ససానియన్ సామ్రాజ్యం

ససానియను సామ్రాజ్యం (), అధికారికంగా ఎరాను‌షహరు ( , "ఇరానియన్ల సామ్రాజ్యం"),  ఆధునిక పర్షియను భాషలో ఇరాను‌షహరు అని పిలువబడేది. దీని నుండే కొత్త పర్షియను పదాలైన 'ఇరాను‌షహరు'  'ఇరాను' వచ్చాయి. సా.శ. 224 నుండి 651 వరకు ససానియను వంశం స్థాపించి, పరిపాలించిన ఒక ఇరానియను సామ్రాజ్యం. నాలుగు శతాబ్దాలకు పైగా కొనసాగిన ససానియను రాజవంశం ప్రాచీన ఇరాను పాలన కాలం దానికి ముందున్న పార్థియా అర్సాసిడు రాజవంశం పాలన తర్వాత రెండవ స్థానంలో ఉంది.

1వ అర్దాషిరు చే స్థాపించబడిన ససానియను వంశం అంతర్గత బాహ్య కలహాల కారణంగా అర్సాసిడు ప్రభావం క్షీణించిన సమయంలో అధికారంలోకి వచ్చింది. ఈ వంశం ఇరానియను దేశం ఆధిపత్యాలను విస్తరించి ఏకీకృతం చేయడం ద్వారా అకెమెనిడు సామ్రాజ్యం వారసత్వాన్ని పునరుద్ధరించడానికి అత్యంత దృఢ నిశ్చయంతో ఉంది. ముఖ్యంగా 224లో హోర్మోజు‌ద్గాను యుద్ధంలో పార్థియాకు చెందిన 4వ అర్టబానసును ఓడించిన తర్వాత ఇది అర్సాసిడు‌ల కంటే పొరుగున ఉన్న రోమన్ సామ్రాజ్యంతో చాలా ఉత్సాహంగా పోటీపడటం ప్రారంభించింది. తద్వారా రోమను-ఇరానియను యుద్ధాలలో ఒక కొత్త దశకు నాంది పలికింది. ససానియను పాలకుల ఈ ప్రయత్నాలు చివరికి ఇరాను‌ను ప్రాచీన కాలపు చివరి దశలో ఒక ప్రధాన శక్తిగా పునఃస్థాపించడానికి దారితీశాయి. Norman A. Stillman The Jews of Arab Lands p. 22 Jewish Publication Society, 1979 International Congress of Byzantine Studies Proceedings of the 21st International Congress of Byzantine Studies, London, 21–26 August 2006, Volumes 1–3 p. 29. Ashgate Pub Co, 2006 

ఇరానియను నాగరికత చరిత్రలో ఒక ఉన్నత ఘట్టం, Hourani, p. 87. ససానియను సామ్రాజ్యం సంక్లిష్టమైన కేంద్రీకృత ప్రభుత్వ అధికారస్వామ్యం, చట్టబద్ధమైన, ఏకీకృత ఆదర్శంగా జొరాస్ట్రియనిజం పునరుజ్జీవనం ద్వారా వర్గీకరించబడింది.  ఈ కాలంలో అనేక గొప్ప స్మారక చిహ్నాలు, ప్రజా పనులు, పోషక సాంస్కృతిక మరియు విద్యా సంస్థల నిర్మాణం జరిగింది. ససానియన్ల పాలనలో, ఇరాన్ సాంస్కృతిక ప్రభావం అది నియంత్రించే భూభాగానికి మించి వ్యాపించి, పశ్చిమ ఐరోపా, తూర్పు ఆఫ్రికా, చైనా, భారతదేశం వంటి సుదూర ప్రాంతాలను ప్రభావితం చేసింది. Sarfaraz, pp. 329–330 ఇది యూరోపియను ఆసియా మధ్యయుగ కళను రూపొందించడంలో కూడా సహాయపడింది. 

ఇరానియను నాగరికత చరిత్రలో ఇది ఒక ఉన్నత ఘట్టం. Hourani, p. 87. ససానియను సామ్రాజ్యం ఒక సంక్లిష్టమైన, కేంద్రీకృత ప్రభుత్వ యంత్రాంగం ద్వారా, చట్టబద్ధతను కల్పించ, ఏకీకృతం చేసే ఆదర్శంగా జొరాస్ట్రియనిజం పునరుజ్జీవనం ద్వారా వర్గీకరించబడింది. ఈ కాలంలో అనేక గొప్ప స్మారక చిహ్నాలు, ప్రజా పనులు నిర్మించబడ్డాయి. సాంస్కృతిక, విద్యా సంస్థలు పోషించబడ్డాయి. ససానియన్ల పాలనలో, ఇరాను సాంస్కృతిక ప్రభావం అది నియంత్రించిన భూభాగం దాటి చాలా దూరం వరకు వ్యాపించింది. పశ్చిమ ఐరోపా, తూర్పు ఆఫ్రికా, చైనా, భారతదేశం వంటి సుదూర ప్రాంతాలను ప్రభావితం చేసింది. ఇది యూరోపియను, ఆసియా మధ్యయుగ కళను తీర్చిదిద్దడంలో కూడా సహాయపడింది.

అరేబియాలో ఇస్లాం ఆవిర్భావం, బైజాంటైను/తూర్పు రోమన్ సామ్రాజ్యంతో జరిగిన వినాశకరమైన యుద్ధం తరువాత ససానియను సామ్రాజ్యం ముహమ్మదు చేత ప్రారంభించబడి రషీదు ఖలీఫాల ఆధ్వర్యంలో కొనసాగిన తొలి ముస్లిం దండయాత్రలకు పతనమైంది. ఇరాన్‌ మీద ముస్లింల దండయాత్ర దేశ చరిత్రలో ఒక ముఖ్యమైన మతపరమైన, సాంస్కృతిక మార్పును సూచించినప్పటికీ, ఇరాను ఇస్లామీకరణ అనేది సాసానియను కళ, వాస్తుశిల్పం, సంగీతం, మధ్య పర్షియను సాహిత్యం,  తత్వశాస్త్రం క్రమంగా కొత్తగా ఏర్పడుతున్న ఇస్లామికు సంస్కృతిలో విలీనం కావడానికి వీలు కల్పించింది. ఇది పర్యవసానంగా, విస్తరిస్తున్న ముస్లిం ప్రపంచమంతటా ఇరానియను సంస్కృతి, జ్ఞానం, ఆలోచనల వ్యాప్తిని, పరిణామాన్ని నిర్ధారించి నిలబెట్టింది. Abdolhossein Zarinkoob: Ruzgaran: tarikh-i Iran az aghz ta saqut saltnat Pahlvi, p. 305

పేరు
అధికారికంగా సస్సానియను సామ్రాజ్యం "ఇరానియన్ల సామ్రాజ్యం" అని పిలువబడింది (మధ్య పర్షియను:  ; పార్థియను:  ; కోయిను గ్రీక్:  ). ఈ పదం మొట్టమొదట 1వ షాపూరు త్రిభాషా శాసనంలో నమోదు చేయబడింది. అందులో రాజు "నేను ఇరానియన్ల సామ్రాజ్యానికి అధిపతిని" అని ప్రకటించాడు. 

సాధారణంగా ఈ సామ్రాజ్యానికి సాసానియను రాజవంశం వలెనే చారిత్రక, విద్యా సంబంధిత మూలాలలో నేరుగా సాసను పేరు మీదుగా పేరు పెట్టబడింది. ఈ పదాన్ని ఆంగ్లంలో వివిధ రకాలుగా సస్సానియను సామ్రాజ్యం, ససానిడు సామ్రాజ్యం, సస్సానిడు సామ్రాజ్యం అని నమోదు చేశారు.

చరిత్ర
మూలాలు - తొలినాటి చరిత్ర (205–310)
పార్థియను సామ్రాజ్యం పతనం, తదనంతరం సాసానియను సామ్రాజ్యం ఆవిర్భావం గురించిన వివరాలు పరస్పర విరుద్ధమైన కథనాల కారణంగా రహస్యంగా ఉన్నాయి. సాసానియను సామ్రాజ్యం ఎస్తఖరులో 1వ అర్దాషిరు చేత స్థాపించబడింది.

అర్దాషిరు తండ్రి పాపకు వాస్తవానికి ఖిరు అనే ప్రాంతానికి పాలకుడు. అయితే 200వ సంవత్సరం నాటికి పాపక్ గోచిహరును పదవీచ్యుతుడిని చేసి బజరంగిదులకు కొత్త పాలకుడిగా తనను తాను నియమించుకోవడంలో విజయం సాధించాడు. పాపక్ తల్లి రోధాగు పార్సు ప్రాంతీయ గవర్నరు కుమార్తె. పాపక్, ఆయన పెద్ద కుమారుడు షాపూరు పార్సు మొత్తం మీద తమ అధికారాన్ని విస్తరించగలిగారు. ఆధారాల అస్పష్టత కారణంగా తదుపరి సంఘటనలు స్పష్టంగా లేవు. పాపక్ మరణానంతరం దారాబు‌గర్డు  గవర్నరు అయిన అర్దాషిరు తన అన్న షాపూరు‌తో అధికారం కోసం పోరాటంలోకి దిగాడని ఖచ్చితంగా తెలుస్తోంది. ఒక భవనం పైకప్పు కూలిపోవడంతో షాపూరు మరణించాడని ఆధారాలు వెల్లడిస్తున్నాయి. 208వ సంవత్సరం నాటికి తన ఇతర సోదరుల నిరసనలను లెక్కచేయకుండా వారిని మట్టుబెట్టి అర్దాషిరు తనను తాను పార్సు పాలకుడిగా ప్రకటించుకున్నాడు.

అర్దాషిరు 'షా' (రాజు)గా నియమితులైన తర్వాత ఆయన తన రాజధానిని పార్సు‌కు మరింత దక్షిణంగా మార్చి అర్దాషిరు-ఖ్వర్రా (గతంలో 'గూరు', ప్రస్తుత ఫిరుజాబాదు) నగరాన్ని స్థాపించాడు. ఎత్తైన పర్వతాలచే బాగా రక్షించబడి. దానిని చేరుకునే ఇరుకైన కనుమల కారణంగా సులభంగా రక్షించుకోగలిగే ఈ నగరం అర్దాషిరు మరింత అధికారాన్ని పొందడానికి చేసిన ప్రయత్నాలకు కేంద్రంగా మారింది. ఇది బహుశా దారాబు‌గెర్డు గోడను పోలి ఉన్న ఒక ఎత్తైన, వృత్తాకారపు గోడతో చుట్టుముట్టబడి ఉంది. అర్దాషిరు రాజభవనం నగరం ఉత్తర వైపున ఉంది; దాని అవశేషాలు ఇప్పటికీ ఉన్నాయి. పార్సు ‌మీద తన పాలనను స్థాపించిన తర్వాత అర్దాషిరు తన భూభాగాన్ని వేగంగా విస్తరించాడు. పార్సు ‌లోని స్థానిక యువరాజుల నుండి విధేయతను కోరాడు. పొరుగున ఉన్న కెర్మాను, ఇస్ఫాహాను, సుసియానా, మెసెనె ప్రావిన్సుల మీద నియంత్రణ సాధించాడు. ఈ విస్తరణ త్వరలోనే పార్థియను రాజు 4వ అర్టబానసు దృష్టికి వచ్చింది. ఆయన మొదట 224లో ఖుజెస్తాను గవర్నరు‌ను అర్దాషిరు ‌మీద యుద్ధం చేయమని ఆదేశించాడు. కానీ తదుపరి యుద్ధాలలో అర్దాషిరు విజయం సాధించాడు. అర్దాషిరు‌ను నాశనం చేయడానికి చేసిన రెండవ ప్రయత్నంలో అర్టబానసు స్వయంగా హోర్మోజు‌గాను వద్ద అర్దాషిరు‌తో యుద్ధంలో తలపడ్డాడు. అక్కడ అర్టబానసు మరణించాడు. పార్థియను పాలకుడి మరణం తరువాత అర్దాషిరు ఇప్పుడు అంతరించిపోయిన పార్థియన్ సామ్రాజ్యం పశ్చిమ ప్రావిన్సుల మీద దండెత్తాడు.
ఆ సమయంలో అర్సాసిడు రాజవంశం 4వ అర్టబానసు, 6వ వొలోగేసెసు మద్దతుదారుల మధ్య విభజించబడింది. ఇది బహుశా పార్థియన్ల నుండి పెద్దగా లేదా ఎటువంటి జోక్యం లేకుండా దక్షిణాన తన అధికారాన్ని పటిష్టం చేసుకోవడానికి అర్దాషిరు‌కు వీలు కల్పించింది. మిగిలిన ఇరాన్ నుండి వేరుగా ఉన్న పార్సు ప్రావిన్సు భౌగోళిక స్వరూపం అర్దాషిరు‌కు సహాయపడింది. 224లో క్టెసిఫోనులో పర్షియాకు ఏకైక పాలకుడిగా పట్టాభిషేకం పొందిన అర్దాషిరు 'షహను‌షా' లేదా "రాజులకు రాజు" అనే బిరుదును స్వీకరించాడు. (శాసనాలలో అధురు-అనాహిదు ఆయన 'బాన్‌బిష్నాను బాన్‌బిష్ను', "రాణులకు రాణి" అని పేర్కొనబడింది. కానీ అర్దాషిరు‌తో ఆమె సంబంధం పూర్తిగా నిర్ధారించబడలేదు). 400 సంవత్సరాల నాటి పార్థియను సామ్రాజ్యాన్ని అంతం చేసి నాలుగు శతాబ్దాల సస్సానిడు పాలనను ప్రారంభించాడు.

తరువాతి కొన్ని సంవత్సరాలలో సామ్రాజ్యం అంతటా స్థానిక తిరుగుబాట్లు చెలరేగాయి. అయినప్పటికీ 1వ అర్దాషిరు తన కొత్త సామ్రాజ్యాన్ని తూర్పు, వాయువ్య దిశలకు విస్తరించాడు. సకాస్తాను, గోర్గాను, ఖొరాసను, మర్వు (ఆధునిక తుర్క్‌మెనిస్తాన్లో), బల్ఖు, చొరాస్మియా ప్రావిన్సులను జయించాడు. ఆయన బహ్రెయిన్, మొసులు లను కూడా సస్సానిడు ఆస్తులలో చేర్చాడు. తరువాతి సస్సానిడు శాసనాలు కుషాన్, తురాను, మకురాను రాజులు అర్దాషిరు‌కు లొంగిపోయారని పేర్కొన్నప్పటికీ నాణేల ఆధారాల ప్రకారం వారు వాస్తవానికి అర్దాషిరు కుమారుడు, భవిష్యత్తు 1వ షాపురుకి లొంగిపోయి ఉండడానికి ఎక్కువ అవకాశం ఉంది. పశ్చిమాన, హత్రా, ఆర్మేనియా అడియాబెనె మీద దాడులు అంతగా విజయం సాధించలేదు. 230లో అర్దాషిరు రోమను భూభాగంలోకి లోతుగా చొచ్చుకుపోయి దాడి చేశాడు. రెండు సంవత్సరాల తరువాత రోమన్ల ప్రతిదాడి అసంపూర్ణంగా ముగిసింది. అర్దాషిరు 233 నాటికి గ్రేటరు ఖొరాసను ‌లోకి దండయాత్రలు ప్రారంభించాడు. ఉత్తరాన ఖ్వారాజం వరకు, దక్షిణాన సిస్తాను వరకు తన అధికారాన్ని విస్తరించాడు. అదే సమయంలో గోర్గాను నుండి అబర్షహరు, మర్వు, తూర్పున బల్ఖు వరకు ఉన్న భూభాగాలను స్వాధీనం చేసుకున్నాడు.


1వ అర్దాషిరు కుమారుడైన 1వ షాపూరు సామ్రాజ్య విస్తరణను కొనసాగించాడు. బాక్ట్రియా, కుషాన్ సామ్రాజ్యం పశ్చిమ భాగాన్ని జయించాడు. అదే సమయంలో రోం ‌మీద అనేక దండయాత్రలకు నాయకత్వం వహించాడు. రోమను మెసొపొటేమియా మీద దండెత్తి 1వ షాపూరు హర్రాను  నిసిబిసు‌లను స్వాధీనం చేసుకున్నాడు. కానీ 243లో రోమను జనరలు టైమ్సిథియసు రెసైను వద్ద పర్షియన్లను ఓడించి కోల్పోయిన భూభాగాలను తిరిగి పొందాడు. చక్రవర్తి 3వ గోర్డియను (238–244) యూఫ్రటీసు నది వెంబడి చేసిన తదుపరి ముందడుగు మెషికే వద్ద (244) ఓటమి పాలైంది. ఇది గోర్డియను తన సొంత సైనికులచే హత్యకు గురికావడానికి దారితీసింది. కొత్త చక్రవర్తి ఫిలిపు ది అరబ్బు‌తో అత్యంత ప్రయోజనకరమైన శాంతి ఒప్పందాన్ని కుదుర్చుకోవడానికి షాపూరు‌కు వీలు కల్పించింది. దీని ద్వారా ఆయన 5,00,000 డెనారియసు‌ల తక్షణ చెల్లింపును, తదుపరి వార్షిక చెల్లింపులను సురక్షితం చేసుకున్నాడు.

షాపురు త్వరలోనే యుద్ధాన్ని తిరిగి ప్రారంభించి బార్బాలిసోసు వద్ద (253) రోమన్లను ఓడించాడు. ఆ తర్వాత బహుశా ఆంటియోకు‌ను స్వాధీనం చేసుకుని దోచుకున్నాడు. చక్రవర్తి వలేరియను ఆధ్వర్యంలో రోమన్లు ​​చేసిన ప్రతిదాడి విపత్తులో ముగిసింది. ఎందుకంటే రోమను సైన్యం ఎడెస్సా వద్ద ఓడిపోయి ముట్టడికి గురైంది. వలేరియను షాపూరు చేతిలో బందీగా పట్టుబడి తన జీవితాంతం ఆయన ఖైదీగా ఉండిపోయాడు. షాపురు తన విజయాన్ని నక్ష్-ఎ రోస్తం, బిషాపురు లలో ఆకట్టుకునే శిలా శిల్పాలను చెక్కించడం ద్వారా అలాగే పెర్సెపోలిసు సమీపంలో పర్షియను, గ్రీకు భాషలలో ఒక స్మారక శాసనాన్ని చెక్కించడం ద్వారా జరుపుకున్నాడు. ఆయన తన విజయాన్ని ఉపయోగించుకుని అనటోలియా లోకి ముందుకు సాగాడు (260). కానీ రోమన్లు, వారి పాల్మైరీను మిత్రుడు ఓడెనాథసు చేతిలో ఓటముల తర్వాత అస్తవ్యస్తంగా వెనుదిరిగాడు. ఈ క్రమంలో తన అంతఃపురాన్ని కోల్పోయాడు. తాను ఆక్రమించుకున్న రోమను భూభాగాలన్నింటినీ పోగొట్టుకున్నాడు. క్రీ.శ. 262లో షాపూరు కుషానుల మీద దాడి చేసి బెగ్రాం, తక్షశిల నగరాలను నాశనం చేశాడు.

alt=|left|thumb|మణిమతం వ్యాప్తి (300–500)ప్రపంచ చరిత్ర అట్లాస్, డోర్లింగ్ కిండర్స్‌లీ
షాపురు‌కు విస్తృతమైన అభివృద్ధి ప్రణాళికలు ఉండేవి. ఆయన ఇరాను‌లో మొదటి ఆనకట్ట వంతెన నిర్మాణానికి ఆదేశించాడు. అనేక నగరాలను స్థాపించాడు. వాటిలో కొన్నింటిలో రోమను భూభాగాల నుండి వలస వచ్చినవారు నివసించారు. వీరిలో సస్సానిడు పాలనలో తమ మతాన్ని స్వేచ్ఛగా పాటించగలిగిన క్రైస్తవులు కూడా ఉన్నారు. బిషాపురు, నిషాపురు అనే రెండు నగరాలకు ఆయన పేరు పెట్టారు. ఆయన ముఖ్యంగా మణిమతం పట్ల మొగ్గు చూపాడు. మణిని (ఆయన తన పుస్తకాలలో ఒకటైన షాబుహ్రగానును ఆయనకు అంకితం చేశాడు) రక్షించాడు. చాలా మంది మణిమత ప్రచారకులను విదేశాలకు పంపాడు. ఆయన బాబిలోనుకు చెందిన శామ్యూలు అనే రబ్బీతో కూడా స్నేహం చేశాడు.

ఈ స్నేహం యూదుల సమాజానికి ప్రయోజనకరంగా ఉంది. వారికి వ్యతిరేకంగా విధించిన అణచివేత చట్టాల నుండి వారికి ఉపశమనం కలిగించింది. తర్వాతి రాజులు షాపూరు మత సహన విధానాన్ని తిరస్కరించారు. షాపూరు కుమారుడు 1వ బహ్రాం సింహాసనాన్ని అధిష్టించినప్పుడు, జొరాస్ట్రియను ప్రధాన పూజారి కర్తీరు ఒత్తిడితో ఆయన మణిని చంపి ఆయన అనుచరులను హింసించాడు. 2వ బహ్రాం  కూడా జొరాస్ట్రియను పూజారుల కోరికలకు అనుకూలంగా ఉండేవాడు. ఆయన పాలనలో సస్సానిడు రాజధాని క్టెసిఫోను‌ను చక్రవర్తి కారసు ఆధ్వర్యంలోని రోమన్లు ​​దోచుకున్నారు. అర శతాబ్దం పాటు పర్షియన్ల పాలనలో ఉన్న అర్మేనియాలో ఎక్కువ భాగం డయోక్లెటియను‌కు అప్పగించబడింది.

3వ బహ్రాం  (293లో కొద్దికాలం పాలించాడు) తర్వాత నర్సే సింహాసనాన్ని అధిష్టించి రోమన్లతో మరో యుద్ధం ప్రారంభించాడు. 296లో యూఫ్రటీసు నది మీద రాఖ్కా సమీపంలో చక్రవర్తి గలేరియసు ‌మీద ప్రారంభంలో విజయం సాధించినప్పటికీ చివరికి ఆయన వారి చేతిలో నిర్ణయాత్మకంగా ఓడిపోయాడు. బహుశా 298 వసంతకాలంలో సామ్రాజ్యం డానుబియను ప్రాంతాల నుండి సేకరించిన కొత్త సైనిక దళంతో గలేరియసు బలోపేతం అయ్యాడు.Barnes, Constantine and Eusebius, p. 18. నర్సే అర్మేనియా, మెసొపొటేమియా నుండి ముందుకు సాగలేదు. దీంతో గలేరియసు 298లో అర్మేనియా మీదుగా ఉత్తర మెసొపొటేమియా మీద దాడి చేసి దండయాత్రకు నాయకత్వం వహించాడు. నర్సే గలేరియసు సైన్యంతో పోరాడటానికి అర్మేనియాకు వెనుదిరిగాడు. ఇది ఆయనకు ప్రతికూలంగా మారింది: అర్మేనియా కఠినమైన భూభాగం రోమను పదాతిదళానికి అనుకూలంగా ఉంది. కానీ సస్సానిడు అశ్వికదళానికి కాదు. స్థానిక సహాయం పర్షియను దళాల మీద గలేరియసు‌కు ఆకస్మిక దాడి ప్రయోజనాన్ని ఇచ్చింది. వరుసగా రెండు యుద్ధాలలో గలేరియసు నర్సే మీద విజయాలు సాధించాడు. Barnes, Constantine and Eusebius, p. 18; Potter, The Roman Empire at Bay, p. 293.


రెండవ ఎన్‌కౌంటరు సమయంలో రోమను దళాలు నర్సే శిబిరం, ఆయన ఖజానా, ఆయన అంతఃపురం, ఆయన భార్యను స్వాధీనం చేసుకున్నాయి.  గలేరియసు మెడియా, అడియాబెను లోకి ప్రవేశించి, వరుస విజయాలను సాధించాడు. ముఖ్యంగా ఎర్జురం సమీపంలో 298 అక్టోబరు 1కి ముందు నిసిబిసు (నుసేబిను, టర్కీ)ను భద్రపరిచాడు. తరువాత ఆయన టైగ్రిసు క్రిందికి ముందుకు సాగి స్టెసిఫోను‌ను తీసుకున్నాడు. నర్సే గతంలో తన భార్యలను, పిల్లలను తిరిగి ఇవ్వమని అభ్యర్థించడానికి గలేరియసు‌కు ఒక రాయబారిని పంపాడు. శాంతి చర్చలు 299 వసంతకాలంలో ప్రారంభమైయ్యాయి. దీనికి డయోక్లెటియను, గలేరియసు ఇద్దరూ అధ్యక్షత వహించారు.

శాంతి పరిస్థితులు కఠినంగా ఉన్నాయి: పర్షియా భూభాగాన్ని రోం‌కు వదులుకుంటుంది. టైగ్రిసు‌ను రెండు సామ్రాజ్యాల మధ్య సరిహద్దుగా చేస్తుంది. జియాతా కోట దాని సరిహద్దుగా ఆర్మేనియా తిరిగి రోమను ఆధిపత్యానికి చేరుకుందని మరిన్ని నిబంధనలు పేర్కొన్నాయి; కాకేసియను ఐబెరియా రోమను నియామకం కింద రోం‌కు విధేయత చూపుతుంది; ప్రస్తుతం రోమను పాలనలో ఉన్న నిసిబిసు, పర్షియా, రోం మధ్య వాణిజ్యానికి ఏకైక మార్గంగా మారుతుంది; రోం టైగ్రిసు, అర్మేనియా మధ్య ఉన్న ఐదు సాత్రపీల మీద నియంత్రణను చెలాయించింది: ఇంగిలీను, సోఫెనె, అర్జానెనె (అఘ్ద్జ్నికు), కోర్డుయెనె, జాబ్డిసెనె (ఆధునిక టర్కీలోని హక్కారి సమీపంలో). 

సస్సానియన్లు టైగ్రిసు నదికి పశ్చిమాన ఉన్న ఐదు ప్రావిన్సులను అప్పగించారు. అర్మేనియా, జార్జియా వ్యవహారాలలో జోక్యం చేసుకోకూడదని అంగీకరించారు.  ఈ ఓటమి తరువాత నర్సే సింహాసనాన్ని వదులుకుని సస్సానియను సింహాసనాన్ని తన కుమారుడు 2వ హోర్మిజ్డుకి అప్పగించాడు. తరువాత ఒక సంవత్సరం తర్వాత నర్సే మరణించాడు. దేశమంతటా అశాంతి వ్యాపించింది. కొత్త రాజు సకస్తాను, కుషాన్లలో తిరుగుబాట్లను అణచివేసినప్పటికీ ఆయన ప్రభువులను నియంత్రించలేకపోయాడు. తదనంతరం 309లో వేట యాత్రలో బెడూయిన్లచే చంపబడ్డాడు.

మొదటి స్వర్ణయుగం (309–379)
2వ హోర్మిజ్దు మరణానంతరం ఉత్తర అరేబియన్లు సామ్రాజ్యం పశ్చిమ నగరాల మీద దాడులు చేసి దోచుకోవడం ప్రారంభించారు. సాసానిదు రాజుల జన్మస్థలమైన పార్సు ప్రావిన్సు ‌మీద కూడా దాడి చేశారు. ఇంతలో పర్షియను ప్రభువులు 2వ హోర్మిజ్దు  పెద్ద కుమారుడిని చంపి, రెండవ కుమారుడికి కళ్ళు పొడిపించి, మూడవ కుమారుడిని ఖైదు చేశారు (ఆయన తరువాత రోమను భూభాగంలోకి పారిపోయాడు). సింహాసనం ఒక చిన్న కుమారుడైన 2వ షాపురు కోసం కేటాయించబడింది. ఆయన బాల్యంలో సామ్రాజ్యాన్ని ఆయన తల్లి, ప్రభువులు నియంత్రించారు. యుక్తవయస్సు రాగానే 2వ షాపూరు అధికారాన్ని చేపట్టి త్వరలోనే చురుకైన, సమర్థవంతమైన పాలకుడిగా నిరూపించుకున్నాడు.

ఆయన మొదట తన చిన్నదైన కానీ క్రమశిక్షణ కలిగిన సైన్యంతో దక్షిణాన అరబ్బుల మీద దాడి చేసి, వారిని ఓడించి, సామ్రాజ్యం దక్షిణ ప్రాంతాలను సురక్షితం చేశాడు. ఆ తర్వాత ఆయన పశ్చిమాన రోమన్లకు వ్యతిరేకంగా తన మొదటి సైనిక దండయాత్రను ప్రారంభించాడు. అక్కడ పర్షియను దళాలు వరుస యుద్ధాలలో విజయం సాధించాయి. కానీ కీలకమైన సరిహద్దు నగరం నిసిబిసు ‌మీద పదేపదే చేసిన ముట్టడులు విఫలమవడం, గతంలో పర్షియన్ల వశమైన సింగారా అమిడా నగరాలను రోమన్లు ​​తిరిగి స్వాధీనం చేసుకోవడంతో ప్రాదేశిక లాభాలను పొందలేకపోయారు. సామ్రాజ్యం తూర్పు సరిహద్దుల వెంబడి సంచార జాతుల దాడుల కారణంగా ఈ సైనిక చర్యలు నిలిచిపోయాయి. ఈ దాడులు పట్టుపట్టుకు కీలకమైన ప్రాంతమైన ట్రాన్సోక్సియానాకు ముప్పు కలిగించాయి. అందువలన షాపూరు తూర్పున ట్రాన్సోక్సియానా వైపుకు తూర్పు సంచార జాతులను ఎదుర్కోవడానికి కదిలాడు. అదే సమయంలో తన స్థానిక కమాండర్లను రోమన్ల మీద చిన్న చిన్న దాడులు చేయడానికి నియమించాడు. ఆయన మధ్య ఆసియా తెగలను అణచివేసి ఆ ప్రాంతాన్ని కొత్త ప్రావిన్సు‌గా విలీనం చేసుకున్నాడు.

సుమారు 325లో తూర్పున 2వ షాపూరు కుషానో-ససానియను రాజ్యానికి వ్యతిరేకంగా పైచేయి సాధించి ఇప్పుడు ఆఫ్ఘనిస్తాను, పాకిస్తాను అని పిలువబడే ప్రాంతాలలో పెద్ద భూభాగాల మీద నియంత్రణ సాధించాడు. ఈ విజయం తరువాత సాంస్కృతిక విస్తరణ జరిగింది. ససానియను కళ ట్రాన్సోక్సియానాలోకి చొచ్చుకుపోయి చైనా వరకు చేరుకుంది. షాపూరు, సంచార రాజు గ్రుంబేట్సు‌తో కలిసి 359లో రోమన్లకు వ్యతిరేకంగా తన రెండవ సైనిక చర్యను ప్రారంభించి త్వరలోనే సింగారా, అమిడాలను తిరిగి స్వాధీనం చేసుకోవడంలో విజయం సాధించాడు. దీనికి ప్రతిస్పందనగా రోమను చక్రవర్తి జూలియను పర్షియను భూభాగంలోకి లోతుగా చొచ్చుకుపోయి క్టెసిఫోను వద్ద షాపూరు బలగాలను ఓడించాడు. అయితే ఆయన రాజధానిని స్వాధీనం చేసుకోలేకపోయాడు. ఆయన రోమను భూభాగంలోకి వెనక్కి వెళ్ళడానికి ప్రయత్నిస్తున్నప్పుడు చంపబడ్డాడు. ఆయన వారసుడు జోవియను టైగ్రిసు నది తూర్పు ఒడ్డున చిక్కుకుపోయి తన సైన్యానికి పర్షియా నుండి సురక్షితమైన మార్గాన్ని పొందడానికి 298లో పర్షియన్లు రోం‌కు అప్పగించిన అన్ని ప్రావిన్సులతో పాటు నిసిబిసు, సింగారాలను కూడా అప్పగించవలసి వచ్చింది.

అయితే సుమారు 370 నుండి 2వ షాపురు పాలన చివరి నాటికి సాసానియన్లు ఉత్తరం నుండి వచ్చిన ఆక్రమణదారులకు బాక్ట్రియా మీద నియంత్రణను కోల్పోయారు: మొదట కిడారైట్లు, తరువాత హెఫ్తాలైట్లు చివరకు అల్చోను హూణులు. వీరు భారతదేశం మీద దండయాత్రకు దిగారు.
ఈ ఆక్రమణదారులు ప్రారంభంలో సాసానియను నమూనాల ఆధారంగా నాణేలను జారీ చేశారు. బాక్ట్రియాలో ముద్రించబడిన, సాసానియను నమూనాల మీద ఆధారపడిన వివిధ నాణేలు ప్రస్తుతం అందుబాటులో ఉన్నాయి. వీటి మీద తరచుగా సాసానియను రాజులు 2వ షాపూరు (పాలన 309 నుండి 379) 3వ షాపురు (పాలన 383 నుండి 388)లను అనుకరించే ఛాయాచిత్రాలు ఉంటాయి. ముందు వైపున అల్చోను తమ్ఘా, బాక్ట్రియను లిపిలో "అల్చోనో" అనే పేరు, వెనుక వైపున అగ్ని బలిపీఠం వద్ద పరిచారకులు ఉంటారు. 

2వ షాపురు కఠినమైన మత విధానాన్ని అనుసరించాడు. ఆయన పాలనలో జొరాస్ట్రియనిజం పవిత్ర గ్రంథాలైన అవెస్తా సంకలనం పూర్తయింది. మతవిశ్వాస వ్యతిరేకత, మతభ్రష్టత్వం శిక్షించబడ్డాయి. క్రైస్తవులు హింసించబడ్డారు. ఇది మహానుభావుడైన కాన్స్టాంటైను ద్వారా రోమన్ సామ్రాజ్యం క్రైస్తవీకరణకు వ్యతిరేకంగా వచ్చిన ప్రతిచర్య. 1వ షాపురు వలెనే, 2వ షాపురు కూడా యూదులు పట్ల స్నేహపూర్వకంగా ఉండేవాడు. వారు ఆయన పాలనలో సాపేక్ష స్వేచ్ఛతో జీవించి అనేక ప్రయోజనాలను పొందారు. ఆయన మరణ సమయానికి పర్షియన్ సామ్రాజ్యం మునుపెన్నడూ లేనంత బలంగా ఉంది. తూర్పున ఉన్న దాని శత్రువులు శాంతింపజేయబడ్డారు. ఆర్మేనియా పర్షియన్ల నియంత్రణలో ఉంది.

మధ్యంతర యుగం (379–498)
2వ షాపురు మరణం నుండి 1వ కవాదు మొదటి పట్టాభిషేకం వరకు రోమన్లతో (ఈ సమయానికి తూర్పు రోమను లేదా బైజాంటైన్ సామ్రాజ్యం) చాలా వరకు శాంతియుత కాలం కొనసాగింది. ఈ కాలంలో ససానియను సామ్రాజ్యంతో కేవలం రెండు చిన్న యుద్ధాలు మాత్రమే జరిగాయి. మొదటిది 421–422లో, రెండవది 440లో. ఈ యుగమంతటా ససానియన్ల మత విధానం రాజును బట్టి నాటకీయంగా మారుతూ వచ్చింది. బలహీనమైన నాయకులు వరుసగా ఉన్నప్పటికీ 2వ షాపురు పాలనలో స్థాపించబడిన పరిపాలనా వ్యవస్థ బలంగానే ఉంది. సామ్రాజ్యం సమర్థవంతంగా పనిచేయడం కొనసాగించింది.

379లో 2వ షాపురు మరణించిన తర్వాత సామ్రాజ్యం ఆయన సవతి సోదరుడు 2వ అర్దాషిరు (379–383; 2వ హోర్మిజ్దు కుమారుడు), ఆయన కుమారుడు 3వ షాపురు (383–388) చేతికి వచ్చింది. వీరిద్దరూ తమ పూర్వీకుడికి ఉన్న పాలనా నైపుణ్యాన్ని ప్రదర్శించలేకపోయారు. 4వ బహ్రాం (388–399) కూడా సామ్రాజ్యం కోసం ఏ ముఖ్యమైన విజయాన్ని సాధించడంలో విఫలమయ్యాడు. ఈ సమయంలో  రోమను, ససానియను సామ్రాజ్యాల మధ్య ఒక ఒప్పందం ద్వారా ఆర్మేనియా విభజించబడింది. ససానియన్లు గ్రేటరు ఆర్మేనియా మీద తమ పాలనను తిరిగి స్థాపించారు. బైజాంటైను సామ్రాజ్యం పశ్చిమ ఆర్మేనియాలో కొంత భాగాన్ని కలిగి ఉంది.

4వ బహ్రాం కుమారుడైన యజ్దెగెర్డు I (399–421)ను తరచుగా 1వ కాన్‌స్టాంటైనుతో పోలుస్తారు. వీరిద్దరూ శారీరకంగా దౌత్యపరంగా శక్తివంతులు, అవకాశవాదులు, మత సహనాన్ని పాటించారు. మత మైనారిటీల అభివృద్ధికి స్వేచ్ఛను కల్పించారు. యజ్దెగెర్డు క్రైస్తవుల మీద హింసను ఆపి వారిని హింసించిన ప్రభువులను, పూజారులను శిక్షించాడు. ఆయన పాలన రోమన్లతో సాపేక్షంగా శాంతియుతమైన కాలాన్ని సూచించింది. ఆయన యువ 2వ థియోడోసియసు (408–450)ను తన సంరక్షణలోకి తీసుకున్నాడు. యజ్దెగెర్డు ఒక యూదు యువరాణిని కూడా వివాహం చేసుకున్నాడు. ఆమెకు నర్సి అనే కుమారుడు జన్మించాడు.

1వ యజ్దెగెర్డు వారసుడు ఆయన కుమారుడు 5వ బహ్రాం (421–438)ఆయన అత్యంత ప్రసిద్ధ ససానియను రాజులలో ఒకడు. అనేక పురాణాల కథానాయకుడు. అరబ్బులచే ససానియను సామ్రాజ్యం నాశనం అయిన తర్వాత కూడా ఈ పురాణాలు కొనసాగాయి. అల్-హిరాకు చెందిన అరబ్బు రాజవంశీకుడైన అల్-ముంధిరు సహాయంతో ఉన్నత వర్గాల వారు రాజును వ్యతిరేకించినప్పుడు యజ్దెగెర్డు ఆకస్మిక మరణం (లేదా హత్య) సంభవించిన తర్వాత బహ్రాం సింహాసనాన్ని అధిష్టించాడు. బహ్రాం తల్లి యూదు ఎక్సిలార్కు కుమార్తె అయిన షుషందుఖ్తు. 427లో ఆయన తూర్పున సంచార జాతి హెఫ్తాలైట్ల దండయాత్రను అణచివేసి తన ప్రభావాన్ని మధ్య ఆసియా వరకు విస్తరించాడు. అక్కడ ఆయన చిత్రం శతాబ్దాల పాటు బుఖారా (ఆధునిక ఉజ్బెకిస్తాను‌లో) నాణేల మీద నిలిచి ఉంది. బహ్రాం  ఇరాన్ ఆధీనంలో ఉన్న అర్మేనియా ప్రాంతపు సామంతుడైన రాజును పదవీచ్యుతుడిని చేసి దానిని సామ్రాజ్యంలో ఒక ప్రావిన్సు‌గా మార్చాడు. 


5వ బహ్రాం కుమారుడైన 2వ యజ్దెగెర్డు (438–457) కొన్ని విధాలుగా మితవాద పాలకుడుగా ఉన్నాడు. కానీ 1వ యజ్దెగెర్డుకి భిన్నంగా ఆయన మైనారిటీ మతాల పట్ల, ముఖ్యంగా క్రైస్తవం పట్ల కఠినమైన విధానాన్ని అనుసరించాడు. అయితే 451లో జరిగిన అవరాయరు యుద్ధంలో వర్దాను మామికోనియను నాయకత్వంలోని అర్మేనియను ప్రజలు క్రైస్తవ మతాన్ని స్వేచ్ఛగా ఆచరించే అర్మేనియా హక్కును పునరుద్ఘాటించారు. ఇది తరువాత న్వార్సాకు ఒప్పందం (484) ద్వారా ధృవీకరించబడింది.

తన పాలన ప్రారంభంలో 441లో 2వ యజ్దెగెర్డు తన భారతీయ మిత్రులతో సహా వివిధ దేశాల సైనికులతో ఒక సైన్యాన్ని సమీకరించిబైజాంటైన్ సామ్రాజ్యం మీద దాడి చేశాడు. కానీ కొన్ని చిన్నపాటి పోరాటాల తర్వాత త్వరలోనే శాంతి పునరుద్ధరించబడింది. ఆ తర్వాత ఆయన 443లో నిషాపురులో తన బలగాలను సమీకరించి, కిడారైట్సుకు వ్యతిరేకంగా సుదీర్ఘ సైనిక చర్యను ప్రారంభించాడు. అనేక యుద్ధాల తర్వాత ఆయన వారిని అణచివేసి 450లో వారిని ఆక్ససు నదికి ఆవలికి తరిమివేశాడు. తన తూర్పు దండయాత్ర సమయంలో 2వ యజ్దెగెర్డుకి సైన్యంలోని క్రైస్తవుల పట్ల అనుమానం పెరిగి వారిని అందరినీ పరిపాలనా విభాగం, సైన్యం నుండి బహిష్కరించాడు. ఆ తర్వాత ఆయన తన దేశంలోని క్రైస్తవులను, చాలా తక్కువ స్థాయిలో యూదులను హింసించాడు. అర్మేనియాలో జొరాస్ట్రియనిజంను పునఃస్థాపించడానికి ఆయన 451లో వార్తానాంతు యుద్ధంలో అర్మేనియను క్రైస్తవుల తిరుగుబాటును అణచివేశాడు. అయితే అర్మేనియన్లు ప్రధానంగా క్రైస్తవులుగానే ఉండిపోయారు. తన చివరి సంవత్సరాలలో ఆయన 457లో మరణించే వరకు మళ్ళీ కిడారైటు‌లతో యుద్ధంలో నిమగ్నమై ఉన్నాడు. 2వ యాజ్డెగెర్డు చిన్న కుమారుడైన 3వ హోర్మిజ్డు (457–459) సింహాసనాన్ని అధిష్టించాడు. తన స్వల్ప పాలనలో ఆయన ఉన్నత వర్గాల మద్దతు ఉన్న తన అన్నయ్య 1వ పెరోజుతో బాక్ట్రియా లోని హెఫ్తాలైటు‌లతో నిరంతరం పోరాడాడు. 459లో ఆయన సోదరుడు పెరోజు చేతిలో చంపబడ్డాడు.

5వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో హెఫ్తాలైట్లు (శ్వేత హూణులు) ఇతర సంచార సమూహాలతో కలిసి ఇరాన్‌ మీద దాడి చేశారు. మొదట 5వ బహ్రాం, 2వ యజ్దెగర్డు వారి మీద నిర్ణయాత్మక విజయాలు సాధించి వారిని తూర్పు వైపుకు తరిమివేశారు. 5వ శతాబ్దం చివరలో హూణులు తిరిగి వచ్చి 483లో 1వ పెరోజు I (457–484)ను ఓడించారు. ఈ విజయం తరువాత హూణులు తూర్పు ఇరాను ‌లోని కొన్ని ప్రాంతాల మీద రెండు సంవత్సరాల పాటు నిరంతరం దండెత్తి దోచుకున్నారు. ఆ తర్వాత కొన్ని సంవత్సరాల పాటు వారు భారీ కప్పం వసూలు చేశారు.

ఈ దాడులు రాజ్యానికి అస్థిరత, గందరగోళాన్ని తెచ్చాయి. ఫెరోజు మళ్ళీ హెఫ్తాలైట్లను తరిమివేయడానికి ప్రయత్నించాడు. కానీ బల్ఖు వెళ్లే మార్గంలో ఆయన సైన్యం ఎడారిలో హూణులచే చిక్కుకుంది. ఫెరోజు బల్ఖు సమీపంలో హెఫ్తాలైటు సైన్యం చేతిలో ఓడిపోయి చంపబడ్డాడు. ఆయన సైన్యం పూర్తిగా నాశనమైంది. ఆయన మృతదేహం ఎప్పటికీ లభించలేదు. ఆయన నలుగురు కుమారులు, సోదరులు కూడా మరణించారు. గ్రేటరు ఖొరాసాను తూర్పు ప్రాంతంలోని ప్రధాన సస్సానియను నగరాలైన నిషాపురి, హెరాతు, మర్వు ఇప్పుడు హెఫ్తాలైట్ల పాలనలోకి వచ్చాయి. ఇరాన్‌లోని ఏడు గొప్ప వంశాలలో ఒకటైన పార్థియను కారెను వంశానికి చెందిన సుఖ్రా, త్వరగా ఒక కొత్త సైన్యాన్ని సమీకరించి, హెఫ్తాలైట్లు మరింత విజయం సాధించకుండా అడ్డుకున్నాడు. పెరోజు సోదరుడైన బలాషు‌ను ఇరాన్ ప్రముఖులు, ముఖ్యంగా సుఖ్రా  మిహ్రానిడు సేనాధిపతి షాపూరు మిహ్రాను కలిసి షాగా ఎన్నుకున్నారు.

బలాషు (484–488) ఒక సౌమ్యుడు. ఉదార ​​పాలకుడు.  క్రైస్తవులతో సహా తన ప్రజల పట్ల శ్రద్ధ చూపించాడు. అయితే ఆయన ఉన్నత వర్గాలలో, మతాధికారులలో అపఖ్యాతి పాలయ్యాడు. వారు కేవలం నాలుగు సంవత్సరాల తర్వాత 488లో ఆయనను పదవీచ్యుతుడిని చేశారు. బలాషు‌ను పదవీచ్యుతుడిని చేయడంలో కీలక పాత్ర పోషించిన సుఖ్రా, పెరోజు కుమారుడైన 1వ కవాదుని కొత్త షాగా నియమించాడు. ఇరాన్ సుఖ్రా కవాదు‌కు మేనమామ అని మిస్కావాయి (మరణం 1030) పేర్కొన్నాడు. కవాదు I (488–531) ఒక ఉత్సాహవంతుడైన సంస్కరణవాది పాలకుడు. ఆయన బమ్దాదు కుమారుడైన మజ్దకు స్థాపించిన తెగకు మద్దతు ఇచ్చాడు. ఈ తెగ వారు ధనవంతులు తమ భార్యలను సంపదను పేదలతో పంచుకోవాలని డిమాండు చేశారు. మజ్దకియుల సిద్ధాంతాన్ని స్వీకరించడం ద్వారా, ఉన్నత వర్గాల, పెరుగుతున్న కులీన వర్గం ప్రభావాన్ని అణచివేయడమే ఆయన ఉద్దేశ్యం అని స్పష్టమవుతుంది. ఈ సంస్కరణల కారణంగా ఆయన పదవీచ్యుతుడై ఖుజెస్తాను‌లోని 'విస్మృతి కోట'లో ఖైదు చేయబడ్డాడు. ఆయన తమ్ముడు జమాస్పు 496లో రాజు అయ్యాడు. అయితే కవాదు త్వరగా తప్పించుకుని హెఫ్తాలైటు రాజు వద్ద ఆశ్రయం పొందాడు.

1వ కవాదు పదవీచ్యుతుడైన తర్వాత కులీనులచే జమాస్పు (496–498)  ససానియను సింహాసనం మీద అధిష్ఠింపబడ్డాడు. ఆయన మంచి దయగల రాజు; రైతులు, పేదల పరిస్థితిని మెరుగుపరచడానికి ఆయన పన్నులను తగ్గించాడు. ఆయన ప్రధాన జొరాస్ట్రియను మతానికి కూడా అనుచరుడు. ఈ మతం నుండి విచలనం చెందడమే 1వ కవాదు తన సింహాసనాన్ని, స్వేచ్ఛను కోల్పోవడానికి కారణమైంది. అయితే హెఫ్తాలైటు రాజు తనకు ఇచ్చిన పెద్ద సైన్యంతో 1వ కవాదు సామ్రాజ్య రాజధానికి తిరిగి వచ్చినప్పుడు జమాస్పు పాలన త్వరలోనే ముగిసింది. జమాస్పు తన పదవి నుండి వైదొలిగి సింహాసనాన్ని తన సోదరుడికి తిరిగి అప్పగించాడు. 1వ కవాదు పునఃస్థాపన తర్వాత జమాస్పు గురించి మళ్ళీ ప్రస్తావన లేదు. కానీ ఆయన సోదరుడి ఆస్థానంలో ఆయన పట్ల అనుకూలంగా వ్యవహరించారని విస్తృతంగా నమ్ముతారు.

రెండవ స్వర్ణయుగం (498–622)
1వ కవాదు రెండవ పాలన తర్వాత రెండవ స్వర్ణయుగం ప్రారంభమైంది. హెఫ్తాలైట్ల మద్దతుతో కవాదు రోమన్లకు వ్యతిరేకంగా ఒక సైనిక చర్యను ప్రారంభించాడు. 502లో ఆయన అర్మేనియాలోని థియోడోసియోపోలిసు‌ను స్వాధీనం చేసుకున్నాడు. కానీ కొద్దికాలానికే దానిని కోల్పోయాడు. 503లో ఆయన టైగ్రిసు నది మీద ఉన్న అమిడాను స్వాధీనం చేసుకున్నాడు. 504లో కాకససు నుండి పశ్చిమ హూణులచే అర్మేనియా మీద జరిగిన దండయాత్ర ఒక సంధికి దారితీసింది. అమిడా రోమన్ల నియంత్రణలోకి తిరిగి వచ్చింది. 506లో ఒక శాంతి ఒప్పందం కుదిరింది. 521/522లో కవాదు లాజికా మీద నియంత్రణ కోల్పోయాడు. దాని పాలకుల విధేయతను రోమన్ల వైపు మార్చుకున్నారు; 524/525లో ఐబీరియన్లు కూడా అదే విధంగా చేయడానికి చేసిన ప్రయత్నం రోం, పర్షియా మధ్య యుద్ధానికి దారితీసింది.

527లో నిసిబిసు‌ మీద రోమన్ల దాడి తిప్పికొట్టబడింది. సరిహద్దు సమీపంలో స్థానాలను బలోపేతం చేయడానికి రోమన్లు ​​చేసిన ప్రయత్నాలు విఫలమయ్యాయి. 530లో కవాదు పెరోజెసు ఆధ్వర్యంలో ఒక సైన్యాన్ని ముఖ్యమైన రోమను సరిహద్దు నగరం దారా మీద దాడి చేయడానికి పంపాడు. ఆ సైన్యాన్ని రోమను జనరలు బెలిసారియసు ఎదుర్కొన్నాడు. సంఖ్యాపరంగా ఆధిక్యత ఉన్నప్పటికీ దారా యుద్ధంలో ఓడిపోయింది. అదే సంవత్సరంలో మిహరు-మిహ్రో ఆధ్వర్యంలోని రెండవ పర్షియను సైన్యం సతాలా వద్ద సిట్టాసు, డోరోథియసు ఆధ్వర్యంలోని రోమను దళాలచే ఓడిపోయింది. కానీ 531లో 3వ అల్-ముంధిరు ఆధ్వర్యంలోని లఖ్మిడు దళంతో కూడిన ఒక పర్షియను సైన్యం క్యాలినీకం యుద్ధంలో బెలిసారియసు‌ను ఓడించింది. 532లో ఒక "శాశ్వత శాంతి" కుదిరింది.జరింకూబ్, పుట 229. కవాదు అంతర్గత ప్రాంతాలలో శాంతిభద్రతలను పునరుద్ధరించడంలో విజయం సాధించాడు. తూర్పు రోమన్లకు వ్యతిరేకంగా సాధారణ విజయాలతో పోరాడాడు. అనేక నగరాలను స్థాపించాడు. వాటిలో కొన్నింటికి ఆయన పేరు పెట్టారు. పన్నుల వ్యవస్థను, అంతర్గత పరిపాలనను నియంత్రించడం ప్రారంభించాడు.

1వ కవాదు పాలన తర్వాత ఆయన కుమారుడు 1వ ఖోస్రో, అనుషిర్వాను ("అమర ఆత్మ కలవాడు"; పాలన 531–579) అని కూడా పిలువబడేవాడు. సింహాసనాన్ని అధిష్టించాడు. ఆయన సస్సానిడు పాలకులలో అత్యంత ప్రసిద్ధుడు. 1వ ఖోస్రో సస్సానియన్ల కాలం నాటి పాతబడిన పాలనా వ్యవస్థలో చేసిన సంస్కరణలకు అత్యంత ప్రసిద్ధి చెందాడు. ఆయన తన తండ్రి ప్రారంభించిన భూ యాజమాన్యాల సర్వే ఆధారంగా ఒక హేతుబద్ధమైన పన్నుల వ్యవస్థను ప్రవేశపెట్టాడు. తన సామ్రాజ్యం సంక్షేమాన్ని, ఆదాయాలను పెంచడానికి అన్ని విధాలా ప్రయత్నించాడు. గతంలో గొప్ప భూస్వామ్య ప్రభువులు తమ సొంత సైనిక పరికరాలు, అనుచరులు, సేవకులను కలిగి ఉండేవారు. 1వ ఖోస్రో కేంద్ర ప్రభుత్వం, అధికార యంత్రాంగం ద్వారా జీతాలు చెల్లించబడి సన్నద్ధం చేయబడిన 'దెహ్కాన్'లు లేదా "నైట్సు" అనే కొత్త సైనిక విభాగాన్ని అభివృద్ధి చేశాడు. తద్వారా సైన్యాన్ని  అధికార యంత్రాంగాన్ని స్థానిక ప్రభువుల కంటే కేంద్ర ప్రభుత్వానికి మరింత దగ్గరగా అనుసంధానించాడు.

చక్రవర్తి 1వ జస్టినియను (527–565) 532 నాటి "శాశ్వత శాంతి" ఒప్పందంలో భాగంగా 1వ ఖోస్రోకి 4,40,000 బంగారు నాణేలను చెల్లించాడు. 540లో ఖోస్రో ఈ ఒప్పందాన్ని ఉల్లంఘించి సిరియా మీద దండెత్తి ఆంటియోకు‌ను దోచుకున్నాడు. అనేక ఇతర నగరాల నుండి భారీ మొత్తంలో డబ్బును వసూలు చేశాడు. దీని తరువాత మరిన్ని విజయాలు లభించాయి: 541లో లాజికా పర్షియన్ల పక్షంలోకి చేరింది. 542లో అర్మేనియాలో బైజాంటైను‌లు చేసిన ఒక పెద్ద దాడి ఆంగ్లోను యుద్ధంలో ఓడిపోయింది. అదే 541లో 1వ ఖోస్రో దాని రాజు ఆహ్వానం మేరకు లాజికాలోకి ప్రవేశించి పెట్రా వద్ద ఉన్న ప్రధాన బైజాంటైను కోటను స్వాధీనం చేసుకున్నాడు. ఆ దేశం మీద మరొక సంరక్షక రాజ్యాన్ని స్థాపించి లాజికు యుద్ధాన్ని ప్రారంభించాడు. 545లో అంగీకరించిన ఐదేళ్ల సంధికి 547లో అంతరాయం కలిగింది. అప్పుడు లాజికా మళ్ళీ పక్షం మారి బైజాంటైను సహాయంతో తన పర్షియను సైనిక దళాన్ని తరిమివేసింది; యుద్ధం తిరిగి ప్రారంభమైంది కానీ లాజికాకే పరిమితమైంది. 562లో శాంతి కుదిరినప్పుడు అది బైజాంటైను‌ల ఆధీనంలోనే ఉండిపోయింది.

565లో 1వ జస్టినియను మరణించాడు. ఆయన తర్వాత 2వ జస్టిను (565–578) అధికారంలోకి వచ్చాడు. ఆయన సిరియాలోని బైజాంటైను భూభాగాల మీద దాడి చేయకుండా అరబ్బు నాయకులను నిరోధించడానికి వారికి ఇచ్చే రాయితీలను ఆపాలని నిర్ణయించుకున్నాడు. ఒక సంవత్సరం ముందు, సురేను కుటుంబానికి చెందిన అర్మేనియాలోని సస్సానిడు గవర్నరు చిహోరు-విష్నాస్పు, ఆధునిక యెరెవాను సమీపంలోని డ్విను వద్ద ఒక అగ్ని ఆలయాన్ని నిర్మించాడు. ఆయన మామికోనియను కుటుంబానికి చెందిన ఒక ప్రభావవంతమైన సభ్యుడిని మరణశిక్ష విధించాడు. ఇది ఒక తిరుగుబాటుకు దారితీసింది. 571లో పర్షియను గవర్నరు, ఆయన అంగరక్షకుల సామూహిక హత్యకు దారితీసింది. అదే సమయంలో ఐబీరియా రాజ్యంలో కూడా తిరుగుబాటు చెలరేగింది. 2వ జస్టిను ఈ అర్మేనియను తిరుగుబాటును అవకాశంగా తీసుకుని, కాకససు కనుమల రక్షణ కోసం 1వ ఖోస్రోకి చెల్లించే తన వార్షిక చెల్లింపులను నిలిపివేసి మిత్రులుగా అర్మేనియన్లకు  స్వాగతం పలికారు. వారు ఒక సైన్యాన్ని సస్సానిడు భూభాగంలోకి పంపారు. అది 573లో నిసిబిసు‌ను ముట్టడించింది. అయితే బైజాంటైను సేనాధిపతుల మధ్య విభేదాలు ముట్టడిని విరమించుకోవడానికి దారితీయడమే కాకుండా వారు కూడా దారా నగరంలో ముట్టడికి గురయ్యారు. తరువాత ఆ నగరాన్ని పర్షియన్లు స్వాధీనం చేసుకున్నారు. ఈ విజయాన్ని సద్వినియోగం చేసుకుని పర్షియన్లు సిరియాను నాశనం చేశారు. దీనితో 2వ జస్టిను మెసొపొటేమియా సరిహద్దులో ఐదేళ్ల యుద్ధ విరమణకు బదులుగా వార్షిక చెల్లింపులు చేయడానికి అంగీకరించాడు. అయినప్పటికీ యుద్ధం ఇతర ప్రాంతాలలో కొనసాగింది. 576లో 1వ ఖోస్రో తన చివరి సైనిక దండయాత్రకు నాయకత్వం వహించాడు. అది అనటోలియా మీద చేసిన దాడిలో సెబస్టెయా, మెలిటెనే నగరాలను దోచుకుంది. కానీ అది విపత్తుతో ముగిసింది: మెలిటెనే వెలుపల ఓడిపోయిన పర్షియన్లు, బైజాంటైన్ల దాడిలో యూఫ్రటీసు నదిని దాటి పారిపోతున్నప్పుడు భారీ నష్టాలను చవిచూశారు. పర్షియన్ల గందరగోళాన్ని సద్వినియోగం చేసుకుని బైజాంటైన్లు ఖోస్రో భూభాగంలోకి లోతుగా చొచ్చుకుపోయి దాడులు చేశారు. కాస్పియను సముద్రం మీదుగా ఉభయచర దాడులను కూడా నిర్వహించారు. ఖోస్రో శాంతి కోసం విజ్ఞప్తి చేశాడు. కానీ ‌ఖోస్రో సాధించిన విజయం తరువాత  577లో అర్మేనియాలో తన సేనాధిపతి యుద్ధాన్ని కొనసాగించాలని నిర్ణయించుకున్నాడు. మెసొపొటేమియాలో పోరాటం తిరిగి ప్రారంభమైంది. సాధారణ క్షమాభిక్షతో అర్మేనియను తిరుగుబాటు ముగిసింది. ఇది అర్మేనియాను తిరిగి సస్సానిడు సామ్రాజ్యంలోకి తీసుకువచ్చింది.

సుమారు 570వ సంవత్సరంలో యెమెను రాజు సవతి సోదరుడైన "మా'ద్-కరీబు", 1వ ఖోస్రో జోక్యం చేసుకోవాలని అభ్యర్థించాడు. 1వ ఖోస్రో వహ్రిజు అనే సేనాధిపతి నాయకత్వంలో ఒక నౌకాదళాన్ని, చిన్న సైన్యాన్ని ప్రస్తుత ఏడెను సమీపంలోని ప్రాంతానికి పంపాడు. వారు రాజధాని సనా మీద దండెత్తి దానిని ఆక్రమించుకున్నారు. ఈ దండయాత్రలో పాల్గొన్న మార్దు-కరీబు కుమారుడైన సైఫు, 575 - 577 సంవత్సరాల మధ్య కాలంలో రాజు అయ్యాడు. ఈ విధంగా సాసానియన్లు తూర్పుతో జరిగే సముద్ర వాణిజ్యాన్ని నియంత్రించడానికి దక్షిణ అరేబియాలో ఒక స్థావరాన్ని ఏర్పాటు చేసుకోగలిగారు. తరువాత దక్షిణ అరేబియా రాజ్యం సాసానియన్ల ఆధిపత్యాన్ని తిరస్కరించింది. 598లో మరో పర్షియను దండయాత్ర పంపబడింది. అది దక్షిణ అరేబియాను సాసానియను ప్రావిన్సు‌గా విజయవంతంగా విలీనం చేసుకుంది. ఇది 2వ ఖోస్రో తర్వాత వచ్చిన గందరగోళ సమయం వరకు కొనసాగింది.

1వ ఖోస్రో పాలనలో 'దెహ్కాను‌లు' (అక్షరాలా, గ్రామ ప్రభువులు) ఉద్భవించారు. వీరు చిన్నపాటి భూస్వామ్య ప్రభువులుగా ఉన్నారు. తరువాతి సాసానియన్ల ప్రాంతీయ పరిపాలన, పన్నుల వసూలు వ్యవస్థకు వెన్నెముకగా నిలిచారు. 1వ ఖోస్రో మౌలిక సదుపాయాలను నిర్మించాడు. తన రాజధానిని అలంకరించాడు, కొత్త భవనాల నిర్మాణంతో కొత్త పట్టణాలను స్థాపించాడు. ఆయన కాలువలను పునర్నిర్మించాడు. యుద్ధాలలో ధ్వంసమైన పొలాలను పునరుద్ధరించాడు. ఆయన కనుమల వద్ద బలమైన కోటలను నిర్మించాడు. సరిహద్దులలో జాగ్రత్తగా ఎంపిక చేసిన పట్టణాలలో తన ఆధీనంలో ఉన్న తెగలను ఉంచి ఆక్రమణదారుల నుండి రక్షకులుగా వ్యవహరించేలా చేశాడు. ఆయన అన్ని మతాల పట్ల సహనంతో ఉండేవాడు. అయినప్పటికీ జొరాస్ట్రియనిజం అధికారిక రాజ్య మతంగా ఉండాలని శాసించాడు. ఆయన కుమారులలో ఒకరు క్రైస్తవుడిగా మారినప్పుడు ఆయన పెద్దగా కలత చెందలేదు. 


మొదటి ఖోస్రో తర్వాత 4వ హోర్మిజ్దు (579–590) సింహాసనాన్ని అధిష్టించాడు. బైజాంటైను‌లతో యుద్ధం తీవ్రంగా, నిరంతరాయంగా కొనసాగింది. కానీ ఎటూ తేలకుండా సాగింది. ఈ సమయంలో హోర్మిజ్దు చేత పదవి నుండి తొలగించబడి. అవమానించబడిన సేనాధిపతి బహ్రాం చోబిను 589లో తిరుగుబాటు చేశాడు. మరుసటి సంవత్సరం హోర్మిజ్దు ఒక రాజభవన కుట్ర ద్వారా పదవీచ్యుతుడయ్యాడు. ఆయన కుమారుడు 2వ ఖోస్రో (590–628) సింహాసనం మీద కూర్చున్నాడు. అయితే ఈ పాలకుడి మార్పు బహ్రాం‌ను శాంతింపజేయడంలో విఫలమైంది. బహ్రాం, ఖోస్రోను ఓడించి, ఆయన బైజాంటైను భూభాగంలోకి పారిపోయేలా చేసి 6వ బహ్రాంగా సింహాసనాన్ని తన వశం చేసుకున్నాడు. ఖోస్రో, బహ్రాం‌కు వ్యతిరేకంగా సహాయం కోసం బైజాంటైను చక్రవర్తి మారిసు (582–602)ను కోరాడు. ప్రతిఫలంగా పశ్చిమ కాకససు‌ను బైజాంటైను‌లకు అప్పగించడానికి ముందుకొచ్చాడు. ఈ కూటమిని పటిష్టం చేయడానికి, ఖోస్రో మారిసు కుమార్తె మిరియంను కూడా వివాహం చేసుకున్నాడు. ఖోస్రో, బైజాంటైను సేనాధిపతులు నార్సెసు, జాన్ మిస్టాకానుల నాయకత్వంలో కొత్త సంయుక్త బైజాంటైను-పర్షియను సైన్యం బహ్రాం‌కు వ్యతిరేకంగా తిరుగుబాటు చేసి 591లో బ్లారథాను యుద్ధంలో ఆయనను ఓడించింది. ఖోస్రో తిరిగి అధికారంలోకి వచ్చినప్పుడు. ఆయన తన వాగ్దానాన్ని నిలబెట్టుకుని, పశ్చిమ అర్మేనియా, కాకససు ఐబీరియా మీద నియంత్రణను అప్పగించాడు.
ఈ కొత్త శాంతి ఒప్పందం రెండు సామ్రాజ్యాలకు ఇతర ప్రాంతాలలో సైనిక విషయాల మీద దృష్టి పెట్టడానికి వీలు కల్పించింది: ఖోస్రో సస్సానిడు సామ్రాజ్యం తూర్పు సరిహద్దు మీద దృష్టి సారించగా మారిసు బాల్కను లమీద బైజాంటైను నియంత్రణను పునరుద్ధరించాడు. సుమారు 600వ సంవత్సరంలో హెఫ్తాలైట్లు మధ్య ఇరాను‌లోని స్పహాను వరకు సస్సానిడు సామ్రాజ్యం మీద దాడులు చేశారు. హెఫ్తాలైట్లు 2వ ఖోస్రో నాణేలను అనుకరిస్తూ అనేక నాణేలను విడుదల చేశారు. సుమారు 606/607లో ఖోస్రోవు పర్షియను అర్మేనియా నుండి 4వ సంబాటు బగ్రాటునిని తిరిగి పిలిపించి హెఫ్తాలైటు‌లను తిప్పికొట్టడానికి ఆయన ఇరాను‌కు పంపాడు. స్ంబాటు, డటోయాను అనే పర్షియను యువరాజు సహాయంతో పర్షియా నుండి హెఫ్తాలైటు‌లను తరిమివేశాడు. తరువాత తూర్పు ఖొరాసను‌ లోని వారి రాజ్యాలను దోచుకున్నాడు. అక్కడ స్ంబాటు ద్వంద్వ యుద్ధంలో వారి రాజును చంపాడని చెబుతారు.Martindale, Jones & Morris (1992), pp. 1363–1364

అయితే 602లో మారిసు‌ను ఫోకాసు (602–610) పదవీచ్యుతుడిని చేసి చంపిన తర్వాత 2వ ఖోస్రో తన పోషకుడి హత్యను ఒక సాకుగా ఉపయోగించుకుని కొత్త దండయాత్రను ప్రారంభించాడు. బైజాంటైను సామ్రాజ్యంలో కొనసాగుతున్న అంతర్యుద్ధం దీనికి లాభదాయకంగా మారింది. దీనికి పెద్దగా సమర్థవంతమైన ప్రతిఘటన ఎదురవలేదు. ఖోస్రో సేనాధిపతులు బైజాంటైను మెసొపొటేమియా, అర్మేనియాలోని అత్యంత పటిష్టమైన సరిహద్దు నగరాలను క్రమపద్ధతిలో లొంగదీసుకుని, అపూర్వమైన విస్తరణకు పునాదులు వేశారు. పర్షియన్లు సిరియాను ఆక్రమించి 611లో ఆంటియోకు‌ను స్వాధీనం చేసుకున్నారు.

613లో ఆంటియోకు వెలుపల పర్షియను సేనాధిపతులు షహర్బరాజు, షాహిను, బైజాంటైను చక్రవర్తి హెరాక్లియసు స్వయంగా నాయకత్వం వహించిన ఒక పెద్ద ప్రతిదాడిని నిర్ణయాత్మకంగా ఓడించారు. ఆ తర్వాత, పర్షియన్ల ముందడుగు నిరాటంకంగా కొనసాగింది. 614లో జెరూసలేం, 619లో అలెగ్జాండ్రియా, 621 నాటికి మిగిలిన ఈజిప్టు పతనమయ్యాయి. అకెమెనిడ్ సామ్రాజ్య  సరిహద్దులను పునరుద్ధరించాలనే సస్సానిడు కల దాదాపు నెరవేరింది. అదే సమయంలో బైజాంటైను సామ్రాజ్యం పతనం అంచున ఉంది. ఈ అద్భుతమైన విస్తరణ శిఖరాగ్రం పర్షియను కళ, సంగీతం, వాస్తుశిల్పం వికాసంతో సమాంతరంగా సాగింది.

క్షీణత - పతనం (622–651)
మొదటి దశలో (602 నుండి 622 వరకు) విజయవంతమైనప్పటికీ 2వ ఖోస్రో సైనిక చర్య పర్షియను సైన్యాన్ని, ఖజానాలను పూర్తిగా క్షీణింపజేసింది. జాతీయ ఖజానాలను తిరిగి నింపే ప్రయత్నంలో ఖోస్రో ప్రజల మీద అధిక పన్నులు విధించాడు. ఈ విధంగా ఆయన సామ్రాజ్యం పూర్తి ఓటమి అంచున ఉన్నప్పుడు. హెరాక్లియసు (610–641) తన బలహీనపడిన  నాశనమైన సామ్రాజ్యం, మిగిలిన వనరులన్నింటినీ సమీకరించి, తన సైన్యాలను పునర్వ్యవస్థీకరించి, ఒక అద్భుతమైన, ప్రమాదకరమైన ప్రతిదాడిని ప్రారంభించాడు. 622 - 627 మధ్య ఆయన అనటోలియా  కాకససు‌లో పర్షియన్లకు వ్యతిరేకంగా సైనిక దండయాత్రలు చేశాడు. షహర్బరాజు, షాహిను, షహ్రాప్లకాను ఆధ్వర్యంలోని పర్షియను దళాల మీద వరుస విజయాలు సాధించాడు (బైజాంటైను చక్రవర్తిని వ్యక్తిగతంగా ఓడించిన కీర్తిని పొందడంలో వారి మధ్య ఉన్న పోటీ వారి వైఫల్యానికి దోహదపడింది), గంజాకు‌లోని గొప్ప జొరాస్ట్రియను ఆలయాన్ని ధ్వంసం చేశాడు. ఖజార్లు, పశ్చిమ టర్కికు ఖగనేటు నుండి సహాయం పొందాడు.


దీనికి ప్రతిస్పందనగా ఖోస్రో, అవారు, స్లావికు దళాలతో సమన్వయం చేసుకుని 626లో బైజాంటైను రాజధాని కాన్స్టాంటినోపిలు ‌మీద ముట్టడిని ప్రారంభించాడు. షహర్బరాజు నేతృత్వంలోని సాసానియన్లు బోస్ఫరసు తూర్పు వైపు నుండి నగరం మీద దాడి చేయగా ఆయన అవారు, స్లావికు మిత్రులు పశ్చిమ వైపు నుండి దాడి చేశారు. తమ మిత్రులకు సహాయం చేయడానికి పర్షియను దళాలను బోస్ఫరసు మీదుగా పడవల్లో తరలించే ప్రయత్నాలను (ముట్టడి యుద్ధంలో సాసానియను దళాలు అత్యంత సమర్థవంతమైనవి) బైజాంటైను నౌకాదళం అడ్డుకుంది. ముట్టడి విఫలమైంది. 627–628లో హెరాక్లియసు మెసొపొటేమియా మీద శీతాకాల దండయాత్ర చేశాడు. తన ఖజారు మిత్రులు వైదొలగినప్పటికీ, నైన్వే యుద్ధంలో రహజాదు నేతృత్వంలోని పర్షియను సైన్యాన్ని ఓడించాడు. ఆ తర్వాత ఆయన టైగ్రిసు నది వెంబడి ముందుకు సాగి, దేశాన్ని నాశనం చేసి, దస్తాగెర్డు‌లోని ఖోస్రో రాజభవనాన్ని దోచుకున్నాడు. నహ్రావాను కాలువ మీద ఉన్న వంతెనలు ధ్వంసం కావడంతో ఆయన క్టెసిఫాను ‌మీద దాడి చేయకుండా నిరోధించబడ్డాడు. ఆ తర్వాత మరికొన్ని దాడులు చేసి దియాలా నది వెంబడి ఉత్తర-పశ్చిమ ఇరాన్‌లోకి వెనక్కి తగ్గాడు. Haldon (1997), 46; Baynes (1912), passim; Speck (1984), 178

upright=0.8|thumb|left|ఖోస్రో II కుమార్తె అయిన రాణి బోరాన్, ససానియన్ సామ్రాజ్య సింహాసనంపై కూర్చున్న మొదటి మహిళ మరియు చివరి పాలకులలో ఒకరు. ఆమె జూన్ 17, 629 నుండి జూన్ 16, 630 వరకు పాలించింది.

హెరాక్లియసు విజయాలు, సస్సానిడు సామ్రాజ్యం అత్యంత సంపన్న భూభాగాల విధ్వంసం, గాంజాకు, దస్తాగెర్డు వంటి ఉన్నత లక్ష్యాల అవమానకరమైన నాశనం ఖోస్రో ప్రతిష్టను, పర్షియను ఉన్నత వర్గాలలో ఆయన మద్దతును తీవ్రంగా దెబ్బతీశాయి. 628 ప్రారంభంలో ఆయన కుమారుడు 2వ కవాదు (628) చేత ఆయన పదవీచ్యుతుడై హత్య చేయబడ్డాడు. కవాదు వెంటనే యుద్ధాన్ని ముగించి ఆక్రమిత భూభాగాలన్నింటి నుండి వైదొలగడానికి అంగీకరించాడు. 629లో హెరాక్లియసు ఒక వైభవమైన వేడుకలో పవిత్ర శిలువను జెరూసలేంలో పునఃస్థాపించాడు. కవాదు కొన్ని నెలల్లోనే మరణించాడు.ఆ తర్వాత గందరగోళం, అంతర్యుద్ధం చెలరేగాయి. నాలుగు సంవత్సరాల కాలంలో ఐదుగురు రాజులు మారడంతో సస్సానిడు సామ్రాజ్యం గణనీయంగా బలహీనపడింది. కేంద్ర అధికారం శక్తి సేనాధిపతుల చేతుల్లోకి వెళ్లింది. వరుస తిరుగుబాట్ల నుండి ఒక బలమైన రాజు ఉద్భవించడానికి చాలా సంవత్సరాలు పట్టింది. సస్సానిడు‌లకు పూర్తిగా కోలుకోవడానికి సమయం దొరకలేదు.

632 ప్రారంభంలో ఇస్తఖరులో రహస్యంగా నివసిస్తున్న 1వ ఖోస్రో మనవడు 3వ యజ్దెగెర్డు సింహాసనాన్ని అధిష్టించాడు. అదే సంవత్సరం ఇస్లాం ద్వారా కొత్తగా ఏకమైన అరబు తెగల నుండి మొదటి దండయాత్రదారులు పర్షియను భూభాగంలోకి ప్రవేశించాయి. హోవార్డు-జాన్‌స్టను అభిప్రాయం ప్రకారం సంవత్సరాల తరబడి జరిగిన యుద్ధాలు బైజాంటైను‌లను. పర్షియను‌లను అలసిపోయేలా చేశాయి. ఆర్థిక క్షీణత, అధిక పన్నులు, మతపరమైన అశాంతి, కఠినమైన సామాజిక వర్గీకరణ, ప్రాంతీయ భూస్వాములలో పెరుగుతున్న అధికారం. పాలకుల వేగవంతమైన మార్పుల కారణంగా సస్సానిడు‌లు మరింత బలహీనపడ్డారు. ఇది పర్షియా మీద ఇస్లామికు దండయాత్రకు మార్గం సుగమం చేసింది.

ప్రారంభ అరబ్బు సైన్యాలు కలిగించిన ఒత్తిడికి సస్సానిడు‌లు ఎప్పుడూ నిజంగా సమర్థవంతమైన ప్రతిఘటనను చూపలేకపోయారు. యాజ్డెగెర్డు తన సలహాదారుల దయాదాక్షిణ్యాల మీద ఆధారపడిన ఒక బాలుడు. చిన్న చిన్న భూస్వామ్య రాజ్యాలుగా విచ్ఛిన్నమవుతున్న విశాలమైన దేశాన్ని ఏకం చేయగల సామర్థ్యం ఆయనకు లేదు. కొత్తగా విస్తరిస్తున్న అరబ్బుల నుండి ఇదే విధమైన ఒత్తిడికి గురైన బైజాంటైను‌ల నుండి ఇక మీద ముప్పుగా లేనప్పటికీ ఈ పరిస్థితి నెలకొంది. ఖలీఫా అబూ బకరు సేనాధిపతి ఖలీదు ఇబ్ను వలీదు ఒకప్పుడు ముహమ్మదు ఎంపిక చేసిన సహచరులలో ఒకడు, అరబు సైన్యానికి నాయకుడు నాయకత్వంలో మెరుపు వేగంతో జరిగిన యుద్ధాల పరంపరలో ఇరాకు‌ను స్వాధీనం చేసుకోవడానికి ముందుకు కదిలాడు. 634 జూన్‌లో బైజాంటైను‌లకు వ్యతిరేకంగా సిరియను యుద్ధరంగానికి తిరిగి పంపబడిన ఖలీదు వారసుడు ఇరాక్‌లో విఫలమయ్యాడు. 634లో జరిగిన వంతెన యుద్ధంలో ముస్లింలు ఓడిపోయారు. అయితే అరబ్బుల ముప్పు అక్కడితో ఆగలేదు. ఖలీదు ఇబ్ను వలీదు క్రమశిక్షణ కలిగిన సైన్యాల ద్వారా కొద్దికాలానికే తిరిగి ఉద్భవించింది.

637లో ఖలీఫా ఉమరు ఇబ్ను అల్-ఖత్తాబు ఆధ్వర్యంలోని ముస్లిం సైన్యం, జనరలు రోస్తం ఫర్రోఖ్జాదు నేతృత్వంలోని పెద్ద పర్షియను సైన్యాన్ని అల్-ఖాదిసియ్యా మైదానాలలో ఓడించింది. ఆపై క్టెసిఫాను‌ మీదకు ముందుకు సాగింది. అది సుదీర్ఘ ముట్టడి తర్వాత పతనమైంది. యాజ్డెగెర్డు క్టెసిఫాను నుండి తూర్పు వైపుకు పారిపోయాడు. సామ్రాజ్యం విశాలమైన ఖజానాలో ఎక్కువ భాగాన్ని అక్కడే వదిలిపెట్టాడు. ఆ తర్వాత కొద్దికాలానికే అరబ్బులు క్టెసిఫాను‌ను స్వాధీనం చేసుకున్నారు. ఈ విధంగా ముస్లింలు ఒక శక్తివంతమైన ఆర్థిక వనరును చేజిక్కించుకోగలిగారు. ఇది సస్సానిడు ప్రభుత్వాన్ని నిధుల కొరతతో కునారిల్లేలా చేసింది. చాలా మంది సస్సానిడు గవర్నర్లు ఆక్రమణదారులను వెనక్కి తరిమికొట్టడానికి తమ బలగాలను ఏకం చేయడానికి ప్రయత్నించారు. కానీ బలమైన కేంద్ర అధికారం లేకపోవడం వలన ఆ ప్రయత్నం విఫలమైంది. ఆ గవర్నర్లు నిహావందు యుద్ధంలో ఓడిపోయారు. సైనిక కమాండు వ్యవస్థ పూర్తిగా లేకపోవడం, ఉన్నత వర్గాలకు చెందని సైనికుల దళాలు తీవ్రంగా క్షీణించడం, ఆర్థిక వనరులు సమర్థవంతంగా నాశనం కావడం, 'అసవరాను' ('అజతాను') అనే వీర యోధుల వర్గం ముక్కలు ముక్కలుగా నాశనం కావడంతో ఆ సామ్రాజ్యం ఇప్పుడు అరబ్బు ఆక్రమణదారుల ముందు పూర్తిగా నిస్సహాయంగా మారింది.

నిహావందు యుద్ధంలో ఓటమి గురించి విన్న తర్వాత యజ్దెగెర్డు, ఫర్రుఖు‌జాదు, కొంతమంది పర్షియను ప్రభువులతో కలిసి దేశంలోకి మరింత లోపలికి తూర్పున ఉన్న ఖొరాసాను ప్రావిన్సు‌కు పారిపోయాడు. 651 చివరిలో మెర్వు‌లో ఒక పిండిమర యజమాని చేతిలో యజ్దెగెర్డు హత్యకు గురయ్యాడు. ఆయన కుమారులు, పెరోజు, బహ్రాం , టాంగు చైనాకు పారిపోయారు. కొంతమంది ప్రభువులు మధ్య ఆసియాలో స్థిరపడ్డారు. అక్కడ వారు ఆ ప్రాంతాలలో పర్షియను సంస్కృతి, భాషను వ్యాప్తి చేయడంలో, సస్సానిడు సంప్రదాయాలను పునరుద్ధరించడానికి ప్రయత్నించిన మొదటి స్థానిక ఇరానియను ఇస్లామికు రాజవంశం అయిన సామానిడు రాజవంశం స్థాపనలో గొప్పగా తోడ్పడ్డారు.

సస్సానిడు సామ్రాజ్యం ఆకస్మిక పతనం కేవలం ఐదు సంవత్సరాల కాలంలో పూర్తయింది. దాని భూభాగంలో ఎక్కువ భాగం ఇస్లామికు ఖలీఫా రాజ్యంలో విలీనం చేయబడింది; అయినప్పటికీ అనేక ఇరానియను నగరాలు ఆక్రమణదారులను ప్రతిఘటించి వారితో చాలాసార్లు పోరాడాయి. ఇస్లామికు ఖలీఫాలు రే, ఇస్ఫాహాను, హమదాను వంటి నగరాలలో తిరుగుబాట్లను పదేపదే అణచివేశారు.Zarinkoob, pp. 305–317 స్థానిక ప్రజల మీద ప్రారంభంలో ఇస్లాంలోకి మారలని పెద్దగా ఒత్తిడి లేదు. వారు ముస్లిం రాజ్యానికి ధిమ్మీ పౌరులుగా ఉంటూ జిజియా పన్ను చెల్లించేవారు.Bashear, Suliman, Arabs and others in Early Islam, p. 117 అదనంగా పాత సస్సానిడు "భూమి పన్ను" (అరబికు‌లో ఖరాజు అని పిలుస్తారు) కూడా స్వీకరించబడింది. ఖలీఫా ఉమరు, పన్నులు భూమి భరించగలిగే దానికంటే ఎక్కువగా ఉన్నాయో లేదో అంచనా వేయడానికి అప్పుడప్పుడు ఒక కమిషను‌ను ఏర్పాటు చేసేవారని చెబుతారు.The Caliphs and Their Non-Muslim Subjects. A. S. Tritton, p. 139.

అరబు దండయాత్రకు ముందు ససానియను సామ్రాజ్యం చివరి స్థానిక ఇరానియను ప్రభుత్వం. 7వ శతాబ్దంలో అరబ్బులు ససానియను సామ్రాజ్యాన్ని అంతం చేసినప్పటి నుండి 1501లో సఫావిదు రాజవంశం మొత్తం ఇరాను‌ను తమ ఆధీనంలోకి తీసుకున్న మొదటి స్థానిక పాలకులయ్యారు. 

వంశపారంపర్య ఉన్నత కుటుంబాలు
కింది రాజవంశాలు, ఉన్నత కుటుంబాలకు ససానియను పాలకులలో పూర్వీకులు ఉన్నారని నమ్ముతారు:
 జమాస్పు వంశస్థులైన దబుయిదు రాజవంశం (642–760).
 జమాస్పు వంశస్థులైన మజందరను పదుస్పానిడ్సు (665–1598).
 4వ హోర్మిజ్డు వంశానికి చెందిన షిర్వాను షాలు (1100–1382). Stokvis A.M.H.J., pp. 112, 129. 
 ససానియను యువరాజు అయిన మిహరు గుష్నాస్పు నుండి వచ్చిన బాను మునజ్జిం (9వ–10వ శతాబ్దం).
 3వ యజ్దెగెర్డు వంశానికి చెందిన ఒక దెహ్కాను కుటుంబమైన కమ్కారియను కుటుంబం (9వ–10వ శతాబ్దం).
 4వ బహ్రాం వంశస్థుడైన సోగ్డియను పాలకుడు దివాష్టిచు నుండి వచ్చిన కుటుంబమైన మికాలిడ్సు (9వ–11వ శతాబ్దం).

ప్రభుత్వం
సస్సానియన్లు పార్థియను అర్సాసిడు‌లు సాధించిన సరిహద్దులలోనే సుమారుగా ఒక సామ్రాజ్యాన్ని స్థాపించారు. దీని రాజధాని అస్సోరిస్తాను ప్రావిన్సు‌లోని క్టెసిఫోను‌లో ఉండేది. ఈ సామ్రాజ్యాన్ని పరిపాలించడంలో, సస్సానియను పాలకులు 'షహను‌షా' (రాజులకు రాజు) అనే బిరుదును స్వీకరించి, కేంద్ర అధిపతులుగా మారారు. వారు జాతీయ మతానికి చిహ్నమైన పవిత్ర అగ్నికి సంరక్షకులుగా కూడా వ్యవహరించారు. ఈ చిహ్నం సస్సానియను నాణేల మీద స్పష్టంగా కనిపిస్తుంది. ఇక్కడ పాలక చక్రవర్తి తన కిరీటం, అధికార చిహ్నాలతో నాణెం ఒక వైపున, జాతీయ మతానికి చిహ్నమైన పవిత్ర అగ్ని నాణెం మరో వైపున కనిపిస్తాయి.  గిట్టి అజర్‌పే "ప్రాచీన కాలపు చివరి దశలో సమీప ప్రాచ్యం: సస్సానియన్ సామ్రాజ్యం" సస్సానియను రాణులు 'బాన్‌బిష్నాను బాన్‌బిష్ను' (రాణులకు రాణి) అనే బిరుదును కలిగి ఉండేవారు.

చిన్న స్థాయిలో ఈ భూభాగాన్ని 'షహర్దారు' అని పిలువబడే ఒక ఉన్నత కుటుంబానికి చెందిన అనేక మంది చిన్న పాలకులు కూడా పరిపాలించేవారు. వీరిని నేరుగా 'షహను‌షా' పర్యవేక్షించేవాడు. ప్రావిన్సుల జిల్లాలను ఒక 'షహ్రాబు', ఒక 'మొబెదు' (ప్రధాన పూజారి) పరిపాలించేవారు. 'మొబెదు' భూములు, ఇతర చట్టపరమైన విషయాలను చూసుకునేవాడు. సస్సానియను పాలన గణనీయమైన కేంద్రీకరణ, ప్రతిష్టాత్మక పట్టణ ప్రణాళిక, వ్యవసాయ అభివృద్ధి, సాంకేతిక మెరుగుదలల ద్వారా వర్గీకరించబడింది.రాజు క్రింద, ఒక శక్తివంతమైన అధికార యంత్రాంగం ప్రభుత్వ వ్యవహారాలలో ఎక్కువ భాగాన్ని నిర్వహించేది; ఈ అధికార యంత్రాంగం అధిపతి 'వుజుర్గు ఫ్రమాదారు' (వజీరు లేదా ప్రధానమంత్రి). ఈ అధికార యంత్రాంగంలో జొరాస్ట్రియను పూజారి వర్గం అపారమైన శక్తిని కలిగి ఉండేది. చక్రవర్తి క్రింద, సస్సానియను రాజ్యంలో అత్యంత శక్తివంతమైన వ్యక్తులు ఆయన ప్రధాన అధికారులు: 'మొబెదాను మొబెదు', పూజారి వర్గానికి (మాగీ) అధిపతి; సర్వ సైన్యాధ్యక్షుడైన 'స్పాహు‌బెడు'; వ్యాపారులు, వర్తకుల సంఘం అధిపతి అయిన 'హుతుఖ్షు‌బెడు';, రైతుల అధిపతి కూడా అయిన వ్యవసాయ మంత్రి, 'వస్తార్యోషాను-సలారు'.Sarfaraz, p. 344

నామమాత్రంగా సంపూర్ణ నిరంకుశ రాజులైనప్పటికీ ససానియను పాలకులు సాధారణంగా తమ మంత్రుల సలహాలను పరిగణనలోకి తీసుకునేవారు. 10వ శతాబ్దపు ముస్లిం చరిత్రకారుడు అల్-మసూది, "ససానియను రాజుల అద్భుతమైన పరిపాలన, వారి క్రమబద్ధమైన విధానం, వారి ప్రజల పట్ల వారి శ్రద్ధ, వారి రాజ్యాల శ్రేయస్సు"ను ప్రశంసించాడు. సాధారణ సమయాలలో రాచరికం వంశపారంపర్యంగా ఉండేది. కానీ రాజు దానిని తన చిన్న కుమారుడికి బదిలీ చేయవచ్చు; రెండు సందర్భాలలో సర్వోన్నత అధికారం రాణుల చేతిలో ఉంది. ప్రత్యక్ష వారసుడు అందుబాటులో లేనప్పుడు, ఉన్నత వర్గాల వారు, మతాధికారులు ఒక పాలకుడిని ఎన్నుకునేవారు. కానీ వారి ఎంపిక రాజకుటుంబ సభ్యులకు మాత్రమే పరిమితం చేయబడింది.

ససానియను ఉన్నత వర్గం పాత పార్థియను వంశాలు, పర్షియను ఉన్నత కుటుంబాలు, లొంగిపోయిన భూభాగాల నుండి వచ్చిన ఉన్నత కుటుంబాల మిశ్రమంగా ఉండేది. పార్థియను రాజవంశం పతనమైన తర్వాత అనేక కొత్త ఉన్నత కుటుంబాలు ఉద్భవించాయి. అయితే ఒకప్పుడు ఆధిపత్యం వహించిన ఏడు పార్థియను వంశాలలో కొన్ని అత్యంత ప్రాముఖ్యతను కలిగి ఉన్నాయి. 1వ అర్దాషిరు ఆస్థానంలో పాత అర్సాసిడు కుటుంబాలైన హౌసు ఆఫ్ కారెను, హౌసు ఆఫ్ సురెను‌తో పాటు, వరాజెసు, అండిగాన్సు వంటి అనేక ఇతర కుటుంబాలు గొప్ప గౌరవ స్థానాలను కలిగి ఉన్నాయి. ఈ ఇరానియను, ఇరానియేతర ఉన్నత కుటుంబాలతో పాటు, మెర్వు, అబర్షహరు, కిర్మాను, సకస్తాను, ఐబీరియా, అడియాబెను రాజులు, ఉన్నత వర్గాలలో గౌరవ స్థానాలను కలిగి ఉన్నట్లు పేర్కొనబడ్డారు. వారు షాహను‌షా ఆస్థానంలో కనిపించేవారు. నిజానికి సురెన్సు, కారెన్సు, వరాజెసు విస్తారమైన రాజ్యాలు, పాక్షిక-స్వతంత్ర రాజ్యాలుగా అసలు ససానిడు రాజ్యంలో భాగమయ్యాయి. ఈ విధంగా, ససానిడు సామ్రాజ్యం ఆస్థానంలో హాజరైన ఉన్నత కుటుంబాలు, షాహను‌షాకు లోబడి ఉన్నప్పటికీ తమ సొంత హక్కుతో పాలక వంశాలుగా కొనసాగాయి.

సాధారణంగా, ఇరానియను కుటుంబాలకు చెందిన 'వుజుర్గాను' వారు సామ్రాజ్య పరిపాలనలో అత్యంత శక్తివంతమైన పదవులను నిర్వహించారు. ఇందులో సరిహద్దు ప్రావిన్సుల గవర్నరు‌షిపు‌లు ('మర్జ్‌బాను') కూడా ఉన్నాయి. ఈ పదవులలో చాలా వరకు వంశపారంపర్యమైనవి. చాలా పదవులు తరతరాలుగా ఒకే కుటుంబంలో సంక్రమించాయి. అత్యంత సీనియారిటీ కలిగిన 'మర్జుబాన్'లకు వెండి సింహాసనం అనుమతించబడింది. అయితే కాకససు ప్రావిన్సు వంటి అత్యంత వ్యూహాత్మక సరిహద్దు ప్రావిన్సుల 'మర్జు‌బాన్'లకు బంగారు సింహాసనం అనుమతించబడింది. Nicolle, p. 10 సైనిక దండయాత్రలలో ప్రాంతీయ ''మర్జు‌బాన్'లను ఫీల్డు మార్షల్సు‌గా పరిగణించవచ్చు. అయితే తక్కువ స్థాయి 'స్పాహు‌బెడ్'లు క్షేత్ర సైన్యానికి నాయకత్వం వహించగలరు. name="Nicolle, p. 14"

సాంస్కృతికంగా, సస్సానియన్లు సామాజిక వర్గీకరణ వ్యవస్థను అమలు చేశారు. ఈ వ్యవస్థకు జొరాస్ట్రియనిజం మద్దతు ఇచ్చింది. దీనిని రాజ్య మతంగా స్థాపించారు. ఇతర మతాలను చాలా వరకు సహించారని తెలుస్తోంది. అయినప్పటికీ ఈ వాదన మీద చర్చ జరిగింది. Wiesehöfer, Ancient Persia, or the Cambridge History of Iran, vol. 3సస్సానియను చక్రవర్తులు పర్షియను సంప్రదాయాలను పునరుద్ధరించడానికి, గ్రీకు సాంస్కృతిక ప్రభావాన్ని తుడిచిపెట్టడానికి స్పృహతో ప్రయత్నించారు.
సస్సానియను సైన్యం
సస్సానియను సామ్రాజ్యం క్రియాశీల సైన్యం సామ్రాజ్యం మొదటి 'షాహను‌షా' అయిన 1వ అర్దాషిరు నుండి ఉద్భవించింది. అర్దాషిరు అకెమెనిడు సైనిక సంస్థలను పునరుద్ధరించాడు. పార్థియను అశ్వికదళ నమూనాను నిలుపుకున్నాడు. కొత్త రకాల కవచాలు, ముట్టడి యుద్ధ పద్ధతులను ఉపయోగించాడు.
పూజారుల పాత్ర
పూజారులు, యోధుల మధ్య సంబంధం ముఖ్యమైనది. ఎందుకంటే ఎరాను‌షహరు అనే భావనను పూజారులే పునరుద్ధరించారు. పూజారులకు, యోధులకు మధ్య తలెత్తిన విభేదాలు సామ్రాజ్యంలో విచ్ఛిన్నానికి దారితీశాయి. ఇది దాని పతనానికి కారణమైంది.
పదాతిదళం
పాయి‌గాను దళాలు సస్సానియను పదాతిదళంలో అధిక సంఖ్యలో ఉండేవి. వీరిని తరచుగా రైతు జనాభా నుండి నియమించుకునేవారు. ప్రతి విభాగానికి "పాయి‌గాను-సలారు" అనే అధికారి నాయకత్వం వహించేవాడు. దీని అర్థం "పదాతిదళ కమాండరు". వీరి ప్రధాన విధులు సామాగ్రి బండిని కాపాడటం, ఉన్నత శ్రేణికి చెందిన అస్వరను దళాలకు సహాయకులుగా పనిచేయడం, కోట గోడల మీద దాడి చేయడం, కందకాల తవ్వకం పనులు చేపట్టడం. గనులను తవ్వడం. 

పదాతిదళంలో పనిచేసే వారికి డాలులు, ఈటెలు సమకూర్చబడ్డాయి. తమ సైన్యం పరిమాణాన్ని పెంచడానికి, సస్సానియన్లు తమ సొంత సైన్యానికి మేడియన్లు, డైలమైటు‌లు అందించిన సైనికులను జోడించారు. మేడియన్లు సస్సానియను సైన్యానికి ఉన్నత-నాణ్యత గల ఈటెలు విసిరేవారిని, వడిసెల యోధులను, భారీ పదాతిదళాన్ని అందించారు. ఇరానియను పదాతిదళాన్ని అమ్మియానసు మార్సెల్లినసు "గ్లాడియేటర్ల వలె ఆయుధాలు ధరించినవారు", "అనేక గుర్రపు బాలుర వలె ఆజ్ఞలను పాటించేవారు" అని వర్ణించాడు.Vadim Mikhaĭlovich Masson, History of Civilizations of Central Asia, Vol.II, (UNESCO, 1996), p. 52 డైలమైటు ప్రజలు కూడా పదాతిదళంలో పనిచేశారు. వారు గిలాను, ఇరానియను అజరు‌బైజాను, మజాందరను‌లలో ప్రధానంగా నివసించిన ఇరానియను ప్రజలు. వారు కత్తులు, ఖడ్గాలు, ఈటెల వంటి ఆయుధాలతో పోరాడినట్లు నివేదించబడింది. సమీప పోరాటంలో వారి నైపుణ్యాలు, దృఢత్వానికి రోమన్లచే గుర్తింపు పొందారని ప్రసిద్ధి చెందారు. డైలమైట్ల గురించిన ఒక వృత్తాంతం, వారు యెమెను ‌మీద జరిగిన దండయాత్రలో పాల్గొన్నారని పేర్కొంది. ఈ దండయాత్రలో వారిలో 800 మందికి డైలమైటు అధికారి వహ్రిజు నాయకత్వం వహించాడు. 

నౌకాదళం
1వ అర్దాషిరు పర్షియను గల్ఫు అరబు భాగాన్ని జయించినప్పటి నుండి ససానియను నౌకాదళం ససానియను సైన్యంలో ఒక ముఖ్యమైన భాగంగా ఉంది. పర్షియను గల్ఫును నియంత్రించడం ఆర్థికంగా అవసరం కనుక ససానియను నౌకాదళం దానిని సముద్రపు దొంగల నుండి సురక్షితంగా ఉంచడానికి, రోమన్ల ఆక్రమణను నిరోధించడానికి, అరబు తెగలు శత్రుత్వం వహించకుండా నిరోధించడానికి పనిచేసింది. అయితే నౌకాదళంలో పనిచేసేవారు జైళ్ళలో బంధించబడినవారే కాబట్టి ఆ నౌకాదళం బలంగా ఉండేది కాదని చాలా మంది చరిత్రకారులు విశ్వసిస్తున్నారు.  నావికాదళాధిపతికి 'నావు‌బెడు' అనే బిరుదు ఉండేది. 

అశ్వికదళం
సస్సానిడు సామ్రాజ్యం సమయంలో ఉపయోగించిన అశ్వికదళం రెండు రకాల భారీ అశ్వికదళ విభాగాలుగా ఉండేది: క్లిబనారి, కాటాఫ్రాక్టు‌లు. ఉన్నత వర్గాలకు చెందిన చిన్నప్పటి నుండి సైనిక సేవ కోసం శిక్షణ పొందిన ఉన్నత సైనికులతో కూడిన మొదటి అశ్వికదళానికి తేలికపాటి అశ్వికదళం, పదాతిదళం, విలుకాళ్ల మద్దతు ఉండేది. ఈ మొదటి అశ్వికదళ విభాగాలలో కిరాయి సైనికులుగా; సామ్రాజ్యంలోని టర్కులు, కుషాణులు, సర్మాటియన్లు, ఖజార్లు, జార్జియన్లు, అర్మేనియన్లతో సహా గిరిజన ప్రజలు కూడా చేర్చబడ్డారు. రెండవ అశ్వికదళంలో యుద్ధ ఏనుగులను ఉపయోగించేవారు. వాస్తవానికి, అశ్వికదళానికి మద్దతుగా ఏనుగులను మోహరించడం వారి ప్రత్యేకత.

పార్థియన్ల వలె కాకుండా సస్సానియన్లు అధునాతన ముట్టడి యంత్రాలను అభివృద్ధి చేశారు. ముట్టడి ఆయుధాల అభివృద్ధి రోం‌తో జరిగిన సంఘర్షణల సమయంలో ఒక ఉపయోగకరమైన ఆయుధంగా నిరూపించబడింది. ఈ యుద్ధాలలో విజయం నగరాలను, ఇతర కోటలను స్వాధీనం చేసుకునే సామర్థ్యం మీద ఆధారపడి ఉండేది; దీనికి విరుద్ధంగా, సస్సానియన్లు తమ సొంత నగరాలను దాడుల నుండి రక్షించుకోవడానికి అనేక పద్ధతులను కూడా అభివృద్ధి చేశారు. సస్సానియను సైన్యం అంతకు ముందున్న పార్థియను సైన్యాన్ని పోలి ఉండేది. అయినప్పటికీ సస్సానియన్ల భారీ అశ్వికదళంలో కొందరు ఈటెలతో సన్నద్ధమై ఉండేవారు. అయితే పార్థియను సైన్యాలు ఎక్కువగా విల్లంబులతో సన్నద్ధమై ఉండేవి. రోమను చరిత్రకారుడు అమ్మియానసు మార్సెల్లినసు 2వ షాపూరు క్లిబనారి అశ్వికదళం గురించి చేసిన వర్ణన, అది ఎంత భారీగా సన్నద్ధమై ఉందో, అందులో కేవలం కొంతమంది మాత్రమే ఈటెలతో సన్నద్ధమై ఉన్నారని స్పష్టంగా చూపిస్తుంది:

సస్సానియను అశ్వికదళంలోని గుర్రపు స్వారీ చేసేవారికి రకాబులు ఉండేవి కావు. దానికి బదులుగా వారు యుద్ధపు జీనును ఉపయోగించారు. దానికి వెనుక భాగంలో ఒక ఆధారం, స్వారీ చేసేవారి తొడల పైభాగంలో వంగి ఉండే రెండు రక్షణ బిగింపులు ఉండేవి. ఇది గుర్రపు స్వారీ చేసేవారు యుద్ధ సమయంలో ముఖ్యంగా తీవ్రమైన పోరాటాల సమయంలో అన్ని వేళలా జీనులో స్థిరంగా ఉండటానికి వీలు కల్పించింది. 

బైజాంటైను చక్రవర్తి మౌరికియోసు కూడా తన 'స్ట్రాటెజికాను ‘ లోచాలా మంది సాసానియను భారీ అశ్వికదళ సైనికులు ఈటెలను మోయరని తమ ప్రాథమిక ఆయుధాలుగా విల్లంబుల మీదనే ఆధారపడతారని నొక్కి చెప్పాడు. దీనికి విరుద్ధంగా తాక్-ఎ బోస్తాను శిల్పాలలో అల్-తబరీ దిహ్కాను వీరులకు అవసరమైన పరికరాల ప్రసిద్ధ జాబితాలో ఈటె కూడా చేర్చబడింది.

అసవరాను (అజాతాను) వీర యోధుల వర్గానికి చెందిన ఒక యోధుడిని పోషించడానికి అవసరమైన ధనం కోసం ఒక చిన్న జాగీరు అవసరమయ్యేది. అసవరాను (అజాతాను) వీర యోధుల వర్గం దానిని సింహాసనం నుండి పొందేది. దానికి ప్రతిఫలంగా యుద్ధ సమయంలో వారు సింహాసనానికి అత్యంత ముఖ్యమైన రక్షకులుగా ఉండేవారు.

పొరుగు రాజ్యాలతో సంబంధాలు
రోమన్ సామ్రాజ్యం

పార్థియన్ల మాదిరిగానే, సస్సానియన్లు కూడా రోమన్ సామ్రాజ్యంతో నిరంతరం శత్రుత్వంతో ఉండేవారు. పార్థియన్ల తర్వాత అధికారంలోకి వచ్చిన సస్సానియన్లు తమ పొరుగు ప్రత్యర్థి అయిన బైజాంటైన్ సామ్రాజ్యం లేదా తూర్పు రోమను సామ్రాజ్యంతో పాటు 400 సంవత్సరాలకు పైగా ప్రపంచంలోని ప్రముఖ శక్తులలో ఒకటిగా గుర్తింపు పొందారు. 395లో రోమను సామ్రాజ్యం విభజించబడిన తర్వాత కాన్స్టాంటినోపులు రాజధానిగా ఉన్న బైజాంటైను సామ్రాజ్యం, పర్షియాకు ప్రధాన పాశ్చాత్య శత్రువుగా, సాధారణంగా ప్రధాన శత్రువుగా కొనసాగింది. రెండు సామ్రాజ్యాల మధ్య శత్రుత్వాలు మరింత తరచుగా మారాయి.రోమను సామ్రాజ్యం వలెనే సస్సానియన్లు కూడా పొరుగు రాజ్యాలు, సంచార తెగలతో నిరంతర సంఘర్షణ స్థితిలో ఉండేవారు. సంచార దండయాత్రల ముప్పును పూర్తిగా పరిష్కరించలేకపోయినప్పటికీ బెదిరింపులకు పాల్పడే సంచార జాతుల మీద సమన్వయంతో కూడిన సైనిక చర్యలు తీసుకునే విధానం కారణంగా, సస్సానియన్లు సాధారణంగా రోమన్ల కంటే ఈ విషయాలను చాలా విజయవంతంగా ఎదుర్కొన్నారు.

తరచుగా బైజాంటైను ‌లతో జరిగిన అనేక యుద్ధాలలో చివరిది, అత్యంత కీలకమైన 602–628 బైజాంటైను-సస్సానియను యుద్ధం. ఇందులో బైజాంటైను రాజధాని కాన్స్టాంటినోపులు ముట్టడి కూడా ఉంది. ఈ యుద్ధం రెండు ప్రత్యర్థి పక్షాలు తమ మానవ, భౌతిక వనరులను తీవ్రంగా కోల్పోవడంతో ముగిసింది. అంతేకాకుండా సామ్రాజ్యం లోపల ఉన్న సామాజిక సంఘర్షణ దానిని మరింతగా బలహీనపరిచింది. పర్యవసానంగా ఇస్లామికు రషీదును ఖలీఫా ఆకస్మిక ఆవిర్భావం వల్ల అవి బలహీనపడ్డాయి. యుద్ధం జరిగిన కొన్ని సంవత్సరాలకే ఆ శక్తులు రెండు సామ్రాజ్యాల మీద దండెత్తాయి. ముస్లిం సైన్యాలు ససానియను సామ్రాజ్యం మొత్తాన్ని వేగంగా జయించాయి. బైజాంటైను-అరబు యుద్ధాలలో బైజాంటైను సామ్రాజ్యం నుండి లెవంతు, కాకససు, ఈజిప్టు, ఉత్తర ఆఫ్రికాలోని భూభాగాలను స్వాధీనం చేసుకున్నాయి. తరువాతి శతాబ్దాలలో బైజాంటైను సామ్రాజ్యంలో సగం, మొత్తం ససానియను సామ్రాజ్యం ముస్లింల పాలనలోకి వచ్చాయి.

సాధారణంగా శతాబ్దాల కాలంలో పశ్చిమాన సస్సానిడు భూభాగం పెద్ద, స్థిరమైన రోమను రాజ్యానికి ఆనుకుని ఉండేది. కానీ తూర్పున దాని సమీప పొరుగువారు కుషాన్ సామ్రాజ్యం, హెఫ్తాలైట్ల వంటి సంచార జాతులు. తూసు కోట లేదా నిషాపురు నగరం వంటి కోటల నిర్మాణం జరిగింది(ఇది తరువాత విద్యా, వాణిజ్య కేంద్రంగా మారింది). ఇవి తూర్పు ప్రావిన్సులను దాడుల నుండి రక్షించడంలో కూడా సహాయపడింది.

దక్షిణ, మధ్య అరేబియాలో, బెడూయిను అరబ్బు తెగలు అప్పుడప్పుడు సస్సానిడు సామ్రాజ్యం మీద దాడులు చేసేవి. సామ్రాజ్యం ప్రధాన భూభాగం, బెడూయిను తెగల మధ్య ఒక బఫరు జోను‌ను ఏర్పరచడానికి సస్సానిడు సామంతుల రాజ్యమైన అల్-హిరా రాజ్యం స్థాపించబడింది. 602లో 2వ ఖోస్రో చేత అల్-హిరా రాజ్యం రద్దు చేయబడటం ఆ శతాబ్దం చివరలో బెడూయిను అరబ్బుల చేతిలో సస్సానిడ్లు ఎదుర్కొన్న నిర్ణయాత్మక ఓటములకు బాగా దోహదపడింది. ఈ ఓటముల ఫలితంగా ఇస్లామికు పతాకం క్రింద బెడూయిను తెగలు సస్సానిడు సామ్రాజ్యాన్ని ఆకస్మికంగా స్వాధీనం చేసుకున్నాయి.
ఉత్తరాన ఖజార్లు, పశ్చిమ టర్కికు ఖగనేటు సామ్రాజ్యం ఉత్తర ప్రావిన్సుల మీద తరచుగా దాడి చేసేవి. వారు 634లో మెడియా ప్రాంతాన్ని దోచుకున్నారు. కొద్దికాలానికే, పర్షియను సైన్యం వారిని ఓడించి తరిమివేసింది. ఈ దాడులను ఆపడానికి సస్సానిడ్లు కాకససు ప్రాంతంలో అనేక కోటలను నిర్మించారు. ఉదాహరణకు డెర్బెంటు (డాగేస్తాను, ఉత్తర కాకససు, ఇప్పుడు రష్యాలో భాగం)లో నిర్మించిన అద్భుతమైన కోటలు  చాలా వరకు ఈనాటికీ చెక్కుచెదరకుండా ఉన్నాయి.

కాస్పియను సముద్రానికి తూర్పు వైపున, సస్సానియన్లు 200 కి.మీ. పొడవు గల రక్షణ నిర్మాణం అయిన గొర్గాను మహాగోడను నిర్మించారు. ఇది బహుశా హెఫ్తాలైటు సామ్రాజ్యం వంటి ఉత్తర ప్రజల నుండి సామ్రాజ్యాన్ని రక్షించడానికి ఉద్దేశించబడింది.

అక్సుం రాజ్యం
522లో ఖోస్రో పాలనకు ముందు మోనోఫిసైటు అక్సుమైట్‌ల బృందం దక్షిణ అరేబియాలోని ఆధిపత్యం చెలాయిస్తున్న హిమ్యారైటు‌ల మీద దాడి చేసింది. స్థానిక అరబు నాయకుడు ఈ దాడిని ప్రతిఘటించగలిగాడు. కానీ సహాయం కోసం సస్సానియన్లను ఆశ్రయించాడు. అదే సమయంలో అక్సుమైటు‌లు సహాయం కోసం బైజాంటైను‌ల వైపు తిరిగారు. అక్సుమైటు‌లు ఎర్ర సముద్రం మీదుగా మరో సైన్యాన్ని పంపారు. ఈసారి అరబు నాయకుడిని విజయవంతంగా చంపి, ఆ ప్రాంతానికి రాజుగా ఒక అక్సుమైటు వ్యక్తిని నియమించారు.ఫ్రై ఏన్షియంట్ ఇరాన్

531లో చక్రవర్తి జస్టీనియను, యెమెన్లోని అక్సుమైటు‌లు భారతీయులతో సముద్ర వాణిజ్యం ద్వారా భారతీయ వాణిజ్యం నుండి పర్షియన్లను దూరం చేయాలని సూచించాడు. అక్సుమైటు జనరలు అబ్రహా యెమెను సింహాసనాన్ని స్వాధీనం చేసుకుని స్వతంత్ర దేశాన్ని స్థాపించడంతో ఇథియోపియన్లు ఈ అభ్యర్థనను ఎప్పుడూ నెరవేర్చలేదు. అబ్రహా మరణానంతరం ఆయన కుమారులలో ఒకడైన మాద్-కరీబు ప్రవాసంలోకి వెళ్ళగా ఆయన సవతి సోదరుడు సింహాసనాన్ని అధిష్టించాడు. జస్టీనియను సహాయం నిరాకరించడంతో మాద్-కరీబ్ ఖోస్రో సహాయం కోరాడు. ఖోస్రో, కమాండరు వాహ్రిజు ఆధ్వర్యంలో ఒక చిన్న నౌకాదళాన్ని, సైన్యాన్ని పంపి యెమెను కొత్త రాజును పదవీచ్యుతుడిని చేశాడు. రాజధాని నగరం సనాను స్వాధీనం చేసుకున్న తర్వాత, మాద్-కరీబు కుమారుడు సైఫు‌ను సింహాసనం మీద కూర్చోబెట్టారు.

యెమెను‌లో సస్సానియను సముద్ర ఉనికికి అంతిమంగా జస్టీనియనే బాధ్యుడు. యెమెను అరబ్బులకు మద్దతు ఇవ్వకపోవడం ద్వారా, ఖోస్రో మాద్-కరీబు‌కు సహాయం చేయగలిగాడు. తదనంతరం యెమెను‌ను సస్సానియను సామ్రాజ్యంలో ఒక సంస్థానంగా స్థాపించాడు. Farrokh 2007, 237

చైనా రాజవంశాలు
వారి పూర్వీకులైన పార్థియన్ల వలెనే సస్సానిడు సామ్రాజ్యం కూడా చైనాతో విదేశీ సంబంధాలను చురుకైన సత్సంబంధాలను కోరింది. పర్షియా నుండి రాయబారులు తరచుగా చైనాకు ప్రయాణించారు. చైనా పత్రాలు 455 నుండి 555 వరకు చైనాకు పదహారు సస్సానిడు రాయబార కార్యకలాపాల గురించి ప్రస్తావించాయి. వాణిజ్యపరంగా చైనాతో భూ, సముద్ర వాణిజ్యం సస్సానిడు, చైనీయులు ఇద్దరికీ ముఖ్యమైనది. దక్షిణ చైనాలో పెద్ద సంఖ్యలో సస్సానిడు నాణేలు కనుగొనబడ్డాయి. ఇది సముద్ర వాణిజ్యం ఉనికిని ధృవీకరిస్తుంది.

వివిధ సందర్భాలలో సస్సానిడు రాజులు తమ అత్యంత ప్రతిభావంతులైన పర్షియను సంగీతకారులను, నృత్యకారులను జిన్ ఉత్తర వీ రాజవంశాల కాలంలో లుయోయాంగులోని చైనా సామ్రాజ్య ఆస్థానానికి, సుయి, టాంగు రాజవంశాల కాలంలో చాంగానుకు పంపారు. రెండు సామ్రాజ్యాలు పట్టు మార్గం వెంబడి వాణిజ్యం నుండి ప్రయోజనం పొందాయి. ఆ వాణిజ్యాన్ని పరిరక్షించడంలో ఉమ్మడి ఆసక్తిని పంచుకున్నాయి. అవి మధ్య ఆసియా గుండా వాణిజ్య మార్గాలను కాపాడటంలో సహకరించుకున్నాయి. సంచార జాతుల నుండి, బందిపోట్ల నుండి వ్యాపార బృందాలను సురక్షితంగా ఉంచడానికి సరిహద్దు ప్రాంతాలలో రెండు దేశాలు అవుటు‌పోస్టులను నిర్మించాయి.

రాజకీయంగా అనేక సందర్భాలలో సస్సానిడు‌లు, చైనీయులు తమ ఉమ్మడి శత్రువైన హెఫ్తాలైటు‌లును ఎదుర్కోవడానికి పొత్తులు ఏర్పరచుకున్నారని ఆధారాలు ఉన్నాయి. అంతర్గత ఆసియాలో సంచార జాతి గోక్టర్కు‌లు ఉద్భవించినప్పుడు. టర్కికు పురోగతిని అరికట్టడానికి చైనా, సస్సానిడు‌ల మధ్య ఒక పొత్తు ఏర్పడినట్లు కనిపిస్తుంది. మౌంటు మోగు నుండి లభించిన పత్రాలు, అరబ్బుల దండయాత్రల సమయంలో సోగ్డియానా రాజు సేవలో ఒక చైనీసు జనరలు ఉన్నట్లు నివేదిస్తున్నాయి.

ముస్లిం అరబ్బులు ఇరాన్‌ మీద దండెత్తిన తర్వాత 3వ యజ్దెగెర్డు కుమారుడైన 3వ పెరోజు. కొందరు పర్షియను ప్రభువులతో కలిసి తప్పించుకుని చైనా సామ్రాజ్య ఆస్థానంలో ఆశ్రయం పొందాడు. పెరోజు, ఆయన కుమారుడు నార్సీ (చైనీసు భాషలో 'నెహ్-షీ') ఇద్దరికీ చైనా ఆస్థానంలో ఉన్నత బిరుదులు ఇవ్వబడ్డాయి. కనీసం రెండు సందర్భాలలో, చివరిది బహుశా 670లో పెరోజు‌ను సాసానిడు సింహాసనం మీద పునఃస్థాపించడానికి చైనా సైన్యాలను ఆయనతో పాటు పంపారు. నార్సీ తరువాత చైనా సామ్రాజ్య రక్షక దళాల కమాండరు పదవిని పొందాడు. ఆయన వారసులు చైనాలో గౌరవనీయమైన రాకుమారులుగా నివసించారు. అరబ్బుల దండయాత్రల నుండి పారిపోయిన సాసానియను శరణార్థులు, చైనా చక్రవర్తి టాంగు గావోజాంగు పాలనలో చైనాలో స్థిరపడ్డారు.

భారతదేశ రాజవంశాలు

ఇరాన్, పొరుగు ప్రాంతాలను జయించిన తరువాత 1వ షాపురు తన అధికారాన్ని భారత ఉపఖండంకు వాయువ్య దిశగా విస్తరించాడు. అంతకు ముందు స్వయంప్రతిపత్తితో ఉన్న కుషాణులులు ఆయన ఆధిపత్యాన్ని అంగీకరించవలసి వచ్చింది. Richard N. Frye, The History of Ancient Iran, (C.H. Beck'sche Verlagbuchhandlung, 1984), 298.వీరు ఆఫ్ఘనిస్తాను‌ను నియంత్రించిన పశ్చిమ కుషాన్లు, కాగా తూర్పు కుషాన్లు భారతదేశంలో చురుకుగా ఉన్నారు. 3వ శతాబ్దం చివరిలో కుషాను సామ్రాజ్యం క్షీణించి, 4వ శతాబ్దంలో దాని స్థానంలో భారతీయ గుప్త సామ్రాజ్యం వచ్చినప్పటికీ ఈ కాలమంతటా ససానియన్లు భారతదేశ వాయువ్య ప్రాంతంలో ప్రాముఖ్యత కలిగి ఉన్నారని స్పష్టమవుతోంది.

పర్షియా, వాయువ్య భారతదేశం, ఇందులో చివరిది గతంలో కుషాన్ల సామ్రాజ్యంలో భాగంగా ఉండేది. ఈ కాలంలో సాంస్కృతిక, రాజకీయ మార్పిడిలో పాలుపంచుకున్నాయి. ఎందుకంటే కొన్ని ససానియను ఆచారాలు కుషాను భూభాగాలలోకి వ్యాపించాయి. ముఖ్యంగా కుషాణులు సస్సానిడ్ల రాజరిక భావనచే ప్రభావితమయ్యారు. ఇది చక్రవర్తులు వేటాడుతున్నట్లు లేదా న్యాయం చేస్తున్నట్లు చిత్రీకరించిన సస్సానిడు వెండి వస్తువులు, వస్త్రాల వ్యాపారం ద్వారా వ్యాపించింది.

అయితే ఈ సాంస్కృతిక మార్పిడి సస్సానిడ్ల మతపరమైన ఆచారాలను లేదా వైఖరులను కుషాణులకు వ్యాపింపజేయలేదు. ఈ కాలంలో భారతదేశం, పర్షియా మధ్య దిగువ స్థాయి సాంస్కృతిక మార్పిడులు కూడా జరిగాయి. ఉదాహరణకు, పర్షియన్లు భారతదేశం నుండి చదరంగం తొలి రూపాన్ని, 'చతురంగం' (మధ్య పర్షియను: 'చత్రాంగు')ను దిగుమతి చేసుకున్నారు. దీనికి ప్రతిగా, పర్షియన్లు బ్యాక్‌గామను‌ను ('నేవ్-అర్దాషేరు') భారతదేశానికి పరిచయం చేశారు.

1వ ఖోస్రో పాలనలో భారతదేశం నుండి అనేక పుస్తకాలు తీసుకురాబడి మధ్య పర్షియను భాషలోకి అనువదించబడ్డాయి. వీటిలో కొన్ని తరువాత ఇస్లామికు ప్రపంచ సాహిత్యం, అరబికు సాహిత్యంలోకి ప్రవేశించాయి. దీనికి ఒక ముఖ్యమైన ఉదాహరణ, ఖోస్రో మంత్రులలో ఒకరైన బోర్జుయాచే భారతీయ 'పంచతంత్రం'  అనువాదం. 'కలీలగు ఉద్ దిమ్నాగు' అని పిలువబడే ఈ అనువాదం తరువాత అరబికు సాహిత్యం, ఐరోపాలోకి ప్రవేశించింది. బోర్జుయా భారతదేశానికి చేసిన పౌరాణిక ప్రయాణం, ఆయన పంచతంత్రాన్ని సాహసోపేతంగా సంపాదించిన వివరాలు ఫిర్దౌసి షానామాలో పూర్తి వివరంగా వ్రాయబడ్డాయి. అందులో ఇలా ఉంది:

భారతీయ పుస్తకాలలో, బోర్జుయా ఒక పర్వతం మీద పెరిగే ఒక మొక్క గురించి చదివాడు. దానిని మృతుల మీద చల్లితే వారు తిరిగి బ్రతుకుతారు. ఆ మొక్కను పొందడానికి భారతదేశానికి వెళ్ళడానికి బోర్జుయా 1వ ఖోస్రో నుండి అనుమతి కోరాడు. ఫలించని అన్వేషణ తరువాత ఆయనకు ఒక సన్యాసి కనిపించి ఆ మొక్క రహస్యాన్ని వెల్లడించాడు: ఆ "మొక్క" జ్ఞానం, ఆ "పర్వతం" విద్య, ఆ "మృతులు" అజ్ఞానులు. ఆయన బోర్జుయాతో అజ్ఞానానికి విరుగుడు అయిన 'కలీల' అనే ఒక పుస్తకం గురించి చెప్పాడు. అది ఒక నిధి గదిలో ఉంచబడింది. భారతదేశపు రాజు బోర్జుయాకు కలీలను చదవడానికి అనుమతి ఇచ్చాడు. అయితే దానిని నకలు చేయకూడదనే షరతు పెట్టాడు. బోర్జుయా ఆ షరతును అంగీకరించి, ప్రతిరోజూ ఆ పుస్తకంలోని ఒక అధ్యాయాన్ని కంఠస్థం చేశాడు. ఆయన తన గదికి తిరిగి వచ్చినప్పుడు ఆ రోజు తాను కంఠస్థం చేసుకున్న విషయాలను నమోదు చేసేవాడు. తద్వారా ఆ పుస్తకానికి ఒక ప్రతిని తయారు చేసి దానిని ఇరాన్‌కు పంపాడు. ఇరాన్‌లో, బోజోర్గు‌మెహరు ఆ పుస్తకాన్ని పహ్లావీ భాషలోకి అనువదించాడు. బోర్జుయా అభ్యర్థన మేరకు మొదటి అధ్యాయానికి ఆయన పేరు పెట్టాడు.

సమాజం
పట్టణీకరణ - సంచార జీవనం
పార్థియను సమాజానికి భిన్నంగా, సస్సానియన్లు ఒక ఆకర్షణీయమైన, కేంద్రీకృత ప్రభుత్వం మీద తిరిగి దృష్టి సారించారు. సస్సానియను సిద్ధాంతంలో, ఆదర్శ సమాజం స్థిరత్వం, న్యాయాన్ని కాపాడుకోగలదు. దీనికి అవసరమైన సాధనం ఒక బలమైన చక్రవర్తి. Daniel, p. 57అందువల్ల, సస్సానియన్లు ఒక పట్టణ సామ్రాజ్యంగా ఉండాలని లక్ష్యంగా పెట్టుకున్నారు. ఇందులో వారు చాలా విజయవంతమయ్యారు. చివరి సస్సానియను కాలంలో మెసొపొటేమియాలో మధ్యయుగ ప్రపంచంలో అత్యధిక జనాభా సాంద్రత ఉండేది. దీనికి కారణాలలో ఒకటి, సస్సానియన్లు అనేక నగరాలను స్థాపించడం, పునఃస్థాపించడం చేసారు. దీని గురించి మిగిలి ఉన్న మధ్య పర్షియను గ్రంథం షహ్రెస్తానీహా ఇ ఇరాను‌షహరు (ఇరాను ప్రాంతీయ రాజధానులు)లో ప్రస్తావించబడింది. 1వ అర్దాషిరు స్వయంగా అనేక నగరాలను నిర్మించాడు. పునర్నిర్మించాడు. వాటికి తన పేరు మీదగా అసోరిస్తానులో వెహ్-అర్దాషిరు, పార్సులో అర్దాషిరు-ఖ్వర్రా, మెషానులో వహ్మాను-అర్దాషిరు అని నామకరణం చేశాడు. సస్సానియను కాలంలో "ఇరాను-ఖ్వర్రా" అనే పేరుతో అనేక నగరాలు స్థాపించబడ్డాయి. దీనికి కారణం ససానియన్లు అవెస్తా భావజాలాన్ని పునరుద్ధరించాలనుకోవడమే.

ఈ కొత్త, పాత నగరాలలో చాలా వాటిలో, ఇరానియన్లు లేదా సిరియన్ల వంటి స్థానిక జాతి సమూహాలతో పాటు, గోతు‌లు, స్లావు‌లు, లాటిను‌లు, ఇతరుల వంటి బహిష్కరించబడిన రోమను యుద్ధ ఖైదీలు కూడా నివసించేవారు. ఈ ఖైదీలలో చాలామంది అనుభవజ్ఞులైన కార్మికులు, వీరిని నగరాలు, వంతెనలు, ఆనకట్టల వంటి వాటిని నిర్మించడానికి ఉపయోగించారు. ఇది ససానియన్లకు రోమను సాంకేతికతతో పరిచయం ఏర్పడటానికి వీలు కల్పించింది. ఈ విదేశీయులు ఆర్థిక వ్యవస్థ మీద చూపిన ప్రభావం గణనీయమైనది. ఎందుకంటే వారిలో చాలామంది క్రైస్తవులు ఉన్నారు. సామ్రాజ్యం అంతటా ఈ మతం వ్యాప్తి వేగవంతమైంది.

ససానియను సామ్రాజ్యం స్థిరనివాసుల గురించి ఉన్న సమాచారంతో పోలిస్తే, సంచార/స్థిరపడని ప్రజల గురించి చాలా తక్కువ సమాచారం ఉంది. వారిని ససానియన్లు "కుర్దులు" అని పిలిచేవారని వారు క్రమం తప్పకుండా ససానియను సైన్యంలో, ముఖ్యంగా డైలమైటు, గిలానీ సంచార జాతులు సేవ చేశారని తెలిసింది. సంచార జాతులను నిర్వహించే ఈ పద్ధతి ఇస్లామికు కాలం వరకు కొనసాగింది. అక్కడ డైలమైట్లు, గిలానీల సేవ నిరాటంకంగా కొనసాగింది.

 షాహను‌షా 
upright=0.9|right|thumb|ఇరాన్‌లోని అజర్‌బైజాన్ మ్యూజియంలో ఉన్న ఒక ససానియన్ రాజు యొక్క పళ్ళెం
ససానియను సామ్రాజ్యానికి అధిపతి షాహన్‌షా (రాజులకు రాజు), ఆయనను సాధారణంగా షా (రాజు) అని కూడా పిలుస్తారు. ఆయనను ఆరోగ్యం, శ్రేయస్సుకు అత్యంత ప్రాముఖ్యత ఉండేది—అందుకే ఆయనకు ప్రత్యుత్తరంగా "మీరు అమరులై ఉండండి" అనే పదబంధాన్ని ఉపయోగించేవారు. 6వ శతాబ్దం నుండి కనిపించిన ససానియను నాణేల మీద చంద్రుడు, సూర్యుడు చిత్రీకరించబడ్డారు. ఇది ఇరానియను చరిత్రకారుడు టౌరాజు దర్యాఈ మాటల్లో చెప్పాలంటే "రాజు ప్రపంచానికి కేంద్రంగా ఉన్నాడని, సూర్యచంద్రులు ఆయన చుట్టూ తిరుగుతున్నారని సూచిస్తుంది." వాస్తవానికి ఆయన "ప్రపంచంలోని నాలుగు దిక్కులకు రాజు", ఇది ఒక పురాతన మెసొపొటేమియా భావన. రాజు రోమన్లు, టర్కులు, చైనీయుల వంటి ఇతర పాలకులందరినీ తన కంటే తక్కువగా చూశాడు. రాజు రంగురంగుల దుస్తులు, అలంకరణ, బరువైన కిరీటం ధరించేవాడు. ఆయన గడ్డం బంగారంతో అలంకరించబడి ఉండేది. తొలి ససానియను రాజులు తమను తాము దైవిక వంశానికి చెందినవారిగా భావించుకున్నారు; వారు తమను తాము "బే" (దైవికం) అని పిలుచుకున్నారు.

రాజు ప్రజల ముందుకు వచ్చినప్పుడు ఆయన ఒక తెర వెనుక దాగి ఉండేవాడు. ఆయన ముందు ఆయన మనుషులలో కొందరు ఉండేవారు. వారి విధి ప్రజలను ఆయన నుండి దూరంగా ఉంచడం, దారిని క్లియరు చేయడం. ఎవరైనా రాజు వద్దకు వచ్చినప్పుడు, వారు ఆయన ముందు సాష్టాంగ నమస్కారం చేయాలని ఆశించబడేది. దీనిని 'ప్రోస్కైనెసిసు' అని కూడా పిలుస్తారు. రాజు అంగరక్షకులను 'పుష్టిగ్బాను' అని పిలిచేవారు. ఇతర సందర్భాలలో, రాజును 'దారిగాను' అని పిలువబడే రాజభవన రక్షకుల

ప్రత్యేక బృందం రక్షించేది. ఈ రెండు బృందాలను ససానియను సామ్రాజ్యంలోని రాజ కుటుంబాల నుండి నియమించుకున్నారు. వారు 'హజార్బెడు' ఆధీనంలో ఉండేవారు. ఆయన రాజు భద్రతకు బాధ్యత వహించేవాడు. రాజు రాజభవనం ప్రవేశాన్ని నియంత్రించేవాడు. సందర్శకులను రాజుకు పరిచయం చేసేవాడు. సైనిక ఆదేశాలు ఇవ్వడానికి అనుమతించబడ్డాడు లేదా సంధానకర్తగా ఉపయోగించబడ్డాడు. కొన్ని సందర్భాల్లో 'హజార్బెదు ‘కు రాజ దండనాధికారిగా పనిచేయడానికి కూడా అనుమతి ఉండేది. నౌరూజు (ఇరానియను నూతన సంవత్సరం), మిహ్రాగాను (మిథ్రుని రోజు) పండుగల సమయంలో రాజు ప్రసంగం చేసేవాడు.
వర్గ విభజన
సస్సానిడు సమాజం అత్యంత సంక్లిష్టంగా ఉండేది, సామ్రాజ్యంలో అనేక విభిన్న సమూహాలను నియంత్రించడానికి ప్రత్యేక సామాజిక వ్యవస్థలు ఉండేవి. Nicolle, p. 11 చరిత్రకారుల అభిప్రాయం ప్రకారం సమాజం నాలుగుఈ నాలుగు ప్రాచీన ఇరానియన్, భారతీయ మరియు రోమన్లలో సాధారణంగా కనిపించే ఇండో-యూరోపియన్ త్రివిధ సామాజిక విభజనతో పాటు ఒక అదనపు ఇరానియన్ అంశాన్ని కలిగి ఉన్నాయి (యష్నా xix/17 నుండి). పోల్చండి. ఫ్రై, పే. 54. సామాజిక వర్గాలుగా విభజించబడింది:

 అస్రోనన్ (పూజారులు)
 ఆర్టెష్టారన్ (యోధులు)
 వస్తార్యోషన్ (సామాన్యులు)
 హుతుఖ్షన్ (చేతివృత్తులవారు)

సస్సానియను కుల వ్యవస్థకు కేంద్రంగా 'షహన్‌షా' (చక్రవర్తి) అన్ని ఉన్నత వర్గాల మీద పరిపాలన సాగించాడు. Zarinkoob, p.  201 రాజకుమారులు, చిన్న పాలకుల, గొప్ప భూస్వాములు, పూజారులు కలిసి ఒక ప్రత్యేక హక్కులు గల వర్గాన్ని ఏర్పరిచారు. వారిని 'వుజుర్గాను' లేదా మహోన్నతులుగా గుర్తించారు. ఈ సామాజిక వ్యవస్థ చాలా కఠినంగా ఉన్నట్లు కనిపిస్తుంది.

సస్సానియను కుల వ్యవస్థ సామ్రాజ్యం పతనమైన తర్వాత కూడా కొనసాగి, ప్రారంభ ఇస్లామికు కాలం వరకు ఉంది.

బానిసత్వం
సాధారణంగా, ఇరానియన్లు సామూహిక బానిసత్వాన్ని ఎప్పుడూ ఆచరించలేదు. చాలా సందర్భాలలో పాక్షిక బానిసల (యుద్ధ ఖైదీల) పరిస్థితి, జీవితాలు, వాస్తవానికి, సామాన్యుల కంటే మెరుగ్గా ఉండేవి. Farazmand, Ali (1998) "Persian/Iranian Administrative Tradition", in Jay M. Shafritz (Editor), International Encyclopedia of Public Policy and Administration. Boulder, CO: Westview Press, pp. 1640–1645 – Excerpt: "Persians never practiced mass slavery, and in many cases the situations and lives of semi-slaves (prisoners of war) were in fact better than the common citizens of Persia." (p. 1642) పర్షియాలో, "బానిస" అనే పదాన్ని తమ సమయంలో కొంత భాగాన్ని అగ్ని దేవాలయంలో సేవ చేయడానికి కేటాయించాల్సిన రుణగ్రస్తుల కోసం కూడా ఉపయోగించారు.

బానిసల యాజమాన్యం, వారి పట్ల ప్రవర్తనను నియంత్రించే కొన్ని చట్టాలను మాడయను ఇ హజారు దాదెస్తాను అనే న్యాయ సంకలనంలో చూడవచ్చు, ఇది ససానియను న్యాయమూర్తుల తీర్పుల సమాహారం. K. D. Irani, Morris Silver, Social Justice in the Ancient World , 224 pp., Greenwood Publishing Group, 1995,  (see p. 87)ఈ చట్టాల నుండి ఊహించగల సూత్రాలు:

 బానిసల మూలాలకు విదేశీ (ఉదాహరణకు, యుద్ధాలు లేదా దాడుల నుండి పట్టుబడిన జొరాస్ట్రియన్లు కానివారు లేదా వ్యాపారులచే సామ్రాజ్యం వెలుపలి నుండి దిగుమతి చేసుకున్న బానిసలు) లేదా దేశీయ (ఉదాహరణకు వంశపారంపర్య బానిసలు, తండ్రులచే బానిసత్వంలోకి అమ్మబడిన పిల్లలు, లేదా శిక్షగా బానిసలుగా మార్చబడిన నేరస్థులు) ఉండేవి. కొన్ని సందర్భాలలో ఒక నేరస్థుడి కుటుంబాన్ని కూడా బానిసత్వానికి గురిచేయవచ్చని సూచిస్తున్నాయి. ఈ గ్రంథం రచించిన సమయంలో, ఇరానియను బానిసత్వం తల్లి వైపు నుండి వంశపారంపర్యంగా ఉండేది (అంటే ఒక స్వతంత్ర పురుషుడు, బానిస స్త్రీకి పుట్టిన బిడ్డ బానిస అవుతాడు). అయితే అంతకు ముందు పర్షియను చరిత్రలో ఇది దీనికి విరుద్ధంగా తండ్రి వైపు నుండి వారసత్వంగా వచ్చేదని రచయిత పేర్కొన్నారు.

 బానిసల ఆదాయం మీద యజమానులకు హక్కు ఉండేది.
 బానిసలు లాంఛనప్రాయంగా వ్యక్తిగత ఆస్తిగా పరిగణించబడినప్పటికీ మానవేతర ఆస్తికి వర్తించే అదే చట్టపరమైన చికిత్సకు లోబడి ఉన్నప్పటికీ (ఉదాహరణకు, వారిని ఇష్టానుసారం అమ్మవచ్చు, అద్దెకు ఇవ్వవచ్చు, ఉమ్మడిగా సొంతం చేసుకోవచ్చు, వారసత్వంగా పొందవచ్చు, రుణం కోసం పూచీకత్తుగా ఇవ్వవచ్చు మొదలైనవి), సస్సానియను న్యాయస్థానాలు వారిని పూర్తిగా వస్తువులుగా పరిగణించలేదు; ఉదాహరణకు, బానిసలకు సంబంధించిన కేసులలో, వారి యజమానులచే ప్రాతినిధ్యం వహించడానికి మాత్రమే అనుమతించకుండా, బదులుగా వారు కోర్టులో సాక్ష్యం చెప్పడానికి అనుమతించబడ్డారు.
 బానిసలను తరచుగా జొరాస్ట్రియను అగ్ని దేవాలయాలకు పవిత్రమైన కానుకగా ఇచ్చేవారు. ఈ సందర్భంలో వారు, వారి వారసులు దేవాలయ బానిసలుగా మారేవారు.
 బానిసల పట్ల అధిక క్రూరత్వం ప్రదర్శిస్తే యజమానులను కోర్టుకు తీసుకురావడానికి దారితీయవచ్చు; తన యజమాని టైగ్రిసు నదిలో ముంచి చంపడానికి ప్రయత్నించిన ఒక బానిసకు సంబంధించిన కోర్టు కేసు నమోదు చేయబడింది. అయితే ఆ కేసు ఫలితం పేర్కొనబడలేదు.
 క్రైస్తవ బానిస వంటి జొరాస్ట్రియను కాని బానిస, జొరాస్ట్రియనిజానికి మతం మారితే, ఆయన లేదా ఆమె తన ధరను చెల్లించి స్వేచ్ఛను పొందవచ్చు; అంటే, యజమానికి పరిహారం చెల్లించి బానిసత్వాన్ని రద్దు చేయడం తప్పనిసరి.
 యజమానులు స్వచ్ఛందంగా కూడా తమ బానిసలను విముక్తి చేయవచ్చు, ఈ సందర్భంలో మాజీ బానిస సస్సానియను రాజు, పౌరుడిగా మారతాడు. తరువాత చట్టబద్ధంగా తిరిగి బానిసగా మార్చబడడు. బానిసత్వ విముక్తులు నమోదు చేయబడ్డాయి, ఇది సవాలు చేయబడిన విముక్తి పొందిన వ్యక్తి తన స్వేచ్ఛా స్థితిని డాక్యుమెంటు చేయగలడని సూచిస్తుంది.
 పాశ్చాత్య బానిసత్వ వ్యవస్థలతో పోలిస్తే ప్రత్యేకంగా, సస్సానియను బానిసత్వం పాక్షిక బానిసత్వ విముక్తిని గుర్తించింది. (ఉమ్మడిగా యాజమాన్యం ఉన్న బానిస విషయంలో ఇది వర్తిస్తుంది. వారి యజమానులలో కొందరు మాత్రమే విముక్తి చేయడానికి ఇష్టపడతారు). ఉదాహరణకు, సగం విముక్తి పొందిన బానిస విషయంలో ఆ బానిస ఏకాంతర సంవత్సరాలలో సేవ చేస్తాడు.

ఒక బానిసను (ఆయన లేదా ఆమె మతంతో సంబంధం లేకుండా) విముక్తి చేయడం ఒక మంచి పనిగా పరిగణించబడింది. K. D. Irani, Morris Silver, Social Justice in the Ancient World, 224 pp., Greenwood Publishing Group, 1995,   (see p. 87) బానిసలకు కొన్ని హక్కులు ఉండేవి. వాటిలో యజమాని నుండి బహుమతులు స్వీకరించడం, నెలకు కనీసం మూడు రోజుల విశ్రాంతి తీసుకోవడం వంటివి ఉన్నాయి.

ససానియను సామ్రాజ్యంలో అత్యంత సాధారణ బానిసలు గృహ సేవకులు. వీరు ప్రైవేటు ఎస్టేట్లలో, అగ్ని దేవాలయాలలో పనిచేసేవారు. ఇంట్లో మహిళా బానిసను ఉపయోగించడం సర్వసాధారణం. ఆమె యజమానికి ఆమె మీద పూర్తి నియంత్రణ ఉండేది.  ఆయన కోరుకుంటే ఆమెతో పిల్లలను కూడా కనవచ్చు. బానిసలు వారు స్త్రీలు లేదా పురుషులు అయినా, వేతనాలు కూడా అందుకునేవారు. తమ సొంత కుటుంబాలను కలిగి ఉండేవారు. బానిసకు హాని చేయడం నేరంగా పరిగణించబడింది. రాజుకు కూడా అలా చేయడానికి అనుమతి లేదు. K. D. Irani, Morris Silver, Social Justice in the Ancient World, 224 pp., Greenwood Publishing Group, 1995,  (see p. 87)

ఒక బానిస యజమాని తాను కోరుకున్నప్పుడు ఆ వ్యక్తిని విడిపించడానికి అనుమతి ఉండేది. ఇది బానిస ఏ మతాన్ని విశ్వసించినప్పటికీ, ఒక మంచి పనిగా పరిగణించబడింది. 

సంస్కృతి
విద్య
రాజధానిలో గ్రాండు స్కూలు అని పిలువబడే ఒక ప్రధాన పాఠశాల ఉండేది. ప్రారంభంలో గ్రాండు స్కూలు‌లో కేవలం 50 మంది విద్యార్థులను మాత్రమే చదువుకోవడానికి అనుమతించారు. 100 సంవత్సరాలలోపే, గ్రాండు స్కూలు‌లో విద్యార్థుల సంఖ్య 30,000 దాటింది. 

సమాజం
దిగువ స్థాయిలో ససానియను సమాజం అజాతను (స్వతంత్రులు)గా విభజించబడింది. అజాతను‌లు చిన్నపాటి ఎస్టేట్లలో నివసించే, దిగువ స్థాయి నిర్వాహకులతో కూడిన ఒక పెద్ద అల్ప-అభిజాత్య వర్గాన్ని ఏర్పరిచారు. అజాతను‌లు ససానియను సైన్యంకు అశ్వికదళ వెన్నెముకగా నిలిచారు.

కళలు, విజ్ఞాన శాస్త్రం - సాహిత్యం
ససానియను రాజులు సాహిత్యం, తత్వశాస్త్ర పోషకులు. 1వ ఖోస్రో, ప్లేటో, అరిస్టాటిలు రచనలను పహ్లావీ భాషలోకి అనువదింపజేసి వాటిని గుండిషాపూరు‌లో బోధించేలా చేశాడు. వాటిని స్వయంగా చదివాడు. ఆయన పాలనలో అనేక చారిత్రక వార్షికాలు సంకలనం చేయబడ్డాయి. వాటిలో ఏకైక మిగిలి ఉన్నది కర్ణామకు-ఇ అర్తక్షీరు-ఇ పాపకాను (అర్దాషిరు కార్యాలు). ఇది చరిత్ర, శృంగారం కలగలిసినది. ఇది ఇరానియను జాతీయ ఇతిహాసం, షాహనామాకు ఆధారంగా నిలిచింది. 1వ జస్టినియను ఏథెన్సు పాఠశాలలను మూసివేసినప్పుడు వారిలోని ఏడుగురు ఆచార్యులు పర్షియాకు వెళ్లి ఖోస్రో ఆస్థానంలో ఆశ్రయం పొందారు. జస్టినియను‌తో 533లో కుదుర్చుకున్న తన ఒప్పందంలో ససానియను రాజు గ్రీకు పండితులను తిరిగి రావడానికి అనుమతించాలని, వారిని హింస నుండి విముక్తి కల్పించాలని షరతు విధించాడు. Durant.

1వ ఖోస్రో పాలనలో 5వ శతాబ్దంలో స్థాపించబడిన గుండిషాపూరు అకాడమీ “ఆ కాలపు గొప్ప మేధో కేంద్రంగా" మారింది. ఇది తెలిసిన ప్రపంచంలోని నలుమూలల నుండి విద్యార్థులను, ఉపాధ్యాయులను ఆకర్షించింది. అక్కడ నెస్టోరియను క్రైస్తవులను స్వీకరించారు. వారు వైద్యం, తత్వశాస్త్రంలో గ్రీకు రచనల సిరియాకు అనువాదాలను తీసుకువచ్చారు. భారతదేశం, పర్షియా, సిరియా, గ్రీసు వైద్య విజ్ఞానం అక్కడ కలిసి ఒక అభివృద్ధి చెందుతున్న చికిత్సా పాఠశాలను సృష్టించింది.

ససానియను కాలంలో ఇతర ప్రజలతో, ముఖ్యంగా భారతదేశం, బైజాంటియంతో ఆలోచనల బహిరంగ మార్పిడి జరిగింది. భారతదేశం నుండి వైద్యం, ఖగోళ శాస్త్రం, యువరాజుల కోసం అద్దాలు, పంచతంత్రం వంటి నీతికథలకు సంబంధించిన రచనలు దిగుమతి చేసుకుని అనువదించబడ్డాయి. భారతీయ జ్యోతిష్య శాస్త్ర గ్రంథాలు ముఖ్యంగా ఎంతో విలువైనవిగా పరిగణించబడ్డాయి. వాటి అనువాదానికి చాలా కృషి జరిగింది. చదరంగం కూడా భారతదేశం నుండి దిగుమతి చేయబడింది. అక్కడ అది స్వీకరించబడి మరింత అభివృద్ధి చెందింది. బైజాంటియం నుండి సంగీత వాయిద్యాలు, శాస్త్రీయ, వైద్య, తాత్విక రచనలు వచ్చాయి. ఏథెన్సు‌లోని నియో-ప్లాటోనికు పాఠశాలను మూసివేయాలన్న చక్రవర్తి జస్టినియను నిర్ణయం కారణంగా చాలా మంది తత్వవేత్తలు పర్షియాకు ప్రయాణించి, గోండిషాపురు అకాడమీలో పని వెతుక్కున్నారు.

కళాత్మకంగా ససానియను కాలం ఇరానియను నాగరికత కొన్ని అత్యున్నత విజయాలను చూసింది. తరువాత ఇస్లామికు సంస్కృతిగా పిలువబడే వాటిలో ఎక్కువ భాగం వాస్తుశిల్పం, రచనతో సహా, మొదట పర్షియను సంస్కృతి నుండి తీసుకోబడ్డాయి. దాని శిఖరాగ్రంలో ససానియను సామ్రాజ్యం పశ్చిమ అనటోలియా నుండి వాయువ్య భారతదేశం (నేటి పాకిస్తాన్) వరకు విస్తరించి ఉంది. కానీ దాని ప్రభావం ఈ రాజకీయ సరిహద్దులకు మించి కనిపించింది. ససానియను మూలాంశాలు మధ్య ఆసియా, చైనా, బైజాంటైన్ సామ్రాజ్యం, మెరోవింగియను ఫ్రాన్సు కళలోకి కూడా ప్రవేశించాయి. అయితే ఇస్లామికు కళ అనేది ససానియను కళకు నిజమైన వారసుడు అని భావించబడుతుంది. దీని భావనలను సమీకరించడం అదే సమయంలో దానిలో కొత్త జీవితాన్ని, కొత్త శక్తిని నింపడం. విల్ డ్యూరాంటు అభిప్రాయం ప్రకారం:

తక్-ఇ బోస్తానుం, నక్ష్-ఇ రుస్తం, వద్ద ససానియను శిల్పాలు రంగులతో ఉన్నాయి; రాజభవనాల అనేక లక్షణాలు కూడా అలాగే ఉన్నాయి; కానీ అటువంటి పెయింటింగు జాడలు మాత్రమే మిగిలి ఉన్నాయి. అయితే సాహిత్యం ససానియను కాలంలో చిత్రలేఖన కళ వృద్ధి చెందిందని స్పష్టం చేస్తుంది. పెయింటింగు, శిల్పం, కుండల, ఇతర రకాల అలంకరణలు ససానియను వస్త్ర కళతో వాటి డిజైన్లను పంచుకున్నాయి. పట్టులు, ఎంబ్రాయిడరీలు, బ్రోకేడులు, డమాస్కులు, టేప్‌స్ట్రీలు, కుర్చీ కవర్లు, కానోపీలు, టెంట్లు, రగ్గులు మొదలైనవి ఓర్పు, నైపుణ్యంతో నేయబడ్డాయి. పసుపు, నీలం, ఆకుపచ్చ రంగుల వెచ్చని రంగులలో రంగులు వేయబడ్డాయి. అస్సిరియా రోజుల నుండి తూర్పున గొప్ప రంగురంగుల తివాచీలు సంపదకు అనుబంధంగా ఉన్నాయి. మనుగడలో ఉన్న రెండు డజన్ల ససానియను వస్త్రాలు ఉనికిలో ఉన్న అత్యంత విలువైన బట్టలలో ఒకటి. వారి స్వంత కాలంలో కూడా, ఈజిప్టు నుండి దూర ప్రాచ్యం వరకు ససానియను వస్త్రాలను ఆరాధించారు. అనుకరించారు; మధ్య యుగంలో క్రైస్తవ సాధువుల అవశేషాలను ధరించడానికి వాటిని ఇష్టపడ్డారు.

ససానియను అవశేషాల మీద జరిపిన అధ్యయనాలు ససానియను రాజులు ధరించిన 100 కంటే ఎక్కువ రకాల కిరీటాలను చూపిస్తున్నాయి. ఈ వివిధ ససానియను కిరీటాలు ప్రతి కాలంలోని సాంస్కృతిక, ఆర్థిక, సామాజిక, చారిత్రక పరిస్థితులను ప్రదర్శిస్తాయి. ఈ కిరీటాలు ఆ కాలంలోని ప్రతి రాజు వ్యక్తిత్వ లక్షణాలను కూడా చూపిస్తాయి. కిరీటాల మీద ఉన్న చంద్రుడు, నక్షత్రాలు, డేగ, తాటిచెట్టు వంటి విభిన్న చిహ్నాలు, గుర్తులు, ధరించిన వారి మత విశ్వాసాలను, నమ్మకాలను వివరిస్తాయి.ఇరానియన్ సాంస్కృతిక వారసత్వ వార్తా సంస్థ (CHN) 

అకెమెనిడు వంశం వలెనే, ససానియను రాజవంశం కూడా పార్సు ప్రావిన్సు‌లో ఉద్భవించింది. ససానియన్లు హెలెనిస్టికు, పార్థియన్ల మధ్యంతర కాలం తర్వాత తమను తాము అకెమెనిడ్లకు వారసులుగా భావించారు. పర్షియా గొప్పతనాన్ని పునరుద్ధరించడం తమ విధి అని నమ్మారు.

అకెమెనిడు గతం వైభవాలను పునరుజ్జీవింపజేసే క్రమంలో ససానియన్లు కేవలం అనుకరణకు మాత్రమే పరిమితం కాలేదు. ఈ కాలపు కళ అద్భుతమైన శక్తిని వెల్లడిస్తుంది. కొన్ని విషయాలలో ఇస్లామికు కళ, కీలక లక్షణాలను ముందుగానే సూచిస్తుంది. ససానియను కళ సాంప్రదాయ పర్షియను కళాంశాలను హెలెనిస్టికు అంశాలు, ప్రభావాలతో మిళితం చేసింది. అలెగ్జాండర్ ది గ్రేట్ ద్వారా పర్షియాను జయించడం తూర్పుకు హెలెనిస్టికు కళను పరిచయం చేయడానికి సహాయపడింది. తూర్పు దేశాలు ఈ కళ బాహ్య రూపాన్ని అంగీకరించినప్పటికీ దాని స్ఫూర్తిని మాత్రం నిజంగా ఆకళింపు చేసుకోలేదు. పార్థియను కాలం నాటికి, సమీప ప్రాచ్య ప్రజలు హెలెనిస్టికు కళను స్వేచ్ఛగా వ్యాఖ్యానించడం ప్రారంభించారు. ససానియను కాలంలో దానికి వ్యతిరేకంగా ఒక ప్రతిచర్య ఏర్పడింది. ససానియను కళ పర్షియాకు చెందిన స్థానిక రూపాలు  సంప్రదాయాలను పునరుద్ధరించింది. ఇస్లామికు కాలంలో ఇవి మధ్యధరా సముద్ర తీరాలకు చేరుకున్నాయి. Parviz Marzban, p. 36 ఫెర్గూసను అభిప్రాయం ప్రకారం:

మిగిలి ఉన్న రాజభవనాలు ససానియను చక్రవర్తులు జీవించిన వైభవాన్ని వివరిస్తాయి. ఫార్సు ప్రావిన్సు‌లోని ఫిరుజాబాదు, బిషాపురు‌లోని రాజభవనాలు, అసిరిస్తాను ప్రావిన్సు (ప్రస్తుత ఇరాక్)లోని రాజధాని నగరం క్టెసిఫాను‌లోని రాజభవనాలు వీటికి ఉదాహరణలు. స్థానిక సంప్రదాయాలతో పాటు, పార్థియను వాస్తుశిల్పం ససానియను వాస్తు లక్షణాలను ప్రభావితం చేసింది. పార్థియను కాలంలో ప్రవేశపెట్టబడిన బ్యారెలు-వాల్టెడు ఇవాను‌లు వీటన్నింటికీ ప్రత్యేక లక్షణం. ససానియను కాలంలో ఇవి భారీ పరిమాణాలను చేరుకున్నాయి (ముఖ్యంగా క్టెసిఫాను‌లో). అక్కడ, షాపూరు I (241–272) పాలన కాలానికి చెందినదిగా భావించే గొప్ప వంపుల హాలు తోరణం 80 అడుగుల కంటే ఎక్కువ వెడల్పును కలిగి ఉంది. 118 అడుగుల ఎత్తుకు చేరుకుంటుంది. ఈ అద్భుతమైన నిర్మాణం తర్వాతి శతాబ్దాలలో వాస్తుశిల్పులను ఆకర్షించింది. పర్షియను వాస్తుశిల్పంలో అత్యంత ముఖ్యమైన ఉదాహరణలలో ఒకటిగా పరిగణించబడింది. చాలా రాజభవనాలలో ఒక లోపలి సమావేశ మందిరం ఉంటుంది. ఇది ఫిరుజాబాదు‌లో ఉన్నట్లుగా, గోపురంతో కప్పబడిన ఒక గదిని కలిగి ఉంటుంది. పర్షియన్లు చతురస్రాకార భవనం మీద వృత్తాకార గోపురాన్ని నిర్మించే సమస్యను స్క్విన్చు‌లను ఉపయోగించి పరిష్కరించారు; అంటే చతురస్రం ప్రతి మూలలో వంపులను నిర్మించడం ద్వారా దానిని అష్టభుజిగా మార్చి దాని మీద గోపురాన్ని ఉంచడం సులభం చేశారు. ఫిరుజాబాదు రాజభవనంలోని గోపురపు గది స్క్విన్చు వాడకానికి సంబంధించిన తొలి మిగిలి ఉన్న ఉదాహరణ, ఈ వాస్తుశిల్ప సాంకేతికత బహుశా పర్షియాలోనే కనుగొనబడిందని ఇది సూచిస్తుంది.

ససానియను వాస్తుశిల్పం ప్రత్యేక లక్షణాలలో ఒకటి దాని విశిష్టమైన స్థల వినియోగం. ససానియను వాస్తుశిల్పి తన భవనాన్ని ద్రవ్యరాశి, ఉపరితలాల పరంగా ఊహించాడు; అందుకే అచ్చు వేసిన లేదా చెక్కబడిన ప్లాస్టరు‌తో అలంకరించబడిన భారీ ఇటుక గోడలను ఉపయోగించారు. బిషాపూరు‌లో సున్నపు గారతో చేసిన గోడ అలంకరణలు కనిపిస్తాయి. కానీ వాటికంటే మెరుగైన ఉదాహరణలు ఇరాను‌లోని రే సమీపంలో ఉన్న చల్ తర్ఖాను వద్ద, అలాగే మెసొపొటేమియాలోని క్టెసిఫోను, కిష్ నుండి లభించాయి. ఇవి చివరి ససానియను లేదా తొలి ఇస్లామికు కాలానికి చెందినవి. ఈ పలకల మీద గుండ్రని ఆకృతులలో జంతు బొమ్మలు, మానవ శిరస్సులు, జ్యామితీయ, పూల నమూనాలు చిత్రీకరించబడ్డాయి.

ఆర్థిక వ్యవస్థ
చాలా మంది నివాసులు రైతులే కావడంతో ససానియను ఆర్థిక వ్యవస్థ వ్యవసాయం మీద ఆధారపడి ఉండేది. ఖుజెస్తాను, ఇరాక్ దీనికి అత్యంత ముఖ్యమైన ప్రావిన్సులుగా ఉండేవి. నహ్రావాను కాలువ ససానియను నీటిపారుదల వ్యవస్థలకు గొప్ప ఉదాహరణలలో ఒకటి. వీటిలో చాలా వరకు ఇప్పటికీ ఇరాన్‌లో చూడవచ్చు. ససానియను రాజ్యంలోని పర్వతాలను ఆ ప్రాంతంలోని సంచార జాతులు కలప కోసం ఉపయోగించుకునేవారు. ససానియను రాజ్యం కేంద్రీకృత స్వభావం కారణంగా అది సంచార జాతుల మీద పర్వతాల నివాసుల మీద పన్నులు విధించగలిగింది. 1వ ఖోస్రో పాలనలో మరిన్ని భూములు కేంద్రీకృత పరిపాలన పరిధిలోకి తీసుకురాబడ్డాయి. Tafazzoli & Khromov, p. 48

ససానియను కాలంలో రెండు వాణిజ్య మార్గాలు ఉపయోగించబడ్డాయి: ఒకటి ఉత్తరాన, ప్రసిద్ధ పట్టు మార్గం,  మరొకటి దక్షిణ ససానియను తీరంలో అంతగా ప్రాచుర్యం లేని మార్గం. సూసా, గుండేశాపూరు, షుష్తారు కర్మాగారాలు తమ పట్టు ఉత్పత్తికి ప్రసిద్ధి చెందాయి. చైనీసు కర్మాగారాలకు పోటీగా ఉండేవి. ససానియన్లు గ్రామీణ ప్రాంతాల నివాసుల పట్ల గొప్ప సహనాన్ని చూపించారు. ఇది కరువు సంభవించినప్పుడు వారు నిల్వలు చేసుకోవడానికి వీలు కల్పించింది.

పరిశ్రమ - వాణిజ్యం
ససానియన్ల పాలనలో పర్షియను పరిశ్రమ దేశీయ రూపాల నుండి పట్టణ రూపాలకు అభివృద్ధి చెందింది. వృత్తి సంఘాలు అనేకం ఉండేవి. మంచి రహదారులు, వంతెనలు, వాటి మీద పటిష్టమైన పర్యవేక్షణ ఉండటం వలన ప్రభుత్వ తపాలా, వ్యాపార బృందాలు క్టెసిఫానూ‌ను అన్ని ప్రావిన్సులతో అనుసంధానించడానికి వీలు కలిగింది; భారతదేశంతో వాణిజ్యాన్ని వేగవంతం చేయడానికి పర్షియను గల్ఫులో ఓడరేవులు నిర్మించబడ్డాయి.ససానియను వ్యాపారులు దేశదేశాలకు విస్తరించి లాభదాయకమైన హిందూ మహాసముద్ర వాణిజ్య మార్గాల నుండి రోమన్లను క్రమంగా తొలగించారు. Nicolle, p. 6 ఇటీవలి పురావస్తు పరిశోధనలు ఒక ఆసక్తికరమైన విషయాన్ని వెల్లడించాయి. అదేమిటంటే ససానియన్లు తమ బ్రాండు‌లను ప్రోత్సహించడానికి, విభిన్న నాణ్యతలను వేరు చేయడానికి వస్తువుల మీద ప్రత్యేక లేబుల్సు (వాణిజ్య లేబుల్సు) ఉపయోగించారు. 

1వ ఖోస్రో ఇప్పటికే ఉన్న విస్తారమైన వాణిజ్య నెట్వర్కును మరింత విస్తరించాడు. ససానియను రాజ్యం ఇప్పుడు వాణిజ్యం మీద గుత్తాధిపత్య నియంత్రణ వైపు మొగ్గు చూపింది. విలాసవంతమైన వస్తువులు మునుపెన్నడూ లేనంతగా వాణిజ్యంలో చాలా పెద్ద పాత్ర పోషించాయి. ఓడరేవులు, సత్రాలు, వంతెనలు మొదలైన వాటి నిర్మాణంలో జరిగిన గొప్ప కార్యకలాపాలు వాణిజ్యం, పట్టణీకరణతో ముడిపడి ఉన్నాయి. ఖోస్రో కాలంలో పర్షియన్లు హిందూ మహాసముద్రం, మధ్య ఆసియా, దక్షిణ రష్యాలో అంతర్జాతీయ వాణిజ్యంలో ఆధిపత్యం చెలాయించారు. అయినప్పటికీ బైజాంటైను‌లతో పోటీ కొన్నిసార్లు తీవ్రంగా ఉండేది. ఒమన్, యెమెన్‌లోని ససానియను స్థావరాలు భారతదేశంతో వాణిజ్యం ప్రాముఖ్యతకు నిదర్శనం. కానీ చైనాతో పట్టు వాణిజ్యం ప్రధానంగా ససానియను సామంతులు, ఇరానియను ప్రజలైన సోగ్డియన్ల చేతిలో ఉండేది. Frye, p. 325 571లో యెమెను‌లో ఉత్పత్తి అయ్యే ధూపం మీద ప్రత్యక్ష నియంత్రణ ససానియను సామ్రాజ్యం చేతికి వచ్చింది.

ససానియన్ల ప్రధాన ఎగుమతులు పట్టు; ఉన్ని, బంగారు వస్త్రాలు; తివాచీలు, రగ్గులు; తోళ్లు; పర్షియను గల్ఫు నుండి తోలు, ముత్యాలు. చైనా నుండి రవాణా అవుతున్న వస్తువులు (కాగితం, పట్టు), భారతదేశం నుండి వస్తున్న వస్తువుల మీద (సుగంధ ద్రవ్యాలు) కూడా ససానియను కస్టమ్సు పన్నులు విధించేవి. వాటిని సామ్రాజ్యం నుండి ఐరోపాకు తిరిగి ఎగుమతి చేసేవారు. Sarfaraz, p. 353

ఇది లోహ సంగ్రహణ ఉత్పత్తి పెరిగిన కాలంగా కూడా గుర్తించబడింది. అందువలన ఇరాన్ "ఆసియా ఆయుధాగారం"గా పేరు సంపాదించింది. చాలా ససానియను గనుల కేంద్రాలు సామ్రాజ్యం అంచులలో – అర్మేనియా, కాకససు, అన్నింటికంటే ముఖ్యంగా ట్రాన్సోక్సియానాలో ఉండేవి. పామీరు పర్వతాల అసాధారణ ఖనిజ సంపద తాజికు ప్రజలలో ఒక పురాణానికి దారితీసింది: దేవుడు ప్రపంచాన్ని సృష్టిస్తున్నప్పుడు ఆయన పామీరు పర్వతాల వద్ద తడబడి, తన ఖనిజాల జాడీని కింద పడేశాడు. అవి ఆ ప్రాంతమంతటా చెల్లాచెదురుగా వ్యాపించాయి.

మతం
జొరాస్ట్రియనిజం
 పార్థియన్ల పాలనలో జొరాస్ట్రియనిజం ప్రాంతీయ వైవిధ్యాలుగా విడిపోయింది. దీనితో పాటు స్థానిక ఆరాధ్య దేవతల ఆరాధన కూడా పెరిగింది; వీరిలో కొందరు ఇరానియను మత సంప్రదాయానికి చెందినవారు కాగా, మరికొందరు గ్రీకు సంప్రదాయం నుండి స్వీకరించబడ్డారు. అలెగ్జాండర్ ది గ్రేట్ 3వ డారియసు నుండి పర్షియా సామ్రాజ్యంను జయించినప్పుడు గ్రీకు అన్యమత ఆచారాలు, మతపరమైన ఆలోచనలు వ్యాపించి జొరాస్ట్రియనిజంతో మిళితమయ్యాయి—ఈ గ్రీకో-పర్షియను మత, సాంస్కృతిక సంశ్లేషణ ప్రక్రియ పార్థియను యుగం వరకు కొనసాగింది. అయితే సస్సానియన్ల పాలనలో ఒక సంప్రదాయ జొరాస్ట్రియనిజం పునరుద్ధరించబడింది. ఈ మతం అనేక ముఖ్యమైన పరిణామాలకు లోనైంది.

సస్సానియను జొరాస్ట్రియనిజం, జొరాస్ట్రియనిజం పవిత్ర గ్రంథాలైన అవెస్తాలో పేర్కొన్న ఆచారాల నుండి స్పష్టమైన భేదాలను అభివృద్ధి చేసుకుంది. సస్సానియను మత విధానాలు అనేక మత సంస్కరణ ఉద్యమాలకు దోహదపడ్డాయి. వాటిలో మత నాయకులైన మాని, మజ్దకు స్థాపించినవి అత్యంత ముఖ్యమైనవి.

సస్సానియను రాజులకు, వారి సామ్రాజ్యంలో ఆచరించే మతాలకు మధ్య సంబంధం సంక్లిష్టంగా విభిన్నంగా ఉండేది. ఉదాహరణకు 1వ షాపురు వివిధ రకాల మతాలను సహించి, ప్రోత్సహించాడు. ఆయన స్వయంగా ఒక జుర్వానీ అనిపిస్తుంది. అయితే తరువాతి రాజులైన 2వ బహ్రాం వంటి వారి పాలనలో మత మైనారిటీలు కొన్నిసార్లు అణచివేయబడ్డారు. మరోవైపు 2వ షాపురు క్రైస్తవులు మినహా ఇతర మత సమూహాలను సహించాడు, కాన్స్టాంటైను మతమార్పిడి తర్వాత మాత్రమే వారిని హింసించాడు. Ehsan Yarshater. The Cambridge History of Iran: The Seleucid, Parthian and Sasanian Periods, (Cambridge University Press, 1983), pp. 879–880.Manfred Hutter. Numen, Vol. 40, No. 1, "Manichaeism in the Early Sasanian Empire", (Brill, 1993), pp. 5–9
టన్సరు - 1వ అర్దషిరు తిరుగుబాటుకు ఆయన సమర్థన
224లో ససానియను పాలన ప్రారంభం నుండే ఒక సంప్రదాయబద్ధమైన పార్సు-ఆధారిత జొరాస్ట్రియను సంప్రదాయం 7వ శతాబ్దం మధ్యలో దాని పతనం వరకు రాజ్యాన్ని ప్రభావితం చేయడంలో, దానికి చట్టబద్ధత కల్పించడంలో ఒక ముఖ్యమైన పాత్ర పోషించింది. 2వ అర్దషిరు చివరి పార్థియన్ రాజు 4వ అర్టబానసును పదవీచ్యుతుడిని చేసిన తర్వాత కొత్త రాజవంశానికి చట్టబద్ధత పొందడంలో సహాయం చేయడానికి ఇరానియను జొరాస్ట్రియన్ల ఒక హెర్బాదు (ప్రధాన పూజారి) అయిన టన్సరు సహాయాన్ని కోరాడు. టన్సరు ఇరాన్లోని వివిధ ప్రాంతాలలోని నామమాత్రపు, సామంతులైన రాజులకు 1వ అర్దషిరుని తమ కొత్త రాజుగా అంగీకరించమని లేఖలు రాయడం ద్వారా ఈ పనిని చేశాడు. ముఖ్యంగా టబారెస్తాను సామంతుడైన గుష్నాస్పుకు సంబోధించిన టన్సరు లేఖలో ఇది జరిగింది. గుష్నాస్పు 1వ అర్దషిరు సింహాసనాన్ని ఆక్రమించడం ద్వారా సంప్రదాయాన్ని విడిచిపెట్టాడని. ఆయన చర్యలు "ప్రపంచానికి మంచివి అయినప్పటికీ" అవి "మతానికి చెడ్డవి" అని ఆరోపించాడు. టన్సరు గుష్నాస్పు‌కు రాసిన తన లేఖలో పాత పద్ధతులన్నీ మంచివి కావని అర్దషిరు తన పూర్వీకుల కంటే ఎక్కువ సద్గుణవంతుడని ప్రకటించడం ద్వారా ఈ ఆరోపణలను ఖండించాడు. 'టన్సారు లేఖ'లో పార్థియన్ల మత ఆచారాలు, దృక్పథం మీద కొన్ని విమర్శలు ఉన్నాయి. వారు సాంప్రదాయ జొరాస్ట్రియను సంప్రదాయాన్ని కాకుండా ఒక విరుద్ధమైన సంప్రదాయాన్ని అనుసరించారు. అందువలన అలెగ్జాండరు దండయాత్ర తర్వాత జొరాస్ట్రియనిజం 'క్షీణించిందని', ఈ క్షీణత పార్థియన్ల పాలనలో కూడా కొనసాగిందని కాబట్టి దానిని 'పునరుద్ధరించాల్సిన' అవసరం ఉందని వాదిస్తూ వారికి వ్యతిరేకంగా అర్దాషిరు చేసిన తిరుగుబాటును సమర్థించడానికి ప్రయత్నించారు.

తరువాత టన్సారు పర్షియను మాగీల నియంత్రణలో ఒకే 'జొరాస్ట్రియను చర్చి' ఏర్పాటును పర్యవేక్షించడంలో సహాయపడ్డాడు, దానితో పాటుగా ఆయన స్వయంగా ఆమోదించి అధికారమిచ్చిన ఒకే రకమైన అవెస్తా గ్రంథాల సమూహాన్ని కూడా స్థాపించాడు.

కర్తీరు ప్రభావం
అత్యంత శక్తివంతమైన, ప్రభావశీలమైన పర్షియను మతాధికారి అయిన కర్తీరు, అనేక సస్సానిడు రాజుల క్రింద పనిచేశాడు. సస్సానిడు సామ్రాజ్యం అంతటా పార్సు -కేంద్రీకృత జొరాస్ట్రియను సంప్రదాయాన్ని స్థాపించడానికి చురుకుగా ప్రచారం చేశాడు. ఆయన అధికారం, ప్రభావం ఎంతగా పెరిగాయంటే రాజ పద్ధతిలో తన సొంత శిలాశాసనాలను చెక్కించుకోవడానికి అనుమతించబడిన ఏకైక 'సామాన్యుడు' ఆయనే అయ్యాడు (ఇవి సర్ మష్హదు, నఖ్ష్-ఎ రోస్తం, కాబా-యే జర్తోష్తు నఖ్ష్-ఎ రజబు వద్ద ఉన్నాయి). 1వ షాపురు హయాంలో కర్తీరు‌ను సస్సానిడు ఆస్థానంలో, సామ్రాజ్యంలోని అన్ని ప్రాంతాలలో 'పూజారుల వర్గం' మీద 'సంపూర్ణ అధికారి'గా నియమించారు. దీని అర్థం, అన్ని ప్రాంతీయ జొరాస్ట్రియను మతాధికారులు ఇప్పుడు మొదటిసారిగా పార్సు పర్షియను జొరాస్ట్రియను మతాధికారులకు లోబడి ఉంటారు. కొంతవరకు కర్తీరు ఒక విగ్రహ ధ్వంసకుడు పార్థియను యుగంలో విపరీతంగా వ్యాపించిన 'బగిన్సు / అయజాన్సు' (ఆరాధనా దేవతల చిత్రాలు, విగ్రహాలను కలిగి ఉన్న స్మారక చిహ్నాలు, దేవాలయాలు) స్థానంలో ఇరాన్ అంతటా అనేక బహ్రాం అగ్ని క్షేత్రాలను స్థాపించడంలో సహాయపడటాన్ని తన బాధ్యతగా తీసుకున్నాడు. తన సిద్ధాంతపరమైన సంప్రదాయవాదాన్ని వ్యక్తం చేస్తూ కర్తీరు సామాన్య ప్రజలలో ఖ్వెదోదా అనే ఒక అస్పష్టమైన జొరాస్ట్రియను భావనను కూడా ప్రోత్సహించాడు (కుటుంబంలోనే వివాహం; తోబుట్టువులు, బంధువుల మధ్య). ఆస్థానంలో తన సుదీర్ఘ కెరీరు‌లో వివిధ దశలలో కర్తీరు ఇరాన్‌లో జొరాస్ట్రియనేతరుల మీద ఆవర్తన హింసను కూడా పర్యవేక్షించాడు. 1వ బహ్రాం పాలనలో ప్రవక్త మానిని ఉరితీయడాన్ని నిర్ధారించాడు. 1వ హోర్మిజ్దు (1వ బహ్రాం పూర్వీకుడు, సోదరుడు) పాలనలో కర్తీరు‌కు మొబాదు అనే కొత్త జొరాస్ట్రియను బిరుదు లభించింది—ఈ మతపరమైన బిరుదు తూర్పు-ఇరానియను (పార్థియను) బిరుదు అయిన హెర్బాదు కంటే ఉన్నతమైనదిగా పరిగణించబడింది.

క్యాలెండరు సంస్కరణలు
పర్షియన్లకు 365 రోజులను 12 నెలలుగా విభజించిన ఈజిప్షియను క్యాలెండరు గురించి చాలా కాలంగా తెలుసు. అయితే సాంప్రదాయ జొరాస్ట్రియను క్యాలెండరు‌లో ప్రతి నెలకు 30 రోజుల చొప్పున 12 నెలలు ఉండేవి. 1వ అర్దాషిరు పాలనలో సంవత్సరానికి మరింత కచ్చితమైన జొరాస్ట్రియను క్యాలెండరు‌ను ప్రవేశపెట్టడానికి ప్రయత్నం జరిగింది. అందువలన దానికి అదనంగా 5 రోజులు జోడించబడ్డాయి. ఈ 5 అదనపు రోజులకు గాథా దినాలు అని పేరు పెట్టారు. వాటికి ఆచరణాత్మక అలాగే మతపరమైన ఉపయోగం కూడా ఉంది. అయితే పాత జొరాస్ట్రియను క్యాలెండరు దీర్ఘకాలంగా పాటిస్తున్న ఆచారాలకు భంగం కలగకుండా వాటిని 'మతపరమైన సంవత్సరం' నుండి వేరుగానే ఉంచారు.

మొదటి క్యాలెండరు సంస్కరణను ప్రవేశపెట్టడంతో కొన్ని ఇబ్బందులు తలెత్తాయి. ముఖ్యంగా హమస్పతు-మయేదాయా, నౌరూజు వంటి ముఖ్యమైన జొరాస్ట్రియను పండుగలు క్యాలెండరు‌లో ఏటా ముందుకు జరగడం. ఈ గందరగోళం సాధారణ ప్రజలలో చాలా ఆందోళనకు కారణమైంది.  సస్సానియన్లు ఈ గొప్ప వేడుకలను కొత్త అధికారిక తేదీలలో పాటించేలా బలవంతం చేయడానికి ప్రయత్నించినప్పటికీ చాలా మంది ప్రజలు వాటిని పాత, సాంప్రదాయ తేదీలలోనే పాటించడం కొనసాగించారు. దీనివల్ల నౌరూజు, ఇతర జొరాస్ట్రియను వేడుకలు కొత్త అధికారిక క్యాలెండరు తేదీలను ధిక్కరిస్తూ, తరచుగా కొన్ని రోజుల వ్యవధిలోనే సమాంతరంగా జరగడం ప్రారంభించాయి. ఇది సామాన్య ప్రజలకు, పాలకులకు మధ్య చాలా గందరగోళానికి, ఘర్షణకు దారితీసింది. దీని మీద సస్సానియన్లు తరువాత ఒక రాజీని ప్రవేశపెట్టారు. ఈ సమాంతర వేడుకలను 6 రోజుల వేడుక/పండుగగా అనుసంధానించారు. నౌరూజు మినహా అన్నింటికీ ఇది వర్తింపజేయబడింది.

ఈ కాలంలో నౌరూజు వసంత విషువత్తు నుండి శరదృతువుకు మారడంతో మరో సమస్య తలెత్తింది. అయితే నౌరూజు‌కు సంబంధించిన అసలు వసంత విషువత్తు తేదీతో ఈ అస్థిరత పార్థియను కాలంలో కూడా జరిగి ఉండవచ్చు.

తరువాతి సస్సానియను యుగంలో మరిన్ని క్యాలెండరు సంస్కరణలు జరిగాయి. 1వ అర్దాషిరు ఆధ్వర్యంలో జరిగిన సంస్కరణల నుండి ఎటువంటి అధిక మాసం జోడింపు జరగలేదు. అందువలన ప్రతి సంవత్సరం పావు రోజు కోల్పోవడంతో జొరాస్ట్రియను పవిత్ర సంవత్సరం నెమ్మదిగా వెనుకకు జరిగిపోయింది. చివరికి నౌరూజు జూలై నెలలో వచ్చింది. అందువల్ల ఒక గొప్ప మండలిని సమావేశపరిచి, నౌరూజు‌ను అకెమెనిడు సామ్రాజ్యం కాలంలో ఉన్న దాని అసలు స్థానానికి—తిరిగి వసంతకాలానికి—మార్చాలని నిర్ణయించారు. ఈ మార్పు బహుశా 6వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో 1వ కవాదు పాలనలో జరిగి ఉండవచ్చు. ఈ కాలంలో వసంతకాలం ప్రాముఖ్యత మీద పునరుత్థానం, 'ఫ్రాషెగర్డ్'తో దానికున్న సంబంధం మీద చాలా ప్రాధాన్యత ఇవ్వబడినట్లు కనిపిస్తుంది.
మూడు గొప్ప అగ్నులు

సస్సానియన్లు తమ పార్థియన్ పూర్వీకుల పట్ల కలిగి ఉన్న ప్రాంతీయ వైరం, పక్షపాతాన్ని ప్రతిబింబిస్తూ బహుశా సస్సానియను యుగంలోనే పార్సు, మెడియా రెండు గొప్ప అగ్నులు— వరుసగా అదురు ఫర్న్‌బాగు, అదురు గుష్నాస్పు— పార్థియాలోని పవిత్ర అగ్ని అయిన అదురు బుర్జెను-మెహరుకు పోటీగా, దానిని మించిపోయేలా ప్రోత్సహించబడ్డాయి. జొరాస్టరు, విష్టాస్ప (మొదటి జొరాస్ట్రియను రాజు)తో (పురాణాల ప్రకారం) ముడిపడి ఉన్న అదురు బుర్జెను-మెహరు, పర్షియను మతగురువులు దాని ఆరాధనను పూర్తిగా నిలిపివేయలేనంత పవిత్రమైనది.

అందువలన సస్సానియను యుగంలోనే జొరాస్ట్రియను ప్రపంచంలోని మూడు 'గొప్ప అగ్నులకు' నిర్దిష్ట అనుబంధాలు ఇవ్వబడ్డాయి. పార్సు‌లోని అదురు ఫర్నుబాగు మతగురువులుతో, మీడియాలోని అదురు గుష్నాస్పు యోధులతో పార్థియాలోని అదురు బుర్జెను-మెహరు అత్యంత నిమ్న వర్గమైన రైతులు, పశుపోషకులతో ముడిపడి ఉన్నాయి.

అదురు గుష్నాస్పు చివరికి ఆచారంగా కొత్తగా పట్టాభిషేకం పొందిన రాజులు తమ పట్టాభిషేకం తర్వాత కాలినడకన చేసే తీర్థయాత్ర స్థలంగా మారింది. సస్సానియను యుగంలో ఈ మూడు 'గొప్ప అగ్నులు' జొరాస్ట్రియన్లలో తీర్థయాత్రకు కేంద్ర స్థానాలుగా మారాయని భావిస్తున్నారు.

విగ్రహ ధ్వంసం - ఇతర ఇరానియను భాషల మీద పర్షియను భాషకు ప్రాధాన్యత
తొలి సస్సానియన్లు ఆరాధనలో విగ్రహాల వాడకానికి వ్యతిరేకంగా పాలించారు. అందువల్ల అనేక దేవాలయాల నుండి విగ్రహాలను తొలగించారు. సాధ్యమైన చోట వాటి స్థానంలో పవిత్ర అగ్నులను ప్రతిష్టించారు. ఈ విధానం కొన్ని కాలాల్లో సామ్రాజ్యం 'ఇరాన్ కాని' ప్రాంతాలకు కూడా విస్తరించింది.1వ హార్మిజ్దు అర్మేనియాలో మరణించిన వారి కోసం ఏర్పాటు చేసిన విగ్రహాలను ధ్వంసం చేశాడని చెబుతారు. అయితే కేవలం ఆరాధనా విగ్రహాలను మాత్రమే తొలగించారు. సస్సానియన్లు, సెల్యూసిడు సామ్రాజ్యం కాలంలో స్థాపించబడిన సంప్రదాయాన్ని అనుసరించి అహురా మజ్దాతో సహా జొరాస్ట్రియనిజం దేవతలను సూచించడానికి చిత్రాలను ఉపయోగించడం కొనసాగించారు.

ప్రారంభ సస్సానియను కాలంలో రాజ శాసనాలు తరచుగా పార్థియను, మధ్య పర్షియను, గ్రీకు భాషలలో ఉండేవి. అయితే 1వ షాపూరు కుమారుడైన నర్సే పాలనలో చివరిసారిగా ఒక రాజ శాసనం కోసం పార్థియను భాషను ఉపయోగించారు. అందువలన దీని తర్వాత కొద్దికాలానికే, సస్సానియన్లు ఇరాన్‌లో పర్షియను‌ను ఏకైక అధికారిక భాషగా విధించాలని నిర్ణయించుకుని, లిఖిత పార్థియను భాష వాడకాన్ని నిషేధించి ఉంటారని భావిస్తున్నారు. దీనికి జొరాస్ట్రియనిజం మీద ముఖ్యమైన పరిణామాలు ఏర్పడ్డాయి. ఎందుకంటే జెండు‌తో సహా అన్ని ద్వితీయ సాహిత్యం అప్పటి నుండి కేవలం మధ్య పర్షియను భాషలో మాత్రమే నమోదు చేయబడింది. ఇది జొరాస్ట్రియనిజాన్ని సస్సానియన్ల మాతృభూమి అయిన పార్సు ప్రాంతం  వైపు  మళ్లించడంలో తీవ్ర ప్రభావాన్ని చూపింది.

సాహిత్యం - ప్రార్థనా విధానంలో పరిణామాలు
మేరీ బాయిసు వంటి కొంతమంది జొరాస్ట్రియనిజం పండితులు, సస్సానియన్ల కాలంలో 'యాస్నా' సేవను "దాని వైభవాన్ని పెంచడానికి" పొడిగించి ఉండవచ్చని ఊహించారు. ఇది గాథికు 'స్తావోత యెస్న్యా'ను 'హోమా' వేడుకతో కలపడం ద్వారా జరిగిందని తెలుస్తోంది. అంతేకాకుండా పొడిగించిన యాస్నా నుండి ఉద్భవించిన 'విస్పరాడు' అని పిలువబడే మరొక పొడవైన సేవ అభివృద్ధి చేయబడిందని నమ్ముతారు. ఇది ఏడు పవిత్ర విధి దినాల (గాహంబార్లు, నౌరూజు) వేడుకల కోసం అభివృద్ధి చేయబడి అహురా మజ్దాకు అంకితం చేయబడింది.

అతి ప్రాచీన జొరాస్ట్రియన్లు రచనను ఒక రాక్షస పద్ధతిగా భావించి దానిని నివారించినప్పటికీ మధ్య పర్షియను జెండు, అనేక ద్వితీయ జొరాస్ట్రియను సాహిత్యం సస్సానియన్ల కాలంలో మొదటిసారిగా వ్రాతపూర్వకంగా నమోదు చేయబడ్డాయి. ఈ జొరాస్ట్రియను గ్రంథాలలో చాలా వరకు సస్సానియను కాలం నాటి అసలైన రచనలు ఉన్నాయి. ఈ రచనలలో బహుశా అత్యంత ముఖ్యమైనది 'బుందహిష్ను'—జోరాస్ట్రియన్ల సృష్టికి సంబంధించిన పౌరాణిక కథ. ఈ కాలంలో కొన్ని సుదూర ప్రాచీన కాలానికి చెందిన ఇతర పాత రచనలు, బహుశా విభిన్న ఇరానియను భాషల నుండి మధ్య పర్షియను భాషలోకి అనువదించబడ్డాయి. ఉదాహరణకు, 'ద్రఖ్త్-ఇ అసురిగు' (అస్సిరియను వృక్షం), 'యాదేగారు-ఎ జరిరాను' (జర్టరు వీరకార్యాలు) అనే రెండు రచనలు బహుశా పార్థియను మూల గ్రంథాల నుండి అనువదించబడ్డాయి.

జొరాస్ట్రియనిజానికి అత్యంత ముఖ్యమైనది ససానియన్ల కాలంలో అవెస్తాను వర్ణమాల సృష్టి. ఇది మొదటిసారిగా అవెస్తాను గ్రంథాలను వ్రాతపూర్వక రూపంలో (దాని అసలు భాష/ధ్వనిశాస్త్రంతో సహా) కచ్చితంగా నమోదు చేయడానికి వీలు కల్పించింది. ఈ వర్ణమాల పూర్తిగా వ్యంజన ఆధారిత వ్రాత విధానం అయిన పహ్లవి లిపి మీద ఆధారపడి ఉంది. అయితే మాట్లాడే మధ్య పర్షియను‌ను నమోదు చేయడానికి కూడా సరిగ్గా అనువుగా లేని ఆ లిపిలా కాకుండా, అవెస్తాను వర్ణమాల 46 అక్షరాలను ఉపయోగించే పూర్తి ధ్వన్యాత్మక వర్ణమాల; అవెస్తాను భాషలోని ప్రతి ధ్వనికి ఒక అక్షరం. అందువలన ఈ భాష వాస్తవానికి ఎలా వినిపిస్తుందో అదే విధంగా అవెస్తాను‌ను వ్రాతపూర్వక రూపంలో నమోదు చేయడానికి ఇది ప్రత్యేకంగా రూపొందించబడింది. ఫలితంగా పర్షియను మాగీలు చివరకు మిగిలి ఉన్న అన్ని ప్రాచీన అవెస్తాను గ్రంథాలను వ్రాతపూర్వక రూపంలో విశ్వసనీయంగా నమోదు చేయగలిగారు. ఈ అభివృద్ధి ఫలితంగా ససానియను అవెస్తా అప్పుడు అహునవరు మంత్రం లోని 21 పదాలకు అనుగుణంగా 21 నస్కులుగా (విభాగాలుగా) సంకలనం చేయబడింది.

ఒక ముఖ్యమైన సాహిత్య గ్రంథం అయిన ఖ్వాడే-నామాగు (రాజుల గ్రంథం) ససానియను యుగంలో రచించబడింది. ఈ గ్రంథం తర్వాతి కాలపు ఫెర్దోసి షాహనామాకు ఆధారం. ససానియను కాలానికి చెందిన మరో ముఖ్యమైన జొరాస్ట్రియను గ్రంథం దాదెస్తాను-ఎ మెనోగు-ఎ ఖ్రాదు (జ్ఞాన స్ఫూర్తి తీర్పులు).

క్రైస్తవం
ససానియను సామ్రాజ్యంలో క్రైస్తవులు ప్రధానంగా నెస్టోరియను చర్చి (చర్చ్ ఆఫ్ ది ఈస్టు), జాకోబైటు చర్చి (సిరియాకు ఆర్థోడాక్సు చర్చి)కి చెందినవారు. ఈ చర్చిలు వాస్తవానికి రోమను సామ్రాజ్యంలోని క్రైస్తవ చర్చిలతో సంబంధాలను కొనసాగించినప్పటికీ అవి వాటికి చాలా భిన్నంగా ఉండేవి: నెస్టోరియను, జాకోబైటు చర్చిల ప్రార్థనా భాష గ్రీకుకు బదులుగా సిరియాకు, తూర్పు, పశ్చిమ క్రైస్తవ్యం మధ్య విభజనకు మరో కారణంగా ఉంది. ససానియను సామ్రాజ్యం తరచుగా రోమన్ సామ్రాజ్యంతో యుద్ధంలో ఉన్నందున రోం‌తో సంబంధాలను తెంచుకోవాలని ససానియను అధికారులు బలమైన ఒత్తిడి తీసుకువచ్చారు.

క్రీ.శ. 409లో 1వ యజ్దెగెర్డు చేత ససానియను సామ్రాజ్యంలో క్రైస్తవం ఒక ఆమోదయోగ్యమైన మతంగా గుర్తించబడింది.Alexander A. Vasiliev, History of the Byzantine Empire, 324–1453, Vol. I, (University of Wisconsin Press, 1980), 96–97.

ప్రధాన స్రవంతి క్రైస్తవ్యం నుండి పెద్ద విచ్ఛిన్నం 431లో మొదటి ఎఫెససు మండలి ప్రకటనల కారణంగా జరిగింది. ఈ మండలి కాన్స్టాంటినోపులు పాట్రియార్కు అయిన నెస్టోరియసును ఖండించింది. ఎందుకంటే ఆయన బోధించిన క్రిస్టాలజీ దృక్కోణం ప్రకారం ఆయన యేసు తల్లి మేరీని "థియోటోకోసు" లేదా దేవుని తల్లి అని పిలవడానికి ఇష్టపడలేదు. ఎఫెససు సభ బోధనలను రోమను సామ్రాజ్యంలో అంగీకరించినప్పటికీ ససానియను చర్చి నెస్టోరియసు బోధనలను అంగీకరించింది . నెస్టోరియసు‌ను పాట్రియార్కు పదవి నుండి తొలగించినప్పుడు ఆయన అనుచరులలో చాలామంది ససానియను సామ్రాజ్యానికి పారిపోయారు. పర్షియను చక్రవర్తులు ఈ అవకాశాన్ని ఉపయోగించుకుని పర్షియాలోని అత్యంత ముఖ్యమైన రోమను అనుకూల మతాధికారులను తొలగించి వారి స్థానాలను నెస్టోరియన్లు భర్తీ చేసేలా చూసి ససానియను చర్చిలో (ప్రధానంగా జొరాస్ట్రియను మతం ఉన్న పర్షియను సామ్రాజ్యంలో క్రైస్తవులలో అత్యధికులు ఈ చర్చికి చెందినవారే) నెస్టోరియసు స్థానాన్ని బలోపేతం చేశారు. ఈ క్రైస్తవులు రోమను సామ్రాజ్యానికి కాకుండా పర్షియను సామ్రాజ్యానికి విధేయులుగా ఉండేలా చూడటమే దీని ఉద్దేశ్యం.

ససానియను సామ్రాజ్యంలోని చాలా మంది క్రైస్తవులు సామ్రాజ్యం పశ్చిమ అంచున ప్రధానంగా మెసొపొటేమియాలో నివసించారు. కానీ ఉత్తర ప్రాంతాలైన కాకేసియను అల్బేనియా, లాజికా, ఐబీరియా, అర్మేనియా పర్షియను భాగంలో కూడా ముఖ్యమైన క్రైస్తవ సమూహాలు ఉండేవి. ఇతర ముఖ్యమైన సమూహాలు టైలోసు ద్వీపం (ప్రస్తుత బహ్రెయిను), పర్షియను గల్ఫు దక్షిణ తీరం, లఖ్మ్ అరబు రాజ్యం ప్రాంతంలో కనిపించాయి. ఈ ప్రాంతాలలో కొన్నింటిలో క్రైస్తవీకరణ చాలా ముందుగానే జరిగింది; అర్మేనియా రాజ్యం 301వ సంవత్సరంలో ప్రపంచంలోనే మొదటి స్వతంత్ర క్రైస్తవ రాజ్యంగా అవతరించింది. 3వ శతాబ్దంలోనే అనేక అస్సిరియను భూభాగాలు దాదాపు పూర్తిగా క్రైస్తవీకరించబడినప్పటికీ అవి ఎప్పుడూ స్వతంత్ర దేశాలుగా మారలేదు.

బౌద్ధమతం - యూదు మతం
ఇటీవలి కొన్ని తవ్వకాలలో సామ్రాజ్యంలో బౌద్ధ, హిందూ, యూదు మత స్థలాలు కనుగొనబడ్డాయి. సుదూర తూర్పు ప్రాంతాలైన బాక్ట్రియా, మార్జియానాలో బౌద్ధమతం జొరాస్ట్రియను ప్రభావానికి గట్టి పోటీ ఇచ్చింది. ససానియన్ల పాలనలో ఒక పెద్ద యూదు సమాజం వర్ధిల్లింది, ఇస్ఫాహాను, బాబిలోను, ఖొరాసను‌లలో అభివృద్ధి చెందుతున్న కేంద్రాలు ఉండేవి. మెసొపొటేమియాలో దాని స్వంత పాక్షిక స్వయంప్రతిపత్తి గల 'ఎక్సిలార్కేటు' నాయకత్వం ఉండేది. యూదు సమాజాలు అప్పుడప్పుడు మాత్రమే హింసకు గురయ్యాయి. వారు సాపేక్ష మత స్వేచ్ఛను అనుభవించారు. ఇతర మత మైనారిటీలకు నిరాకరించబడిన విశేషాధికారాలను పొందారు. Zarinkoob, p. 272 1వ షాపూరు (అరమైకు‌లో షబూరు మల్కా) యూదులకు ప్రత్యేక స్నేహితుడుగా ఉన్నాడు. నెహార్డియాకు చెందిన షుముయేలు‌తో ఆయన స్నేహం యూదు సమాజానికి అనేక ప్రయోజనాలను చేకూర్చింది. Zarinkoob, p. 207

భాష
అధికార భాషలు
ప్రారంభ ససానియను కాలంలో తొలి ససానియను రాజుల శాసనాలలో మధ్య పర్షియను భాషతో పాటు కోయిను గ్రీకు పార్థియను భాషలు కనిపించాయి. అయితే నర్సే (క్రీ.శ. 293–302) పరిపాలించే సమయానికి గ్రీకు భాష వాడుకలో లేకుండా పోయింది. బహుశా గ్రీకు భాష కనుమరుగవడం వల్ల లేదా దానిని పూర్తిగా తొలగించడానికి గ్రీకు వ్యతిరేక జొరాస్ట్రియను మతాధికారులు చేసిన ప్రయత్నాల వల్ల కావచ్చు. ససానియన్లకు ప్రత్యర్థులైన రోమన్లు/బైజాంటైను‌లలో గ్రీకు భాష సర్వసాధారణంగా ఉండటం కూడా దీనికి ఒక కారణం కావచ్చు. పార్థియను భాష కూడా త్వరలోనే పరిపాలనా భాషగా కనుమరుగైంది, కానీ ససానియను సామ్రాజ్యం తూర్పు భాగంలో, అంటే పార్థియన్ల స్వస్థలంలో, దానిని మాట్లాడటం, వ్రాయడం కొనసాగింది. అంతేకాకుండా పార్థియన్ సామ్రాజ్యం పతనం తర్వాత ససానియన్ల సేవలో చేరిన చాలా మంది పార్థియను ఉన్నత వర్గీయులు ఇప్పటికీ పార్థియను భాషనే మాట్లాడేవారు ఉదాహరణకు సామ్రాజ్యంలో అధిక అధికారం కలిగి ఉన్న ఏడు పార్థియను వంశాలు. నర్సే పాలనలో ససానియను సామ్రాజ్యం తమ అధికారిక శాసనాలలో పార్థియను భాషను ఉపయోగించడం ఆపివేసినట్లు తెలుస్తోంది.

అకెమెనిడు సామ్రాజ్యంలో వలె అరామికు భాష ససానియను సామ్రాజ్యంలో (అంటియోకు నుండి మెసొపొటేమియా వరకు) విస్తృతంగా ఉపయోగించబడింది. అయినప్పటికీ సామ్రాజ్య అరామికు స్థానంలో మధ్య పర్షియను పరిపాలనా భాషగా మారడం ప్రారంభమైంది.

ప్రాంతీయ భాషలు
మధ్య పర్షియను ససానియన్ల మాతృభాష అయినప్పటికీ విశాలమైన ససానియను సామ్రాజ్యంలో అది కేవలం ఒక మైనారిటీ భాష మాత్రమే; ఇది కేవలం పార్సు ప్రాంతంలో మాత్రమే మెజారిటీ భాషగా ఉండేది. అయితే మెడియా దాని చుట్టుపక్కల ప్రాంతాలలో ఇది విస్తృతంగా వ్యాపించి ఉంది. అయితే ఆ కాలంలో అనేక విభిన్న పర్షియను మాండలికాలు ఉండేవి. ఇది పర్షియను‌తో పాటు ధృవీకరించబడని అధారీ భాష  పూర్వ రూపం. దాని మాండలికాలలో ఒకటైన టాటీ భాషతో పాటు అదుర్బడగాను (అజర్‌బైజాన్)లో మాట్లాడబడేది. లిఖితపూర్వక ఆధారం లేని ప్రీ-డైలమైటు, బహుశా ప్రోటో-కాస్పియను భాషలు. ఇవి తరువాత గిలానులో గిలాకీగా, తబరిస్తానులో మజందరాని (తబరీ అని కూడా పిలుస్తారు)గా మారాయి. అవే ఆ ప్రాంతాలలో మాట్లాడబడేవి. అంతేకాకుండా ఈ రెండు ప్రాంతాలలో మరికొన్ని ఇతర భాషలు, మాండలికాలు కూడా మాట్లాడబడేవి.

కాకససు‌లోని ససానియను భూభాగాలలో అనేక భాషలు మాట్లాడబడేవి. వాటిలో పాత జార్జియను, వివిధ కార్టు‌వేలియను భాషలు (ముఖ్యంగా లాజికాలో), మధ్య పర్షియను, Shnirelman, V.A.(2001), 'The value of the Past: Myths, Identity and Politics in Transcaucasia', Osaka: National Museum of Ethnology.  p. 79:
"Yet, even at the time of Caucasian Albania and later on, as well, the region was greatly affected by Iran and Persian enjoyed even more success than the Albanian language".పాత అర్మేనియను, కాకేసియను అల్బేనియను, సిథియను, కోయిను గ్రీకు ఇతర భాషలు ఉన్నాయి.

ఖుజెస్తానులో అనేక భాషలు మాట్లాడబడేవి; ఉత్తరం తూర్పున పర్షియను, మిగిలిన ప్రాంతంలో తూర్పు మధ్య అరామికు మాట్లాడబడేది. అంతేకాకుండా చివరి నియో-ఎలామైటు కూడా ఈ ప్రావిన్సు‌లో మాట్లాడబడి ఉండవచ్చు.కానీ ఆ భాషను స్పష్టంగా పేర్కొంటూ ఎటువంటి ఆధారాలు లేవు. మెషను‌లో స్ట్రాబో ఆ ప్రావిన్సు‌లోని సెమిటికు జనాభాను "చల్డియన్లు" (అరామికు మాట్లాడేవారు), "మెసేనియను అరబ్బులు"గా విభజించాడు. సంచార అరబ్బులు, నబాటియను, పాల్మైరీను వ్యాపారులతో పాటు జనాభాకు తోడయ్యారని నమ్ముతారు. భారతదేశం నుండి బహిష్కరించబడిన జుటు‌లతో పాటు ఇరానియన్లు కూడా ఆ ప్రావిన్సు‌లో స్థిరపడటం ప్రారంభించారు. మలయి వంటి ఇతర భారతీయ సమూహాలను కూడా బందీలుగా లేదా నియమించబడిన నావికులుగా మెషను‌కు బహిష్కరించబడి ఉండవచ్చు. అస్సోరిస్తాను‌లో ప్రజలలో అధిక శాతం మంది అరామికు మాట్లాడే నెస్టోరియను క్రైస్తవులు, ముఖ్యంగా మధ్య సిరియాకు భాష మాట్లాడేవారు ఉండేవారు. అయితే పర్షియన్లు, యూదులు, అరబ్బులు ఆ ప్రావిన్సు‌లో మైనారిటీగా ఉన్నారు.

సిథియన్లు, వారి ఉప సమూహమైన అలను‌ల దండయాత్రల కారణంగా అట్రోపటేను, అర్మేనియా, కాకససు‌లోని ఇతర ప్రాంతాలలో ఆయా ప్రదేశాలలో తక్కువ సంఖ్యలో ఉన్నప్పటికీ ఇరానియను జనాభా పెరిగింది. పార్థియను భాష ఇతర ఇరానియను మాండలికాలు, భాషలతో పాటు ఖొరాసను‌లో మాట్లాడబడింది. అయితే  తూర్పున, సాసానియన్ల నియంత్రణలో ఎల్లప్పుడూ లేని ప్రదేశాలలో సోగ్డియను, బాక్ట్రియను, ఖ్వారాజ్మియను భాషలు మాట్లాడబడ్డాయి. మరింత దక్షిణాన ఉన్న సకస్తాను‌లో పార్థియను కాలంలో సిథియన్ల ప్రవాహం కనిపించింది. చాలా కాలం తర్వాత అక్కడ సిస్తానియను పర్షియను భాషకు పూర్వ రూపమైన, ఒక తెలియని మధ్య నైరుతి ఇరానియన్ భాష మాట్లాడబడింది. అది బహుశా మధ్య పర్షియను కాకపోవచ్చు. కిర్మాను ప్రావిన్సు‌లో పర్షియన్లను పోలిన ఒక ఇరానియన్ సమూహం నివసించేది. అయితే తూర్పున పరాటను, తురాను, మక్రాను‌లలో ఇరానియను కాని భాషలు, ఒక తెలియని మధ్య వాయువ్య ఇరానియను భాష మాట్లాడబడ్డాయి. గుండేశాపూరు, క్టెసిఫోను వంటి ప్రధాన నగరాలలో, రోమను/బైజాంటైను యుద్ధ ఖైదీలు లాటిను, గ్రీకు, సిరియాకు భాషలను మాట్లాడేవారు. అంతేకాకుండా సాసానియను సామ్రాజ్యంలో స్లావికు, జర్మానికు భాషలు కూడా మాట్లాడబడ్డాయి. ఇది కూడా రోమను సైనికులను బందీలుగా పట్టుకోవడం వల్లనే జరిగింది. కానీ ఇది చాలా తక్కువగా ఉండేది. హిమ్యారిటికు, సబేయను భాషలతో సహా సెమిటికు భాషలు సాసానియను యెమెను‌లో మాట్లాడబడ్డాయి.

వారసత్వం - ప్రాముఖ్యత
సస్సానియను సామ్రాజ్యం పతనమైన చాలా కాలం తర్వాత కూడా దాని ప్రభావం కొనసాగింది. ఈ సామ్రాజ్యం ఒక పర్షియను పునరుజ్జీవనాన్ని సాధించింది. ఇది కొత్తగా స్థాపించబడిన ఇస్లాం మతం నాగరికతకు చోదక శక్తిగా మారింది.Sasanian Iran, 224–651 AD: portrait of a late antique empire – p. 20 ఆధునిక ఇరాన్, ఇరానోస్పియరు ప్రాంతాలలో సస్సానియను కాలాన్ని ఇరానియను నాగరికత ఉన్నత ఘట్టాలలో ఒకటిగా పరిగణిస్తారు.The Iranians: Persia, Islam and the soul of a nation – p. 33

యూరపు‌లో
సస్సానియను సంస్కృతి, సైనిక నిర్మాణం రోమను నాగరికత మీద గణనీయమైన ప్రభావాన్ని చూపాయి. రోమను సైన్యం నిర్మాణం, స్వభావం పర్షియను యుద్ధ పద్ధతులచే ప్రభావితమయ్యాయి. మార్పు చెందిన రూపంలో రోమను సామ్రాజ్య నిరంకుశత్వం క్టెసిఫోను‌లోని సస్సానియను ఆస్థానపు రాజ వేడుకలను అనుకరించింది. అవి మధ్యయుగ, ఆధునిక యూరపు ఆస్థానాల ఆచార సంప్రదాయాల మీద ప్రభావం చూపాయి. యూరోపియను దౌత్యంలోని లాంఛనాల మూలం పర్షియను ప్రభుత్వాలు, రోమన్ సామ్రాజ్యం మధ్య దౌత్య సంబంధాలకు ఆపాదించబడింది.

యూదుల చరిత్రలో
యూదుల చరిత్రలో ముఖ్యమైన పరిణామాలు సస్సానియను సామ్రాజ్యంతో ముడిపడి ఉన్నాయి. బాబిలోనియను తల్ముడు మూడవ ఆరవ శతాబ్దాల మధ్య సస్సానియను పర్షియాలో సంకలనం చేయబడింది. సూరా పంబెడిటాలో ప్రధాన యూదు విద్యా సంస్థలు స్థాపించబడ్డాయి. ఇవి బాబిలోనియాలోని యూదు పండిత విద్యాపీఠాలకు మూలస్తంభాలుగా మారాయి. The fire, the star and the cross by Aptin Khanbaghi (2006) p. 6 2వ షాపూరు  రాణి తల్లి ఇఫ్రా హోర్మిజ్డు, 1వ యజ్దెగెర్డు యూదు భార్య అయిన రాణి శుషందుఖ్తు వంటి సామ్రాజ్య కుటుంబానికి చెందిన అనేక మంది వ్యక్తులు, సామ్రాజ్యంలోని యూదులకు, క్టెసిఫోను‌లోని ప్రభుత్వానికి మధ్య ఉన్న సన్నిహిత సంబంధాలకు గణనీయంగా దోహదపడ్డారు. A. Khanbaghi (2006) p. 9
భారతదేశంలో
ససానియను సామ్రాజ్యం పతనం కావడంతో ఇరాన్ ప్రధాన మతంగా జొరాస్ట్రియనిజం స్థానంలో నెమ్మదిగా ఇస్లాం వచ్చింది. ఇస్లామికు హింస నుండి తప్పించుకోవడానికి పెద్ద సంఖ్యలో జొరాస్ట్రియన్లు వలస వెళ్ళాలని నిర్ణయించుకున్నారు. కిస్సా-ఇ సంజను ప్రకారం, ఆ శరణార్థులలో ఒక బృందం ఇప్పుడు భారతదేశంలోని గుజరాతు అని పిలువబడే ప్రాంతంలో దిగింది. అక్కడ వారు తమ ఆచారాలను పాటించడానికి, తమ విశ్వాసాన్ని కాపాడుకోవడానికి ఎక్కువ స్వేచ్ఛ లభించింది. ఆ జొరాస్ట్రియన్ల వారసులు భారతదేశ అభివృద్ధిలో చిన్నదైనా ముఖ్యమైన పాత్ర పోషించారు. నేడు భారతదేశంలో 70,000 మందికి పైగా జొరాస్ట్రియన్లు ఉన్నారు. 

జొరాస్ట్రియన్లు ఇప్పటికీ ససానియన్ల కాలంలో ప్రవేశపెట్టిన మత క్యాలెండరు ఒక రూపాన్ని ఉపయోగిస్తున్నారు. ఆ క్యాలెండరు ఇప్పటికీ 3వ యజ్దెగెర్డు సింహాసనాన్ని అధిష్టించినప్పటి నుండి గడిచిన సంవత్సరాల సంఖ్యను సూచిస్తుంది. 

కాలక్రమం
thumb
224–241: 1వ అర్దాషిరు పాలన:
 224: పార్థియన్ సామ్రాజ్యం పతనం
 229–232: రోమ్‌తో యుద్ధం
 జొరాస్ట్రియనిజం అధికారిక మతంగా పునరుద్ధరించబడింది
 జెండ్ అవెస్తా అని పిలువబడే గ్రంథాల సేకరణ సంకలనం చేయబడింది
241–271: 1వ షాపురు "మహానుభావుడు" పాలన:
 241–244: రోమ్‌తో యుద్ధం
 252–261: రోమ్‌తో యుద్ధం. ఎడెస్సా వద్ద పర్షియన్ల నిర్ణయాత్మక విజయం మరియు రోమన్ చక్రవర్తి వలేరియను బందీగా పట్టుబడటం
 215–271: మాని, మానికాయిజం స్థాపకుడు
271–301: రాజవంశ పోరాటాల కాలం.
283: రోమ్‌తో యుద్ధం.
293: నార్సే తిరుగుబాటు.
296–298: రోమ్‌తో యుద్ధం – పర్షియా టైగ్రిస్ నదికి తూర్పున ఉన్న ఐదు ప్రావిన్సులను రోమ్‌కు అప్పగించింది.
309–379: 2వ షాపురు "మహానుభావుడు" పాలన:
 325: 2వ షాపురు అనేక అరబ్ తెగలను ఓడించి, లఖ్మిడు రాజ్యంని తన సామంత రాజ్యంగా చేసుకున్నాడు.
 337–350: రోమ్‌తో మొదటి యుద్ధం, సాపేక్షంగా తక్కువ విజయం లభించింది
 359–363: రోమ్‌తో రెండవ యుద్ధం. రోమ్ ఉత్తర, తూర్పు మెసొపొటేమియా, జార్జియా, అర్మేనియాను, పదిహేను కోటలతో పాటు నిసిబిస్‌ను కూడా పర్షియాకు అప్పగించింది.
387: అర్మేనియా రోమన్, పర్షియన్ మండలాలుగా విభజించబడింది
399–420: "పాపి" 1వ యజ్దెగెర్డు పాలన:
 410: యజ్దెగెర్డు పోషణలో ఐజాక్ సైనాడ్ వద్ద తూర్పు చర్చికి అధికారిక రూపం ఇవ్వబడింది. క్రైస్తవులకు బహిరంగంగా ప్రార్థనలు చేయడానికి, చర్చిలను నిర్మించుకోవడానికి అనుమతి లభించింది
 416–420: యజ్దెగెర్డు తన మునుపటి ఉత్తర్వును రద్దు చేయడంతో క్రైస్తవుల మీద హింస మొదలైంది
420–438: బహ్రాం వి పాలన:
 421–422: రోమ్‌తో యుద్ధం
 424: డాడు-ఇషు మండలి తూర్పు చర్చిని కాన్స్టాంటినోపులు నుండి స్వతంత్రంగా ప్రకటించింది
 428: అర్మేనియాలోని పర్షియను మండలం ససానియను సామ్రాజ్యంలో విలీనం చేయబడింది
438–457: 2వ యజ్దెగెర్డు పాలన:
 440: బైజాంటైను సామ్రాజ్యంతో యుద్ధం; రోమన్లు ​​ససానియన్లకు కొంత చెల్లింపులు చేశారు
 449–451: అర్మేనియను తిరుగుబాటు. అవరాయరు యుద్ధం 451లో వర్దాను మమికోనియను నేతృత్వంలోని క్రైస్తవ ఆర్మేనియను తిరుగుబాటుదారులకు వ్యతిరేకంగా జరిగింది.
482–483: ఆర్మేనియను, ఐబీరియను తిరుగుబాటు
483: క్రైస్తవులకు సహన శాసనం మంజూరు చేయబడింది
484: 2వ పెరోజు హెఫ్తాలైట్ల చేతిలో ఓడిపోయి చంపబడ్డాడు. న్వార్సాకు ఒప్పందం ఆర్మేనియన్లకు స్వేచ్ఛగా క్రైస్తవ మతాన్ని ఆచరించే హక్కును మంజూరు చేసింది.
491: ఆర్మేనియను తిరుగుబాటు. ఆర్మేనియను చర్చి చల్సెడాను మండలిని తిరస్కరించింది; ససానియన్ సామ్రాజ్యంలో నెస్టోరియను క్రైస్తవం ఆధిపత్య క్రైస్తవ శాఖగా మారింది.
502–506: బైజాంటైన్ సామ్రాజ్యంతో యుద్ధం. చివరికి బైజాంటైన్ సామ్రాజ్యం ససానియను సామ్రాజ్యానికి 1,000 పౌండ్ల బంగారం చెల్లించింది. ససానియన్లు థియోడోసియోపోలిసు, మార్టిరోపోలిసు‌ను స్వాధీనం చేసుకున్నారు.బైజాంటైన్ సామ్రాజ్యం 1,000 పౌండ్ల బంగారానికి అమిడాను పొందింది.
526–532: బైజాంటైన్ సామ్రాజ్యంతో యుద్ధం. శాశ్వత శాంతి ఒప్పందం: ససానియను సామ్రాజ్యం ఐబీరియాను ఉంచుకుంది. బైజాంటైన్ సామ్రాజ్యం లాజికా, పెర్సార్మేనియాను పొందింది;జాన్ డబ్ల్యూ బార్కర్, జస్టినియన్ మరియు తరువాతి రోమన్ సామ్రాజ్యం, 118. బైజాంటైన్ సామ్రాజ్యం సంవత్సరానికి 11,000 పౌండ్ల బంగారం కప్పం చెల్లించింది.
531–579: "అమర ఆత్మ కలిగిన" 1వ ఖోస్రో పాలన.
541–562: బైజాంటైన్ సామ్రాజ్యంతో యుద్ధం.
572–591: బైజాంటైన్ సామ్రాజ్యంతో యుద్ధం.
580: 5వ హోర్మిజ్డు ఆధ్వర్యంలోని ససానియన్లు ఐబీరియా రాజ్యం రాచరికాన్ని రద్దు చేశారు. ససానియన్లు నియమించిన గవర్నర్ల ద్వారా ప్రత్యక్ష పాలన ప్రారంభమైంది.
590: బహ్రాం చోబిను ఇతర ససానియను ప్రభువుల తిరుగుబాటు, 2వ ఖోస్రో 4వ హోర్మిజ్డును పదవీచ్యుతుడిని చేశాడు కానీ సింహాసనాన్ని బహ్రాం చోబింకు కోల్పోయాడు.
591: బైజాంటైన్ సామ్రాజ్యం సహాయంతో 2వ ఖోస్రో తిరిగి సింహాసనాన్ని అధిష్టించి, పర్షియను అర్మేనియా, ఐబీరియా పశ్చిమ భాగాన్ని బైజాంటైన్ సామ్రాజ్యంకు అప్పగించాడు.
593: 5వ హోర్మిజ్డు సింహాసనాన్ని చేజిక్కించుకోవడానికి చేసిన ప్రయత్నం.
595–602: విస్తాం తిరుగుబాటు.
603–628: బైజాంటైన్ సామ్రాజ్యంతో యుద్ధం. బైజాంటైను ప్రతిదాడితో యుద్ధానికి ముందు సరిహద్దులకు వెనక్కి తగ్గడానికి ముందు, పర్షియా బైజాంటైన్ మెసొపొటేమియా, అనటోలియా, సిరియా, పాలస్తీనా, ఈజిప్టు ట్రాన్సు‌కాకససు‌లను ఆక్రమించింది.
610: ధు-ఖారు వద్ద అరబ్బులు ససానియను సైన్యాన్ని ఓడించారు.
626: అవారు‌లు, పర్షియన్లు, స్లావు‌లచే కాన్‌స్టాంటినోపులు ముట్టడి విఫలమైంది.
627: బైజాంటైను చక్రవర్తి హెరాక్లియసు ససానియను మెసొపొటేమియా మీద దండెత్తాడు. నైన్వే యుద్ధంలో పర్షియను దళాలకు నిర్ణయాత్మక ఓటమి ఎదురైంది.
628: 2వ కవాదు 2వ ఖోస్రోను పదవీచ్యుతుడిని చేసి షాహను‌షా అయ్యాడు. 
628: పశ్చిమ పర్షియాలో ఒక వినాశకరమైన ప్లేగు వ్యాధి జనాభాలో సగానికి పైగా ప్రజలను బలిగొంది. ఇందులో 2వ కవాదు కూడా ఉన్నాడు.
628–632: అంతర్యుద్ధం
632–644: యజ్దెగెర్డు పాలన
636: పర్షియా మీద ముస్లింల దండయాత్ర సమయంలో అల్-ఖాదిసియ్యా యుద్ధంలో సస్సానియన్లకు నిర్ణయాత్మక ఓటమి
641: నిహావందు యుద్ధంలో రషీదును ఖలీఫాకు చెందిన ముస్లింలు భారీ ప్రాణనష్టంతో ఒక పెద్ద సస్సానియను సైన్యంను ఓడించారు.
644: రషీదును ఖలీఫాకు చెందిన ముస్లింలు ఖొరాసనును జయించారు; 3వ యజ్దెగెర్డు వేటాడుతున్న పలాయనవాసిగా మారాడు.
651: 3వ యజ్దెగెర్డు తూర్పు వైపు ఒక జిల్లా నుండి మరొక జిల్లాకు పారిపోతాడు. చివరికి మెర్వు (ప్రస్తుత తుర్క్‌మెనిస్తాన్) వద్ద ఒక స్థానిక పిండిమర యజమాని తన డబ్బుల కోసం ఆయనను చంపివేసడు. దీంతో ఆ రాజవంశం అంతమవుతుంది. యజ్దెగెర్డు‌కు అస్సిరియను బిషపు మార్ గ్రెగొరీ అంత్యక్రియలు జరిపాడు.  ఆయన కుమారుడు 3వ పెరోజు చాలా మంది ఇతరులు చైనాకు ప్రవాసంలో వెళ్ళిపోయారు.

 మూలాలు