దేవ్రాణి జేతాని ఆలయ సముదాయం

దేవ్రాణి–జేతాని ఆలయ సముదాయం అనేది భారతదేశంలోని ఛత్తీస్‌గఢ్ రాష్ట్రం, తాలా గ్రామంలో ఉన్న రెండు శిథిల దేవాలయాల సముదాయం. దేవ్రాణి ఆలయం మంచి సంరక్షణ స్థితిలో ఉంది. ఇందులో ఒక గర్భగృహం, అంతరాలం, మండపం ఉన్నాయి, ఇది అష్లార్ రాయితో నిర్మించబడింది. ఆలయ ద్వారం ఉబ్బెత్తు శిల్పకళలో చెక్కబడిన శిల్పాలతో విస్తృతంగా అలంకరించబడి ఉంది. ఈ ఆలయం నుండి వెలికితీసిన ఒక రుద్ర శివుడు విగ్రహాన్ని అదే స్థలంలో  ఉంచారు. ఆ విగ్రహంలో శరీర భాగాలు జంతు ఆకృతులు, మానవ ముఖాల రూపంలో ప్రతిబింబించబడ్డాయి. జేతాని ఆలయం శిథిలావస్థలో ఉంది; ఆలయ ప్రాంగణమంతా చెల్లాచెదురుగా ఉన్న శిలాఖండాల ఆధారంగా దాని ప్రణాళికను అంచనా వేయవచ్చు. ఈ ఆలయాలు దక్షిణ కోసల ప్రాంతపు శిల్పకళకు ముఖ్యమైన ఉదాహరణగా భావించబడుతున్నాయి.

 చరిత్ర 
ఆలయ సముదాయం నిర్మాణానికి సంబంధించిన శాసనాలు లేదా ఇతర శాసనాధారాలు లేనందున, దీని కాల నిర్ధారణ శిల్పకళా శైలిపై ఆధారపడి ఉంది. భారతీయ కళా చరిత్రకారుడు డొనాల్డ్ స్టాడ్‌నర్ ఈ రెండు ఆలయాలను సుమారు ఒకే కాలానికి చెందినవిగా, అంటే క్రీ.శ. 525–550 మధ్యకాలానికి చెందినవిగా తేదీ నిర్ణయించారు. మరికొందరు పండితులు ఈ ఆలయాలను 6వ శతాబ్దం చివరన, శరభపురీయ వంశం పాలన కాలానికి చెందినవిగా పేర్కొన్నారు. ఇండాలజిస్ట్ హాన్స్ బాకర్ అభిప్రాయం ప్రకారం, జేతాని ఆలయం దేవ్రాణి ఆలయానికి ముందుగా నిర్మించబడింది. దీనికి కారణంగా జేతాని ఆలయంలోని నిర్మాణం కొంత అసాధారణంగా, ప్రయోగాత్మకంగా ఉండడం, అది తన స్వంత బరువుతో కూలిపోయి ఉండవచ్చని ఆయన సూచించారు. ఈ అభిప్రాయానికి మద్దతుగా దేవ్రాణి ఆలయ ద్వారంలో ఉన్న రిలీఫ్లు మరింత సున్నితంగా, అభివృద్ధి చెందినవిగా ఉండటాన్ని ఉదాహరిస్తారు.

ఈ ఆలయాలను 20వ శతాబ్దంలో భారత పురావస్తు శాఖ తవ్వకాలు చేసింది. తవ్వకాల సమయంలో జేతాని ఆలయానికి చెందిన చెదరిపోయిన శిలాఖండాలను అధ్యయనం చేసి, వాటిలో కొన్ని బిలాస్‌పూర్ మ్యూజియంలో ఉంచారు. 1988లో, దేవ్రాణి ఆలయం కింద నుండి భారీ రుద్ర శివుడు శిల్పాన్ని వెలికితీశారు. ప్రస్తుతం అది అదే స్థలంలో ఉంచబడింది. 6వ శతాబ్దానికి చెందిన ఈ రెండు శిథిల దేవాలయాల సముదాయాన్ని భారత పురావస్తు శాఖ 1977–1978లో తవ్వకాలు చేసింది. అనంతరం దీనిని రక్షిత స్మారకంగా ప్రకటించిన తరువాత, 1984లో మరలా తవ్వకాలు నిర్వహించారు. మూడవ దశ తవ్వకాలు 1987–1988లో, K. K. చక్రవర్తి పర్యవేక్షణలో జరిగాయి. ఇవి ప్రధానంగా దేవ్రాణి ఆలయం ప్రవేశ ద్వారం సమీపంలోని దక్షిణ–తూర్పు భాగంలో నిర్వహించబడ్డాయి. ఇక్కడే 1988 జనవరి 17న రుద్ర శివుడు విగ్రహం వెలికితీయబడింది. ఆ విగ్రహం పొట్ట భాగం క్రిందకు, వెన్నుభాగం పైకి ఉండే విధంగా పూడ్చబడి ఉంది. విగ్రహానికి ఎటువంటి నష్టం లేకపోవడం ఆధారంగా, అది యాదృచ్ఛికంగా కూలిపోలేదని, ఉద్దేశపూర్వకంగా పూడ్చివేసినదని భావించబడుతోంది. , ఈ విగ్రహం అదే స్థలంలో ప్రదర్శించబడుతోంది, దాని రక్షణ కోసం ఒక షెడ్ నిర్మించబడింది.

 వివరణ 

 దేవ్రాణి ఆలయం 
దేవ్రాణి ఆలయం సాధారణంగా మంచి స్థితిలో ఉంది; అయితే దాని శిఖరం (ఆలయ గోపురం) మాత్రమే నశించింది. ఇది తూర్పు–పడమర దిశలో అమర్చబడి ఉంది. ప్రవేశ ద్వారం తూర్పు వైపు ఉండగా, వెనుక భాగం పడమర వైపున ఉన్న మనియారి నది వైపు ఉంది. మెట్ల మార్గం ద్వారా ఆలయ ప్రవేశం కల్పించబడింది. ఈ ఆలయం పరిమాణం  కాగా, ఇది అష్లార్ రాయితో నిర్మించబడింది. ఈ ఆలయంలో ఒక గర్భగృహం, అంతరాలం,, ఒక చిన్న ముఖమండపం ఉన్నాయి. గర్భగృహం అంతరాలం కంటే కొంచెం పెద్దదిగా ఉంటుంది. ఆలయ బాహ్య గోడల ప్రతి వైపునా పైకప్పు వరకు చేరే రెండు నిలువు గూళ్లు ఉన్నాయి. ఇవి తక్కువ లోతు, వెడల్పుతో ఉండటంతో, వాటిలో శిల్పాలు ఉన్నాయనే సూచన కనిపించదు. ఉత్తర, దక్షిణ గోడలపై ఉన్న ఈ గూళ్ల స్థానాలు గర్భగృహం, అంతరాలం మధ్య కేంద్రాలకు సరిపోతాయి. ఇలాంటి గూళ్లు ప్రారంభ దశ ద్రావిడ శిల్పకళకు చెందిన ఆలయాలలో కనిపిస్తాయి; ఉదాహరణకు బాదామి శివాలయం. మండప ప్రవేశ ద్వారానికి ఇరువైపులా రెండు ఏకశిలా స్తంభాలు ఉన్నాయి.

 ద్వారం 
ఆలయ ద్వారం అత్యంత విశదంగా అలంకరించబడింది. ద్వారచట్రం బాహ్య భాగం ఆరు శాఖలు (పట్టీలు)తో రూపొందించబడింది. మొదటి మూడు అంతర్గత పట్టీలలో ఆకుల అలంకరణలు, పక్షులతో మిళితమైన వృక్ష లతలు,, వంకర తిరిగిన మాల అలంకరణలు కనిపిస్తాయి. నాలుగవ పట్టీ సన్నని దిగా ఉండి ఆకుల నమూనాలను చూపిస్తుంది. ఐదవ పట్టీ స్తంభ రూపంలో ఉండి, దాని అడుగుభాగం కుండ ఆకారంలో ఉండగా, పైభాగంలో కీర్తిముఖం శిల్పాలు ఉన్నాయి. బయట అంచున ఉన్న చివరి పట్టీ వెడల్పుగా ఉండి, మళ్లీ ఆకుల అలంకరణలను ప్రదర్శిస్తుంది. ద్వారచట్రం (doorjamb) యొక్క అడుగుభాగంలో సహాయకులతో కూడిన రెండు పెద్ద నిలువుగా నిలిచిన స్త్రీ విగ్రహాలు ఉన్నాయి. ఈ విగ్రహాలు భంగం చేయబడ్డాయి; అయితే ఇవి గంగా, యమునా అనే నదీ దేవతలను ప్రతినిధ్యం వహిస్తాయని భావించబడుతోంది. ద్వారచట్రం లోపలి ముఖభాగాలలో ఉబ్బెత్తు శిల్పాలు ఉన్నాయి. ప్రతి ముఖభాగం నాలుగు సమానంగా కాని పలకలుగా విభజించబడింది.

ఉత్తర ద్వారచట్రంలో శైవ సంప్రదాయానికి చెందిన దృశ్యాలు చెక్కబడ్డాయి. వీటిలో ఉమా మహేశ్వరుడు రూపం కూడా ఉంది. దక్షిణ ద్వారచట్రంలో, కుబేరుడు తన తలపై ఒక లింగంతో దర్శనమిస్తాడు; అతనితో పాటు ఆరు మంది సహాయకులు కనిపిస్తారు. వీటి తరువాత కీర్తిముఖాలు, మిథునాలు చెక్కబడ్డాయి. 

లింటెల్ (ద్వారపు పైదండ) రెండు సమాంతర విభాగాలుగా విభజించబడింది. పై విభాగంలో మధ్యలో గజలక్ష్మి ప్రతిమ ఉండగా, ఆమెకు ఇరువైపులా రెండు ఏనుగులు, విద్యాధర దంపతులు కనిపిస్తారు. క్రింది విభాగంలో మధ్యలో శివుని కంకాల అవతారం చిత్రించబడింది; అతని ఇరువైపులా సహాయకులు ఉన్నారు. ఏనుగు, సింహ తలల అర్ధాకృతులు, అలాగే ఇతర దేవతల రూపాలు కూడా ఈ భాగంలో ఉన్నాయి. లింటెల్ దిగువ భాగంలో మూడు వృత్తాకార మెడలియన్లు ఉన్నాయి. మధ్య మెడలియన్‌లో పదిహేను మోకాళ్లపై కూర్చున్న మానవ ఆకృతులు ఉన్నాయి; ప్రతి ఆకృతి తన కుడి చేతిని ముందున్న ఆకృతి తలపై ఉంచి ఉంది.

 రుద్ర శివుడు విగ్రహం 


1988లో ఇక్కడ ఒక విగ్రహం నేలలో పూడ్చబడిన స్థితిలో కనుగొనబడింది. దీనిని రుద్ర రూపంలోని శివుడుగా గుర్తించారు. దీని బరువు సుమారు 5,100 కిలోగ్రాములు, ఎత్తు 8 అడుగులు  ఉంటుంది. ఈ విగ్రహ శరీరంలోని అనేక భాగాలు జంతువుల రూపాల్లో, మానవ ముఖాల రూపాల్లో రూపొందించబడ్డాయి. దీని ముక్కు బల్లి రూపంలో ఉండగా, ఆ బల్లి వెనుక కాళ్లు కనుబొమ్మలుగా రూపుదిద్దుకున్నాయి. కన్నులు కప్పల ఆకారంలో ఉండగా, చెవులు నెమళ్ళ రూపంలో ఉన్నాయి. మీసాలు రెండు చేపలతో రూపొందించబడ్డాయి; క్రింది పెదవి, గడ్డం పీత రూపంలో ఉన్నాయి. భుజాలు మకరం మొసళ్ళ రూపంలో ఉండగా, మోకాళ్లు సింహ తలల రూపంలో ఉన్నాయి. ఛాతీ, శరీర మధ్యభాగం, తొడలపై మానవ ముఖాలు చెక్కబడ్డాయి.

ఈ విగ్రహం సుమారు 2.7 మీటర్ల ఎత్తు, 5 టన్నుల బరువు ఉంటుంది. శరీర భాగాలు జంతు ఆకృతులు, మానవ ముఖాల రూపంలో ఉన్నాయి. ఈ విగ్రహం యొక్క నిజమైన స్వరూపం గురించి చరిత్రకారుల మధ్య విభేదాలు ఉన్నాయి. సాధారణంగా దీనిని రుద్ర రూపంలోని శివుడుగా గుర్తిస్తారు. అయితే, కొంతమంది పండితులు ఇది పశుపతిని సూచించవచ్చని లేదా ఇది ఒక ద్వారపాలుడు (ద్వార రక్షక విగ్రహం)గా ఉపయోగించబడివుండవచ్చని సూచించారు.

 వివరణ 

ఈ విగ్రహం సుమారు 2.7 మీటర్ల ఎత్తు, 5 టన్నుల బరువు ఉంటుంది. ఇది రెండు చేతులు కలిగిన విగ్రహం, సమపాద స్థితిలో (అంటే పాదాలు కలిపి) నిలబడి ఉంటుంది. దీని శరీరంలోని అనేక భాగాలు జంతు ఆకృతులు, మానవ ముఖాలు, సింహ తలల రూపంలో ఉన్నాయి. ఈ విగ్రహం జటా తుర్బాను ధరించి ఉంది; అది రెండు సర్పాలతో రూపొందించబడింది. ముక్కు బల్లి రూపంలో ఉండగా, దాని వెనుక కాళ్లు కనుబొమ్మలుగా ఉన్నాయి. కన్నులు కప్పల ఆకారంలో, చెవులు నెమళ్ళ రూపంలో ఉన్నాయి. మీసాలు రెండు చేపలతో రూపొందించబడ్డాయి; క్రింది పెదవి, గడ్డం పీత రూపంలో ఉన్నాయి. భుజాలు మకరం మొసళ్ళ రూపంలో ఉన్నాయి. చేతులు నడుము బందుపై విశ్రాంతి తీసుకుంటున్నాయి; ఆ బందు ఒక సర్ప రూపంలో ఉంది. వేళ్లు కూడా సర్ప రూపంలో ఉండగా, ఒక సర్పం విగ్రహ ఎడమ కాలి చుట్టూ చుట్టుకొని ఉంది.

ఈ విగ్రహం శరీరమంతటా ఏడు మానవ తలలు ఉన్నాయి. వీటిలో రెండు తలలు ఛాతిని నిర్మిస్తాయి, ఒక పెద్ద తల ఉదర భాగంగా ఉంటుంది. ఇవన్నీ మగ తలలు కాగా, మీసాలతో ఉంటాయి. ప్రతి తొడపై రెండు స్త్రీ తలలు ఉన్నాయి; వాటిలో ఒకటి ముందువైపు, మరొకటి ప్రక్కవైపు చూస్తూ ఉంటుంది. ముందువైపు ఉన్న తలల ముఖాలు నవ్వుతూ ఉండగా, వాటి నుండి ముడుచుకున్న చేతులు (అంజలి ముద్రలో) బయటకు వస్తాయి.

ఈ విగ్రహానికి ఉదృత లింగం ఉంది; అది తాబేలు తల, మెడ రూపంలో రూపొందించబడింది. తాబేలు ముందు కాళ్లు వృషణాల రూపాన్ని ఇస్తాయి. ప్రతి మోకాలు సింహ తల రూపంలో ఉంటుంది. విగ్రహ కాళ్లు ఏనుగు కాళ్ల ఆకారంలో రూపొందించబడ్డాయి.
 విశ్లేషణ 
ఈ విగ్రహం సాధారణంగా రుద్ర రూపంలోని శివుడుని సూచిస్తుందని భావించబడుతోంది. విగ్రహం యొక్క ఉర్ధ్వలింగ స్వభావం ఈ నిర్ణయానికి దారితీస్తున్నప్పటికీ, శివునికి సాధారణంగా ఉండే ఇతర లక్షణాలు ఇందులో కనిపించవు. జంతు రూపాల విస్తృత వినియోగం కారణంగా, కొంతమంది పండితులు ఇది “జంతువుల అధిపతి”గా ఆరాధించబడే శివుని రూపమైన పశుపతిని సూచిస్తుందని అభిప్రాయపడుతున్నారు. అయితే, విగ్రహంపై కనిపించే మానవ తలలను ఈ అభిప్రాయం పూర్తిగా వివరించలేదు. హాన్స్ బాకర్ శివుని సహాయకులైన గణాలు, ఈ శిల్పం మధ్య ఉన్న సారూప్యతలను సూచిస్తూ, దీనిని ఒక గణగా గుర్తించారు. మరికొన్ని వ్యాఖ్యానాలు దీనిని ఒక యక్షగా కూడా గుర్తిస్తున్నాయి. ఈ విగ్రహం వెలికితీయబడిన స్థలం (దేవ్రాణి ఆలయ ప్రవేశ ద్వారం సమీపంలో) దాని అసలు స్థానం అయితే, ఇది ఒక ద్వారపాలుడు లేదా “ద్వార రక్షక” విగ్రహంగా పనిచేసి ఉండవచ్చని భావించబడుతోంది.

 జేతాని ఆలయం 
జేతాని ఆలయం ప్రస్తుతం శిథిలావస్థలో ఉంది. ఆలయ ప్రదేశమంతా చెల్లాచెదురుగా ఉన్న స్తంభాలు, శిల్ప అవశేషాల ఆధారంగా దాని ప్రణాళికను అంచనా వేయబడుతోంది. ఈ ఆలయాన్ని ఒక ప్రయోగాత్మక నిర్మాణంగా భావిస్తారు; ఇది తన స్వంత బరువుతో కూలిపోయి ఉండవచ్చని సూచించబడింది. ఆలయ పునాది అంతటా ఇటుకలతో చేసిన బట్‌రెస్‌లు కనిపిస్తాయి. ఉత్తర భాగంలో రెండు భారీ రాతి ఏనుగుల శిల్పాలు కూడా ఉన్నాయి; ఇవి ఆలయ బరువును మోయడానికి ఉపయోగించబడి ఉండవచ్చని భావించబడుతోంది. ఆలయం కూలిపోకుండా నిరోధించేందుకు ఇవి జోడించబడిన ప్రయత్నంగా భావించబడుతోంది. ఈ ఆలయానికి మూడు ప్రవేశ ద్వారాలు ఉండేవి. ప్రధాన ప్రవేశ ద్వారం దక్షిణ దిశగా ఉండి, మెట్ల మార్గం ద్వారా చేరుకోవచ్చు. మిగిలిన రెండు ప్రవేశ ద్వారాలు తూర్పు, పడమర వైపులా ఉన్నాయి. శిథిలాలలో అనేక శైవ శిల్పాలు లభించాయి. వీటిలో కార్తికేయుడు, శివుడు, అర్ధనారీశ్వరుడు,, నంది శిల్పాలు ఉన్నాయి. విస్తృత శైవ చిహ్నాల ఉనికి, ఈ ఆలయం కూడా శివునికి అంకితమై ఉండేదని సూచిస్తుంది. ఈ అవశేషాలలో మకరం, గణ రూపాలు కూడా ఉన్నాయి; ఇవి స్తంభాలను మోయడానికి ఉపయోగించబడ్డాయి. ఈ శిలాఖండాలలో కొన్ని ప్రస్తుతం బిలాస్‌పూర్ మ్యూజియంలో భద్రపరచబడ్డాయి. అవశేషాలలో మూడు పెద్ద రాతి అమలకాలు కూడా లభించాయి. ఇవి ఆలయ పై నిర్మాణంలో భాగంగా ఉపయోగించబడ్డాయని భావిస్తే, జేతాని ఆలయం, దక్షిణ భారత శిల్పకళ ప్రభావాలను చూపించే దేవ్రాణి ఆలయానికి భిన్నంగా, సంప్రదాయ ఉత్తర భారతీయ శిల్పకళ శైలిలో నిర్మించబడిందని సూచిస్తుంది.

 మూలాలు 

 గ్రంథసూచిక 








Category:6వ శతాబ్దపు హిందూ దేవాలయాలు
Category:ఛత్తీస్‌గఢ్‌లోని పురావస్తు స్థలాలు
Category:బిలాస్‌పూర్ జిల్లా, ఛత్తీస్‌గఢ్
Category:ఛత్తీస్‌గఢ్‌లోని హిందూ దేవాలయాలు
Category:కోసల
వర్గం:హిందూ దేవాలయాలు
వర్గం:ప్రాచీన హిందూ దేవాలయాలు