దశావతార ఆలయం, దేవగఢ్

దశావతార ఆలయం అనేది 6వ శతాబ్దపు ప్రారంభానికి చెందిన ఒక హిందూ ఆలయం. ఇది ఉత్తరప్రదేశ్ రాష్ట్రంలోని లలిత్‌పూర్ జిల్లాలో ఉన్న దేవగఢ్ గ్రామంలో, ఉత్తర-మధ్య భారతదేశంలోని బేత్వా నది లోయలో స్థితిచేసి ఉంది. ఈ ప్రాంతం జాన్సీ నుండి సుమారు 125 కిలోమీటర్ల దూరంలో ఉంది.Dehejia, Vidya. Indian Art. New York, NY: Phaidon Press Limited, 1997, p. 143 ఈ ఆలయం సరళమైన ఒకే గర్భగృహం కలిగిన చతురస్ర ప్రణాళికతో నిర్మించబడింది, నేటికీ నిలిచివున్న అతి పురాతన రాతి హిందూ ఆలయాలలో ఒకటిగా భావించబడుతుంది. ఈ ఆలయం గుప్త కాలంలో నిర్మించబడింది, గుప్త శైలి వాస్తు శిల్పంలోని సుందరమైన అలంకరణలను ప్రతిబింబిస్తుంది.Rowland, Benjamin. The Art and Architecture of India. Kingsport, Tennessee: Kingsport Press, Inc., 1953 p. 224Mitter, Partha. Indian Art. New York: Oxford University Press, 2001. p. 42 దేవగఢ్‌లోని ఈ ఆలయం ప్రధానంగా విష్ణువుకు అంకితం చేయబడింది. అయితే ఇందులో శివుడు, పార్వతి, కార్తికేయుడు, బ్రహ్మ, ఇంద్రుడు, నదీ దేవతలు గంగా, యమునా, అలాగే హిందూ మహాకావ్యం మహాభారతంలోని ఐదు పాండవులును చూపించే శిల్పపట్టీ కూడా ఉన్నాయి. ఈ ఆలయం రాతి, ఇటుకలతో నిర్మించబడింది.Dye, Joseph. The Arts of India. Virginia Museum of Fine Arts. 2001. p. 112 విష్ణువుకు సంబంధించిన పురాణ గాథలు ఆలయ అంతర్గత, బాహ్య గోడలపై చెక్కబడ్డాయి. అలాగే రాజసభ జీవితం, ప్రేమిక జంటలు వివిధ దశల్లో చూపబడిన లౌకిక దృశ్యాలు కూడా శిల్పాలుగా ఉన్నాయి. అలెగ్జాండర్ లుబోట్స్కీ ప్రకారం, ఈ ఆలయం హిందూ గ్రంథమైన విష్ణుధర్మోత్తర పురాణంలోని మూడవ ఖండం ఆధారంగా నిర్మించబడింది. ఇందులో వివరించిన సర్వతోభద్ర ఆలయ శైలి, ఈ గ్రంథం, ఆలయ సంప్రదాయం ప్రాచీన భారతదేశంలో ఉన్నాయని సూచిస్తుంది.The Iconography of the Vishnu Temple at Deogarh and the Vishnudharmottarapurana, Alexander Lubotsky, Ars Orientalis, Vol. 26, (1996), pp. 65-80 ఈ ఆలయం శిథిలావస్థలో ఉన్నప్పటికీ, హిందూ ఆలయ వాస్తుశిల్ప పరిశోధనలో, ముఖ్యంగా ఉత్తర భారత ఆలయ నిర్మాణ శైలుల మూలాలను అర్థం చేసుకోవడంలో, ఇది ఒక కీలక ఉదాహరణగా నిలుస్తోంది.Vincent Arthur Smith, Art of India. Parkstone International, 2012. ఈ దశావతార ఆలయాన్ని స్థానికంగా సాగర్ మార్హ్ అని పిలుస్తారు. దీనికి అర్థం “జలాశయం వద్ద ఉన్న ఆలయం”. ఈ పేరు ఆలయం ముందు రాతితో చెక్కిన చతురస్ర జలకుండ కారణంగా వచ్చింది.

స్థానం
ఈ ఆలయ ప్రదేశం దేవగఢ్‌లో ఉంది. దీనిని దేవగఢ్ లేదా దేవ్‌గఢ్ అని కూడా పిలుస్తారు (సంస్కృతంలో “దేవతల కోట”). ఇది బేత్వా నది లోయలో, ఉత్తరప్రదేశ్, మధ్యప్రదేశ్ రాష్ట్రాల సరిహద్దుకు సమీపంలో ఉంది. ఈ ఆలయం దేవగఢ్ కొండకు దిగువన, నదీ తీరానికి సమీపంగా ఉంది. ఇక్కడికి సుమారు 500 మీటర్ల  దూరంలో, కొన్ని శతాబ్దాల తరువాత నిర్మించబడిన మూడు డజన్ల జైన ఆలయాలు, ధర్మశాలల సమూహం, అలాగే 13వ శతాబ్ద ప్రారంభంలో నిర్మించిన దేవగఢ్ కర్నాలి కోట ఉన్నాయి.Madho Sarup Vats (1952), The Gupta Temple at Deogarh, Memoirs of the Archaeological Survey of India, Vol. LXX, pages 1-2

దశావతార ఆలయం ఉత్తరప్రదేశ్‌లోని లలిత్‌పూర్ పట్టణం నుండి సుమారు 30 కిలోమీటర్ల (19 మైళ్ళు) దూరంలో, ఖజురాహోకు పశ్చిమాన 220 కిలోమీటర్ల (140 మైళ్ళు), గ్వాలియర్ కు దక్షిణాన 250 కిలోమీటర్ల (160 మైళ్ళు), భోపాల్‌కు ఈశాన్యంగా 230 కిలోమీటర్ల (140 మైళ్ళు), మరియు కాన్పూర్‌కు నైరుతి దిశలో సుమారు 400 కిలోమీటర్ల (250 మైళ్ళు) దూరంలో ఉంది. సమీప రైల్వే స్టేషన్ లలిత్‌పూర్లో ఉంది, అయితే రోజువారీ విమాన సేవలు గల సమీప ప్రధాన విమానాశ్రయాలు ఖజురాహో (IATA: HJR) మరియు భోపాల్ (IATA: DBH)..

ఈ ప్రదేశం లలిత్‌పూర్ పర్వతశ్రేణి పశ్చిమ అంచున, అడవుల మధ్య, సుమారు 500 మీటర్లు  దూరంలో బేత్వా నది రాపిడ్స్‌తో ఉంది. బ్రిటిష్ భారత కాలానికి చెందిన పురావస్తు శాస్త్రవేత్త అలెగ్జాండర్ కనింగ్హామ్ 1875లో ఈ ప్రదేశాన్ని సందర్శించి, దీన్ని “అత్యంత చిత్రమైన ప్రదేశం”గా వర్ణించాడు. ఈ కోట ప్రాంతంలో అనేక జైన ఆలయాలు ఉన్నాయి. వాటి మధ్యలో, కోట, దేవగఢ్ గ్రామం మధ్య భాగంలో దశావతార ఆలయం ఒంటరిగా ఉన్న హిందూ స్మారకంగా నిలుస్తుంది.A. Cunningham, Tours in Bundelkhand and Malwa, Archaeological Survey Report Vol. 10, pages 100, 104-110

చరిత్ర
దేవగఢ్ ఒక ప్రాచీన ప్రదేశం. ఇక్కడ వివిధ భాషలు, లిపుల్లో అనేక శాసనాలు లభించాయి. అలాగే హిందూ, జైన, బౌద్ధ స్మారకాలు కూడా ఉన్నాయి. ఇవన్నీ ఈ ప్రాంతం ఒకప్పుడు ముఖ్యమైన మానవ నివాస ప్రాంతం అని, భిన్న భాషల ప్రజలను కలిపే సామ్రాజ్య వాణిజ్య మార్గంపై ఉన్నదని సూచిస్తున్నాయి. మాధో వాట్స్ ప్రకారం, ఉత్తరం, పడమర, దక్షిణ దిశలలో సుందరమైన కొండల మధ్య, సమృద్ధిగా నీటి వనరులతో దేవగఢ్ స్థితిచేసి ఉండడం వల్ల, ఇది పాటలీపుత్ర (పాట్నా), కాశీ (వారణాసి), సాంచి, ఉదయగిరి గుహలు, ఉజ్జయిని, భిల్సా, బాగ్ వంటి ప్రాచీన ఆర్థిక కేంద్రాల మధ్య సౌకర్యవంతమైన స్థలంగా ఉండేది. 1875లో కనింగ్హామ్ తన పర్యటన సమయంలో దేవగఢ్‌లో కనుగొన్న శాసనాలు గుప్త లిపిలో ఉన్నాయని, మరికొన్ని చదవలేనివిగా ఉన్నాయని పేర్కొన్నాడు. చదవగలిగిన శాసనాలు హిందూ సంస్కృతంలో ఉండి, “ఓం! నమః శివాయ!” వంటి పదాలతో ప్రారంభమయ్యాయని తెలిపాడు. వాటిలో పేర్కొన్న సంవత్సర తేదీల ఆధారంగా, ఆ శాసనాలు 808 CE నుండి 1164 CE మధ్యకాలానికి చెందినవిగా నిర్ధారించబడ్డాయి. 8వ శతాబ్దానికి ముందున లేదా 13వ శతాబ్దానికి తరువాతివి ఏవీ లేవు.

కనింగ్హామ్ జైన ఆలయ ప్రదేశంలో ఉన్న భారీ తీర్థంకర విగ్రహాలపై నివేదిక ఇచ్చి, అనంతరం “గుప్త ఆలయం” అని ఆయన పిలిచిన దేవగఢ్‌లోని ఒంటరి హిందూ ఆలయంపై విస్తృత వివరణ అందించాడు. తన నివేదిక చివరలో, దశావతార ఆలయంలో కనిపించే వాస్తుశిల్ప శైలి, శిల్ప ఇతివృత్తాలు, ఈ ఆలయం తప్పకుండా 700 CE కంటే ముందే నిర్మించబడినదని, తన అంచనా ప్రకారం 600–700 CE మధ్యకాలంలో నిర్మించబడినదై ఉండవచ్చని ఆయన వ్యాఖ్యానించాడు. 1875లో కనింగ్హామ్ నివేదికకు ముందుగా, సుమారు 1871లో చార్లెస్ స్ట్రాహాన్ ఈ ఆలయాన్ని సందర్శించాడు. అప్పట్లో ఇది అడవుల మధ్య దాగి ఉన్నదని అతడు గమనించాడు. ఈ ఆలయంపై తన ఉత్సాహాన్ని స్ట్రాహాన్ కనింగ్హామ్‌కు తెలియజేశాడు:దేవగఢ్ పరిసర ప్రాంతంలో అడవి అత్యంత సాంద్రంగా ఉంది. ఇక్కడ బేత్వా నదిని రెండు ఒడ్డుల నుండీ ఒకప్పుడు హిందూ దేవాలయాలకు పవిత్రంగా భావించబడిన రాతి కొండచరియలు ఎత్తుగా చూడగలుగుతాయి. వాటి శిథిలాలు శిల్పకళలో అత్యంత విస్తారమైన సమృద్ధిని చూపిస్తున్నప్పటికీ, ఇప్పుడు అవి చుట్టుపక్కల చెట్ల ఎత్తును కూడా మించలేని స్థితిలో ఉన్నాయి. అత్యంత వైభవమైన ఈ ఆలయంలో, అది ఉన్న కొండ అడుగునుంచి రాతి ముఖభాగం వెంట సాగే వెడల్పైన రాళ్లతో వేసిన మార్గం ఉంది. ఈ ఆలయం పురావస్తు పరంగా గొప్ప ప్రాధాన్యత కలిగినదిగా భావించబడుతుంది; ఎందుకంటే ఇందులోని కొన్ని శిల్పాలు మంచి స్థితిలో సంరక్షించబడి ఉన్నాయి.– చార్లెస్ స్ట్రాహాన్ (కనింగ్హామ్ ప్రచురణ ప్రకారం ప్రత్యేకంగా హైలైట్ చేయబడింది)


1899లో, భారత పురావస్తు శాఖ  తరఫున పి. సి. ముఖర్జీ ఈ ప్రదేశాన్ని మరింత సమగ్రంగా పరిశీలించాడు. ఆయన శిల్పాలలో విష్ణు ప్రతిమలు విస్తారంగా ఉన్నాయని గమనించాడు. ఆలయంలో ఒకప్పుడు విష్ణువు యొక్క పది అవతారాలు చెక్కబడి ఉండేవని, కానీ అవి ఇప్పుడు కనిపించడంలేదని చెప్పే స్థానిక మౌఖిక సంప్రదాయాన్ని కూడా ఆయన అంగీకరించాడు. తన నివేదికలో ఆయన దీనిని దశావతార ఆలయం అని పేర్కొన్నాడు, ఈ ఆలయానికి స్థానికంగా ఉన్న సాగర్ మార్హ్ అనే పేరును కూడా నమోదు చేశాడు. ముఖర్జీ నివేదిక తరువాతి దశాబ్దాలలో, 20వ శతాబ్ద ప్రారంభంలో దేవగఢ్ ప్రాంతంలో జరిగిన తవ్వకాలలో—దయారామ్ సహ్ని నిర్వహించిన తవ్వకాలతో సహా—ఇంకా అనేక హిందూ ఆలయాలు, శాసనాలు, జైన ఆలయాలు, బౌద్ధ స్మారకాలు ఉన్నాయని ఆధారాలు లభించాయి. వీటిలో నహర్‌ఘాటి శాసనాలు, ఒక సన్యాస గుహ, అలాగే సప్తమాతృకలు (ఏడు తల్లులు, శక్తిమతం) చెక్కబడిన శిల్ప ప్యానల్ ఉన్నాయి. 1918లో సహ్ని ఆలయ పునాదికి సమీపంలో మట్టిలో పాతిపెట్టబడి, ఎవరో సమీపంలో గోడ కట్టేందుకు ఉపయోగించిన ఆలయ శిల్ప ప్యానళ్లను కనుగొన్నాడు. ఆ శిల్ప ప్యానళ్లు హిందూ ఇతిహాసమైన రామాయణంకు సంబంధించిన ఘట్టాలను వివరించాయి.Madho Sarup Vats (1952), The Gupta Temple at Deogarh, Memoirs of the Archaeological Survey of India, Vol. LXX, pages 2–3 with footnotes

బ్రుహన్ ప్రకారం, దేవగఢ్‌లోని నహర్‌ఘాటి శాసనాలు, గుహలు, శిల్పాలు అన్నీ హిందూ స్మారకాలే. ఇవి దేవగఢ్ ప్రాంతంలో లభించిన అత్యంత సంపన్న పురావస్తు కనుగొళ్లలో ఒకటిగా భావించబడుతున్నాయి. వీటిలో గుప్త యుగానికి చెందిన కళ, ప్రారంభ, అనంతర నాగరి లిపి శాసనాలు, ప్రాచీన మహిషాసురమర్దిని దుర్గ శిల్పం, శివలింగాలు, వివిధ హిందూ దేవతల విగ్రహాలు ఉన్నాయి. 20వ శతాబ్ద ప్రారంభంలో, సహ్ని తెలుసుకున్నప్పటికీ ఇతరులు ప్రత్యక్షంగా చూడని విష్ణువు యొక్క పది అవతారాల శిల్పాలు కనపడకపోవడం వల్ల, ఈ ఆలయాన్ని నిజంగా దశావతార ఆలయం అని పిలవాలా లేదా అనే విషయంపై చర్చ మొదలైంది. అయితే దేవగఢ్ ఆలయ ప్రదేశంలో తవ్వకాల ద్వారా, అక్కడ లభించిన శిల్పాలపై వాత్స్ వంటి పండితులు చేసిన అధ్యయనాలు, కృష్ణుడు, నరసింహుడు, వామనుడు, బుద్ధుడు, రాముడు తదితరుల శిల్పాలు ఉన్నాయని ఆధారాలు సమర్పించాయి.  ఆ తరువాత ఈ ఆలయం సాధారణంగా దేవగఢ్ యొక్క దశావతార ఆలయం అనే పేరుతో ప్రసిద్ధి చెందింది. వాత్స్ ప్రకారం, 19వ శతాబ్దం చివరలో ఉన్న అనేక శిల్పాలు 20వ శతాబ్దం ప్రారంభంలోనే కనుమరుగైనట్లు ఆధారాలు సూచిస్తున్నాయి. దశావతార ఆలయం, దానికి సమీపంలోని జైన ఆలయాల పెద్ద భాగం ప్రస్తుతం శిథిలావస్థలో ఉన్నాయి, నష్టం చెందినట్లు కనిపిస్తున్నాయి. పురావస్తు శాస్త్రవేత్తలు ఇది ఉత్తర భారతదేశంలో ఇప్పటివరకు తెలిసిన అత్యంత ప్రాచీన పంచాయతన ఆలయం అని భావిస్తున్నారు. తరువాత కనింగ్హామ్ దీనికి దశావతార మందిరం లేదా దశావతార ఆలయం అనే పేరు పెట్టాడు (ఎందుకంటే ఈ ఆలయం విష్ణువు యొక్క పది అవతారాలను చూపిస్తుంది). దీనిని సాగర్ మార్హ్ (అర్థం: బావి లేదా జలాశయం వద్ద ఉన్న ఆలయం) అని కూడా పిలిచారు.
తేదీ
దశావతార ఆలయాన్ని సాధారణంగా 5వ శతాబ్దం చివరి భాగం నుండి 6వ శతాబ్దం ప్రారంభ భాగం మధ్య కాలానికి చెందినదిగా, అనగా సుమారు క్రీస్తు శకం 500కి తేదీ నిర్ణయిస్తారు., ఉద్ధరణ: "(...) ఐదవ శతాబ్దం చివర లేదా ఆరో శతాబ్దం ప్రారంభంలో నిర్మించబడిన దేవగఢ్ ఆలయ దక్షిణ భాగంలో శేషుని వలయాలపై విశ్రాంతి తీసుకుంటున్న సుందరమైన విష్ణువు చిత్రించబడ్డాడు". హిందూ, బౌద్ధ ప్రతిమా శాస్త్రంలో నిపుణుడైన భారత చరిత్ర ప్రొఫెసర్ బెంజమిన్ ప్రెసియాడో-సోలిస్ ఈ ఆలయాన్ని 5వ శతాబ్దానికి తేదీ నిర్ణయించాడు. హిందూ వాస్తుశిల్పంలో నిపుణుడైన కళా చరిత్రకారుడు జార్జ్ మిచెల్ ప్రకారం, దశావతార ఆలయం ఖచ్చితంగా ఏ సంవత్సరంలో నిర్మించబడిందో స్పష్టంగా తెలియదని, అయితే దాని శైలి దానిని 6వ శతాబ్దానికి చెందినదిగా సూచిస్తుందని పేర్కొన్నాడు. భారతీయ ఆలయ వాస్తుశిల్ప నిపుణుడైన మరో కళా చరిత్రకారుడు మైకేల్ మీస్టర్ ఈ ఆలయాన్ని క్రీస్తు శకం 500 నుండి 525 మధ్యకాలానికి తేదీ నిర్ణయించాడు.

వివరణ

దశావతార ఆలయం ఎత్తైన పీఠం (జగతి)పై నిర్మించబడింది, పునాది మండపంతో అమర్చబడి ఉంది. ఈ ఆలయ పీఠం నాలుగు వైపులా మధ్యభాగంలో మెట్లు ఏర్పాటు చేయబడి, భక్తులు నాలుగు దిశల నుండీ ఆలయంలో ప్రవేశించే వీలును కల్పిస్తుంది. ఈ ఆలయం భారతీయ వాస్తుశిల్పానికి ఒక అద్భుత కృతి (మాస్టర్‌పీస్)గా భావించబడుతుంది.Madho Sarup Vats (1952), The Gupta Temple at Deogarh, Memoirs of the Archaeological Survey of India, Vol. LXX, page 5 with footnotes ఈ ఆలయం పడమర వైపు అభిముఖంగా ఉండి, స్వల్పంగా దక్షిణ దిశకు మళ్లింపుతో నిర్మించబడింది. దీని వల్ల అస్తమించే సూర్యుని కిరణాలు ఆలయంలోని ప్రధాన విగ్రహంపై పడే విధంగా అమరిక చేయబడింది. పీఠం చతురస్రాకారంలో ఉండి, ప్రతి వైపు  పొడవు ఉంటుంది. ఇది గర్భగృహపు అడుగున ఉన్న దిగువ మెట్టు (చంద్రశిల) కంటే సుమారు 9 అడుగుల ఎత్తులో ఉంటుంది.


ఈ వేదికపై తొమ్మిది చతురస్రాల ప్రణాళిక ఉంది. మధ్య చతురస్రంలో ప్రస్తుతం నిలిచి ఉన్న విష్ణు ఆలయం ఉంది. గర్భగృహం  పొడవైన చతురస్రాకారంలో ఉంటుంది. గర్భగృహ ద్వారం అత్యంత సున్నితమైన శిల్పాలతో అలంకరించబడింది. గర్భగృహ ద్వార లింటెల్ పైభాగం, గోడలపై విష్ణువు, లక్ష్మీ శిల్పాలు ఉండగా, వాటి ఇరువైపులా శివుడు, పార్వతి, ఇంద్రుడు, కార్తికేయుడు, గణేశుడు, బ్రహ్మ తదితర దేవతలు కనిపిస్తారు. గర్భగృహ బాహ్య గోడల మూడు వైపులా ఉన్న గుహలలో విష్ణు పురాణ ఘట్టాలను చూపించే శిల్పాలు ఉన్నాయి: గజేంద్ర-మోక్షం ఘట్టంలో గరుడుడుతో సహా ఎగురుతున్న విష్ణువు, నర-నారాయణ లలితాసనములో కూర్చుని ఉన్న దృశ్యం, అలాగే ఆనంతశయన స్థితిలో ఉన్న విష్ణువు. గర్భగృహంపై దశావతార ఆలయానికి చెందిన శిఖరం అవశేషాలు ఇప్పటికీ కనిపిస్తాయి. వాత్స్ ప్రకారం, ఈ శిఖరం బిహార్‌లోని ముండేశ్వరి ఆలయంతో పాటు ఉత్తర భారతదేశంలో ఇప్పటికీ నిలిచి ఉన్న అత్యంత ప్రాచీన రాతి శిఖరాల చిత్రణలలో ఒకటిగా భావించబడుతుంది. దేవగఢ్ ఆలయం చతురస్ర ప్రణాళికపై నిర్మించబడినదై ఉండగా, ముండేశ్వరి ఆలయం అష్టభుజ ప్రణాళికపై నిర్మించబడింది.Madho Sarup Vats (1952), The Gupta Temple at Deogarh, Memoirs of the Archaeological Survey of India, Vol. LXX, page 4 with footnotes

దేవగఢ్ ఆలయ శిఖరం నేరుగా ఉన్న అంచుతో, పైకి వెళ్తూ తగ్గే అంతస్తుల (తలాలు)తో కూడిన పిరమిడ్ ఆకారంలో ఉండేది. దశావతార ఆలయానికి, విష్ణుధర్మోత్తర పురాణంలో వివరించిన ప్రతీకాత్మక ఆలయ నిర్మాణ శైలితో సన్నిహిత సంబంధం ఉంది. ఇది చతుర్వ్యూహం భావనకు, పంచరాత్ర సిద్ధాంతానికి వాస్తుశిల్ప రూపంగా భావించవచ్చు. ఇందులో విష్ణువు యొక్క నాలుగు ప్రధాన వ్యూహాలైన వాసుదేవుడు, సంకర్షణుడు, ప్రద్యుమ్నుడు, అనిరుద్ధుడులను కేంద్రీకరించి చూపించారు.
శిల్పాలు

మెట్లతో కూడిన పునాది (టెర్రేస్డ్ బేస్‌మెంట్)పై శిల్ప పట్టీలు కనిపిస్తాయి. గర్భగృహ ప్రవేశ ద్వారానికి ఇరువైపులా నదీ దేవతలైన గంగా, యమునా శిల్పాలు చెక్కబడి ఉన్నాయి. ఇవి వరుసగా తమ వాహనాలైన మకరం (మొసలి), కూర్మం (తాబేలు)పై నిలబడి ఉంటాయి. రాతితో చెక్కబడిన ద్వారపు పలకలపై ప్రేమాసక్తి, సన్నిహితత యొక్క వివిధ దశలను చూపించే యౌవన జంటల సూక్ష్మ శిల్పాలు ఉన్నాయి. ముఖభాగంలో ఇద్దరు పురుషులు నిలబడి ఉండగా, ఒకరు పువ్వును, మరొకరు పుష్పహారాన్ని పట్టుకొని, వచ్చిన అతిథిని స్వాగతిస్తున్నట్లుగా చూపబడ్డారు. గర్భగృహ ద్వార లింటెల్‌పై ఉన్న ఉబ్బు శిల్పం విష్ణువును చూపిస్తుంది. ఆయన నాలుగు చేతులతో ఉండి, వెనుక ఎడమ చేతిలో శంఖాన్ని, వెనుక కుడి చేతిలో చక్రాన్ని పట్టుకొని ఉంటాడు. ముందరి కుడి చేయి అభయ ముద్రలో ఉండగా, ముందరి ఎడమ చేయి తొడపై ఉంచబడి ఉంటుంది. ఆయన కింద, కుడి వైపున ఒక స్త్రీ రూపం ఉంది; అది బహుశా లక్ష్మీ దేవి అయి ఉండవచ్చని భావించబడుతున్నా, ఆమెకు సంబంధించిన ప్రతీకాత్మక లక్షణాలు కనిపించవు. విష్ణువు కుడి వైపున నరసింహుడు (విష్ణువు యొక్క నరసింహ అవతారం) నమస్తే భంగిమలో నిలబడి ఉంటాడు. ఎడమ వైపున ఒక బొద్దు రూపం కనిపిస్తుంది. దీనిని కొందరు వామనుడు (బొద్దు అవతారం)గా భావించినా, వామనునికి సంబంధించిన లక్షణాలు లేకపోవడం వల్ల, ఎక్కువగా దీనిని గణుడుగా భావిస్తారు.Madho Sarup Vats (1952), The Gupta Temple at Deogarh, Memoirs of the Archaeological Survey of India, Vol. LXX, pages 12–13 with footnotes 

గర్భగృహం యొక్క ప్రతి వైపు బాహ్య గోడలపై గుహలు (నిచెస్) ఉన్నాయి. ప్రతి గుహలో వైష్ణవ పురాణాలకు చెందిన ఉబ్బు శిల్పాలు ఉన్నాయి:

ఉత్తర వైపున 3.25 అడుగులు × 5 అడుగులు (0.65:1 నిష్పత్తి) గల గుహలో గజేంద్ర మోక్షం శిల్పం ఉంది. ఇందులో ఒక象కరమైన ఏనుగు తన కాళ్లు చెరువులో చిక్కుకొని, తొండంలో కమలాన్ని పట్టుకొని సహాయం కోసం ప్రార్థిస్తున్నట్లు చూపబడింది. దుష్ట బంధనంలో చిక్కుకున్న ఆ ఏనుగును విముక్తి చేయడానికి గరుడునిపై విష్ణువు ఎగిరివచ్చే విధంగా చెక్కబడింది.Madho Sarup Vats (1952), The Gupta Temple at Deogarh, Memoirs of the Archaeological Survey of India, Vol. LXX, pages 13–15 with footnotes

తూర్పు వైపున నర–నారాయణ ఉబ్బు శిల్పం ఉంది. నరుడు, నారాయణుడు లలితాసనములో ధ్యానస్థితిలో కూర్చుని ఉంటారు. ఇద్దరూ చేతుల్లో జపమాల పట్టుకొని, కన్నులు మూసుకొని ప్రశాంతంగా ధ్యానంలో లీనమైనట్లు చూపబడ్డారు. పైభాగంలో అప్సరలు పుష్పవర్షం కురిపిస్తున్నట్లుగా ఎగురుతూ కనిపిస్తారు. నర–నారాయణుల కింద సింహం, జింక శాంతియుతంగా, భయంలేకుండా కూర్చుని ఉంటాయి. ఈ పలకలో కమలాసనంలో, నాలుగు ముఖాలతో ఉన్న బ్రహ్మ కూడా చెక్కబడ్డాడు.

దక్షిణ వైపు గుహలో కొత్త సృష్టి చక్రం తరువాత విశ్రాంతి తీసుకుంటున్న అనంతశాయి విష్ణువు ఘట్టం చూపబడింది. ఆయన శేషునిపై నిద్రిస్తున్నాడు; శేషుని ఏడు తలల ఫణాలు ఆయనకు నీడనిస్తున్నాయి. లక్ష్మీ దేవి విష్ణువు పాదాల దగ్గర కూర్చుని, ఆయన కుడి కాలును సున్నితంగా మర్దిస్తున్నట్లు చూపబడింది. విష్ణువు విస్తృతమైన కిరీటం (కిరీటముకుటం)తో పాటు మెడ, చెవులు, భుజాలు, శరీరమంతా ఆభరణాలు ధరించి ఉంటాడు.

పైభాగం మధ్యలో చిన్న పరిమాణంలోని నాలుగు ముఖాల బ్రహ్మ కనిపిస్తాడు; అయితే తరువాతి పురాణాలలో కనిపించే విధంగా విష్ణువు నాభి నుండి ఉద్భవించిన రూపంలో కాకుండా చూపబడాడు. బ్రహ్మకు రెండు చేతులే ఉండి, వాటిలో ఒక చేతిలో ఆయనకు ప్రత్యేకమైన కమండలం (నీటి పాత్ర) ఉంటుంది. బ్రహ్మకు ఇరువైపులా ఒక వైపు ఇంద్రుడు, కార్తికేయుడు (స్కందుడు), మరొక వైపు నందిపై కూర్చున్న శివుడు, పార్వతి, అలాగే ఒక పుష్పహారాన్ని పట్టుకున్న వ్యక్తి కనిపిస్తారు. విశ్రాంతి తీసుకుంటున్న విష్ణువు కింద మహాభారతం ఇతిహాసానికి చెందిన ఐదు పురుషులు (పాండవులు), ఒక స్త్రీ (ద్రౌపది)ని చూపించే శిల్ప పట్టీ ఉంది. 


లుబోట్స్కీ ప్రకారం, ఆలయ ప్రవేశ ద్వారం విష్ణువు యొక్క వాసుదేవ రూపానికి అంకితమై ఉండే అవకాశం ఉంది. అనంతశయన ఘట్టం ఆయన సృష్టికర్త రూపమైన అనిరుద్ధుడును సూచిస్తుంది. నర–నారాయణ ఋషి రూపం విశ్వంలో సంరక్షణ, నిర్వహణ పాత్రను సూచించే ప్రద్యుమ్నుడును ప్రతీకాత్మకంగా సూచిస్తుంది. గజేంద్ర మోక్షం ఘట్టం ఆయన వినాశక పాత్ర అయిన సంకర్షణుడును సూచిస్తుంది.
ఉబ్బు శిల్పాలు, సంగ్రహాలయాలు
దశావతార ఆలయంలో సుమారు 2.5 అడుగులు × 2 అడుగులు పరిమాణంలో ఉన్న అనేక పీఠ శిల్ప పలకలు ఉండేవి. వీటిపై లౌకిక జీవితం, హిందూమతానికి సంబంధించిన ఇతివృత్తాలను వివరించే ఫ్రీజ్‌లు చెక్కబడి ఉండేవి. ఈ శిల్పాలలో కొన్ని ఆలయ ప్రదేశంలో జరిగిన తవ్వకాలలో లభించాయి; మరికొన్ని సమీప ప్రాంతాలలో లభించి, వాటి స్థానం, నిర్మాణ పదార్థం, శిల్ప శైలి ఆధారంగా గుర్తించబడ్డాయి. అనేక శిల్పాలు పూర్తిగా కనుమరుగయ్యాయి. తిరిగి లభించిన శిల్పాలు ప్రస్తుతం ప్రధాన సంగ్రహాలయాలలో భద్రపరచబడ్డాయి. గుర్తించబడిన ముఖ్యమైన శిల్పాలలో కొన్ని ఇవి:


రామాయణం దృశ్యాలు: ఒక శిల్ప పలకలో హిందూ దేవుడైన రాముడు అహల్యను విమోచించే అహల్యోద్ధార ఘట్టం చూపబడింది. ఇందులో పూజాభావంతో పూలు అర్పిస్తున్న అహల్య, ధనుస్సులు పట్టుకున్న రాముడు, లక్ష్మణుడు, సమీపంలో జపమాల పట్టుకుని కూర్చున్న ఒక ఋషి కనిపిస్తారు. ఇతర ఘట్టాలలో రాముడు, సీత, లక్ష్మణుడు వనవాసానికి బయలుదేరడం; ముగ్గురు ఋషి అత్రి ఆశ్రమానికి చేరుకోవడం; శూర్పణఖ ఘట్టం; దండకారణ్యం ఘట్టం; రావణుడు సీతను అపహరించడం; రావణుడు సీతను వేధించే ఘట్టం; సుగ్రీవుని విజయ ఘట్టం; లక్ష్మణుని కోసం ఔషధ పర్వతాన్ని హనుమంతుడు తీసుకువచ్చే ఘట్టం తదితరాలు ఉన్నాయి.Madho Sarup Vats (1952), The Gupta Temple at Deogarh, Memoirs of the Archaeological Survey of India, Vol. LXX, pages 16–18 with footnotes

మహాభారతం, విష్ణు పురాణం దృశ్యాలు: ఒక శిల్ప పలకలో కారాగారంలో కృష్ణుని జననం ఘట్టం చెక్కబడి ఉంది; యశోద, నందుడు బాలదేవుడు, కృష్ణునితో ఆడుకుంటున్న దృశ్యం; కంసునితో కృష్ణుని యుద్ధ ఘట్టం; స్నానం చేస్తున్న గోపికల వస్త్రాలను కృష్ణుడు దొంగిలించే ఘట్టం (ఇందులో ఇద్దరు నగ్న స్త్రీలు తమ వక్షోజాలను దాచుకుంటూ చూపబడతారు); సుదాముని ఘట్టం తదితరాలు ఉన్నాయి. మరో పలకలో వామనుడు–బలి–త్రివిక్రముడు ఘట్టం చూపబడింది; ఇంకొకదానిలో నరసింహుడు ప్రహ్లాదుని రక్షించే ఘట్టం ఉంది.Madho Sarup Vats (1952), The Gupta Temple at Deogarh, Memoirs of the Archaeological Survey of India, Vol. LXX, pages 18–21 with footnotes

లౌకిక జీవన దృశ్యాలు: అనేక శిల్ప పలకలలో వివిధ భావవ్యక్తీకరణలతో ఒంటరి స్త్రీలు; ఆడుకుంటున్న చిన్న పిల్లలు; పొలంలో పూలు ఏరుకుంటున్న బాలికలు; ఆరుగురు బాలికలు కలిసి ఉండగా ఐదుగురు చూస్తూ, ఒకరు నర్తిస్తున్న దృశ్యం; ఐదుగురు బాలికలలో మధ్యలో ఒకరు నర్తిస్తుండగా, మిగిలిన నలుగురు సంగీత వాయిద్యాలు వాయిస్తున్న దృశ్యం; ఒక స్త్రీ శిశువును ఒక పురుషునికి ఇవ్వగా, అతడు నిర్లిప్తంగా నిలబడి ఉండే ఘట్టం తదితరాలు ఉన్నాయి.

కామ, మిథున శిల్పాలు: ప్రేమికులు సంభాషిస్తున్నట్లు, అతని ఒక చేయి ఆమె భుజంపై ఉండగా ఆమె సిగ్గుతో ముఖం తిప్పుకున్న దృశ్యం; ఆమె అతని మడిలో కూర్చుని ఉండగా అతడు ఆమె వక్షోజాలను తాకుతున్న దృశ్యం; పరస్పరం చుట్టుకున్న శరీరాలతో ఉన్న పురుషుడు–స్త్రీ, ఆమె శరీరం అతనిపై ఆనుకొని ఉండటం; పురుషుడు ముఖం తిప్పుకుంటుండగా స్త్రీ వెనుక నుండి అతడిని ఆలింగనం చేసుకొని పట్టుకుని ఉండటం; మరో పలకలో పురుషుని సమీపాన్ని తిరస్కరిస్తున్న స్త్రీ దృశ్యం; తదితరాలు ఉన్నాయి.Madho Sarup Vats (1952), The Gupta Temple at Deogarh, Memoirs of the Archaeological Survey of India, Vol. LXX, pages 21–23, 26 with footnotes

విష్ణు ఆలయంలో లభించిన మరో శిల్పంలో, దేవకి తన నవజాత శిశువు కృష్ణుని తన భర్త వాసుదేవుడుకు అప్పగిస్తున్న ఘట్టం చూపబడింది. ఈ శిల్పం గుప్త యుగ కళలో అత్యుత్తమ చిత్రణలలో ఒకటిగా భావించబడుతుంది. కారణం, విగ్రహాల సౌమ్యమైన, లావణ్యమైన ఆకృతీకరణ. అయితే వీటిలో వస్త్రాలు ప్రత్యేకమైన రీతిలో మడతలతో చూపబడటం దీనిని ఇతర శిల్పాల నుండి భిన్నంగా నిలబెడుతుంది. ఈ శిల్పం ప్రస్తుతం న్యూఢిల్లీలోని జాతీయ మ్యూజియంలో భద్రపరచబడి ఉంది. ఈ శిల్ప పలకలు ప్రాచీన భారతదేశపు సంస్కృతి, వస్త్రధారణను స్పష్టంగా చూపిస్తాయి. ఆభరణాలు, వస్త్రాలలో ధోతీ, సారీ, కుర్తా, లెహంగా, బ్లౌజ్, మడతల స్కర్టు, దుపట్టా (ఉత్తరీయం), లంగోటీ, మెడ ఆభరణాలు తదితరాలు ఉన్నాయి.Madho Sarup Vats (1952), The Gupta Temple at Deogarh, Memoirs of the Archaeological Survey of India, Vol. LXX, pages 21–27, 33–41 with footnotes

గ్రంథ ఆధారాలు
హిందూ శాస్త్రగ్రంథమైన విష్ణుధర్మోత్తర పురాణంలో అనేక ఆలయాల వివరణ ఉంది. వాటిలో ఒకటైన “సర్వతోభద్ర ఆలయం”ను పురావస్తు శాస్త్రవేత్తలు, భారతీయ అధ్యయన నిపుణులు (ఇండాలజిస్టులు) దేవగఢ్‌లోని దశావతార ఆలయం (విష్ణు ఆలయం) లేదా గుప్త మందిరంతో పోల్చారు. లుబోట్స్కీ ప్రకారం, ఈ గ్రంథంలో “సర్వతోభద్ర ఆలయం”గా వివరించబడిన ఆదర్శ ఆలయ నిర్మాణం, ప్రతిమా శాస్త్రం దేవగఢ్‌లోని విష్ణు ఆలయానికి సమానంగా ఉన్నాయని తులనాత్మక అధ్యయనం సూచిస్తుంది. ఈ నిర్ణయం ఆలయ ప్రణాళిక, పరిమాణం, ప్రతిమా శాస్త్రం, సర్వతోభద్ర శైలిలో హిందూ ఆలయాలను నిర్మించడానికి నిర్దేశించిన అనేక ప్రమాణాల ఆధారంగా తీసుకోబడింది. ఈ తులన ఆధారంగా దేవగఢ్ ఆలయ నిర్మాణ వివరాలను అంచనా వేశారు. ఆలయ నిర్మాణానికి సంబంధించిన పటాలు కూడా రూపొందించబడ్డాయి. ఈ ఆలయం నిర్మించబడిన సంభావ్య కాలాన్ని క్రీస్తు శకం 425 నుండి 525 మధ్యగా అంచనా వేశారు.

సర్వతోభద్ర ఆలయ నమూనా ప్రకారం తొమ్మిది శిఖరాలు కలిగిన పై నిర్మాణం ఉండాలి. అయితే దేవగఢ్‌లోని దశావతార ఆలయంలో ఒక్క శిఖరం మాత్రమే కనిపిస్తుంది; మిగిలిన ఎనిమిది చతురస్రాలపై ఎటువంటి నిర్మాణ అవశేషాలు లేవు. ఈ అంశంలో సర్వతోభద్ర నమూనాను పూర్తిగా నిర్ధారించడానికి తగిన ఆధారాలు లేవని లుబోట్స్కీ అంగీకరిస్తాడు. అయితే, శిథిలాలలో లభించిన కోపింగ్లు, అమలకాలు (ఉబ్బిన రాతి ఫైనియల్) వంటి సహాయక లక్షణాలు, ఆలయంలోని ఎనిమిది మండపాలపై మరిన్ని శిఖరాలు ఒకప్పుడు ఉన్నాయని సూచిస్తున్నాయి. వేదికకు బయట నాలుగు మెట్ల మార్గాలు ఉండి, అవి ఆలయంలోకి ప్రవేశాన్ని కల్పిస్తాయి. అయితే తవ్వకాలలో లభించిన వివరాలు, ప్రస్తుతం కనిపిస్తున్న కేంద్ర గర్భగృహంతో పాటు ఉన్న రెండు చిన్న ఆలయాలను కలిపి పరిశీలించినప్పుడు, ఈ ఆలయ నిర్మాణ ప్రణాళిక ఉత్తర భారతదేశంలోని సాధారణ పంచాయతన ఆలయ శైలిని ప్రతిబింబిస్తుందని భావించబడుతోంది. సమచ్ఛిన్న దృశ్య (ఇసోమెట్రిక్) ప్రక్షేపణల ఆధారంగా ఆలయ మొత్తం ఎత్తు సుమారు గా అంచనా వేయబడింది. మండపాలు లేదా పోర్చ్‌ల ఉనికి గురించి ప్రత్యక్ష ఆధారాలు లభించకపోయినప్పటికీ, అదే కాలానికి చెందిన కోట పరిధిలోని వరాహ ఆలయం (విష్ణువు యొక్క వరాహ అవతారం)తో తులనాత్మక అధ్యయనం చేయగా, విష్ణు ఆలయంలో కూడా పోర్టికోలు ఉండి ఉండవచ్చని సూచిస్తోంది. అదేవిధంగా, విష్ణు ఆలయం నుండి దక్షిణంగా సుమారు  దూరంలో ఉన్న తరువాతి కాలానికి చెందిన కురియా బీరా ఆలయాన్ని ఉదాహరణగా చూపుతూ, ఈ ఆలయంలో చిన్న శిఖరం గల గర్భగృహం చుట్టూ మండపం ఉండేదని, ఇది సర్వతోభద్ర నమూనాకు అనుగుణమని నిర్ధారించడానికి ఉపయోగించారు. లుబోట్స్కీ ప్రకారం, దేవగఢ్ ఆలయం ప్రాచీన గ్రంథమైన విష్ణుధర్మోత్తర పురాణంలో సర్వతోభద్ర ఆలయానికి ఇవ్వబడిన వివరణకు పూర్తిగా సరిపోతుంది.

స్వీకరణ
విష్ణు ఆలయపు విశిష్టతను పురావస్తు శాస్త్రవేత్త పెర్సీ బ్రౌన్ ఈ విధంగా సంక్షిప్తంగా వ్యక్తపరిచాడు:
ఈ భవనం పూర్తిగా నిర్మించబడినప్పుడు, దాని భాగాల సరైన అమరికలో ఇది అత్యంత విశిష్టమైన కట్టడాలలో ఒకటిగా ఉండేది. అన్ని భాగాలూ ప్రాయోగిక ఉపయోగానికి అనుగుణంగా ఉండడమే కాక, అత్యున్నత కళాత్మక భావనతో నిండి ఉన్నాయి. దేవగఢ్‌లోని గుప్త ఆలయం లాగా, పనితనంలో ఇంత ఉన్నత స్థాయిని, అలాగే శిల్ప ప్రభావంలో ఇంత పరిపక్వతను, సమృద్ధమైన శుద్ధతను చూపగల స్మారకాలు చాలా అరుదు.

ప్రతిపాదిత పునర్నిర్మాణాలు
కనింగ్హామ్ మొదటగా ఆలయ పునర్నిర్మాణాన్ని ప్రతిపాదిస్తూ, ప్రతి వైపున నాలుగు స్తంభాలతో కూడిన ఒక పోర్టికో, దానిపై అమలకంతో ముగిసే శిఖరం ఉండేదని సూచించాడు.Recherchen über den Gupta-Tempel in Deogarh (Research on the Gupta Temple in Deogarh) [with English Summary], Klaus Imig, Artibus Asiae, Vol. 63, No. 1 (2003), pp. 35–68

అయితే వాత్స్Vats, M. D. (1952). The Gupta Temple at Deogarh. Archaeological Survey of India, New Delhi., ఇమిగ్ ఈ ఆలయం ఒక పంచాయతన ఆలయమని అభిప్రాయపడ్డారు. ఇమిగ్ ఈ ప్రాంతానికి చెందిన, అదే కాలానికి చెందిన ఇతర ప్రాంతాల ఆలయాలతో తులన చేస్తూ, గర్భగృహాన్ని చుట్టుముట్టే గోడతో కూడిన ప్రదక్షిణా మార్గం (అంబ్యులేటరీ) ఉండేదని తేల్చాడు.

ఇవి కూడా చూడండి
 జైన ఆలయం, దేవగఢ్
 పటైనీ ఆలయం
 భితర్గావ్
 సాంచి
 టిగావా
 విదిషా
 నాచ్నా హిందూ ఆలయాలు
 భూమర

గమనికలు

మూలాలు

గ్రంథావళి

బాహ్య లింకులు

వర్గం:విష్ణు దేవాలయాలు
వర్గం:ఉత్తర ప్రదేశ్‌లోని హిందూ ఆలయాలు
వర్గం:6వ శతాబ్దపు హిందూ ఆలయాలు
వర్గం:భారతదేశంలో 6వ శతాబ్దపు స్థాపనలు
వర్గం:గుప్త కళ
వర్గం:లలిత్‌పూర్ జిల్లాలో పర్యాటక ఆకర్షణలు
వర్గం:విష్ణువు యొక్క అభిమాన ఆలయాలు
వర్గం:పౌరాణిక పాదముద్రలు
వర్గం:ఉత్తర ప్రదేశ్ పర్యాటక ప్రదేశాలు
వర్గం:హిందూ దేవాలయాలు