ఆంధా నాగనాథ్ ఆలయం

ఔంధా నాగనాథ్ ఆలయం భారతదేశంలోని మహారాష్ట్ర రాష్ట్రంలోని హింగోలి జిల్లాలో ఉన్న ఔంధా నాగనాథ్ గ్రామంలో ఉన్న ఒక ప్రాచీన శివాలయం. ఇది భగవాన్ శివునికి అంకితమైన పన్నెండు జ్యోతిర్లింగాలులో ఎనిమిదవ జ్యోతిర్లింగంగా పరిగణించబడుతుంది. ఈ ఆలయం చరిత్ర, శిల్పకళ, భక్తి, సంస్కృతి యొక్క సంగమాన్ని ప్రతిబింబించే ముఖ్యమైన జాతీయ వారసత్వ క్షేత్రంగా గుర్తించబడింది.

ఈ ఆలయ చరిత్ర మహాభారతంలోని పాండవులు కాలం నుండి ప్రారంభమై, దేవగిరి యాదవులు, అనంతరం అహల్యాబాయి హోల్కర్ కాలం వరకు విస్తరించి ఉంది. మహానుభావుడు నామదేవుడు కోసం ఆలయం తిరిగిందనే గాథ ఈ ఆలయ మహిమను మరింత పెంచింది. హేమాడ్‌పంతి, మరాఠా శిల్పకళల మేళవింపు, భూగర్భ గర్భగృహం, చుట్టూ ఉన్న పర్వత శ్రేణులు, మహాశివరాత్రి సందర్భంగా నిర్వహించే రథోత్సవం ఈ ఆలయ ప్రత్యేకతలు. ఈ ఆలయాన్ని భారత పురావస్తు సర్వే శాఖ జాతీయ ప్రాముఖ్యత గల రక్షిత స్మారకంగా ప్రకటించింది.

 మతపరమైన ప్రాముఖ్యత, గుర్తింపు 

 జ్యోతిర్లింగంగా స్థానం 
శివ పురాణం, ఇతర మత గ్రంథాల ప్రకారం, ఔంధా నాగనాథ్ పన్నెండు జ్యోతిర్లింగాలలో ఎనిమిదవది. జ్యోతిర్లింగం అనేది శివుని తేజస్సుతో కూడిన స్వయంభూ ప్రకాశ స్థంభాన్ని సూచిస్తుంది. ‘నాగనాథ్’ అనే పేరు శివుడు సర్పాల అధిపతిగా ఉన్నాడని సూచిస్తుంది. ఇక్కడ భక్తితో పూజ చేయడం వలన కాలసర్ప దోషం, సర్ప సంబంధిత బాధల నుండి విముక్తి లభిస్తుందని భక్తుల విశ్వాసం.

 దారుకావనం, పురాణగాథ 
పురాణ కథనాల ప్రకారం, ఈ ప్రాంతం ప్రాచీన కాలంలో దారుకావనం (దేవదారు వృక్షాల అరణ్యం)గా ప్రసిద్ధి చెందింది. శివ పురాణంలోని ఒక కథ ప్రకారం, దారుకా అనే రాక్షసి ఈ అరణ్యంలో తపస్సు చేసి దేవి పార్వతిను ప్రసన్నం చేసుకుంది. వరాల బలంతో ఆమె ప్రజలను, శివ భక్తుడైన సుప్రియను కూడా హింసించింది. సుప్రియ ప్రార్థనలకు స్పందించిన శివుడు ఆ రాక్షసిని సంహరించి, భక్తుల కోరిక మేరకు ఇక్కడే ‘నాగనాథ్’ అనే జ్యోతిర్లింగ రూపంలో స్థిరపడ్డాడు. (గమనిక: ఈ గాథ గుజరాత్లోని నాగేశ్వర జ్యోతిర్లింగంతో కూడ సంబంధం కలిగి ఉన్నప్పటికీ, మహారాష్ట్రలో దారుకావన జ్యోతిర్లింగంగా ఔంధా నాగనాథ్‌ను పూజిస్తారు.)

 సంత్ నామదేవుడు, ఆలయ గాథ 
మహానుభావుడు, వార్కరి సంత్ అయిన నామదేవుడు (సుమారు క్రీ.శ. 1270–1350) జీవితంలోని ఒక ప్రముఖ సంఘటన ఈ ఆలయంతో అనుసంధానమై ఉంది. నామదేవుడు కీర్తనలు పాడుతుండగా, ఆలయ పూజారులు అతనిని వెనుకకు వెళ్లమని చెప్పారని కథనం. అప్పుడు నామదేవుడు భగవంతుని ప్రార్థించగా, అతని భక్తికి ప్రసన్నుడైన శివుడు ఆలయాన్ని మొత్తం తిప్పేశాడని విశ్వాసం.

ప్రస్తుతం ఆలయంలో నంది విగ్రహం వెనుకవైపు ఉండటం ఈ కథకు ఆధారంగా భావిస్తారు. ఈ కారణంగా ఈ ఆలయం వార్కరి సంప్రదాయ భక్తులకు అత్యంత పవిత్ర తీర్థక్షేత్రంగా మారింది.

 సిక్ఖిజంతో అనుబంధం 
ఔంధా నాగనాథ్ ఆలయానికి సిక్కుమతంలో కూడా ప్రత్యేక స్థానం ఉంది. ఈ అనుబంధానికి ప్రధాన కారణం సంత్ నామదేవుడు. ఆయన రచించిన 61 భక్తి గీతాలు (బాణి) సిక్ఖుల పవిత్ర గ్రంథమైన గురు గ్రంథ్ సాహిబ్లో చేర్చబడ్డాయి. వార్కరి సంత్ అయినప్పటికీ, నామదేవుడు సిక్ఖిజంలో ‘భగత్’గా గౌరవించబడుతున్నాడు.

ఐదవ సిక్ఖ గురువు గురు అర్జన్ దేవ్ గురు గ్రంథ్ సాహిబ్‌ను సంకలనం చేసే సమయంలో, సిక్ఖ గురువుల బోధనలతో పాటు కబీర్, రవిదాస్ వంటి భారతీయ సంతుల రచనలను కూడా చేర్చి ‘ఒకే దేవుడు’ అనే సందేశాన్ని ప్రబోధించాడు. సంత్ నామదేవుడి జీవితంతో ఔంధా నాగనాథ్ ఆలయం అనుబంధం కలిగి ఉండటం వలన, ఇది సిక్కు సంప్రదాయంలో కూడా గౌరవనీయ స్థలంగా మారింది.

సిక్ఖిజం స్థాపకుడు గురు నానక్ తన దక్షిణ భారతదేశ యాత్రలలో (ఉదాసీలు) ఈ జ్యోతిర్లింగ క్షేత్రాన్ని సందర్శించాడని కూడా విశ్వాసం ఉంది. అందువల్ల, ఈ ఆలయం హిందువులు, సిక్ఖులు ఇద్దరికీ సామూహిక ఆధ్యాత్మిక వారసత్వానికి ప్రతీకగా నిలుస్తుంది.
 చరిత్ర 
 ప్రాచీన ఆరంభం, యాదవుల కాలం 
ఈ ఆలయానికి సంబంధించిన పౌరాణిక ఆరంభం మహాభారతంలోని పాండవులుతో అనుసంధానమై ఉంది. పురాణ కథనం ప్రకారం, వారి అజ్ఞాతవాస కాలంలో యుధిష్ఠిరుడు ఈ ఆలయాన్ని నిర్మించినట్లు విశ్వసిస్తారు.

చారిత్రకంగా, ఆలయపు అసలు నిర్మాణం క్రీ.శ. 13వ శతాబ్దానికి చెందిందిగా భావించబడుతుంది. ఇది దేవగిరి యాదవులు పరిపాలించిన కాలంలో నిర్మించబడింది. ఈ ఆలయం వారి మంత్రి హేమాద్రి పండితుడు అభివృద్ధి చేసిన హేమాడ్‌పంతి శైలి శిల్పకళకు ఉత్తమ ఉదాహరణగా నిలుస్తుంది. ఈ శైలి మోర్టార్ (సున్నం) ఉపయోగించకుండా, రాళ్లను పరస్పరం అనుసంధానించి నిర్మించడం అనే ప్రత్యేక లక్షణంతో ప్రసిద్ధి చెందింది.

 అహల్యాబాయి హోల్కర్ చేసిన పునరుద్ధరణ 
మధ్యయుగ కాలంలో ఢిల్లీ సుల్తానేట్ దండయాత్రల కారణంగా ఈ ఆలయం తీవ్ర నష్టాన్ని ఎదుర్కొంది. అనంతరం 18వ శతాబ్దంలో, ఇందోర్కు చెందిన హోల్కర్ రాజ్య పాలకురాలు అహల్యాబాయి హోల్కర్ (1725–1795) భారతదేశం అంతటా అనేక జ్యోతిర్లింగ క్షేత్రాల పునరుద్ధరణకు శ్రీకారం చుట్టింది. ఆమె ఔంధా నాగనాథ్ ఆలయాన్ని కూడా పునరుద్ధరించినట్లు విస్తృతంగా నమ్మకం ఉంది.

ఈ పునరుద్ధరణలో ఆలయపు పైభాగం, శిఖరం (గోపురం) పునర్నిర్మాణం జరిగి ఉండవచ్చని భావిస్తారు. ప్రస్తుతం కనిపించే శిఖరం అసలు హేమాడ్‌పంతి పునాదికి భిన్నంగా, మరాఠా శిల్పకళ శైలిని ప్రతిబింబిస్తుంది.

 శిల్పకళ 
ఈ ఆలయ శిల్పకళ వివిధ కాలాలకు చెందిన రెండు ప్రధాన శైలుల సమ్మేళనంగా ఉంటుంది:
 ప్రాథమిక హేమాడ్‌పంతి నిర్మాణం: ఆలయపు పునాది, బయటి గోడలు, గర్భగృహం యాదవుల కాలానికి (క్రీ.శ. 13వ శతాబ్దం) చెందుతాయి. ఈ భాగంలో దేవతలు, పురాణ గాథలు, ఏనుగులు, జ్యామితీయ నమూనాలతో కూడిన సున్నితమైన శిల్పాలు కనిపిస్తాయి.
 మరాఠా కాల పునర్నిర్మాణం: ఆలయపు పైభాగం, శిఖరం తరువాతి కాలంలో, ముఖ్యంగా 18వ శతాబ్దంలో పునర్నిర్మించబడినట్లు భావిస్తారు.
 భూగర్భ గర్భగృహం: ఈ ఆలయానికి అత్యంత ప్రత్యేక లక్షణం భూగర్భంలో ఉన్న గర్భగృహం. సన్నని మెట్లు దిగి వెళ్లే చిన్న గదిలో జ్యోతిర్లింగాన్ని ప్రతిష్ఠించారు.
 నంది స్థానం: సంత్ నామదేవుడి గాథ కారణంగా, శివుని వాహనమైన నంది మండపం ఆలయపు వెనుక భాగంలో ఉంటుంది. ఇది సంప్రదాయ ఆలయ నిర్మాణానికి భిన్నమైన విశేష లక్షణం.

 పండుగలు, సంప్రదాయాలు 
 మహాశివరాత్రి, రథోత్సవం 
మహాశివరాత్రి ఈ ఆలయంలో అత్యంత ఘనంగా జరుపుకునే పండుగ. లక్షలాది మంది భక్తులు ఈ సందర్భంగా దర్శనార్థం తరలివస్తారు. రాత్రివేళ నిర్వహించే భవ్యమైన రథోత్సవం ప్రధాన ఆకర్షణగా నిలుస్తుంది. "హర హర మహాదేవ" నినాదాల మధ్య భగవంతుని విగ్రహాన్ని అలంకరించిన రథంపై ఊరేగిస్తారు.

 ఇతర పండుగలు 
 శ్రావణ మాసం: శ్రావణం నెల మొత్తం, ముఖ్యంగా సోమవారాలు, విశేష పూజలు, ఉత్సవాలతో నిండిపోతుంది. వేలాది మంది భక్తులు (కావడియాలు) కాలినడకన యాత్ర చేసి జ్యోతిర్లింగానికి పవిత్ర జలాన్ని సమర్పిస్తారు.
 విజయదశమి: ఈ రోజున పల్లకీ సేవను నిర్వహిస్తారు.

 ఇవీ చూడండి 
 జ్యోతిర్లింగం
 ఘృష్ణేశ్వర ఆలయం
 త్ర్యంబకేశ్వర శివాలయం
 భీమాశంకర ఆలయం
 వైద్యనాథ్ ఆలయం

 మూలాలు 

ఆధారాలు
  :contentReference[oaicite:7]{index=7}
  :contentReference[oaicite:8]{index=8}
  :contentReference[oaicite:9]{index=9}
  :contentReference[oaicite:10]{index=10}
  :contentReference[oaicite:11]{index=11}
  :contentReference[oaicite:12]{index=12}
  :contentReference[oaicite:13]{index=13}

 బాహ్య లింకులు 
 ఔంధా నాగనాథ్ ఆలయ ట్రస్ట్ అధికారిక వెబ్‌సైట్

Category:జ్యోతిర్లింగాలు
Category:మహారాష్ట్రలోని శివాలయాలు
Category:భారత ఉపఖండంలో ముస్లిం కాలంలో ధ్వంసమైన హిందూ ఆలయాలు
వర్గం:మహారాష్ట్ర పర్యాటక ప్రదేశాలు
వర్గం:హిందూ దేవాలయాలు
వర్గం:శివాలయాలు