అవనిభజన పల్లవేశ్వరం ఆలయం

అవనిభజన పల్లవేశ్వర ఆలయం లేదా స్థంబేశ్వర ఆలయం అనేది హిందూ ఆలయం, ఇది శివుడుకు అంకితం చేయబడింది. ఈ ఆలయం భారతదేశంలోని తమిళనాడు రాష్ట్రం, తిరువణ్ణామలై జిల్లాలోని సీయమంగళం పట్టణంలో ఉంది. ఈ ఆలయం 7వ శతాబ్దంలో పల్లవ రాజు మహేంద్రవర్మన్ I (600–630 CE) చేత శిలా గుహా నిర్మాణ శైలిలో నిర్మించబడింది. ఈ గుహా ఆలయానికి తరువాతి కాలంలో చోళ, విజయనగర సామ్రాజ్యం కాలానికి చెందిన నిర్మాణాలు జోడించబడ్డాయి.

ఆలయంలోని ఒక స్తంభంపై ఉన్న నాటరాజు శిల్పం దక్షిణ భారతదేశంలో నాటరాజు యొక్క అత్యంత పురాతన రూపంగా భావించబడుతుంది. ఆలయానికి మూడు అంతస్తుల చిన్న రాజగోపురం ఉంది, ఇది ప్రవేశ ద్వారం. ఈ ఆలయాన్ని వారసత్వ స్మారకంగా ప్రకటించి, భారత పురావస్తు శాఖ (ASI) పరిరక్షిత స్మారకంగా నిర్వహిస్తోంది. కొండ యొక్క మరో వైపున 9వ శతాబ్దానికి చెందిన జైన శయనశిలలు ఉన్నాయి, ఇవి పశ్చిమ గంగా రాజు రాజమల్ల II పాలన కాలంలో ఏర్పాటు చేయబడ్డాయి.
 చరిత్ర 
స్థంబేశ్వర ఆలయం 7వ శతాబ్దంలో పల్లవ రాజు మహేంద్రవర్మన్ I (600–630 CE) పాలన కాలంలో నిర్మించబడింది. ఇది శిలా గుహా నిర్మాణ శైలిలోని ప్రారంభ ఉదాహరణలలో ఒకటి. మహేంద్రవర్మన్ రాజుకు ఉన్న బిరుదులలో అవని ఒకటి కావడంతో ఈ ఆలయానికి అవనిభజన పల్లవేశ్వర ఆలయం అనే పేరు వచ్చింది.

స్తంభాలలో ఉన్న సింహ శిల్పాల ఆధారంగా ఈ ఆలయం మహేంద్రవర్మన్ తండ్రి సింహవిష్ణు చేత ప్రారంభించబడినదనే అభిప్రాయం ఉన్నప్పటికీ, ఆ దృష్టికోణం అంగీకరించబడలేదు. ఎపిగ్రాఫియా ఇండికాలో నమోదు చేసిన శాసనాలు సంస్కృతంలో గ్రంథ–పల్లవ లిపిలో ఉన్నాయి. ఈ శాసనాలు ఈ ఆలయం లలితాంకురుడు చేత తవ్వించబడినదని సూచిస్తున్నాయి, ఇది తిరుచిరాపల్లి రాక్ ఫోర్ట్ లోని గుహా ఆలయంతో పోలిక కలిగి ఉండటం వల్ల మహేంద్రవర్మన్ నిర్మాణమనే అభిప్రాయం బలపడింది.

తరువాతి కాలంలో ఈ ఆలయానికి చోళులు, విజయనగర సామ్రాజ్యం కాలంలో అదనపు నిర్మాణాలు జోడించబడ్డాయి. ప్రవేశ ద్వారమైన గోపురం విజయనగర రాజుల కాలానికి చెందినదిగా భావించబడుతుంది.

కొండ యొక్క మరో వైపున ఉన్న జైన శయనశిలలు 9వ శతాబ్దంలో గంగా వంశ రాజు రాజమల్ల II పాలన కాలంలో ఏర్పాటు చేయబడ్డాయి.
 నిర్మాణ శైలి 

ఈ ఆలయానికి మూడు అంతస్తుల రాజగోపురం ఉంది, చుట్టూ చెల్లాచెదురుగా ఉన్న చిన్న దేవాలయాలు ఉన్నాయి. స్థంబేశ్వరుని గర్భగృహం శిలలో తవ్వబడిన వృత్తాకార గుహలో ఉంది. పెద్ద స్థంభ మండపం, సన్నని స్థంభాలతో కూడిన అర్ధమండపం గర్భగృహానికి దారి తీస్తాయి.

కేంద్ర గర్భగృహానికి సరిదిశలో బయట నంది విగ్రహం ఉంది. గర్భగృహాన్ని రెండు ద్వారపాలకులు రక్షిస్తారు. గర్భగృహంలో శివుడు లింగం రూపంలో ప్రతిష్ఠించబడ్డాడు. స్తంభాల పైభాగంలో కమల శిల్పాలు, క్రింద భాగంలో సింహ శిల్పాలు చెక్కబడ్డాయి.

ఆలయ ముందు ఉన్న రెండు స్తంభాల కారణంగా ప్రధాన దేవుడిని తూనండవర్ లేదా స్థంబేశ్వరుడు అని పిలుస్తారు.

ఆలయంలోని ఒక స్తంభంపై ఆనంద తాండవ భంగిమలో ఉన్న నటరాజు శిల్పం ఉంది, ఇది ఈ రూపంలో అత్యంత పురాతన ప్రతినిధిగా భావించబడుతుంది. నాటరాజుని చుట్టూ ఉన్న గణాలలో ఒకరు మృదంగం వాయిస్తుండగా, మరొకరు ప్రార్థనా భంగిమలో కనిపిస్తారు. స్థంభ మండపంలో విజయనగర కళకు ప్రతీకలైన యాళి శిల్పాలు ఉన్నాయి.

శివుని ఇతర పరివార దేవతల విగ్రహాలు గర్భగృహం చుట్టూ ఉన్న చిన్న ఆలయాలలో ఉన్నాయి.
 నాటరాజ నృత్య భంగిమ 
200x250px|thumb|నాటరాజు శిల్పం
నటరాజు అనేది శివుని వివిధ నృత్య రూపాలకు సాంస్కృతిక ప్రతిరూపం. ఈ ఆలయంలో నాటరాజు యొక్క అత్యంత ప్రాచీన శిల్ప రూపం ఉంది. హిందూ పురాణాల ప్రకారం, శివుడు ఉగ్ర నర్తకుడు. ఆయన నృత్యం చేస్తున్న సమయంలో కర్కోటక అనే సర్పం ఆయన కాళ్లకు చుట్టుకుంటుంది. దీని వల్ల శివుడు భుజంగత్రాస అనే సర్ప యుద్ధ భంగిమను ప్రదర్శిస్తాడు. ఆలయంలోని నాటరాజు శిల్పం ఈ భంగిమనే ప్రతిబింబిస్తుంది.

శివుడు నాలుగు చేతులతో చిత్రించబడ్డాడు. ఎడమ చేతుల్లో ఒకటి దోళ హస్త భంగిమను, రెండవ ఎడమ చేతిలో పరశును కలిగి ఉంటుంది. కుడి చేతుల్లో ఒకటి అభయ ముద్ర (రక్షణ భంగిమ)ను చూపుతూ, రెండవ కుడి చేతిలో అగ్నిని పట్టుకొని ఉంటుంది. పురావస్తు శాస్త్రవేత్త డా. ఆర్. నాగస్వామి గారి అభిప్రాయం ప్రకారం, నాటరాజుని పాదాల వద్ద కనిపించే నాగఫణం భుజంగత్రాసకు స్పష్టమైన సాక్ష్యంగా నిలుస్తుంది. 

అన్ని నృత్య రూపాలు ఋషి భరతుడు రచించిన నాట్య శాస్త్రం నుండి ఉద్భవించాయని, మహేంద్రవర్మన్‌కు సూక్ష్మ నృత్య భంగిమలపై ఉన్న అవగాహన ఈ శిల్పంలో స్పష్టంగా ప్రతిఫలించిందని ఆయన పేర్కొన్నారు. ఇంకా, భుజంగ త్రాసిత భంగిమకు, శివుని సాంస్కృతిక రూపమైన నాటరాజ నృత్యానికి మధ్య ఉన్న సంబంధాన్ని మహేంద్రవర్మన్ ఈ శిల్పం ద్వారా చూపించాడని, ఆ నృత్యం ఆనందాన్ని (ఆనంద తాండవం) ప్రసాదిస్తుందని ఆయన స్పష్టం చేశారు.
 పూజలు, ఆరాధనా విధానాలు 
ఈ ఆలయం వారసత్వ స్మారకంగా ప్రకటించబడింది, భారత పురావస్తు శాఖ చేత పరిరక్షిత స్మారకంగా నిర్వహించబడుతోంది. ఇది పురావస్తు స్మారకమైనప్పటికీ, ఆలయంలో నిత్య పూజా విధానాలు కొనసాగుతూనే ఉన్నాయి. పండుగలు, ప్రతిరోజూ ఆలయ అర్చకులు పూజ (ఆరాధనా కర్మలు) నిర్వహిస్తారు. ఈ ఆలయంలో జరిగే పూజా విధానాలు ఇతర శివాలయాల పూజా విధానాలకు సమానంగా ఉంటాయి.
 మూలాలు 

Category:తిరువణ్ణామలై జిల్లాలోని శివాలయాలు
Category:తమిళనాడులోని హిందూ గుహా ఆలయాలు
Category:భారతదేశంలోని శిలా గుహా నిర్మాణ శైలి
వర్గం:శివాలయాలు
వర్గం:హిందూ దేవాలయాలు
వర్గం:తమిళనాడు పర్యాటక ప్రదేశాలు