దొడ్డ బసవప్ప దేవాలయం

దొడ్డబసప్ప దేవాలయం  అనేది భారతదేశంలోని కర్ణాటక రాష్ట్రం, దాంబల్లో ఉన్న 12వ శతాబ్దానికి చెందిన పశ్చిమ చాళుక్య శిల్పకళా నవీన ఆవిష్కరణ. దాంబల్, గడగ్ నగరానికి దక్షిణ తూర్పున సుమారు 20 కి.మీ  దూరంలోను, కొప్పల్ జిల్లాలోని ఇటాగి కు దక్షిణ పడమర దిశలో సుమారు 24 కి.మీ  దూరంలోను ఉంది.Cousens (1926), p. 114 గర్భగృహంలో ప్రధాన దేవతైన పరమేశ్వరునికి ప్రతీక అయిన ఒక శివ లింగం ఉంటుంది. దేవాలయ అంతర్భాగం సాధారణ నిర్మాణ శైలిలో ఉండి, గర్భగృహం (సెల్లా), మధ్య మండపం (అంతరాళం), ప్రధాన మండపం (నవరంగ లేదా హాల్ అని కూడా పిలుస్తారు)లతో నిర్మించబడింది. అంతరాళం గర్భగృహాన్ని మండపంతో అనుసంధానిస్తుంది. పశ్చిమ చాళుక్యుల స్మారకాలు, ఇప్పటికే ఉన్న ద్రావిడ శిల్పశైలి (దక్షిణ భారతదేశ దేవాలయాలు)కు ప్రాంతీయ రూపాంతరాలుగా ఉండి, కర్ణాట ద్రావిడ శిల్ప సంప్రదాయాన్ని నిర్వచించాయి.Hardy (1995), pp. 6–7

 దేవాలయ ప్రణాళిక 
 నక్షత్రాకార ప్రణాళిక 
ఈ దేవాలయం అత్యంత వినూత్నమైన 24-మూలల, విరామం లేని నక్షత్రాకార ప్రణాళికపై ఆధారపడి నిర్మించబడింది. దీని ప్రధాన నిర్మాణ పదార్థంగా సబ్బు రాయి (సోప్‌స్టోన్) ఉపయోగించబడింది. ఈ దేవాలయానికి ప్రేరణగా నిలిచిన మధ్య భారతదేశంలోని భూమిజ ఆలయాల సమకాలీన నక్షత్రాకార ప్రణాళికలు అన్నీ 32-మూలల, విరామం కలిగిన రకాలుగా ఉన్నాయి. కర్ణాటక లేదా మహారాష్ట్రలో 6-, 12-, లేదా 24-మూలల నక్షత్రాకార ప్రణాళికలతో ఉన్న దేవాలయాలు దొడ్డ బసప్ప దేవాలయం తప్ప మరెక్కడా లభించవు. అందువల్ల దీన్ని 24-మూలల విరామం లేని ప్రణాళికగా వర్ణించవచ్చు.Foekema (2003), p. 60 ‘విరామం కలిగిన’ నక్షత్రాకార ప్రణాళికలో, నక్షత్ర ఆకృతి నూటి తొంభై డిగ్రీల కోణాలు కలిగిన విస్తరణల వల్ల ప్రధాన దిశలలో అంతరాయం పొందుతుంది. దీని ఫలితంగా కొన్ని నక్షత్ర మూలలు వదిలివేయబడతాయి.Foekema (2003), p. 63thumb|left|upright|తూర్పు ద్వారం ద్వారా గర్భగృహాన్ని ఎదుర్కొంటున్న నంది (శివుని వాహనం)

దొడ్డ బసప్ప దేవాలయం, దక్షిణ భారతదేశపు ప్రాథమిక ద్రావిడ శిల్పశైలిలోనుంచి ఉద్భవించిన చాళుక్య కళ యొక్క పరిపక్వ వికాసాన్ని సూచిస్తుంది. పట్టడకల్  లోని  విరూపాక్ష దేవాలయం లో ఉపయోగించిన సంప్రదాయ ద్రావిడ ప్రణాళికతో పోలిస్తే, ఈ దేవాలయ నిర్మాణం అంతగా భిన్నంగా ఉండటం వలన, సవివర పరిశీలన లేకుండా పోలికలు గుర్తించడం కష్టసాధ్యం. చతురస్రాన్ని దాని కేంద్రబిందువుపై తిప్పడం ద్వారా నక్షత్రాకార ఆకృతి ఏర్పడుతుంది. నక్షత్ర మూలలు సమాన దూరాల్లో ఏర్పడిన విస్తరణలను కలిగి ఉంటాయి. ఈ విధంగా ఏర్పడిన కోణాలు, తిరిగి లోనికి వెళ్లే కోణాలు గర్భగృహం బాహ్య గోడల పరిధిని నిర్మిస్తాయి.

ఈ నక్షత్రాకార విస్తరణలు గర్భగృహం పైభాగంలోని నిర్మాణం (గోపురం – శిఖరం) వరకూ కొనసాగుతాయి. దీనివల్ల గోపురానికి ఒక విశిష్టమైన, విదేశీ శైలిని పోలిన రూపం వస్తుంది. అయితే, సంప్రదాయ ద్రావిడ చతురస్ర గోపురాలతో పోలిస్తే, ఇది నిర్మాణపరంగా కొంత బలహీనతను కలిగి ఉంటుంది. ద్రావిడ ప్రణాళికల్లో కనిపించే అంతస్తుల (తల) అమరిక ఇక్కడ స్పష్టంగా కనిపించదు.Cousens (1926), p. 115

ఏడు అంతస్తుల (తల) గోపురంలోని పై అంతస్తులు 48 దంతాలు కలిగిన గేర్ చక్రాల వలె కనిపిస్తాయి.Foekema (2003), p. 61
 ఇతర వివరాలు 
ఈ దేవాలయంలోని స్తంభాలు ఎంతో సున్నితంగా చెక్కబడి, నిర్మాణపరంగా “సంక్లిష్టమైనవి”గా ఉన్నప్పటికీ, లక్కుండిలోని కాశీవిశ్వేశ్వర దేవాలయంలో కనిపించే సౌందర్యాన్ని మాత్రం కలిగి లేవు. గర్భగృహ ప్రవేశద్వారం పైన, అలంకారిక ఆర్కిట్రేవ్ ఉంటుంది. అందులో హిందూ దేవతలైన బ్రహ్మ, విష్ణువు, శివుడు ప్రతిమలను ఉంచేందుకు స్థలం ఉంది (ప్రస్తుతం అవి లేవు). దేవాలయం ఎవరికి అంకితం చేయబడిందన్న దానిపై ఆధారపడి, ఈ ఏర్పాటులో మధ్యస్థానంలో విష్ణువు లేదా శివుడు ఉండేవాడు.

గర్భగృహ ప్రవేశద్వారం ఇరువైపులా పుష్పాల అలంకరణలతో, చిన్న చిన్న నర్తకులు, సంగీతకారులు, ఒక మిథునం జంట (మిథున రాశి) చిత్రాలతో అద్భుతంగా అలంకరించబడి ఉంటుంది. ప్రధాన మండపం (హాల్)లో మూడు ప్రతిమలు ఉన్నాయి. వాటిలో ఒకటి “ఐదు ముఖాలు” కలిగిన బ్రహ్మ, ఆయన వాహనం (వాహనం), హంస. మిగిలిన రెండు ప్రతిమలు సూర్య దేవుడైన సూర్యుడువే. ఈ దేవాలయానికి రెండు ప్రవేశ ద్వారాలు ఉన్నాయి. ప్రతి ద్వారానికి ఒక మండపం ఉంది. వాటిలో ఒకటి దక్షిణాభిముఖంగా ఉండగా, మరొకటి తూర్పుాభిముఖంగా ఉంటుంది. తూర్పు వైపు ఉన్న ద్వారం ఇరువైపులా ఒకప్పుడు ఎంతో సుందరంగా ఉన్న లింటెల్ అలంకరణల అవశేషాలు కనిపిస్తాయి. అదేవిధంగా, స్తంభాలతో కూడిన ఒక విస్తృతమైన తెరవెనుక హాల్‌లో, గర్భగృహాన్ని ఎదుర్కొంటూ ఉండే పెద్ద పరిమాణంలోని విశ్రాంత స్థితిలో ఉన్న నంది (ఎద్దు) విగ్రహం ఉంటుంది.
 చిత్రమాలిక 

 మూలాలు 

 బాహ్య లింకులు 
 దాంబల్
 దాంబల్ – ఒక ఆధ్యాత్మిక సమ్మేళనం

 సూచనలు 




Category:12వ శతాబ్దపు హిందూ దేవాలయాలు
Category:గడగ్ జిల్లాలోని హిందూ దేవాలయాలు
వర్గం:చాళుక్యులు
Category:పశ్చిమ చాళుక్య సామ్రాజ్యం
Category:భారతదేశంలో 12వ శతాబ్దపు స్థాపనలు
వర్గం:కర్ణాటక పర్యాటక ప్రదేశాలు
వర్గం:కర్ణాటక దర్శనీయస్థలాలు
వర్గం:కర్ణాటక దేవాలయాలు