భావనారాయణ స్వామి ఆలయం, సర్పవరం

శ్రీ భావనారాయణ స్వామి ఆలయం భారతదేశంలోని ఆంధ్రప్రదేశ్ కాకినాడ సుమారు 5 కిలోమీటర్ల దూరంలో ఉన్న సర్పవరంలో ఉన్న విష్ణువు అంకితం చేయబడిన చారిత్రాత్మక హిందూ ఆలయం. ఈ ఆలయం ఆంధ్రప్రదేశ్ లోని ఆర్కియాలజికల్ సర్వే ఆఫ్ ఇండియా (ASI) చేత రాష్ట్ర రక్షిత స్మారక చిహ్నాలలో ఒకటిగా గుర్తించబడింది. దాని మతపరమైన ప్రాముఖ్యత, చారిత్రక శాసనాలకు ప్రసిద్ధి చెందింది. 

ఈ ఆలయ చరిత్ర అనేక శాసనాలలో నమోదు చేయబడింది, వీటిలో పురాతనమైనవి క్రీ. శ. 1073 నాటివి, ఈ ఆలయం బహుశా అంతకుముందు ఉనికిలో ఉందని సూచిస్తుంది. శతాబ్దాలుగా, ఈ ఆలయానికి మరమ్మతులు, పునర్నిర్మాణాలు జరిగాయి, ఇది తరువాతి పాలకుల ప్రోత్సాహాన్ని ప్రతిబింబిస్తుంది. చారిత్రక ప్రాముఖ్యతతో పాటు, ఈ ఆలయం ప్రాంతీయ సాహిత్యంలో ప్రముఖంగా కనిపిస్తుంది. 15వ శతాబ్దపు తెలుగు కవి శ్రీనాథ రచనలలో కాశీ ఖండము, భీమేశ్వర పురాణం వంటి వాటిలో ఇది ప్రస్తావించబడింది.

 చరిత్ర 
ఈ భావనారాయణ ఆలయం చారిత్రక, నిర్మాణ ప్రాముఖ్యతను కలిగి ఉంది, ఇది శతాబ్దాలుగా వివిధ రాజవంశాల సహకారం, ప్రోత్సాహాన్ని ప్రతిబింబిస్తుంది. ఆలయంలో లభించిన శాసనాలు తూర్పు చాళుక్య రాజులు, చోళ రాజు కులోత్తుంగ, రెడ్డి రాజ్యానికి చెందిన కటయ వేమా రెడ్డి (క్రీ. శ. 1414) రచనలకు ఆధారాలను అందిస్తాయి. శతాబ్దాలుగా, ఈ ఆలయానికి మరమ్మతులు, పునర్నిర్మాణాలు జరిగాయి, ఇది తరువాతి పాలకుల ప్రోత్సాహాన్ని ప్రతిబింబిస్తుంది.

1995 నాటికి, ఈ ఆలయం నుండి క్రీ. శ. 11వ శతాబ్దం నుండి 14వ శతాబ్దం వరకు 32 శాసనాలు ప్రచురించబడ్డాయి. క్రీ. శ. 1073 నాటి పురాతన శాసనం ఈ ఆలయాన్ని ఈ కాలానికి ముందే నిర్మించి ఉండవచ్చని సూచిస్తుంది. ఆలయంలో శాశ్వత దీపం ఉంచడానికి మీనావన మహాదేవి అనే మహిళ 50 ఆవులను విరాళంగా ఇచ్చినట్లు ఇది నమోదు చేస్తుంది. తరువాతి శతాబ్దాల నుండి ఇలాంటి శాసనాలు దీపాల నిర్వహణ కోసం ఆవుల విరాళాలను కూడా నమోదు చేశాయి.

13వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో ఉన్న అనేక ఇతర శాసనాలు, విష్ణువర్ధన్ మహారాజుగా గుర్తించబడిన ఒక పాలకుడు చేసిన నిధులను నమోదు చేశాయి, అతను స్థానిక అధిపతి మల్లప III వలెనే భావించబడుతున్నాడు.

కాశీ ఖండము, భీమేశ్వర పురాణం సహా కవి శ్రీనాథ రచించిన 15వ శతాబ్దపు సాహిత్య రచనలలో కూడా ఈ ఆలయం ప్రస్తావించబడింది. ఈ గ్రంథాలు ప్రాంతీయ మత, సాంస్కృతిక సంప్రదాయాలలో ఆలయ ప్రాముఖ్యతను మరింత నొక్కి చెబుతున్నాయి.

ఈ ఆలయ గోపురంను పిఠాపురం పాలకుడు గణనీయమైన ఖర్చుతో నిర్మించాడు.

 ఆర్కిటెక్చర్ 
నిర్మాణపరంగా, ఈ ఆలయం చాళుక్య, చోళ శైలుల మిశ్రమానికి ఉదాహరణగా ఉంది, ఎర్ర రాతి రాతి, క్లిష్టమైన చెక్కడాలు దీని లక్షణాలుగా ఉన్నాయి. స్తంభ మండపం (నవరంగ సుఖాన్సీ, గర్భగృహం) నిర్మాణం చాళుక్యులది అని చెప్పవచ్చు. ఆలయ గోపుర (గోపురం) లో వివిధ దేవతలు, పౌరాణిక దృశ్యాల యొక్క విస్తృతమైన చిత్రణలు ఉన్నాయి, అయితే స్తంభాలు, మండపాలు (హాల్హాల్) ద్వారపాలకులు (ద్వారపాలకులు) జయ, విజయల యొక్క వివరణాత్మక ప్రాతినిధ్యాలతో సహా క్లిష్టమైన చెక్కడాలను ప్రదర్శిస్తాయి.

 పురాణం 
ఈ ఆలయ మూలాలు బ్రహ్మ వైవర్త పురాణం లోనికి పాతుకుపోయాయి. గొప్ప ఋషి అగస్త్య మహర్షి సర్పవరం కథను నైమిషారణ్యంలోని ఇతర ఋషులకు వివరించాడు. పురాణాల ప్రకారం, కశ్యప మహర్షి  భార్య కద్రువ వెయ్యి మంది పాము కుమారులకు జన్మనిచ్చింది. తన కుమారుల అవిధేయత కారణంగా తన సహ - భార్య వినతిని మోసం చేయాలనే కద్రువ ఉపాయం విఫలమైనప్పుడు, ఆమె జనమేజయుడు అనే రాజు చేసే సర్పయాగం ద్వారా నశించమని వారిని శపించింది. కద్రువ యొక్క పవిత్ర కుమారులలో ఒకరైన అనంతుడు, విష్ణువు రక్షణను పొందడానికి సర్పవరం వద్ద తపస్సు చేయడానికి ఎంచుకున్నాడు. అనంత భక్తితో సంతోషించిన విష్ణువు ప్రత్యక్షమై, తన గౌరవార్థం ఈ ప్రదేశానికి "సర్పపురం" అని పేరు పెట్టనున్నట్లు ప్రకటించాడు, తాను, అతని భార్య లక్ష్మి అక్కడ నివసిస్తామని, అక్కడ నారద మహర్షి చేత పవిత్రం చేయబడతానని వాగ్దానం చేశాడు.

 దేవతలు 
ఈ భావనారాయణ ఆలయం దాని ప్రధాన దేవత అయిన శ్రీ రాజ్యలక్ష్మి దేవితో పాటు పూజించబడే భగవాన్ భవనారాయణ స్వామికి అంకితం చేయబడింది. పాతాళ భవనారాయణ స్వామి ఆలయం లోపల, దేవత గరుడపై కూర్చున్నట్లు చిత్రీకరించబడింది. ప్రధాన మందిరానికి ఎదురుగా, రాజ్యలక్ష్మి దేవి తన స్వంత ప్రత్యేక స్థలాన్ని కలిగి ఉంది. ఈ ఆలయంలో ప్రధాన దేవత సమీపంలో మానవాల మహముని కోసం ఒక మందిరం కూడా ఉంది.

ఆలయ సముదాయంలో గరుడదేవుడు,  హనుమంతుడికి అంకితం చేయబడిన అదనపు మందిరాలు ఉన్నాయి.

 ఆలయ విశేషాలు 

 భావన్నారాయణ స్వామి మూర్తి కాలి వేళ్లపై నిలబడి భక్తుల కోసం ఎదురుచూస్తున్నట్టుగా ఉంటుందట.
 మరో వింత ఏమిటంటే ఆలయంలోపల చలికాలంలో వెచ్చగాను, ఎండాకాలంలో చల్లగాను మనం అనుభూతికిలోనవుతాం.
 గతంలో ఆలయంలోనే శివాలయం కూడా అంతర్భాగంగా ఉండేది.
 ఈ ఆలయానికి రెండు ధ్వజ స్తంభాలు ఉండటం, ఆలయ స్తంభాలు గజపాద ( ఏనుగు కాలు) ఆకారంలో స్తంభాలు ఉండటం విశేషం.
 ఆలయంలో గర్భగుడి వెనుక పైకప్పు పై మత్స్యం (చేప ఆకారం) కనిపిస్తుంది. దాన్ని తాకితే శుభమని భక్తులు భావిస్తారు.
 దేశంలోనే ఎక్కడాలేనట్టుగా విఖనస మునీంద్రులకు కూడా మందిరం ఉంది...అందుకే బాపట్ల మంచి విద్యాకేంద్రంగా వెలుగొందుతున్నదని చెప్తారు.

 పండుగలు 
ఈ ఆలయం అనేక ముఖ్య పండుగలను జరుపుకుంటుందిః 

 ఉగాది (మార్చి/ఏప్రిల్) 
 వైశాఖ సుధా ఏకాదశి (బహుశా) 
 జ్యేష్ఠ సుధా ఏకాదశి (జూన్) 
 కార్తీక పూర్ణిమ, ఏకాదశి (నవంబర్) 
 రథసప్తమి (ఫిబ్రవరి) 

 పరిస్థితి 
చారిత్రక, మతపరమైన ప్రాముఖ్యత ఉన్నప్పటికీ, ఈ ఆలయం ప్రస్తుతం క్షీణిస్తున్న స్థితిలో ఉంది. స్తంభాలపై పగుళ్లు, వర్షపునీటి ప్రవాహం నిర్మాణ భద్రత గురించి ఆందోళనలను పెంచాయి. ఈ పురాతన ఆలయాన్ని పరిరక్షించడానికి ప్రభుత్వ జోక్యం చేసుకోవాలని చాగంటి కోటేశ్వరరావు, గరికపాటి నరసింహారావు సహా స్థానిక భక్తులు, ఆధ్యాత్మిక నాయకులు పిలుపునిచ్చారు.

 ప్రాముఖ్యత 
అగస్త్య, వ్యాస వంటి సాధువులు సందర్శించే ఈ ఆలయం అత్యంత పవిత్రమైన ప్రదేశాలలో ఒకటిగా పరిగణించబడుతుంది. ఇక్కడ ఆరాధించే లేదా సమీపంలో నివసించే భక్తులకు ఇది దైవిక ఆశీర్వాదాలు, మోక్షం యొక్క వాగ్దానాన్ని కలిగి ఉంది. ఈ ప్రదేశం పురాతన కాలం నుండి పవిత్ర పుణ్యక్షేత్రంగా పరిగణించబడింది, పిఠాపురం రాజుల నుండి రాజ పోషణతో గొప్ప ఉత్సవాలకు మద్దతు ఇస్తుంది.

 ఇవి కూడా చూడండి 

 ఆంధ్రప్రదేశ్లోని హిందూ దేవాలయాల జాబితా
 వైష్ణవమతం

 మూలాలు 

వర్గం:ఆంధ్రప్రదేశ్ పర్యాటక ప్రదేశాలు
వర్గం:ఆంధ్రప్రదేశ్ పుణ్యక్షేత్రాలు
వర్గం:Coordinates on Wikidata