ముప్పారం కాకతీయ త్రికూటాలయం

'ముప్పారం త్రికూటాలయం' తెలంగాణ రాష్ట్రంలోని *ముప్పారం గ్రామంలో, ముప్పారం చెరువు బండపై నిర్మించబడిన ఒక కాకతీయ యుగానికి చెందిన త్రికూటాలయము.  
ఈ ఆలయం శివుడు (రామేశ్వరదేవర లింగం), విష్ణువు, మరియు బ్రహ్మ దేవతలకు అంకితం చేయబడింది.  
దీన్ని కాకతీయ గణపతిదేవ మహారాజు (1199–1262 CE) పరిపాలన కాలంలో మల్లిరెడ్డి అనే భక్తుడు, అతని తండ్రి పెమ్టా బొల్లిరెడ్డిమరియు కామసాని సహకారంతో నిర్మించాడు.

 చరిత్ర 
ఈ ఆలయానికి సంబంధించిన శాసనాలు గ్రామం ఉత్తరదిశలో ఉన్న బయ్యనబోడు కొండపై లభ్యమయ్యాయి.  
అందులో మల్లిరెడ్డి చెరువును నిర్మించి, చెరువు గట్టు పై త్రికూటాలయం నిర్మించి అందులో ఆలయ ప్రధాన గర్భగృహంలో రామేశ్వరదేవర లింగంను ప్రతిష్టించినట్లు ప్రస్తావన ఉంది.  
కాకతీయ గణపతిదేవ పరిపాలనలో చెరువులు, ఆలయాలు విస్తృతంగా నిర్మించబడ్డ కాలానికి ఈ త్రికూటాలయం ఉదాహరణగా నిలుస్తుంది.

 నిర్మాణ శైలి 
ముప్పారం త్రికూటాలయం ఒక అద్వితీయమైన త్రికూటాలయం (Trikuta Temple Type – TTT).  
అయితే ఈ ఆలయానికి మరొక ప్రత్యేకత ఉంది — ఇక్కడ ముందుగా ముప్పారం చెరువు నిర్మించబడింది, ఆ తరువాత ఆ చెరువు గట్టు పై ఆలయం నిర్మించబడింది.  
ఈ విధంగా చెరువు–ఆలయ సంబంధాన్ని ప్రతిబింబించే "ట్యాంక్–టెంపుల్–టౌన్ (Tank–Temple–Town)" పద్ధతి లో ముప్పారం త్రికూటాలయం ఒక అద్భుతమైన ఉదాహరణగా నిలుస్తుంది.  
ఇది కాకతీయుల కాలంలో నీటిని ఆధ్యాత్మికతతో అనుసంధానించే ప్రణాళికా దృష్టిని చూపిస్తుంది.

ఆలయంలో మూడు గర్భగృహాలు ఒకే మండపంలో కలుస్తాయి.  
 మధ్య గర్భగృహంలో అందమైన రామేశ్వరదేవర లింగం ప్రతిష్ఠించబడి ఉంది.  
 తూర్పు గర్భగృహంలో సుమారు ఆరు అడుగుల ఎత్తైన విష్ణువు విగ్రహం ఉంది, ఇది ముత్తారం త్రికూటాలయంలోని విగ్రహానికి సమానంగా ఉంటుంది.  
 ఉత్తర గర్భగృహంలో అరుదైన బ్రహ్మ విగ్రహం ఉంది. ఆయన తన వాహనమైన హంసపై కూర్చుని ఉండి, పక్కన సరస్వతి దేవి ఉన్నారు.  

కొంతమంది దీనిని విశ్వకర్మగా పేర్కొనగా, శిల్పం లక్షణాల ప్రకారం ఇది బ్రహ్మ దేవుడు అనే నిర్ధారణకు వస్తుంది.  
ఆలయ లోపల ఉన్న ఉపాలయాలు మరియు గర్భగృహాల మధ్య గోడల వెంట ఉన్న రాతి స్తంభాలు కాకతీయుల శిల్పనైపుణ్యానికి సాక్ష్యంగా నిలుస్తున్నాయి.

 ఆధ్యాత్మిక ప్రాధాన్యం 
ఈ ఆలయం హిందూ త్రిమూర్తుల (బ్రహ్మ, విష్ణు, శివుడు) యొక్క ఏకత్వానికి ప్రతీకగా నిలుస్తుంది.  
కాకతీయుల కాలంలో నిర్మించబడిన త్రికూటాలయాలు ధార్మిక సమానత్వాన్ని ప్రతిబింబించే ఆలయాలుగా ప్రసిద్ధి చెందాయి.

 ప్రస్తుత స్థితి 
శతబ్దాల తరబడి నిర్లక్ష్యానికి గురైన ఈ ఆలయాన్ని ముప్పారం గ్రామస్థులు ఐక్యంగా పునరుద్ధరించే ప్రయత్నాలు ప్రారంభించారు.  
వారి కృషి ఫలించడం ప్రారంభమైంది — ఇప్పుడు ఈ ఆలయాన్ని చాలా మంది భక్తులు దర్శించడానికి వస్తున్నారు.  
పునరుద్ధరణలో భాగంగా కొత్త విగ్రహాలు ప్రతిష్ఠించబడ్డాయి, ఆలయ ప్రాంగణంలోని ఉపాలయాలు మరియు రాతి స్తంభాలు శుభ్రపరచబడి పునరుద్ధరించబడ్డాయి.  
గ్రామస్థుల ఈ సంయుక్త కృషి వల్ల ఆలయం తన పూర్వ వైభవాన్ని తిరిగి పొందుతూ మళ్లీ ఆధ్యాత్మిక కేంద్రంగా మారుతోంది.

 స్థానం 
ముప్పారం గ్రామం, ముప్పారం చెరువు గట్టు పై ఉంది.  
గ్రామం ఉత్తర దిశలో ఉన్న బయ్యనబోడు కొండపై ఆలయ నిర్మాణానికి సంబంధించిన శాసనం లభించింది.  
ఈ గ్రామం వరంగల్ నగరానికి సమీపంలో ఉంది మరియు రహదారిమార్గం ద్వారా చేరుకోవచ్చు.

 చిత్రాలు 

 సూచనలు 
1. A Catalogue of Inscriptions Copied up to 1964, పుట 111.  
2. Inscriptions of Warangal District (Reprint 2016), పుటలు 218–219.  
3. Corpus of Inscriptions in the Telangana Districts of H.E.H. the Nizam’s Dominions, Part II (2017), పుటలు 56–57, 187.  
4. Archaeological Survey of India, Annual Report on Indian Epigraphy 1958–59, పుట 41.  
5. తెలంగాణ శాసనాలు సంపుటం – 1, లక్ష్మణ రాయ పరిశోధక మండలి, సంపాదకుడు హాన్. సర్ వేశా రమేశం పంతులు, నం. 23, పుట 63.

 బాహ్య లింకులు 
 ముప్పారం త్రికూటాలయం – వికీమీడియా కామన్స్
 విష్ణువు విగ్రహం – వికీమీడియా కామన్స్
 రామేశ్వరదేవర లింగం – వికీమీడియా కామన్స్
 బ్రహ్మ విగ్రహం – వికీమీడియా కామన్స్
 ఆలయ పక్కచూపు – వికీమీడియా కామన్స్

 ఇవికూడా చూడండి 
 ముత్తారం త్రికూటాలయం  
 కాకతీయ శిల్పకళ  
 గణపతిదేవ మహారాజు

వర్గం:కాకతీయ శిల్పకళ
వర్గం:తెలంగాణ ఆలయాలు
వర్గం:శివాలయాలు
వర్గం:విష్ణు ఆలయాలు
వర్గం:బ్రహ్మ ఆలయాలు
వర్గం:భారతదేశపు పురావస్తు క్షేత్రాలు
వర్గం:గ్రామస్థుల పునరుద్ధరణ కృషి