భారత టర్కీ సంబంధాలు

భారత-టర్కీ సంబంధాలు, భారత రిపబ్లిక్, తుర్కియే రిపబ్లిక్ ల మధ్య ఉన్న ద్వైపాక్షిక సంబంధాలు. 1948లో భారతదేశం, టర్కీ మధ్య దౌత్య సంబంధాలు ఏర్పడినప్పటి నుండి, రాజకీయ, ద్వైపాక్షిక సంబంధాలు సాధారణంగా స్నేహపూర్వకంగానే ఉంటూ వచ్చాయి. అయితే కాశ్మీర్‌పై పాకిస్తాన్ వైఖరికి టర్కీ మద్దతు ఇవ్వడం, దానికి ప్రతిగా అర్మేనియా, గ్రీస్, సైప్రస్‌లకు భారతదేశం మద్దతు ఇవ్వడం వల్ల అప్పుడప్పుడు కొంత ఉద్రిక్తతలు ఏర్పడ్డాయి. భారతదేశానికి అంకారాలో రాయబార కార్యాలయం, ఇస్తాంబుల్‌లో కాన్సులేట్ జనరల్‌ ఉన్నాయి. టర్కీకి న్యూఢిల్లీలో రాయబార కార్యాలయం, ముంబై, కోల్‌కతా, హైదరాబాద్‌లలో కాన్సులేట్ జనరల్‌లు ఉన్నాయి. 2019 నాటికి, భారత, టర్కీల మధ్య ద్వైపాక్షిక వాణిజ్యం US$7.8 బిలియన్లు. 

 చరిత్ర 
ప్రాచీన భారతదేశం, అనటోలియాల మధ్య ఆర్థిక, సాంస్కృతిక సంబంధాలు వేద యుగం (సా.పూ. 1500 కి ముందు) నాటివి.thumb|2017 మే 1న న్యూఢిల్లీలోని హైదరాబాద్ హౌస్‌లో టర్కీ అధ్యక్షుడు రెసెప్ తయ్యిప్ ఎర్డోగన్‌తో ప్రధానమంత్రి నరేంద్ర మోదీ.గ్రీస్ పై రెండవ పర్షియన్ దండయాత్రలో, జెర్క్సెస్ అకెమెనిడ్ సైన్యంలో భారతీయులను నియమించారు. దండయాత్రకు సిద్ధం కావడానికి అన్ని దళాలు సా.పూ 481-480 శీతాకాలంలో లిడియాలోని సార్డిస్‌లో సమీకరించారు.  సా.పూ 480 వసంతకాలంలో "భారతీయ దళాలు జెర్క్సెస్ సైన్యంతో హెల్లెస్పాంట్ మీదుగా కవాతు చేశాయి".  

1212లో, సెల్జుక్ సుల్తానేట్ ఆఫ్ రమ్ కు తమిళకం చోళ చక్రవర్తి కూతనల్లూర్ లో ఒక కాలనీని బహుమతిగా ఇచ్చాడు.  ఒట్టోమన్ సుల్తానులకు, ఉపఖండంలోని ముస్లిం పాలకులకూ మధ్య మొదటి దౌత్య సంబంధాలు 1481–82 సంవత్సరాల నాటివి. గుజరాత్, బీజాపూర్, అహ్మద్ నగర్ సుల్తానేట్లకు ఒట్టోమన్ దండయాత్రలు పరస్పరం పోర్చుగీస్ వ్యతిరేక భావాలతో ప్రేరేపించబడ్డాయి; ఒట్టోమన్ ఫిరంగిదళం పోర్చుగీసు వారికి అనుకూలంగా ఉన్న విజయనగర సామ్రాజ్యం పతనమవడానికి దోహదపడింది. ఇరాన్ కు వ్యతిరేకంగా మొఘల్-ఒట్టోమన్- ఉజ్బెక్ కూటమి కోసం ఆలోచించినప్పటికీ, మొఘలులు భారతదేశంలోని ఎక్కువ భాగాన్ని జయించినప్పుడు టర్కిష్-భారతీయ సంబంధాలు దెబ్బతిన్నాయి.   మొఘల్ సామ్రాజ్యం కూలిపోయిన తరువాత, టిప్పు సుల్తాన్ వంటి మైసూర్ ముస్లిం పాలకులు బ్రిటిష్ వారిని తరిమికొట్టడంలో ఒట్టోమన్ సహాయం కోరింది, కానీ ఒట్టోమన్లు రష్యాతో యుద్ధాల వల్ల బలహీనపడ్డారు. సహాయం చేసే స్థితిలో లేరు. 

15వ శతాబ్దం నుండి 19వ శతాబ్దం వరకు, భారతీయ డెర్విష్‌లు ఒట్టోమన్ సామ్రాజ్యానికి వచ్చి హింట్లీ టెక్కెలర్ అని పిలవబడే టెక్కేను నిర్మించారు. వారి పేర్లు ఒట్టోమన్ ఆర్కైవ్‌లలో నమోదు చేయబడ్డాయి.   వారి వారసులను "హిందీలు" అని పిలుస్తారు -ముఖ్యంగా ఇస్తాంబుల్‌లో.

ఇటీవల, 19వ, 20వ శతాబ్దాలలో రెండు దేశాల మధ్య పరస్పర చర్యల కారణంగా ఈ సంబంధం మరింతగా బలపడింది.  1912–1913లో, మొదటి బాల్కన్ యుద్ధంలో, రెడ్ క్రెసెంట్ సొసైటీ ఆఫ్ ఇండియాలోని భారతీయ ముస్లిం పురుషులు గాయపడిన ఒట్టోమన్ సైనికులను చూసుకున్నారు. వారికి ముఖ్తార్ అహ్మద్ అన్సారీ, అబ్దుర్ రెహమాన్ పెషావరి నాయకత్వం వహించారు.   మొదటి ప్రపంచ యుద్ధ సమయంలో, ఒట్టోమన్ సామ్రాజ్యానికి వ్యతిరేకంగా విజయవంతమైన మిత్రరాజ్యాల ప్రచారంలో బ్రిటిష్ రాజ్ కీలక పాత్ర పోషించింది.  1920 లలో భారతదేశం, టర్కీ స్వాతంత్ర్య యుద్ధానికి, టర్కిష్ రిపబ్లిక్ ఏర్పాటుకూ మద్దతు ఇచ్చింది. మొదటి ప్రపంచ యుద్ధం ముగింపులో టర్కీపై జరిగిన అన్యాయాలకు వ్యతిరేకంగా మహాత్మా గాంధీ ఒక వైఖరి తీసుకున్నాడు.

1947 భారత స్వాతంత్ర్య చట్టం తర్వాత టర్కీ భారతదేశాన్ని గుర్తించింది. రెండు దేశాల మధ్య దౌత్య సంబంధాలు ఏర్పడ్డాయి.  శీతల యుద్ధ సమయంలో, టర్కీ వెస్ట్రన్ బ్లాక్‌లో భాగంగా ఉంది. భారతదేశం అలీన ఉద్యమంలో భాగంగా ఉంది. శీతల యుద్ధం ముగిసినప్పటి నుండి, తమ సంబంధాలను అభివృద్ధి చేసుకోవడానికి ఇరుపక్షాలూ కృషి చేస్తున్నాయి.

 సమస్యలు 
2023 టర్కీ-సిరియా భూకంపాల తర్వాత సిరియా, టర్కీలకు సహాయం చేయడానికి భారతదేశం ప్రారంభించిన శోధన, రక్షణ ఆపరేషన్ ఆపరేషన్ ఆపరేషన్ దోస్త్‌ డ్వాఆఋఆఆ టర్కీని "బుజ్జగించేందుకు" భారతదేశం ప్రయత్నించినప్పటికీ, కాశ్మీర్ వివాదంపై పాకిస్తాన్ వైఖరికి టర్కీ నిరంతరం మద్దతు ఇవ్వడం వలన భారతదేశం, టర్కీ మధ్య సంబంధాలు దెబ్బతిన్నాయి.   ఇటీవలి వరకు, టర్కీ కాశ్మీర్ వివాదంపై పాకిస్తాన్ వైఖరికి స్వర మద్దతుదారుగా ఉంది. అణు సరఫరాదారుల సమూహంలో చేరడానికి భారతదేశానికి ఇద్దరే ప్రత్యర్థులు  - చైనా, ఆ తరువాత టర్కీ.

ఆఫ్ఘనిస్తాన్ విషయంలో, ఆఫ్ఘనిస్తాన్ సమస్యలకు అర్థవంతమైన, స్థిరమైన పరిష్కారాలను కనుగొనడానికి ఇస్తాంబుల్ ప్రక్రియను ప్రారంభించడానికి టర్కీ 2011లో నాయకత్వం వహించింది. కజకిస్తాన్ పూర్వ రాజధాని అల్మాటీలో ఆఫ్ఘనిస్తాన్‌పై జరిగిన వార్షిక "హార్ట్ ఆఫ్ ఆసియా" ప్రాంతీయ సమావేశంలో ఇస్తాంబుల్ ప్రక్రియ ముగిసింది. భారతదేశం, టర్కీ రెండూ ముఖ్యమైన పాత్రలు పోషించాయి. 2014లో ఆఫ్ఘనిస్తాన్ నుండి నాటో, యుఎస్ దళాల ఉపసంహరణ ప్రణాళిక సందర్భంలో, ఢిల్లీ, అంకారా ఆఫ్ఘనిస్తాన్‌పై సంభాషణను తీవ్రతరం చేయవలసిన అవసరం ప్రత్యేక ప్రాముఖ్యతను సంతరించుకుంది.

 2019 
2019 సెప్టెంబరులో, జమ్మూ కాశ్మీర్ సమస్యపై, ఆర్టికల్ 370 రద్దుపై టర్కీ భారతదేశాన్ని విమర్శించింది. ఐక్యరాజ్యసమితిలో భారతదేశానికి వ్యతిరేకంగా బహిరంగంగా వ్యాఖ్యలు చేసింది, పాకిస్తాన్ వైఖరికి మద్దతు ఇచ్చింది.  దాంతో దౌత్యపరమైన విభేదాలు తలెత్తాయి. ప్రతిగా భారతదేశం, ఈశాన్య సిరియాపై టర్కీ చేసిన సైనిక దాడిని ఖండించింది. ఇది ప్రాంతీయ స్థిరత్వాన్ని, ఉగ్రవాదంపై పోరాటాన్నీ దెబ్బతీస్తుందని పేర్కొంది. భారతదేశం టర్కీని సంయమనం పాటించాలని, సిరియా సార్వభౌమత్వాన్ని, ప్రాదేశిక సమగ్రతనూ గౌరవించాలనీ పిలుపునిచ్చింది. పాకిస్తాన్ అధికారుల ప్రకారం, భారతదేశం నిర్వహిస్తూ, పాకిస్తాన్‌ వ్యతిరేక ప్రచారం కోసం ఉపయోగించిన వెబ్‌సైట్‌ను 2020 డిసెంబరు 24 న టర్కీ అధికారులు మూసివేశారు.  అయితే, నక్సలైట్-మావోయిస్ట్ తిరుగుబాటు సమయంలో నక్సలైట్లు భారత దళాలపై దాడులను టర్కీ పదేపదే ఖండించింది.  టర్కీలో మావోయిస్టు తిరుగుబాటులో పాల్గొన్న సమూహాలతో సంబంధాలు ఉన్నాయని భారతదేశం పేర్కొంది.

 2025 
2025 మేలో, ఆపరేషన్ సిందూర్ తర్వాత భారతదేశం, టర్కీ మధ్య దౌత్యపరమైన విభేదాలు చెలరేగాయి, దీనిలో టర్కీ భారతదేశంతో జరిగిన వివాదంలో పాకిస్తాన్‌కు మూడు వందల యాభైకి పైగా డ్రోన్‌లను, రెండు సైనిక కార్యకర్తలనూ సరఫరా చేసింది. ఇది భారతదేశం అంతటా ప్రజల ఆగ్రహాన్ని రేకెత్తించింది. ప్రతిస్పందనగా, భారతీయ పౌరులు, ప్రముఖులు, వ్యాపారాలు స్వచ్ఛందంగా ఆర్థిక బహిష్కరణలను ప్రారంభించాయి. ముఖ్యంగా పర్యాటక-ప్రధాన ప్రయాణ వేదికలను లక్ష్యంగా చేసుకున్నారు. టర్కీకి ప్రయాణ బుకింగులలో 60% తగ్గుదల, రద్దులలో 250% పెరుగుదల జరిగినట్లు వార్తలు వచ్చాయి. ట్రావెల్ ఏజెంట్స్ అసోసియేషన్ ఆఫ్ ఇండియా వంటి సంస్థలు టర్కీ గమ్యస్థానాలను ప్రోత్సహించడం నిలిపివేసాయి.   ఈ ఎదురుదెబ్బ ఆర్థిక, దౌత్య సంబంధాలను బాగా దెబ్బతీసింది. భారతీయ వ్యాపారులు టర్కిష్ వస్తువులను బహిష్కరించగా, జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ విశ్వవిద్యాలయం వంటి విశ్వవిద్యాలయాలు తర్కీతో గల విద్యా భాగస్వామ్యాలను నిలిపివేశాయి. అయితే, భారతీయ మీడియా సంస్థలు పేర్కొన్న దానికి విరుద్ధంగా, టర్కీ విదేశీ సందర్శకులలో భారతీయ సందర్శకుల వాటా 1% కంటే తక్కువ.

ఉద్రిక్తతల మధ్య, భారత విదేశాంగ మంత్రిత్వ శాఖ (MEA) ప్రోటోకాల్ విభాగం భారతదేశంలో కొత్తగా నియమితులైన టర్కీ రాయబారి ప్రమాణ పత్రాల ప్రదానోత్సవాన్ని 2025 మే 15న వాయిదా వేసింది. "షెడ్యూలింగ్ సమస్యలు" కారణంగా వేడుకను వాయిదా వేసినట్లు MEA ప్రకటించింది.   దానికి తోడు, టర్కీ సంస్థ సెలెబి ఏవియేషన్ హోల్డింగ్‌కు భద్రతా అనుమతిని రద్దు చేసింది.  భారతదేశ విమానయాన నియంత్రణ సంస్థ, బ్యూరో ఆఫ్ సివిల్ ఏవియేషన్ సెక్యూరిటీ (BCAS), సెలెబి వలన సురక్షితమైన ఎయిర్‌సైడ్ ప్రాంతాలలో భద్రతా సమస్యలు ఏర్పడుతున్నాయని కారణం చెబుతూ, మే 15న దానికి ఉన్న భద్రతా అనుమతిని నిరవధికంగా నిలిపివేసింది. ఈ రద్దుతో దాదాపు $200 మిలియన్ల సంస్థ మార్కెట్‌ విలువ తుడిచిపెట్టుకు పోయింది. దాని ప్రపంచ ఆదాయంలో మూడో వంతు తగ్గిపోయింది. సెలెబి హవా సెర్విసి AS షేర్లు రెండు ట్రేడింగ్ సెషన్లలో 20% పడిపోయాయి. మే 16న 222 పాయింట్లు తగ్గి 2,002 లిరాలకు చేరుకున్నాయి. 

రెండు దేశాల మధ్య అప్పుడప్పుడు ఉద్రిక్తతలు ఉన్నప్పటికీ, ఆర్థిక సంబంధాలు పెరుగుతూనే ఉన్నాయి. భారతదేశానికి టర్కీతో వాణిజ్యంలో మిగులు ఉంది. ఇది టర్కీ కంటే భారతదేశానికి ఎక్కువ ప్రయోజనం చేకూరుస్తుంది.  సైద్ధాంతికంగా సంప్రదాయవాద-ప్రజాదరణ పొందిన ప్రభుత్వాలు ఉన్న రెండు దేశాలకు అనేక సారూప్యతలు ఉన్నాయి.  భారతదేశం, టర్కీ రెంటికీ ట్రంప్ ప్రభుత్వం, గల్ఫ్ దేశాలు, రష్యాలతో స్నేహపూర్వక సంబంధాలు ఉన్నాయి; రెండు దేశాలు తమ సరిహద్దుల్లో ఉగ్రవాదాన్ని ఎదుర్కొంటున్నాయి. అదనంగా, టర్కీ బ్రిక్స్‌లో చేరడానికి ఆసక్తి చూపింది; అధికారికంగా చేరడానికి టర్కీకి భారతదేశం నుండి అనుమతి అవసరం. భారత నేలలో సరిహద్దు ఉగ్రవాదానికి పాకిస్తాన్ ఇస్తున్న మద్దతును అంతం చేయడానికి చైనా టర్కీలకు పాకిస్తాన్‌ వద్ద ఉన్న పలుకుబడిని  ఉపయోగించాలని భారతదేశం ఆ రెండింటినీ కోరింది. 

అక్టోబరులో, న్యూఢిల్లీలోని టర్కిష్ రాయబార కార్యాలయం నిర్వహించిన టర్కిష్ గణతంత్ర దినోత్సవ వేడుకలకు భారతదేశం హాజరు కాలేదు. మే సంఘర్షణ సమయంలో పాకిస్తాన్‌కు అంకారా మద్దతు ఇవ్వడం వల్ల ఈ నిర్ణయం తీసుకుందని తెలిసింది.

నవంబరులో టర్కీ, తన గగనతలం ద్వారా హెలికాప్టర్లను రవాణా చేసే కార్గో విమానాలను అనుమతించకుండా నిరాకరించడం ద్వారా భారతదేశానికి చేస్తున్న అపాచీ హెలికాప్టర్ల సరఫరాను నిరోధించడానికి టర్కీ ప్రయత్నించడంతో బోయింగ్, కొత్త ప్రత్యామ్నాయ సరఫరా మార్గాన్ని రూపొందించాల్సి వచ్చిందని తెలిసింది.

 వాణిజ్య సంబంధాలు 
భారతదేశంపై టర్కీ ఆర్థికంగా ఆధారపడటం సాపేక్షంగా తక్కువే అయినప్పటికీ, కొన్ని రంగాలలో ఇది ముఖ్యమైనది. 2023-24 ఆర్థిక సంవత్సరంలో టర్కీతో భారతదేశ ద్వైపాక్షిక వాణిజ్యం $10.43 బిలియన్లు. ఆ దేశానికి భారత ఎగుమతులు $6.65 బిలియన్లు, దిగుమతులు $3.78 బిలియన్లు. 2024–25 ఆర్థిక సంవత్సరంలో, టర్కీ భారతదేశానికి $2.84 బిలియన్ల విలువైన వస్తువులను ఎగుమతి చేసింది - ప్రధానంగా పాలరాయి, బంగారం, ఆపిల్స్, మినరల్ ఆయిల్ - భారతదేశపు మొత్తం దిగుమతుల్లో టర్కీ వాటా 0.5%. అయితే భారతదేశం టర్కీకి $5.2 బిలియన్లను ఎగుమతి చేసింది. ఇది భారతదేశం చేసే మొత్తం ఎగుమతుల్లో దాదాపు 1.5%. 2025 నాటికి, భారతదేశం టర్కీతో వాణిజ్య మిగులును కొనసాగిస్తోంది. అయితే ఇటీవలి దౌత్యపరమైన ఉద్రిక్తతల కారణంగా భారతదేశానికి టర్కీ ఎగుమతులు 17% పైగా తగ్గాయి.  టర్కీతో భారతదేశపు మొత్తం వాణిజ్యం 2022-23 ఆర్థిక సంవత్సరం స్థాయిల నుండి 2024-25 ఆర్థిక సంవత్సరంలో దాదాపు 63%కి తగ్గింది. FY22-23లో $5,400.85 మిలియన్ల సానుకూల వాణిజ్య బ్యాలెన్స్ నుండి FY24-25లో $2,721.9 మిలియన్లకు చేరుకుంది. 

2012 మార్చి 18న, భారతదేశంలోని టర్కీ రిపబ్లిక్ రాయబారి బురాక్ అక్కాపర్, టర్కీ భారతదేశం నుండి విమానాలను రెట్టింపు చేయాలనీ, మరో నాలుగు కనెక్టింగ్ పాయింట్లను తెరవాలనీ కోరుతున్నట్లు ప్రకటించాడు. పరిగణించబడిన ఇతర గమ్యస్థానాలు హైదరాబాద్, చెన్నై, కోల్‌కతా, బెంగళూరు. ప్రస్తుతం, టర్కిష్ ఎయిర్‌లైన్స్ ముంబై, న్యూఢిల్లీ నుండి ఇస్తాంబుల్‌కు రోజువారీ విమానాలను నడుపుతున్నాయి. స్వేచ్ఛా వాణిజ్య ప్రాంతంపై ఉమ్మడి అధ్యయనం జరిగింది. కానీ ఇంకా సంతకాలిఉ కాలేదు. భారత ప్రభుత్వం నుండి అనుమతి పొందినందున, దక్షిణ భారతదేశంలోని చెన్నై, హైదరాబాద్‌లలో కాన్సులేట్‌లను ప్రారంభించాలని యోచిస్తున్నట్లు కూడా ఆయన ప్రకటించాడు.

 పెట్టుబడులు 
భారత మూలధనంతో 150 కి పైగా కంపెనీలు టర్కీలో జాయింట్-వెంచర్లు, వాణిజ్య, ప్రతినిధి కార్యాలయాల రూపంలో వ్యాపారాలను నమోదు చేసుకున్నాయి. వీటిలో మెస్సర్స్ పాలీప్లెక్స్, GMR ఇన్ఫ్రాస్ట్రక్చర్, టాటా మోటార్స్, మహీంద్రా & మహీంద్రా, రిలయన్స్, ఇస్పాట్, ఆదిత్య బిర్లా గ్రూప్, ట్రాక్టర్స్ అండ్ ఫార్మ్ ఎక్విప్‌మెంట్ లిమిటెడ్, జైన్ ఇరిగేషన్, విప్రో, సీక్వెంట్ సైంటిఫిక్, డాబర్ ఉన్నాయి. భారతదేశానికి వచ్చే FDI ప్రవాహాల పరంగా టర్కీ 41వ స్థానంలో ఉంది. భారతదేశంలోకి టర్కిష్ ప్రత్యక్ష పెట్టుబడి మొత్తం US$87.18 మిలియన్లు (2000  ఏప్రిల్ - 2014 ఏప్రిల్ ).

ఇస్తాంబుల్‌లోని కొత్త సబిహా గోక్సెన్ అంతర్జాతీయ విమానాశ్రయం వాటాదారుల్లో భారతదేశానికి చెందిన GMR గ్రూప్ ఒకటి. 

రెండు దేశాలు G20 సమూహంలో సభ్యులు. ఇక్కడ రెండు దేశాలు ప్రపంచ ఆర్థిక వ్యవస్థ నిర్వహణలో సన్నిహితంగా సహకరించుకున్నాయి. 2012 జూలైలో ద్వైపాక్షిక వాణిజ్యం US$7.5 బిలియన్లు. 2015 నాటికి ఈ సంఖ్య రెట్టింపై, US$15 బిలియన్లకు చేరుకుంటుందని అంచనా.

 అంతరిక్ష సాంకేతిక పరిజ్ఞానంలో సహకారం 
2009 సెప్టెంబరు 23న, భారత అంతరిక్ష పరిశోధన సంస్థ నుండి PSLV C-14 రాకెట్ టర్కీకి చెందిన మొట్టమొదటి నానోసాటిలైట్, ITUpSAT1 ను ప్రయోగించింది.

 రక్షణ సహకారం 
1986లో ప్రధాన మంత్రి తుర్గుట్ ఓజల్ భారతదేశాన్ని సందర్శించినప్పుడు, ఇరుదేశాల రాయబార కార్యాలయాల్లో డిఫెన్స్ అటాచ్ కార్యాలయం ఉండాలని పరస్పరం అంగీకరించారు. 2003 సెప్టెంబరులో ప్రధాన మంత్రి వాజ్‌పేయి పర్యటన సందర్భంగా, రెండు దేశాల రక్షణ మంత్రులు మరింత సన్నిహితంగా ఉండాలని నిర్ణయించారు. సైనిక సంబంధాలను విస్తరించడానికి, శిక్షణా సౌకర్యాలకు ప్రతినిధుల పరస్పర మార్పిడికీ భారతదేశం తన సంసిద్ధతను తెలియజేసింది. 2008 నవంబరులో టర్కీ ప్రధాన మంత్రి ఎర్డోగన్ భారతదేశాన్ని సందర్శించినప్పుడు, రెండు రక్షణ దళాల మధ్య సహకారాన్ని పెంపొందించడానికి ఇద్దరు ప్రధాన మంత్రులు అంగీకరించారు.  భారతదేశం, టర్కీ మధ్య సైనిక విన్యాసాల విషయానికొస్తే, రెండు దేశాల నావికాదళాలు క్రమం తప్పకుండా -  కాకపోతే తక్కువ స్థాయిలో -  పాసేజ్ విన్యాసాలు (PASSEX) చేస్తున్నాయి.

 ఇవి కూడా చూడండి 

 భారత ఇరాక్ సంబంధాలు
 భారత మలేషియా సంబంధాలు
 భారత ఆర్మేనియా సంబంధాలు
 ఖిలాఫత్ ఉద్యమం
 సైప్రస్-ఇండియా సంబంధాలు

 మూలాలు 

 మెహ్మెట్ ఓజ్కాన్, 'నూతన' టర్కీ పెరుగుదల భారతదేశం-టర్కీ సంబంధాలలో 'నూతన' యుగానికి దారితీస్తుందా? , IDSA ఇష్యూ బ్రీఫ్, సెప్టెంబరు 2010 (PDF).

వర్గం:భారతదేశ విదేశీ సంబంధాలు