 40 అడుగుల వెడల్పున్న గూఢ మండప శైలిని ముందు భాగంలో ఉన్న రంగమండపంలాంటి తెరిచిన రూపంతో మేళవిస్తుంది. ఉపభద్రాలను తొలగించడం ద్వారా శిల్పి ఈ వినూత్న రూపాన్ని సాధించాడు. మండపంలో నాలుగు పెద్ద శ్రీకర శైలి స్థంభాలు ఉన్నాయి. వీటిపై పుత్రికా రకానికి చెందిన బ్రాకెట్లు ఉన్నాయి (16లో 5 విరిగిపోయాయి, మిగతావి భాగంగా విరూపితమయ్యాయి). ఈ స్త్రీ మూర్తులు దక్షిణ భారత శాస్త్రీయ నృత్య భంగిమలను అద్భుతంగా ప్రతిబింబిస్తాయి. ఇవి బేలూరులోని హిందూ ఆలయంలో కనిపించే సాలభంజికలను గుర్తు చేస్తాయి. మండపం పైకప్పులో తొమ్మిది ప్యానెల్లు ఉన్నాయి. ఎనిమిది ప్యానెల్లు దిక్పాలకులను చూపుతాయి, మధ్యలో ఉన్న ప్యానెల్లో తొమ్మిది గ్రహాలను పెట్టెల్లో చూపించే సమతల రూపం ఉంది. ఇది కర్ణాటక ఆలయాలలో అరుదైన లక్షణం. నవరంగ మండపంలో ఒక చిన్న నంది విగ్రహం కూడా ఉంది.  

అంతర్గత శిల్పాలు
ప్రధాన మండపం లోపల శైవం, వైష్ణవం, శక్త సంప్రదాయాలకు చెందిన విగ్రహాలు ఉన్న గూళ్లు ఉన్నాయి. ఇవి:
వెస్టిబ్యూల్‌కు ఆనుకుని పశ్చిమ వైపున ఉన్న ఖట్టక గూళ్లో గణేశుడు
పశ్చిమ వైపు గూళ్లో దుర్గ
వెస్టిబ్యూల్‌కు ఆనుకుని దక్షిణ వైపు గూళ్లో కార్తికేయుడు (స్కందుడు, మురుగన్)  
నవరంగ మండపంలోని పెద్ద భద్ర గూళ్లలో నాలుగు అడుగుల ఎత్తైన శివుడు, నాలుగు అడుగుల ఎత్తైన విష్ణువు
ఆలయ తూర్పు వైపున ఉన్న నంది మండపంలో ఆభరణాలతో అలంకరించిన నంది  
నందికి సమీపంలో సూర్యుడు (ఈ భాగం ఎక్కువగా ధ్వంసమై, ఆధునిక కాలంలో ఇటుకలతో పునరుద్ధరించబడింది)

కొన్ని గూళ్లు ఖాళీగా ఉన్నాయి. కొన్ని విగ్రహాలు తొలగించి, వలస పాలన కాలంలో ప్రపంచంలోని ప్రముఖ మ్యూజియాలకు బహుమానంగా ఇచ్చారు లేదా విక్రయించారు. న్యూయార్క్‌లోని మెట్రోపాలిటన్ మ్యూజియం ఆఫ్ ఆర్ట్‌లో ప్రదర్శనలో ఉన్న కేశవ విగ్రహం ఈ ఆలయం నుండే వచ్చి ఉండవచ్చని భావిస్తారు.

దేవి ఆలయం
ప్రధాన ఆలయానికి కొద్దికాలం తరువాత, 13వ శతాబ్ద ప్రారంభంలో నిర్మించబడిన ఈ చిన్న దేవి ఆలయంలో అద్భుతంగా చెక్కబడిన గోడ స్థంభాలు విశేషంగా గమనించదగినవి.
శాసనాలు
ఈ ఆలయంలో వివిధ ప్రదేశాలలో మొత్తం పదిహేను శాసనాలు ఉన్నాయి (సంస్కృతం, కన్నడ భాషలలో). ఇవి ఈ ఆలయానికి తేదీ నిర్ణయించడంలో సహాయపడటంతో పాటు, 12వ శతాబ్దం నుండి 14వ శతాబ్దం మధ్యకాలంలో ఈ ఆలయానికి ఉన్న సామాజిక–రాజకీయ ప్రాధాన్యతను సూచిస్తాయి. వీటిలో కొన్ని భాగంగా లేదా ఎక్కువగా దెబ్బతిన్నాయి. ప్రస్తుతం లభ్యమయ్యే ముఖ్యమైన శాసనాలు ఇవి:Saurabh Saxena (2014), Kikkeri – The cult of Brahmesvara , Puratattva, Indian History and Architecture
 ఆలయానికి తూర్పు వైపున, నంది మండపానికి ఉత్తరంగా నిలబెట్టిన రాయిపై ఉన్న పునాది శాసనం – ఇది శక 1093 (క్రీ.శ. 1171)కు చెందినది.
 ప్రాకారానికి (ఆవరణ గోడ) సమీపంలో ఉన్న, పూర్తికాని ఒక పాత శాసనం – ఇది క్రీ.శ. 1134కు చెందినది.
 దక్షిణ వైపున ఉన్న ఒక శిలాఫలకంలో, శివుడు, పార్వతి హిమాలయాల్లోని కైలాసం నుండి కిక్కేరికి వచ్చినట్లు పేర్కొనబడింది.
 రాజశాసనం: నంది సమీపంలో ఉన్న ఒక స్తంభంపై, రాజధాని దోరసముద్రంలో నివసించిన నరసింహదేవ రాజు ఈ ఆలయంలో శాశ్వత దీపం కోసం ఒక దానం చేసినట్లు పేర్కొనబడింది.B Lewis Rice (1898), Epigraphia Carnatica, Volume IV, Mysore Government Press, page 107


 సమీప స్మారకాలు 
ఈ ఆలయం నుండి 5 నుండి 15 కిలోమీటర్ల పరిధిలో క్రింది ముఖ్యమైన ప్రదేశాలు ఉన్నాయి:B Lewis Rice (1898), Epigraphia Carnatica, Volume IV, Mysore Government Press, pages 37-38
 శ్రావణబెళగోళ – జైన మతంలోని దిగంబర సంప్రదాయానికి చెందిన అత్యంత ముఖ్యమైన వారసత్వ స్థలాలలో ఒకటి
 పంచలింగేశ్వర ఆలయం, గోవిందనహళ్లి – ఐదు గర్భగృహాలు కలిగిన ప్రధాన ఆలయం, 13వ శతాబ్ద ఆరంభానికి చెందినదిPanchalingeshvara Temple, Govindanahalli , ASI Bengaluru
 గోపాలస్వామి ఆలయం, గోవిందనహళ్లి – తక్కువ అలంకరణ కలిగిన చిన్న ఆలయం, ప్రస్తుతం నిర్లక్ష్యానికి గురై ఉంది, 13వ శతాబ్దం
 హుణశేశ్వర ఆలయం, అగ్రహార బచ్చహళ్లి (ఉనశేశ్వర స్వామి) ఆలయం – ఎక్కిన ఏనుగులతో కూడిన భారీ స్థంభాలు, అనేక వీరశిలలు కలిగిన పెద్ద ఆలయం, 13వ శతాబ్ద ప్రారంభం
 లక్ష్మీనారాయణ ఆలయం, హోసహొలాలు – విష్ణువుకు అంకితమైన, అలంకారభరితమైన చాళుక్య శైలి ఆలయం
 మల్లేశ్వర ఆలయం, అఘాలయ – మూడు గర్భగృహాలు కలిగిన శివాలయం; బయట సరళంగా, లోపల మరింత అలంకారంగా ఉండే హోయసళ శైలి ఆలయం

 చిత్రమాలిక 

 గమనికలు 

 మూలాలు 

 గ్రంథసూచి 











 బాహ్య లింకులు 

Category:12వ శతాబ్దపు హిందూ ఆలయాలు
Category:మండ్య జిల్లాలోని హిందూ ఆలయాలు
వర్గం:కర్ణాటకలోని శివాలయాలు
వర్గం:శివాలయాలు