పాతాళేశ్వర గుహలు, పూణే

పాతాళేశ్వర గుహలు (పంచాలేశ్వర ఆలయం లేదా భాంబుర్డే పాండవ గుహ ఆలయంగా కూడా పిలుస్తారు) ఇవి 8వ శతాబ్దానికి చెందిన శిలాక్షేత్ర హిందూ ఆలయం. ఇది రాష్ట్రకూట వంశం కాలానికి చెందినది, భారతదేశంలోని మహారాష్ట్ర రాష్ట్రం, పుణే నగరంలో ఉంది. ఈ ఆలయం శివుడుకు అంకితమైంది. ఇది ఒక ప్రాముఖ్యమైన ఏకశిలా తవ్వకం (మోనోలిథిక్) ఆలయంగా ఉండి, వృత్తాకార నంది మండపం, పెద్ద స్తంభాలతో కూడిన మండపం దీనిలో ప్రత్యేక ఆకర్షణలు.

ఈ ఆలయంలో మూడు శిలాక్షేత్ర గర్భగుడులు ఉన్నాయి. ప్రారంభంలో ఇవి బ్రహ్మ-శివ-విష్ణువులకు అంకితమై ఉండవచ్చని భావిస్తారు. అయితే ప్రస్తుతం ఇవి పార్వతి – మూల శివుడు – గణేశుడు దేవతలకు సంబంధించిన విగ్రహాలుగా ఉన్నాయి. ఇప్పుడు ఈ ప్రదేశాన్ని ఒక ఉద్యానవనం చుట్టుముట్టి ఉంది, ఆలయ సముదాయంలోని ఇతర ప్రాంతాలలో కొత్త విగ్రహాలు ప్రతిష్ఠించబడ్డాయి. గుహల అంతర్గత భాగం ధ్వంసకార్యాల వల్ల కొంత నష్టం పొందింది. అలాగే, బయట ఉన్న స్మారక నిర్మాణం శతాబ్దాలుగా ప్రకృతి ప్రభావాలకు లోనైందని చూడవచ్చు.Fergusson (1880), pp. 426–427Srinivasan (1972), pp. 76–77, 80 పాతాళేశ్వర ఆలయం భారతదేశ ప్రభుత్వ పరిరక్షణలో ఉన్న ఒక స్మారకంగా గుర్తించబడింది, దీని నిర్వహణ భారత పురావస్తు సర్వే విభాగం (ASI) ఆధ్వర్యంలో జరుగుతుంది. 
స్థానం
పాతాళేశ్వర గుహలు పుణే నగరానికి ఉత్తర వైపున ఉన్నాయి. ఇవి మూలా, మూతా నదుల సంగమం (సంగమం)కు తక్షణమే పడమర వైపున ఉన్న ఒక పర్వత శిలాపీఠంపై ఉన్నాయి. ఆలయ నిర్మాణకళపై ఉన్న ప్రాచీన సంస్కృత గ్రంథాలు, ఈ విధమైన నదీ సంగమ ప్రాంతాలను ఆలయాల స్థాపనకు అనుకూలమైన ప్రదేశాలుగా సూచిస్తాయి. 19వ శతాబ్దంలో నిర్వహించిన సర్వేల్లో ఈ ప్రదేశాన్ని "పంచాలేశ్వర గుహ", "పుణేలోని భాంబుర్డే గుహలు", "పాండూ గుహలు" లేదా "పంచాలేశ్వర ఆలయం" అని పేర్కొన్నారు. ఆ కాలంలో ఇది పుణేకు ఉత్తరంగా ఉన్న ఒక గ్రామంలో ఉన్నదని ఆ నివేదికలు తెలియజేస్తాయి. అయితే, పుణే నగరం విస్తరించడంతో ప్రస్తుతం ఈ ప్రదేశం శివాజీనగర్ (పుణే) ప్రాంతంలో భాగంగా మారి, చుట్టూ నగర నిర్మాణాలతో ఆవృతమై ఉంది. పాతాళేశ్వర గుహలు ముంబై నుండి దాదాపు 150 కి.మీ  దూరంలో ఉన్నాయి.Sinclair (1877), pp. 98–99
వాస్తుశిల్పం
పాతాళేశ్వర గుహలు ఈ ప్రాంతంలోని మృదువుగా ఎత్తుగా ఉండే శిలా కొండపై తవ్వబడిన ఒక ఏకశిలా ఆలయ నిర్మాణం. ఈ సముదాయం తూర్పు వైపున ప్రవేశ ద్వారం నుండి సుమారు 20 అడుగుల పొడవు గల మార్గం ఉంది. ఇది మొదట తవ్వబడిన సురంగ మార్గంగా ఉండేది, కాని అది కూలిపోయింది. కొంతకాలానికి దీన్ని ఇటుకల నిర్మాణంతో పునరుద్ధరించారు. ఈ మార్గం ఒక తెరిచి ఉన్న ప్రాంగణానికి దారి తీస్తుంది. అది దాదాపు చతురస్రాకారంగా ఉండి, ఉత్తర – దక్షిణ దిశలో గరిష్ఠంగా 95 అడుగులు, తూర్పు – పడమర దిశలో 90 అడుగుల వెడల్పు కలిగి ఉంది.

ఈ తెరిచి ఉన్న మండపం నేల డెక్కన్ ట్రాప్స్ లో భాగమైన బసాల్ట్ శిలలో తవ్వబడింది. ఇందులో వృత్తాకార నంది మండపం ప్రధాన ఆకర్షణగా ఉంటుంది. ఇది పూర్తిగా సహజ శిల నుంచే ఒకే శిలా తవ్వకంగా నిర్మించబడింది. ఇందులో నంది దేవాలయం, నంది విగ్రహం ఉన్నాయి. ఈ మండపానికి మొదట 16 స్తంభాలు ఉండేవి — 12 వృత్త పరిధి వెంట, 4 లోపల పైకప్పును మోయడానికి. కానీ ప్రస్తుతం తూర్పు వైపున ఉన్న నాలుగు స్తంభాలు, వాటి పైకప్పు భాగం నశించిపోయింది.

శిల్పులు నంది మండపం చుట్టూ నేలను తవ్వి సుమారు 2 అడుగుల లోతు గల వలయాకార తొట్టిని ఏర్పాటు చేశారు. ఇది నందిని స్నానం చేయించడానికి లేదా ఆచారాల కోసం ఉపయోగించే నీటిని నిల్వ చేసేందుకు కావచ్చని భావిస్తారు. నంది ఒక పీఠంపై కూర్చుని ఉండగా, అది కూడా సహజ శిల నుంచే చెక్కబడింది. పాతాళేశ్వర ఆలయ కప్పబడిన భాగం ఒక పెద్ద దాదాపు చతురస్రాకార మండపం. ఇది నంది మండపం ఉన్న తెరిచి ప్రాంగణం కంటే కొద్దిగా చిన్నది. ముఖభాగంలో ఎనిమిది స్తంభాలు, రెండు అర్థస్తంభాలు ఉన్నాయి. ఈ స్తంభాలు ఐదు వరుసలుగా ఉండి, మధ్యలో 8 అడుగుల వెడల్పు గల మార్గం ఉంది. గుహ గోడల వెంట కూడా అర్థస్తంభాలు ఉండగా, ఇవన్నీ ఒకే శిల నుండి ఏకశిలా తవ్వకంగా తయారయ్యాయి.

మూడు గర్భగుడులు తూర్పు ముఖంగా తెరుచుకుంటాయి. వాటి చుట్టూ ప్రదక్షిణ మార్గం (ప్రదక్షిణపథం) శిలలో చెక్కబడింది. ఈ సముదాయం గర్భగుడుల ప్రాంతం మరింత లోతుగా నేలలోకి తవ్వబడడం ప్రత్యేక లక్షణం. ఈ “పాతాళ లోకం” ప్రతీకాత్మక భావన కారణంగా ఈ ప్రదేశానికి పాతాళేశ్వర అనే పేరు వచ్చింది.

ఇక్కడ ఒక మెట్ల సముదాయం ఉంది. దాని ఇరువైపులా శిలలోనే చెక్కబడిన రెండు పడుకున్న పులులు ఉన్నాయి. ఇవి కప్పబడిన మండపంలోకి ప్రవేశానికి దారి తీస్తాయి. స్తంభాల మూడవ వరుస, నాలుగవ వరుస మధ్య, గర్భగుడుల ముందు మరో చిన్న నంది శిలలోనే చెక్కబడి ఉంది. ఇది ఈ ప్రదేశం ప్రారంభం నుంచే ఒక శైవ కేంద్రం అని సూచిస్తుంది.

మూడు గర్భగుహాల పొడవు మొత్తం సుమారు 39 అడుగులు, లోతు 27.5 అడుగులు. మధ్య గర్భగుడిలో శిలాక్షేత్ర మహాదేవ పంచాలేశ్వర లింగం ఉంది. పక్కనున్న గర్భగుహల్లో విగ్రహాలు ఉంచేందుకు స్థలం ఉంది. అసలు విగ్రహాలు ప్రస్తుతం లేవు. అవి ఒక వైపున బ్రహ్మ, మరో వైపున విష్ణువు విగ్రహాలై ఉండవచ్చని భావిస్తారు. 19వ శతాబ్దం మధ్యకాలానికి ముందే ఇక్కడ పార్వతి విగ్రహం, గణేశ విగ్రహం ప్రతిష్ఠించబడ్డాయి.

ఈ గుహలలో శిల్పావశేషాలు, తక్కువ మిగిలిన శిలారూపాలు ఉన్నాయి. ప్రస్తుతం గుర్తించగలవాటిలో సప్తమాతృకలు (శక్త సంప్రదాయం), గజలక్ష్మీ, త్రిపురాంతక, అనంతశయిన (వైష్ణవ సంప్రదాయం), లింగోద్భవ రూపం ఉన్నాయి. ఈ సముదాయం లో దుర్గాదేవికి సంబంధించిన ఒక చిన్న పక్క విగ్రహం కూడా ఉంది.
సమకాలీన జోడింపులు
19వ శతాబ్దంలో నిర్వహించిన సర్వే నివేదికల ప్రకారం, ఇక్కడి నీటి కాలువ వ్యవస్థ దెబ్బతిన్నది. దీనివల్ల సంవత్సరంలో అనేక నెలలు వర్షపు నీరు గుహలలోకి ప్రవేశించి వరదలా నిల్వ ఉండేదని పేర్కొన్నారు. దీనిని సరిదిద్దేందుకు భారత పురావస్తు సర్వే విభాగం (ASI) చర్యలు చేపట్టింది.

గుహల సముదాయం 19వ శతాబ్దంలోనే ఒక సాముదాయిక ఉద్యానవనంలో భాగంగా ఉన్నదని వలసకాలపు నివేదికలు తెలియజేస్తున్నాయి. ప్రస్తుతం ఈ ఉద్యానవనం మరింత విస్తారంగా, అభివృద్ధిగా రూపుదిద్దుకుంది. ఇందులో కొన్ని పునరుద్ధరించబడిన వాస్తుశిల్ప అవశేషాలను నిల్వ ఉంచారు. అలాగే, భారత పురావస్తు సర్వే విభాగం యొక్క పుణే కార్యాలయం సమీప ప్రదేశంలో ఉంది.

సంబంధిత ప్రదేశాలు
 శివ్లేని గుహలు – మహారాష్ట్ర మధ్య–దక్షిణ ప్రాంతంలోని అంబాజోగాయిలో ఉన్న ఈ గుహలు పాతాళేశ్వర గుహలకు చాలా సమానంగా ఉంటాయి. ఇవి కొద్దిగా తరువాతి కాలానికి చెందినవి, చదరపు నంది మండపాన్ని కలిగి ఉన్నాయి.
 బోకర్దన్ గుహలు, ఔరంగాబాద్
 రుద్రేశ్వర గుహలు, ఔరంగాబాద్
 ఖరూసా, లాతూర్
 భాండక్, చంద్రపూర్
 కైలాస ఆలయం, ఎల్లోరా
చిత్రమాలిక

మూలాలు

గ్రంథసూచి
 James Fergusson and James Burgess (1880), The Cave Temples of India, W.H. Allen, 
 W.H. Sinclair (1877), Notes on the Cave of Panchalesvara in Mouje Bhamburde, Taluka Haveli, Zilla Puna, Indian Antiquary: A Journal of Oriental Research, Volume 6, pp. 98–99
 Kuthur R. Srinivasan (1972), Temples of South India, National Book Trust, 

బాహ్య లింకులు

Category:మహారాష్ట్ర గుహలు
Category:పుణేలో పర్యాటక ఆకర్షణలు
Category:పుణేలో హిందూ ఆలయాలు
వర్గం:భారతదేశంలోని హిందూ గుహా ఆలయాలు
Category:8వ శతాబ్దపు హిందూ ఆలయాలు
Category:భారతదేశంలో 8వ శతాబ్ద స్థాపనలు
Category:మహారాష్ట్రలో జాతీయ ప్రాధాన్య స్మారకాలు
వర్గం:మహారాష్ట్ర పర్యాటక ప్రదేశాలు
వర్గం:మహారాష్ట్ర పుణ్యక్షేత్రాలు