భారత కజకస్తాన్ సంబంధాలు

సోవియట్ యూనియన్ నుండి స్వాతంత్ర్యం పొందిన తర్వాత కజకస్తాన్ గణతంత్రం, భారత గణతంత్రంతో 1992 లో అధికారిక సంబంధాలను స్థాపించుకుంది. 21వ శతాబ్దం నుండి, దౌత్య సంబంధాలు గణనీయంగా పెరిగాయి; రెండు దేశాలు మధ్య ఆసియా ప్రాంతంలో విస్తృతమైన వాణిజ్య, వ్యూహాత్మక భాగస్వామ్యాన్ని అభివృద్ధి చేయడానికి ప్రయత్నిస్తున్నాయి.   

 చరిత్ర 
1992లో సోవియట్ యూనియన్ రద్దు తర్వాత, భారతదేశం సోవియట్ యూనియన్ నుండి కజకస్తాన్ స్వాతంత్ర్యాన్ని గుర్తించింది, సోవియట్ యూనియన్‌తో ఉన్న మంచి సంబంధాలను కొనసాగించింది. మాజీ సోవియట్ రిపబ్లిక్‌లలో రెండవ అతిపెద్ద దేశం, విస్తృతమైన చమురు, సహజ వాయువు, ఖనిజ నిల్వలు కలిగి, మధ్య ఆసియాలో విస్తారమైన భూభాగాన్ని ఆక్రమించిన కజకస్తాన్‌తో భారతదేశం, ఇటీవలి సంవత్సరాలలో వాణిజ్య, వ్యూహాత్మక సంబంధాలను పెంచుకోవడానికి ప్రయత్నించింది. భారతదేశం తన దేశీయ ఆర్థిక వ్యవస్థను పారిశ్రామికీకరించాలని లక్ష్యంగా పెట్టుకున్నందున, కజకస్తాన్ సహజ వనరులపై దానికి ఆసక్తి ఉంది. పీపుల్స్ రిపబ్లిక్ ఆఫ్ చైనా ఆర్థిక, వ్యూహాత్మక ప్రభావం పెరుగుతూండడంపై కలిగిన ఆందోళనల నేపథ్యంలో భారతదేశం సంబంధాలను విస్తరించడానికి ప్రయత్నించింది.

కజకస్తాన్ అధ్యక్షుడు నూర్సుల్తాన్ నజర్బయేవ్ భారతదేశానికి అనేక అధికారిక పర్యటనలు చేశాడూ: 1992, 1996, 2002లో అధికారిక పర్యటనలు, అలాగే 2009లో రాష్ట్ర పర్యటన చేసాడు. నజర్బయేవ్ అధ్యక్షుడిగా ఉన్నప్పుడు సీనియర్ భారత నాయకులు కూడా కజకస్తాన్‌ను సందర్శించారు. 1993లో, భారత ప్రధాన మంత్రి పివి నరసింహారావు అధికారిక పర్యటన చేశాడు. దీని తర్వాత 1996లో భారత ఉపాధ్యక్షుడు కెఆర్ నారాయణన్ అధికారిక పర్యటన చేశాడు. 2002లో, ప్రధాన మంత్రి అటల్ బిహారీ వాజ్‌పేయి కజకస్తాన్‌కు అధికారిక పర్యటన చేసి ఆసియాలో పరస్పర చర్య, విశ్వాస నిర్మాణ చర్యలపై (CICA) శిఖరాగ్ర సమావేశంలో పాల్గొన్నాడు. తదుపరి ఉన్నత స్థాయి సందర్శనలలో 2008లో ఉపాధ్యక్షుడు మొహమ్మద్ హమీద్ అన్సారీ అధికారిక పర్యటన, 2011లో ప్రధాన మంత్రి మన్మోహన్ సింగ్ అధికారిక పర్యటన, 2015లో ప్రధాన మంత్రి నరేంద్ర మోడీ అధికారిక పర్యటన ఉన్నాయి.

2002లో, నూర్సుల్తాన్ నజర్బయేవ్ భారతదేశానికి అధికారిక పర్యటన చేశాడు. అదే సంవత్సరంలో, భారత ప్రధాన మంత్రి అటల్ బిహారీ వాజ్‌పేయి కజకస్తాన్ పూర్వ రాజధాని నగరం అల్మటీలో ఆసియాలో పరస్పర చర్య, విశ్వాస-నిర్మాణ చర్యలపై జరిగిన సదస్సుకు హాజరయ్యాడు. కజకస్తాన్, భారతదేశం పర్యాటకం, ఇంధనం, వ్యాపారం, విద్య, ఐటీ, భద్రత వంటి వివిధ కీలక రంగాలలో సహకారాన్ని పెంచుకుంటున్నాయి. 

2011 ఏప్రిల్‌లో, భారత ప్రధాన మంత్రి మన్మోహన్ సింగ్ కజకస్తాన్‌ను సందర్శించాడు. అక్కడ ఆయన, అధ్యక్షుడు నూర్సుల్తాన్ నజర్‌బయేవ్‌లు తమ వ్యూహాత్మక భాగస్వామ్యాన్ని బలోపేతం చేయడానికి "రోడ్ మ్యాప్"ను ఆమోదించారు. ఈ పర్యటన సందర్భంగా, ఇంధనం, సైబర్ భద్రత, అంతరిక్ష అన్వేషణ, విద్య, హైటెక్ అభివృద్ధిని కవర్ చేసే ఏడు ఒప్పందాలపై రెండు దేశాలు సంతకం చేశాయి.

కాస్పియన్ తీరంలోని సత్పయేవ్ చమురు క్షేత్రంలో 25% వాటాను భారతదేశానికి చెందిన ONGC విదేశ్ లిమిటెడ్ $400 మిలియన్లకు కొనుగోలు చేయడం ఒక కీలకమైన ఇంధన ఒప్పందం. దీని నిల్వలు 1.85 బిలియన్ బ్యారెళ్లని అంచనా. భారతదేశ పెరుగుతున్న అణుశక్తి అవసరాలకు మద్దతుగా 2014 నాటికి భారతదేశానికి 2,000 టన్నులకు పైగా యురేనియంను సరఫరా చేయడానికి కూడా కజకస్తాన్ అంగీకరించింది. ఇది 2020 నాటికి ఏటా 8,000 టన్నులకు చేరుకుంటుందని అంచనా వేసారు. ఉమ్మడి అణు రియాక్టర్ నిర్మాణంపై చర్చలు జరిగాయి. 2009 నాటికి, కజకస్తాన్ మధ్య ఆసియాలో భారతదేశానికి అతిపెద్ద వాణిజ్య భాగస్వామిగా ఉంది. ఈ ప్రాంతంతో భారతదేశ వాణిజ్యంలో కజకస్తాన్‌కు 70% కంటే ఎక్కువ వాటా ఉంది. ద్వైపాక్షిక వాణిజ్యం $300 మిలియన్లు, కజకస్తాన్‌లో భారత పెట్టుబడులు $38 మిలియన్లు. వాణిజ్యం, ఇంధన సహకారాన్ని పెంచడానికి, రెండు దేశాలు ఉత్తర-దక్షిణ రవాణా, పైప్‌లైన్, వాణిజ్య కారిడార్ల అభివృద్ధిని నొక్కిచెప్పాయి. 

కజకస్తాన్ ఇంధన రంగంపై జరిగిన సైబర్ దాడుల నేపథ్యంలో, సాంకేతిక రంగంలో, భారతదేశం, కజకస్తాన్ తమ కంప్యూటర్ అత్యవసర ప్రతిస్పందన బృందాల మధ్య సహకారం ద్వారా సైబర్ భద్రతను పెంపొందించడానికి ఒక మెమోరాండంపై సంతకం చేశాయి. భారతదేశం తన సాఫ్ట్‌వేర్ నైపుణ్యాన్ని ఉపయోగించుకోవడానికి కజకస్తాన్‌లో ఒక ఐటీ కేంద్రాన్ని ఏర్పాటు చేయాలని కూడా ప్రతిపాదించింది. అంతరిక్ష సహకారంలో, భారతదేశం అధునాతన అంతరిక్ష కార్యక్రమం కజకస్తాన్ తన సొంత అంతరిక్ష పరిశ్రమను అభివృద్ధి చేసుకునే ప్రయత్నాలకు మద్దతు ఇవ్వడం ఒక భాగం. ఈ ఒప్పందాలు చైనా ప్రభావాన్ని ఎదుర్కోవడం ద్వారా మధ్య ఆసియాలో తన వ్యూహాత్మక ఉనికిని విస్తరించాలనే భారత లక్ష్యాన్ని ప్రతిబింబిస్తాయి. అయితే కజకస్తాన్ బహుళ-వెక్టర్ విదేశాంగ విధానం ప్రకారం, రష్యా, యునైటెడ్ స్టేట్స్, యూరోపియన్ యూనియన్, చైనాలతో పాటు భారతదేశం కూడా ఒక కీలక భాగస్వామిగా ఉంటుంది. 

 ద్వైపాక్షిక సంబంధాల అభివృద్ధి 
2003 నాటికి, భారత-కజకిస్తాన్ వాణిజ్యం $78,910,000 వద్ద ఉంది.  వాణిజ్యాన్ని బలోపేతం చేయడానికి, రెండు దేశాలు ఇండో-కజకిస్తానీ జాయింట్ బిజినెస్ కౌన్సిల్‌ను స్థాపించాయి.  కుర్మంగాజీ చమురు క్షేత్రంలో ఈక్విటీని పొందడంలో భారతదేశం విఫలమైనప్పటికీ, ఆయిల్ అండ్ నేచురల్ గ్యాస్ కార్పొరేషన్ ఆఫ్ ఇండియా సత్పాయేవ్ క్షేత్రంలో వాటా పొందనుంది. కజకస్తాన్ జాతీయ సంస్థ కజ్మునాయ్‌గాజ్ ONGCకి సత్పాయేవ్, మఖంబెట్ క్షేత్రాల మధ్య చాయిస్ ఇచ్చింది. అతిరౌ, అఖ్తౌ ప్రాంతాలలో పెట్రోకెమికల్ పారిశ్రామిక ప్రాజెక్టులలో భారతదేశం పాల్గొనాలని కోరింది. సమాచార సాంకేతికత, అంతరిక్ష పరిశోధన, బ్యాంకింగ్, ద్వైపాక్షిక వాణిజ్యాల పెరుగుతున్న పరిమాణంలో విస్తృత సహకారాన్ని, వాణిజ్యాన్ని స్థాపించడానికి కూడా రెండు దేశాలు ప్రయత్నించాయి. భారతదేశం కజకస్తాన్‌కు $1,000,000,000 రుణాలను అందించగా, కజకస్తాన్ భారతీయ కంపెనీలకు ప్రధాన పన్ను రాయితీలను మంజూరు చేసింది.  భారతదేశానికి ఒక నమ్మకమైన వాణిజ్య మార్గాన్ని నిర్ధారించడానికీ, భారతదేశంలోని వెచ్చని నీటి ఓడరేవులకు కజకస్తాన్ వాణిజ్య, షిప్పింగ్ మార్గాన్ని అందుబాటులో ఉంచేందుకూ కజకస్తాన్, ఇరాన్, తుర్క్‌మెనిస్తాన్‌లను కలుపుకుని ఒక బహుళపక్ష ఒప్పందంపై చర్చించడానికి కూడా ప్రయత్నించింది.

భారతదేశం తన భారీ ఇంధన అవసరాలను తీర్చుకోవడానికి ఒక స్వచ్ఛమైన ప్రత్యామ్నాయంగా పౌర అణుశక్తి పరిశ్రమను అభివృద్ధి చేయడానికి కృషి చేస్తోంది. కజకస్తాన్‌లో అణుశక్తికి అవసరమైన యురేనియం పుష్కలంగా ఉన్నందున, భారతదేశం కజకస్తాన్‌తో బలమైన సంబంధాన్ని పెంచుకుంటోంది. 2009 జనవరిలో న్యూఢిల్లీలో జరిగిన గణతంత్ర దినోత్సవ వేడుకలకు భారతదేశం కజకస్తాన్ అధ్యక్షుడిని ఆహ్వానించింది.

 వాణిజ్య సమతుల్యత 
వాణిజ్య విలువ 2010–11 2011–12 2012–13 2013-14 2014–15 మొత్తం వాణిజ్యం $130,590,000 $436,250,000 $426,220,000 $917,840,000 $952,260,000 భారతదేశం నుండి కజకస్తాన్‌కు ఎగుమతులు $172,160,000 $244,390,000 $286,230,000 $261,510,000 $250,590,000 కజకస్తాన్ నుండి భారతదేశానికి దిగుమతులు $138,420,000 $191,860,000 $139,990,000 $656,330,000 $701,570,000 
భారతదేశం కజకస్తాన్‌కు ఎగుమతి చేసే ప్రధాన ఉత్పత్తులలో ఔషధాలు, వైద్య ఉత్పత్తులు, టీ, టెలిఫోన్ ఉపకరణాలు, ముడి పొగాకు, నిర్మాణ యంత్రాలు ఉన్నాయి. కజకస్తాన్ నుండి భారతదేశం దిగుమతి చేసుకునే ప్రధాన ఉత్పత్తులు: పెట్రోలియం నూనెలు, బిటుమినస్ ఖనిజాల నుండి నూనెలు, రేడియోధార్మిక రసాయన మూలకాలు, ఆస్బెస్టాస్, టైటానియం. 

2015 - 2019 మధ్య 5,000 టన్నుల యురేనియంను సరఫరా చేస్తూ కజకస్తాన్ భారతదేశానికి అతిపెద్ద యురేనియం సరఫరాదారుగా నిలిచింది. 

 మానవతా సహాయం 

 COVID-19 
2021 మేలో కొత్త COVID-19 కేసులు పెరుగుతున్నందున కజకస్తాన్ భారతదేశానికి వైద్య పరికరాలు, రక్షణ పరికరాలను పంపింది 

 వ్యూహాత్మక సహకారం 
భారతదేశం, కజకస్తాన్ మతపరమైన ఉగ్రవాదం, తీవ్రవాదాన్ని ఎదుర్కోవడంలో, అలాగే ప్రాంతీయ భద్రతను ప్రోత్సహించడంలో సన్నిహిత సహకారాన్ని అభివృద్ధి చేసుకున్నాయి.  2002 డిసెంబరులో సంతకం చేయబడిన ఒక ఉమ్మడి మెమోరాండం సైనిక అధికారులకు శిక్షణ ఇవ్వడం, ఉమ్మడి సైనిక-పారిశ్రామిక ప్రాజెక్టులను అభివృద్ధి చేయడం, భారతదేశం, కజకస్తాన్ రక్షణ పరిశ్రమల మధ్య భాగస్వామ్యాన్ని స్థాపించడం వంటి ఉమ్మడి ప్రాజెక్టులకు వీలు కల్పించింది.  కజకస్తాన్ ఉత్తర పొరుగు దేశమైన రష్యా నుండి వ్యతిరేకత ఉన్నప్పటికీ భారతదేశం, కాస్పియన్ సముద్రంలో నావికా దళాన్ని అభివృద్ధి చేయాలనే కజకస్తాన్ ప్రయత్నానికి మద్దతు ఇచ్చి, భాగస్వామిగా నిలిచింది.  కజకస్తాన్ అధ్యక్షుడు నూర్సుల్తాన్ నజర్బయేవ్ 2009 జనవరిలో భారతదేశాన్ని సందర్శించినపుడు, భారతదేశంతో ఒక పౌర అణు ఒప్పందం కుదిరింది. దీని ప్రకారం యురేనియం అధికంగా ఉన్న మధ్య కజకస్తాన్, భారతదేశంలోని అణు కర్మాగారాలకు ఇంధనాన్ని సరఫరా చేస్తుంది. 

రెండు దేశాలు 2016లో కజకస్తాన్‌లో, 2017లో హిమాచల్ ప్రదేశ్ ప్రాంతంలో ప్రబల్ దోస్తిక్ ఉమ్మడి సైనిక విన్యాసాలను నిర్వహించాయి 

2025 ఆగస్టులో భారతదేశం, కజకస్తాన్ తమ రక్షణ సహకారం, సైనిక సంబంధాలను పెంపొందించుకోవడానికి న్యూఢిల్లీలో చర్చలు జరిపాయి. కజకస్తాన్ మొదటి రక్షణ ఉప మంత్రి, సాయుధ దళాల జనరల్ స్టాఫ్ చీఫ్, లెఫ్టినెంట్ జనరల్ సుల్తాన్ కమాలెట్డినోవ్, భారత రక్షణ సిబ్బంది చీఫ్ జనరల్ అనిల్ చౌహాన్, ఆర్మీ చీఫ్ జనరల్ ఉపేంద్ర ద్వివేదితో సమావేశమయ్యారు. రెండు దేశాలు తమ రక్షణ భాగస్వామ్యపు బలమైన, డైనమిక్ స్వభావాన్ని గుర్తించాయి. మరింత సహకారం, ఆవిష్కరణలకు ఉన్న గణనీయమైన సామర్థ్యాన్ని హైలైట్ చేశాయి. 

 కజకస్తాన్, TAPI 
ఐదు దేశాల మార్గం ద్వారా ఇంధనాన్ని తీసుకువచ్చే హైడ్రోకార్బన్ పైప్‌లైన్ ఆలోచనను భారతదేశం కజకస్తాన్‌తో ముందుకు తెచ్చింది. భవిష్యత్తులో రష్యాకు విస్తరించే ఈ పైప్‌లైన్ భావనను - విదేశాంగ మంత్రి సల్మాన్ ఖుర్షీద్, ఆయన సందర్శించే కజకస్తాన్ కౌంటర్ ఎర్లాన్ ఇద్రిస్సోవ్ మధ్య జరిగిన సమావేశంలో భారతదేశం ఆవిష్కరించింది. 

ప్రతిపాదిత పైప్‌లైన్ దాదాపు , పొడవు ఉంటుంది. దీని ద్వారా ఇది ప్రణాళిక చేయబడిన తుర్క్మెనిస్తాన్-ఆఫ్ఘనిస్తాన్-పాకిస్తాన్-ఇండియా (TAPI) పైప్‌లైన్ కంటే ఇది పొడవుగా ఉంటుంది. ఇది రోల్ మోడల్‌గా పనిచేస్తుంది. ఇది నేడు చమురు శుద్ధికి ప్రసిద్ధి చెందిన షిమ్కెంట్‌లోని పూర్వ సిల్క్ రోడ్ కారవాన్‌సెరాయ్ నగరం నుండి బయలుదేరి ఉజ్బెకిస్తాన్‌లోకి ప్రవేశిస్తుంది. అక్కడి నుండి ఇది ఆఫ్ఘనిస్తాన్‌కు వెళ్లి, ఆపై పాకిస్తాన్ ద్వారా TAPI పైప్‌లైన్ ద్వారా భారతదేశంలోకి తీసుకునే మార్గాన్ని అనుసరిస్తుంది. ప్రస్తుతం మధ్య ఆసియా నుండి చాలా హైడ్రోకార్బన్ పైప్‌లైన్‌లు తూర్పు-పశ్చిమ అక్షంలో ఉన్నాయని అధికారులు తెలిపారు. ఈ పైప్‌లైన్, TAPI లాగా, ఉత్తర-దక్షిణ అక్షంలో ఉంటుంది, మధ్య ఆసియా నుండి సేకరించిన హైడ్రోకార్బన్‌ల కోసం దక్షిణ ఆసియాకు కొత్త మార్గాన్ని అందిస్తుంది. 

 కజకస్తాన్ కు భారత రాయబారులు 

 రాజీవ్ సిక్రీ (1995–1999)
 సయ్యద్ రజా హషీం (1999–2002)
 విద్యా సాగర్ వర్మ (2002–2004)
 అశోక్ కుమార్ ముఖర్జీ (2004–2007)
 అశోక్ సజ్జన్హార్ (2007–2010)
 అశోక్ కుమార్ శర్మ (2011–2014)
 హర్ష్ కుమార్ జైన్ (2014–2017)
 ప్రభాత్ కుమార్ (2017–2021)
 శుభదర్శిని త్రిపాఠి (2021–2023)
 డా. టివి నాగేంద్ర ప్రసాద్ (2023–ప్రస్తుతం) 

 ఇవి కూడా చూడండి 

 భారతదేశం-కిర్గిజ్స్తాన్ సంబంధాలు
 భారతదేశం-తజికిస్తాన్ సంబంధాలు
 భారతదేశం-తుర్క్మెనిస్తాన్ సంబంధాలు
 భారతదేశం-ఉజ్బెకిస్తాన్ సంబంధాలు

 మూలాలు 

వర్గం:భారతదేశ విదేశీ సంబంధాలు
వర్గం:కజకస్తాన్