కాశీవిశ్వేశ్వర ఆలయం, లక్కుండి

కాశీవిశ్వేశ్వర ఆలయం ను కవటలేశ్వర, కాశీవిశ్వేశ్వర లేదా కాశీ విశ్వనాథ ఆలయం అని కూడా పిలుస్తారు. ఈ ఆలయం భారతదేశంలోని కర్ణాటక రాష్ట్రం, గడగ్ జిల్లాలోని లక్కుండి గ్రామంలో ఉంది. ఇది గడగ్ నగరానికి సుమారు 12 కి.మీ (7.5 మైళ్ళు) దూరంలో హంపి, గోవా మధ్య ప్రాంతంలో ఉంది.Gazetteer of the Government of Karnataka (2005), Handbook of Karnataka Chapter XIV, page 392, Archive

కాశీవిశ్వేశ్వర ఆలయం సంపూర్ణంగా అభివృద్ధి చెందిన కళ్యాణ చాళుక్య వాస్తుశిల్ప శైలికి అత్యుత్తమ ఉదాహరణలలో ఒకటిగా పరిగణించబడుతుంది.

కాశీవిశ్వేశ్వర ఆలయంలో ఒకే మండపాన్ని పంచుకుంటూ ఎదురెదురుగా ఉన్న రెండు గర్భగృహాలు ఉన్నాయి. పెద్ద గర్భగృహం శివుడుకు అంకితం చేయబడింది, మరొకటి సూర్యుడుకు అంకితం చేయబడింది. ఈ ఆలయం మూడు పరిమాణాల్లో చెక్కిన సూక్ష్మ శిల్పాలు, అద్భుతమైన శిల్ప వివరాలకు మాత్రమే కాకుండా, హిందూ ఆలయ వాస్తుశిల్పంలోని మూడు ప్రధాన శైలులు — నాగర, వేసర, ద్రావిడ — లను ఒకే ఆలయంలో సమన్వయం చేసినందుకు కూడా ప్రసిద్ధి చెందిందని జేమ్స్ హార్లే పేర్కొంటాడు.
ప్రాంతం
లక్కుండి, జంట నగరమైన గడగ్ – బేటగేరి నుండి సుమారు 12 కిలోమీటర్ల దూరంలో, హంపి, గోవా మధ్య, భారత జాతీయ రహదారి 67 ద్వారా అనుసంధానించబడి ఉంది. లక్కుండి అనేది అనేక చారిత్రక హిందూ, జైన ఆలయ శిథిలాలకు నిలయంగా ఉంది. భౌగోళికంగా ఇది కలచూరీలు, చాళుక్యులు, యాదవ–సేయుణులు, హోయసళులు, విజయనగర కాలానికి చెందిన అనేక ప్రధాన ఆలయ సమూహాలు ఉన్న ప్రాంతంలో ఉంది. ఉదాహరణకు, ఇది డాంబల్, కుక్కనూర్, గడగ్, అన్నిగేరి, ముల్గుంద్, హార్టి, లక్ష్మేశ్వర, కల్కేరి, సవడి, హూలి, రోణ, సుడి, కొప్పల్, ఇటాగిలోని చారిత్రక ఆలయాలకు సమీపంలో ఉంది. సమీప రైల్వే స్టేషన్ గడగ్ నగరంలో ఉంది. కాశీవిశ్వేశ్వర ఆలయం గ్రామానికి దక్షిణ భాగంలో ఉంది.
చరిత్ర
లక్కుండి అనేది చారిత్రక నగరమైన లోక్కిగుండి అనే పేరుకు ధ్వన్యాత్మక సంక్షిప్త రూపం. ఈ పేరు గ్రామంలోని శాసనాల్లోనే కాకుండా దక్షిణ కర్ణాటక, మహారాష్ట్రలోని ఇతర శాసనాల్లో కూడా కనిపిస్తుంది.

ప్రస్తుతం లభ్యమైన అతి పురాతన శాసనం లక్కుండిలోని కన్నేర్ భాన్వి అనే మెట్ల బావి సమీపంలో ఒక రాతి పలకపై బ్రిటిష్ పురావస్తు శాస్త్రవేత్తలు కనుగొన్నారు. ఆ రాతి పలకను స్థానిక ధోబీలు (బట్టలు ఉతికే వారు) మెట్ల బావిలో బట్టలు ఉతకడానికి ఉపయోగిస్తున్నారు. ఆ శాసనం క్రీస్తుశకం 790 నాటిదిగా గుర్తించబడింది. ఇది లక్కుండి 8వ శతాబ్దంలోనే ఉన్నదని, అప్పటికే ప్రాముఖ్యత కలిగిన పట్టణమని నిర్ధారిస్తుంది.

19వ శతాబ్దానికి చెందిన స్కాటిష్ చరిత్రకారుడు, భారత పురావస్తు–వాస్తుశిల్ప అధ్యయనాలలో ప్రసిద్ధుడైన జేమ్స్ ఫెర్గూసన్, లక్కుండి నుండి కన్నడ, సంస్కృత భాషల్లో 30కి పైగా శాసనాలు ఉన్నాయని నివేదించాడు. వీటిలో చాలా 11వ, 12వ శతాబ్దాల మధ్యకాలానికి చెందినవిగా ఉన్నాయి. కొన్ని జైన, హిందూ ఆలయాల శిలాఫలకాలు కాగా, మరికొన్ని దేవాలయాలకు విరాళాలు, మహా అగ్రహారాలు, హిరీ మఠం (ఇప్పుడు లేనిది) వంటి మఠాలకు దానాలు, ప్రజలు, యాత్రికుల కోసం మెట్ల బావుల నిర్మాణానికి సంబంధించినవి. చాలావరకు శాసనాలు దెబ్బతిన్నప్పటికీ, వాటిలో శక సంవత్సరాలు పొందుపరచబడ్డాయి. ఈ విస్తారమైన శాసన సంపద లక్కుండి హిందూ, జైన సంప్రదాయాలకు ఎంత ప్రాముఖ్యత కలిగిన నగరమో సూచిస్తుంది.

లక్కుండికి దూర ప్రాంతాల్లో కూడా లోక్కుగుండిని ప్రస్తావించే అనేక శాసనాలు రాతి, తామ్రఫలకాలపై లభించాయి. ప్రాచీన, మధ్యయుగ కర్ణాటక ప్రాంతంలో లోక్కుగుండి అత్యధికంగా ప్రస్తావించబడిన నగరాలలో ఒకటిగా ఉంది. 1884 నాటికి, 9వ నుండి 13వ శతాబ్దాల మధ్యకాలానికి చెందిన సుమారు 35 హిందూ, జైన శాసనాలు లోక్కుగుండిని ప్రస్తావిస్తున్నట్లు గుర్తించబడ్డాయి.

లక్కుండి మొదటి సహస్రాబ్దం రెండవ అర్ధభాగంలోనే ఒక స్థిరపడిన పట్టణంగా ఉన్నప్పటికీ, దాని అభివృద్ధి, సంపద క్రీస్తుశకం 973 తరువాత మొదలైంది. అప్పట్లో వాతాపి చాళుక్యుల వంశజుడైన టైలా II, 965లో నియమించబడిన అధిపతిగా ఉండి, రాష్ట్రకూట వంశానికి చెందిన కర్క్క IIపై విజయవంతమైన తిరుగుబాటు నిర్వహించాడు. ఈ తరువాతి పాలనను ప్రాంతీయ గ్రంథాలలో చాళుక్య (తరువాతి చాళుక్యులు లేదా కళ్యాణి చాళుక్యులు) అని పిలుస్తారు. లక్కుండి శైవ సంప్రదాయాన్ని అనుసరించిన హిందూ రాజు సత్యాశ్రయ ఇరివబేడంగ — టైలా II కుమారుడు, వారసుడు — పాలనలో విశేషంగా వికసించింది. ఆయన 997 లేదా 998లో అధికారంలోకి వచ్చాడు. దీనిని 11వ శతాబ్దపు ప్రారంభ జైన, హిందూ శాసనాలు ధృవీకరిస్తున్నాయి.G. S. Dikshit (1947), Satyasraya Chalukya, Proceedings of the Indian History Congress, Vol. 10, pp. 241–244, 

లక్కుండి ఒక ప్రధాన నగరంగా, సంపన్నంగా, నాణేల ముద్రణశాల కలిగిన పట్టణంగా ఎదిగింది. లక్కుండి, దాని ఉత్తరంగా ఉన్న రోణ, సుడి, క్రాడుగు (ఇప్పటి గడగ్), హూలి వంటి పట్టణాలు 11వ నుండి 13వ శతాబ్దాల మధ్య మత, సాంస్కృతిక, సాహిత్య వికాసానికి కేంద్రాలుగా మారాయి. ఈ కాలంలో మరింత నిపుణమైన ఆలయ వాస్తుశిల్పం, విద్యాదానం (దానాలతో నడిచే పాఠశాలలు), మెట్ల బావుల వంటి ప్రజాపనులు అభివృద్ధి చెందాయి. ఇవన్నీ ప్రధానంగా శైవం, జైనమత పరిధిలో జరిగినప్పటికీ, కొన్నివైష్ణవ ఆలయాలు కూడా ఈ కాలానికి చెందినవే.

క్రీస్తుశకం 1192లో, లక్కుండిలోని అనేక అద్భుత ఆలయాలు ఇప్పటికే నిర్మించబడిన తరువాత, హోయసల రాజు బల్లాళ II యొక్క ఒక సంస్కృత శాసనం లక్కుండి ప్రాధాన్యతను మరల ధృవీకరిస్తూ, దానిని తన రాజధానిగా పేర్కొంది.

13వ శతాబ్దం తరువాత, లక్కుండిలో కొత్త ప్రజాపనులు, ఆలయాలు, శాసనాలు లేదా ఆర్థిక సంపన్నతకు సంబంధించిన పరోక్ష ఆధారాలు పూర్తిగా ఆగిపోవడం గమనించవచ్చు.
తేదీ
కాశీవిశ్వేశ్వర ఆలయం సాధారణంగా 11వ శతాబ్దం ప్రారంభం నుంచి సుమారు 12వ శతాబ్దం మధ్యకాలానికి చెందినదిగా తేదీ నిర్ధారించబడింది. వలసకాల చరిత్రకారులు, పురావస్తు శాస్త్రవేత్తలు అయిన జేమ్స్ క్యాంప్‌బెల్, హెన్రీ కౌసెన్స్, దక్షిణ భారత చరిత్రపై ప్రభావవంతమైన రచయిత కర్నల్ మెడోస్ టేలర్ సిద్ధాంతాన్ని ఆధారంగా చేసుకుని, రెండు దశల నిర్మాణాన్ని సూచించారు. మొదటిది 11వ శతాబ్దంలో పూర్తి కావడం, తరువాత చోళుల చేత భాగశఠ్యం జరగడం, ఆపై 12వ శతాబ్దంలో పునర్నిర్మాణం జరగడం అని వారు పేర్కొన్నారు.

ధాకీ, మైస్టర్ — భారత ఆలయ వాస్తుశిల్పంపై అనేక గ్రంథాలు రచించిన ప్రముఖ పండితులు — ప్రస్తుతం ఉన్న ఆలయాన్ని క్రీస్తుశకం 1020 నుండి 1030 మధ్యకాలానికి చెందినదిగా తేదీ నిర్ధారించారు, అయితే ధాకీ తన మొదటి వ్యాఖ్యల్లో ఇది "సుమారు 1010కి చెందివుండవచ్చు" అని ఊహించారు.

భారత ఆలయ వాస్తుశిల్పంలో నిపుణుడైన ఆడమ్ హార్డీ ప్రకారం, కాశీవిశ్వేశ్వర ఆలయం క్రీస్తుశకం 1087కి ముందే పూర్తయ్యి ఉండాలి. హెన్రీ కౌసెన్స్ 1926లో చోళుల విధ్వంస కథనంపై ఆధారపడి రెండు దశల నిర్మాణ సిద్ధాంతాన్ని ప్రచురించాడు. అయితే హార్డీ ప్రకారం, ఈ అభిప్రాయం లోపభూయిష్టమైనది, కాశీవిశ్వేశ్వర ఆలయం చోళుల చేత ధ్వంసమై, తరువాత 12వ శతాబ్దంలో పునర్నిర్మించబడిందనే అపోహకు దారి తీసింది.

లక్కుండి, సుడి పాఠశాలలలో 11వ, 12వ శతాబ్దాల్లో నిర్మించిన ఇతర ఆలయాల సందర్భంలో కాశీవిశ్వేశ్వర ఆలయ ప్రతిమా శాస్త్ర, వాస్తు వివరాలను పరిశీలించినప్పుడు, ఇది సుమారు క్రీ.శ. 1075 నాటిదిగా మిగిలి ఉందని కళా–వాస్తుశిల్ప చరిత్రకారుడు అజయ్ సిన్హా పేర్కొంటాడు.Ajay J. Sinha (1996), Architectural Invention in Sacred Structures: The Case of Vesara Temples of Southern India, Journal of the Society of Architectural Historians, Vol. 55, No. 4, pp. 387–390, Figure 10, context: 382–399, 
ఆలయ ప్రణాళిక
ఇది ద్విశ్రైన్ కలిగిన ఆలయం (ద్వికూట) కాగా, రెండూ ఒకే అక్షరేఖపై అమర్చబడ్డాయి. పెద్ద గర్భగృహం తూర్పు దిశగా ముఖంగా ఉండి శివుడుకు (కాశీవిశ్వేశ్వర, కాశీవిశ్వనాథ) అంకితం చేయబడింది. కొంత చిన్నదైన మరో గర్భగృహం హిందూ సూర్యదేవుడు సూర్యుడుకు (సూర్యనారాయణ) అంకితం చేయబడింది.Cousens (1926), pp. 81–82 ఈ రెండు గర్భగృహాలు రంగమండపం, గూఢమండపం ద్వారా అనుసంధానించబడ్డాయి.

ఈ ఆలయం ఒక మౌల్డ్ చేసిన పీఠంపై నిర్మించబడింది. రంగమండపం, గూఢమండపానికి వెళ్లేందుకు మెట్లు ఏర్పాటు చేయబడ్డాయి. ఇది రాష్ట్రకూట కాలపు హిందూ వాస్తుశిల్ప శైలిని పోలి ఉంటుంది. గర్భగృహాలపై ఉన్న శిఖర నిర్మాణాలు దెబ్బతిన్నప్పటికీ, మిగిలి ఉన్న భాగాలను పీఠం, బాహ్య నిర్మాణంతో కలిసి పరిశీలించినప్పుడు, భారత ఉపఖండం ఉత్తర భాగం (నాగర), పశ్చిమం (మారు–గుజర), దక్షిణం (ద్రావిడ), మధ్య–తూర్పు (వేసర) శైలులను సమన్వయం చేసిన అసాధారణ దృక్పథాన్ని సూచిస్తాయి.

లక్కుండిలోని నన్నేశ్వర ఆలయం, ఐహోలెలోని ఇతర ఆలయాలలో కూడా ఈ సంయుక్త వినూత్నత లక్షణాలు కనిపించినప్పటికీ, కళ్యాణ చాళుక్యుల కాలం నుంచి నిలిచి ఉన్న వాటిలో ఈ ఆలయ ప్రణాళిక, అమలు అత్యంత విజయవంతమైన ఉదాహరణగా పరిగణించబడుతుంది.

ఆడమ్ హార్డీ ప్రకారం, ఈ ఆలయం, లక్కుండిలోని ఇతర ఆలయాలు మనం ఇప్పుడు “లక్కుండి పాఠశాల”గా పిలిచే ఒక చారిత్రక వాస్తు ధోరణి వికాసాన్ని ప్రతిబింబిస్తాయి. ఈ పాఠశాల విజయాలు కుక్కనూర్, ముధోల్, రోణలోని హిందూ ఆలయాలలో చూడవచ్చు. ఉత్తర కర్ణాటకలో లక్కుండి పాఠశాల, ఐహోలె, మహాకూట, బనశంకరి, సుడిలోని హిందూ ఆలయాల ద్వారా ప్రతినిధ్యం వహించిన చారిత్రక సుడి వాస్తుశిల్ప పాఠశాలతో పోటీ పడింది.

ఈ ఆలయంలో ఉత్తర భారతదేశ వాస్తు అభివృద్ధి లక్షణాలు కూడా ఉన్నాయి. దీనికి నిదర్శనం ఏమిటంటే, స్థంభాలపై ఉత్తర భారత హిందూ ఆలయాల నుండి వచ్చిన సూక్ష్మ ఏడిక్యూల్ శిల్పాలు చెక్కబడ్డాయి, ముఖ్యంగా శేఖరి–నాగర, భూమిజ–నాగర శైలులు.Adam Hardy (2001), Tradition and Transformation: Continuity and Ingenuity in the Temples of Karnataka, Journal of the Society of Architectural Historians, Vol. 60, No. 2, p. 193 (సందర్భం, వివరాలకు pp. 180–199 చూడండి),  ఈ సూక్ష్మ శిఖరాలు పునరావృతమయ్యే ఉపశ్రైన్ల భావనను ప్రతిబింబిస్తాయి, ఇది రిగ్ వేదంలో కనిపించే ఆధ్యాత్మిక సిద్ధాంతానికి సంబంధించినది. వారు అనుసరించిన ఇతర ఉత్తర భారత ఆలోచనలలో, గోడలపై ప్రొజెక్షన్లుగా కనిపించే స్థంభ శరీరాలు ఉన్నాయి.Foekema (2003), pp. 51–52 ఈ లక్షణాలను కలిగిన ప్రసిద్ధ నిర్మాణాలు కాశీవిశ్వేశ్వర ఆలయం, సమీపంలోని నన్నేశ్వర ఆలయంలో కనిపిస్తాయి.Foekema (2003), p. 51, p. 53
వివరణ
లక్కుండి ఆలయాలు కృష్ణా నది ఉత్తర–దక్షిణ ఉపనదుల మధ్య ప్రాంతంలో, ముఖ్యంగా మాలప్రభ, తుంగభద్ర నదుల మధ్య మొదలైన వాస్తు, శిల్ప కళల (వాస్తు శాస్త్రం, శిల్ప శాస్త్రం) సంప్రదాయాలు, ప్రయోగాలను అనుసరిస్తాయి. వీటి మిగిలి ఉన్న ఉదాహరణలు ఐహోలె, పట్టడకల్ నుంచి ఆలంపూర్, శ్రీశైలం, బిక్కవోలు ప్రాంతాల వరకు విస్తరించాయి (ఉత్తర కర్ణాటక, ఆంధ్రదేశం, తెలంగాణ).

ఈ ఆలయాలు భారత ఉపఖండంలోని వివిధ ప్రాంతాలు, సంప్రదాయాల నుండి వచ్చిన శిల్పులు, వాస్తుశిల్పులు ఆలోచనలను పంచుకుని, కొత్త ఆలయ రూపకల్పనలను సృష్టించి, వినూత్నతను ప్రదర్శించినట్లు చూపిస్తాయి. గర్భగృహాలపై ఉన్న ఎత్తైన శిఖర నిర్మాణాలు సహా ఆలయ భాగాలు ఉత్తర, దక్షిణ భారత శైలులను (శిఖరం, శిఖర, విమాన) సమన్వయం చేసి మెరుగుపరిచాయి. లక్కుండిలోని అత్యంత పురాతన ఆలయం, బ్రహ్మ జినాలయ జైన ఆలయం, కుక్కనూరులోని హిందూ ఆలయ వాస్తుతో నిరంతరత్వాన్ని చూపిస్తుంది. కాశీవిశ్వేశ్వర ఆలయం విభిన్న శైలుల వేగవంతమైన, ధైర్యమైన, విస్తృత స్థాయి సమ్మేళన దశను స్పష్టంగా ప్రతిబింబిస్తుంది. ఇది 11వ శతాబ్దంలోని ప్రధాన వినూత్నత అయిన వేసర శైలి హిందూ ఆలయ వాస్తుశిల్పానికి అద్భుత ఉదాహరణగా నిలుస్తుంది.
శిఖర నిర్మాణం
పెద్ద గర్భగృహానికి మూడు అంతస్తుల (త్రితల) విమానము ఉంది. దీనిపై అందంగా చెక్కబడిన గోడ స్థంభాలు ఉన్నాయి; వాటిలో ఒకదానిపై ద్విముఖ పల్లవి, పైభాగంలో భరపుత్రక శిల్పాలు కనిపిస్తాయి. కర్ణ, ప్రతికర్ణ మధ్య చిన్న కూటస్తంభాలు చెక్కబడి, సమృద్ధిగా అలంకరించిన తోరణాలతో కప్పబడ్డాయి. ఈ కూటస్తంభాలు, తోరణాల్లోని కళా నైపుణ్యం శిఖర నిర్మాణం చుట్టూ ఉన్న ఖాళీలను ప్రదక్షిణ చేస్తున్నప్పుడు జీవంతో నింపినట్లు కనిపిస్తుంది. కర్ణ కుహరాలు ప్రారంభ సంస్కృత గ్రంథాలలో వర్ణించిన భూమిజ, వేసర, ద్రావిడ నమూనాలను ప్రదర్శిస్తాయి.
బాహ్య గోడలు
బాహ్య గోడలలోని ఉపభద్ర భాగాలు కూడా వినూత్నంగా రూపొందించబడ్డాయి. ప్రకృతి అంశాల అలంకరణలతో పాటు, హిందూ పురాణాల కథన దృశ్యాలతో ఇవి నింపబడ్డాయి. ముఖ్యంగా మహాభారతం, రామాయణం, శివ పురాణంలోని ఏనుగు సంబంధిత కథలు చిత్రించబడ్డాయి; ఉదాహరణకు గజాంతక, కైలాసహరణ, తారకాసుర వధ కథలు.

భద్రంలోని ఖట్టక కుహరాలలో హిందూ దేవతల శిల్పాల అవశేషాలు కనిపిస్తాయి. ఇవి తీవ్రమైన విధ్వంసానికి గురైనందున దేవతలను గుర్తించడం కష్టం. ఈ నష్టం సహజంగా  కాకుండా ఉద్దేశపూర్వకంగా జరిగినట్లు అనిపిస్తుంది, ఎందుకంటే కుహరం చుట్టూ ఉన్న అలంకరణలు దాదాపు అసలు రూపంలోనే ఉన్నాయి. ఈ కుహరాలపై ఉత్తర భారత నాగర శిఖరాలు, లోతైన త్రిభుజాకార వంపు, అడుగున అండకాలు కనిపిస్తాయి. ఈ నమూనా నిలువుగా పునరావృతమవుతూ, పరిమాణంలో క్రమంగా తగ్గుతూ ఉంటుంది. పైభాగంలో నాగర గంటలు, మకరమాలలు చెక్కబడ్డాయి. శిఖర నిర్మాణం పైభాగం పూర్తిగా లేనందున, శిల్పులు ఈ సమ్మేళనాన్ని అగ్రభాగంలో ఎలా పూర్తిచేశారో స్పష్టంగా తెలియదు.

ఈ ఆలయానికి ప్రతి వైపున రెండు కపిలి గోడలు ఉన్నాయి. వీటిపై  బయటకు వచ్చిన ఆకుల అలంకరణలతో కూడిన గోడ స్థంభాలు ఉన్నాయి. పెద్ద నాసి, చిన్న సూర్నాసి కలయికను సింహాలు మోస్తున్నట్లు చూపించారు.
గూఢ మండపం
శివ, సూర్య గర్భగృహాలను అనుసంధానించే గూఢమండపంలోని గోడలు, స్థంభాలు, ఈ మండపానికి ఒకప్పుడు పైకప్పు ఉన్నదని సూచిస్తాయి. ఈ పైకప్పు తరువాతి శతాబ్దాలలో దెబ్బతిని నశించింది. మిగిలి ఉన్న మండపం, గోడలు ఈ స్థలం సరళంగా రూపుదిద్దుకున్నదని చూపుతాయి. ఇక్కడ అలంకరణలు పరిమితంగా ఉండటం వల్ల, భక్తులు శివ, సూర్య ఆలయ ప్రవేశద్వారాల వద్ద గుమిగూడకుండా ఉండేలా రూపొందించబడినట్లు కనిపిస్తుంది. బదులుగా, అధునాతన శిల్పకళ ఆలయ చుట్టూ ఉన్న ప్రదక్షిణ మార్గాల్లో, ప్రవేశద్వారాల్లో, మండపం లోపల కనిపిస్తుంది.
గూఢమండప ప్రవేశ ద్వారాల గురించి ధాకీ పేర్కొంటూ, అవి “అత్యంత వైభవంగా అలంకరించబడిన” శిల్పకళతో కృపాపూర్వకంగా రూపొందించబడ్డాయని చెబుతాడు. ఇవి వాస్తు శాస్త్రాలులో చెప్పిన విధంగా, రాజు నిర్మించిన ఆలయాలకు మాత్రమే కేటాయించిన ద్వారాల బోధనలకు అనుగుణంగా ఉన్నాయి. ద్వారాలు సమ్మిళిత నిర్మాణంగా ఉండి, సూర్య ఆలయానికి అంతర్గత సత్సాఖ, శివ ఆలయానికి సప్తసాఖ, వీటిని చుట్టుముట్టే బాహ్య త్రిసాఖతో రూపొందించబడ్డాయి. ఇవి సమాంతర కేంద్రీకృత అలంకరణ పట్టీలుగా ఉంటాయి. వీటిలో రత్న, అర్థ (మనుషుల దృశ్యాలు), రెండు కామ పట్టీలు (మిథునాలు – శృంగార జంటలు), స్థంభ, వ్యాల, వల్లీ, పద్మ పట్టీలు కనిపిస్తాయి. కౌసెన్స్, క్యాంప్‌బెల్, ధాకీ వంటి పండితులు వీటిని “అత్యంత నిపుణంగా చెక్కబడినవి, జాగ్రత్తగా ముగింపునిచ్చినవి”గా వర్ణించారు. 11వ శతాబ్దపు శిల్పులు రాతిలో సాధించిన నైపుణ్యం “వెండి లేదా కంచుతో చేసిన పనిని” తలపిస్తుందని వారు పేర్కొన్నారు. కౌసెన్స్ ప్రకారం, ఇది “సూక్ష్మ జాలక పనితో కూడిన సున్నితమైన చెక్కుదనం”; అనేక సూక్ష్మ ఖాళీలు సహజ నీడను సృష్టిస్తాయి. ఈ నీడ రాతిపై ఉన్న శిల్పకళను మరింత ఉద్భోధిస్తుంది. శిల్పులు తమ పనిముట్లతో ఈ చిన్న రంధ్రాలు, ఆకారాలను ఎలా రూపొందించారో “అద్భుతం” అని కౌసెన్స్ వ్యాఖ్యానించాడు.
ఈ ద్వారఫ్రేములపై ఉన్న లలిత–బింబాలు ఇతర హిందూ ఆలయాల మాదిరిగా అభిషేక లక్ష్మితో అలంకరించబడ్డాయి. ఆమె పైన పదకొండు హిందూ దేవతల శిల్పాలు ఉన్నాయి, అయితే అవి కూడా మానవ ఆకృతుల మాదిరిగానే తీవ్రంగా దెబ్బతిన్నందున గుర్తించడం కష్టం. గూఢమండపంలోని శ్రీకర శైలి స్థంభాలు లక్కుండిలోని సమీప నన్నేశ్వర ఆలయానికి సమానంగా ఉన్నాయి. అంతరాలంలోని భద్రక గోడ స్థంభాలపై ఉన్న శిల్పకళ అత్యంత విశిష్టమైనది. ఇవి బంగారంపై చేసిన పనిలా ధైర్యంగా, సమృద్ధిగా అలంకరించబడ్డాయి; ధాకీ మాటల్లో చెప్పాలంటే “ముత్యాల దండల అలంకరణలతో” నిండి ఉంటాయి. ప్రతి గర్భగృహం లోపల మండపంలో ప్రవేశించినప్పుడు, పైభాగంలో వికసించిన కమలం కనిపిస్తుంది.
రంగమండపం
శివ ఆలయంలోని రంగమండపం చతురస్రాకారంలో ఉండి, అందంగా లాథ్‌పై చెక్కబడిన స్థంభాలతో మద్దతు పొందింది. ఈ స్థంభాలు మెరుగుపరచబడి, అమర్చబడ్డట్లుగా కనిపిస్తాయి. భారీ రాతి స్థంభాలలో సాధించిన సున్నితత్వం, సమమితి, దంతం లేదా వెండితో చేసిన స్థంభంలో ఆశించే నాణ్యతకు సమానమని కౌసెన్స్ పేర్కొంటాడు. స్థంభాల దిగువ భాగాలు మూడు పరిమాణాలలో చెక్కబడ్డాయి (ఇప్పుడు దెబ్బతిన్నాయి). వీటిలో హిందూ చిహ్నాలు, ఇతిహాస కథలు చూపించే ఫ్రేమ్ చేసిన విభాగాలు ఉన్నాయి. క్యాపిటల్స్ పైన ఉన్న బ్రాకెట్లలో చిన్న సింహాలు కీర్తిముఖాలు మధ్య అమర్చబడ్డాయి. పిప్పల్ ఆకుల వంకరల అలంకరణలు మిగతా మృదువైన ఉపరితలాన్ని మరింత ఉజ్వలంగా చేస్తాయి. రంగమండపానికి దక్షిణంగా ఆలయంలోకి ప్రవేశించేందుకు మెట్లు ఉన్నాయి.
గర్భగుడి
శివ గర్భగుడి ద్వారం రెండు బ్రహ్మకాంత స్థంభాలతో అలంకరించబడి ఉంది. ఇవి రెండూ సమృద్ధిగా చెక్కబడ్డాయి. అదనంగా, అనేక సమాంతర శాఖలు అద్భుతంగా చెక్కబడ్డాయి; అయితే మనుషుల దృశ్యాలైన అర్థ దృశ్యాల స్థానంలో, నృత్యం చేస్తున్న ఆనందభరిత అప్సరసలు, దేవతా బాలకుల శిల్పాలు కనిపిస్తాయి. ఇతర పొరలలో ప్రకృతి దృశ్యాలు (పుష్పించే లతలు, పక్షులు, నెమళ్లు, ఏనుగులు), మిథునాలు (ఆలింగనాలు, ప్రేమ దృశ్యాలు), పద్మమాలలు ఉన్నాయి. గజలక్ష్మి శిల్పఖండం, శైవ ఋషుల పలకలతో పాటు కనిపిస్తుంది. అతి పెద్ద మూడు పలకలపై బ్రహ్మ, విష్ణు, శివుడు చెక్కబడ్డారు, వీటిలో శివుడు మధ్యస్థానంలో ఉంటాడు.

సూర్య గర్భగుడి ద్వారం కూడా ఇదే విధంగా సమృద్ధిగా చెక్కబడ్డది, కానీ కొంత చిన్నదిగా, వివరాలు సంక్షిప్తంగా ఉంటాయి. ద్వారం పైన ఉన్న పలకలో ఏడు గుర్రాల రథంపై ప్రయాణిస్తున్న సూర్యుడు, వాటిని నియంత్రిస్తున్న చిన్న అరుణుడితో కలిసి కనిపిస్తాడు. ఇరువైపులా ఉష, ఛాయ దేవతలు సూక్ష్మ రూపాలలో చెక్కబడ్డాయి. సమమితి, నిష్పత్తులు సూర్య ఆలయాన్ని ప్రధాన గర్భగృహం కంటే “మరింత ఆకర్షణీయంగా” చూపిస్తాయని ధాకీ పేర్కొంటాడు.

శివ గర్భగుడి లోపల మూడు అడుగుల లింగం ఉంది, అయితే సూర్య గర్భగుడిలోని విగ్రహం చాలా కాలం క్రితమే నశించి, ఇప్పుడు ఖాళీగా ఉంది.
అలంకార లక్షణాలు
కౌసెన్స్ ప్రకారం, దక్షిణ, తూర్పు ద్వారాల తలుపుల చట్రాలపై ఉన్న అలంకరణలు ప్రత్యేకంగా ప్రస్తావించదగినవి. దక్షిణ ద్వారం యొక్క ఇరువైపులా, పైకి, పైన ఉన్న ఎంటాబ్లేచర్ యొక్క దిగువ భాగానికి చుట్టూ విస్తరించి ఉన్న నాలుగు లోపలి అలంకార పట్టీలు ఉన్నాయి. ఈ పట్టీల పక్కన, ఇరువైపులా మధ్యలో, పైన ఉన్న దిగువ కార్నిస్‌కు ఆధారాన్నిచ్చే పొడవైన స్తంభాలు లేదా పిలాస్టర్లు ఉన్నాయి. ఈ స్తంభాలకు ఆవల, ఇరువైపులా, అలంకారపు మౌల్డింగ్‌ల యొక్క మరో నాలుగు పట్టీలు ఉన్నాయి.Cousens (1926), p. 80

దిగువ కార్నిస్ పైన, ఎంటాబ్లేచర్‌లో చిన్న విగ్రహాలు ఉన్నాయి, ప్రస్తుతం వాటి సంఖ్య కేవలం మూడు మాత్రమే (వాస్తవానికి పదకొండు ఉండేవని భావిస్తున్నారు), ఇవి వంపు తిరిగిన తోరణాల కింద నిలబడి ఉన్నాయి. ఈ విగ్రహాల పైన, పూలమాలల వలె వేలాడుతున్న పూసల వరుస ఉంది. కార్నిస్ పైన మనుషులు, జంతువుల ఊరేగింపు చిత్రాలు ఉన్నాయి. ఈ చిత్రాలలో గుర్రపు స్వారీ చేసేవారు, సంగీతకారులు ఉన్నారు.Cousens (1926), p. 81

గర్భగుడి వెలుపలి గోడపై ఉన్న అలంకరణలో ప్రముఖమైన మధ్యభాగపు గూళ్లు ఉన్నాయి, వాటి పైన పూర్తిగా నాగరా (ఉత్తర భారతీయ) శైలిలో ఉన్న ఒక చిన్న గోపురం (శిఖరం లేదా ఏడిక్యూల్) ఉంది, ఇది ప్రధాన కార్నిస్‌ను చీల్చుకుంటూ పైకి వెళ్తుంది. ఆ చిన్న గోపురం పైన ఉన్న అలంకార తోరణం పైకప్పు నిర్మాణంలో ఒక విశిష్టమైన అలంకార లక్షణం. ఈ చిన్న గోపురం-తోరణం కలయిక గర్భగుడి పైకప్పు నిర్మాణంపై పదేపదే పునరావృతమవుతుంది. గోపురం యొక్క కలశం, పైభాగపు నిర్మాణం ప్రస్తుతం లేవు. ఆలయ మండపంలో, స్తంభాలపై, వాటి శిఖరాలపై, శిఖరాల పైన ఉన్న బ్రాకెట్ బొమ్మలపై అలంకరణలు కనిపిస్తాయి.Cousens (1926), p. 81
ఆమోదం
కాశీవిశ్వేశ్వర ఆలయం, లక్కుండి పాఠశాలకి చెందిన శిల్పులు, స్థపతులు (కార్మికులు, వాస్తుశిల్పులు) సాధించిన వినూత్న లక్షణాలు, విజయాలను స్పష్టంగా చూపిస్తుంది. వీరు ఇసుకరాయితోనే పరిమితమైన సుడి పాఠశాలకి భిన్నంగా, సబ్బురాయితో (సోప్‌స్టోన్) ఉన్న అవకాశాలను పరిశీలించారు. ఈ లక్కుండి వినూత్నతను తరువాత హోయసల శిల్పులు స్వీకరించారు; వారు దక్షిణ కర్ణాటకలో అనేక ఆలయ సమూహాలను నిర్మించారు. ఈ పాఠశాలలు పశ్చిమ చాళుక్య సామ్రాజ్యం కాలంలో, తుంగభద్ర నది పరిసర ప్రాంతంలో సంస్కృతిక, ఆలయ నిర్మాణ కార్యకలాపాలకు కేంద్రంగా నిలిచాయి. అక్కడ వారు అనేక స్మారక కట్టడాలను నిర్మించారు.Hardy (1995), p. 156

ప్రత్యేకంగా లక్కుండి, పశ్చిమ చాళుక్య వాస్తుశిల్పం యొక్క పరిపక్వ దశకు కేంద్రంగా ఉంది.Hardy (1995), p. 158 ఈ విజయాల శిఖరాన్ని కాశీవిశ్వేశ్వర ఆలయం సూచిస్తుంది. హెన్రీ కౌసెన్స్ ప్రకారం, ఇది భారతదేశంలోని కన్నడ భాష మాట్లాడే ప్రాంతంలో ఉన్న అత్యంత అలంకారిక ఆలయాలలో ఒకటి.Cousens (1926), p. 79

కౌసెన్స్ ప్రకారం, కాశీవిశ్వేశ్వర ఆలయం చాళుక్య కళా విజయాలలో జరిగిన మార్పును ప్రతిబింబిస్తుంది. ఇందులో గత నిర్మాణాలలో కనిపించని స్థాయిలో మరింత పదునైన, స్పష్టమైన రాతిపనిని చూడవచ్చు. కాంతి, నీడ ప్రభావాన్ని పూర్తిగా వినియోగించుకునే విధంగా ఇది రూపొందించబడింది. గోపురంపై ఉన్న మోల్డింగ్‌లు, వంపులు, ఇతర సూక్ష్మ వివరాలపై, అలాగే ద్వారస్తంభాలు, లింటెల్స్‌పై ఉన్న అలంకరణలపై ప్రత్యేక శ్రద్ధ పెట్టబడింది.Cousens (1926), p. 80

కాశీవిశ్వేశ్వర ఆలయం “కర్ణాటదేశ మధ్యయుగ వాస్తుశిల్ప చరిత్రలో ఒక మైలురాయి” అని ధాకీ పేర్కొంటాడు. ఆడమ్ హార్డీ ప్రకారం, “లక్కుండిలోని అనేక ఆలయాలలో, అత్యంత సంపన్నమైనది, అత్యంత విశిష్టమైనది కాశీవిశ్వేశ్వర ఆలయమే”.
చిత్రశాల

గమనికలు

మూలాలు

గ్రంథసూచి

Category:11వ శతాబ్దపు హిందూ ఆలయాలు
Category:గడగ్ జిల్లాలోని హిందూ ఆలయాలు
Category:చాళుక్య వంశం
Category:కర్ణాటకలోని శివాలయాలు
వర్గం:హిందూ దేవాలయాలు
వర్గం:కర్ణాటక పర్యాటక ప్రదేశాలు