మాతా మనసా దేవి మందిరం

మాతా మనసా దేవి ఆలయం అనేది భారతదేశంలోని హర్యానా రాష్ట్రంలోని పంచకుల జిల్లాలో శక్తి స్వరూపమైన మన్సా దేవికి అంకితం చేయబడిన ఒక హిందూ దేవాలయం. ఈ ఆలయ సముదాయం చండీగఢ్‌లోని సెక్టార్ 13 (గతంలో మణి మజ్రా అని పిలిచేవారు), పంచకులకు సమీపంలో, బిలాస్‌పూర్ గ్రామంలోని శివాలిక్ పర్వత పాదాల వద్ద 100 ఎకరాల (0.40 చదరపు కిలోమీటర్లు) విస్తీర్ణంలో విస్తరించి ఉంది. ఇది ఈ ప్రాంతంలోని మరో ప్రసిద్ధ దేవి ఆలయమైన చండీ మందిర్ నుండి 10 కిలోమీటర్ల దూరంలో ఉంది, ఈ రెండు ఆలయాలు కూడా చండీగఢ్ నగరానికి సరిగ్గా వెలుపల ఉన్నాయి.Mansa Devi Contemporary Hinduism: ritual, culture, and practice, by Robin Rinehart. Publisher ABC-CLIO, 2004. . Page 83. 

ఇది ఉత్తర భారతదేశం ప్రముఖ శక్తి దేవాలయాలలో ఒకటి, ఇందులో 7 శక్తి దేవతలు ఉన్నారు, అవి మాతా మనసా దేవి, నైనా దేవి, జవాలాముఖీ, చింతపూర్ణి, బ్రజేశ్వరి, చాముండా దేవి, జయంతి దేవి. దేశంలోని వివిధ ప్రాంతాల నుండి, ముఖ్యంగా నవరాత్రి సమయంలో వేలాది మంది భక్తులు ఈ ఆలయాన్ని సందర్శిస్తారు, ఈ తొమ్మిది పవిత్రమైన రోజులలో ఈ సంఖ్య ప్రతిరోజూ లక్షలాది మందికి పెరుగుతుంది.

 చరిత్ర 

 దేవాలయాల నిర్మాణం 
ఈ సముదాయంలో 3 దేవాలయాలు ఉన్నాయి, ప్రధాన ఆలయం అతి పురాతనమైనది. 1783లో సింహాసనాన్ని అధిష్టించిన మణి మజ్రా మహారాజా గోపాల్ దాస్ సింగ్, ప్రస్తుత శ్రీ మనసా దేవి ప్రధాన ఆలయాన్ని నిర్మించారు, ఇది బిలాస్పూర్ గ్రామం, తహసీల్,  పంచకుల జిల్లా లోని శివాలిక్ పర్వత ప్రాంతాలలో ఉంది. ప్రధాన ఆలయానికి 200 మీటర్ల దూరంలో పాటియాలా శివాలయ ఆలయం ఉంది, దీనిని 1840లో పాటియాలా అప్పటి మహారాజు, జాట్ సిక్కు అయిన కరమ్ సింగ్ నిర్మించారు. ఈ ఆలయానికి మణిమాజరా రాచరిక రాజ్యం యొక్క ప్రోత్సాహం ఉండేది.Haryana Samvad , Oct 2018, p39.

 భారతదేశానికి స్వాతంత్ర్యం వచ్చిన తరువాత నిర్లక్ష్యం 
సంస్థానాలు పంజాబ్, తూర్పు పంజాబ్ రాష్ట్రాల యూనియన్‌లో విలీనం అయిన తర్వాత, రాష్ట్ర ప్రభుత్వ పోషణ ముగిసిపోయింది, దేవాలయాలు నిర్లక్ష్యానికి గురయ్యాయి. అప్పుడు మణిమజ్రా రాజు, ఈ ఆలయంలోని దేవతను పూజించడం విధిగా కలిగిన ఒక పూజారిని 'ఖిద్మతుజార్'గా నియమించారు.

సంస్థానాన్ని పెప్సు విలీనం చేసిన తరువాత ఈ పూజారులు ఆలయ వ్యవహారాలను, ఆలయానికి అనుబంధంగా ఉన్న భూమిని నియంత్రించడం, నిర్వహించడం విషయంలో స్వతంత్రంగా మారారు. వారు ఈ ఆలయాన్ని నిర్వహించలేకపోయారు లేదా సందర్శించే భక్తులకు అవసరమైన సౌకర్యాలను అందించలేకపోయారు, తద్వారా ఆలయ పరిస్థితి రోజురోజుకు క్షీణించింది. ఎంతగా అంటే నవరాత్రి మేళాల సమయంలో ఆలయాన్ని సందర్శించే యాత్రికులకు సరైన ఏర్పాట్లు లేవు.

 శ్రీ మాతా మనసా దేవి ఆలయ బోర్డు (ఎస్. ఎం. ఎం. డి. ఎస్. బి) ఏర్పాటు 
ఈ నిర్లక్ష్యం ఫలితంగా, హర్యానా ప్రభుత్వం ఆలయాన్ని స్వాధీనం చేసుకుని, దాని నిర్వహణ కోసం "శ్రీ మాతా మన్సా దేవి ష్రైన్ బోర్డ్ (SMMDSB) పంచకుల" అనే ట్రస్ట్‌ను ఏర్పాటు చేసింది. SMMDSB ట్రస్ట్ స్థాపించబడే వరకు ఆలయ సముదాయం అత్యంత దయనీయమైన, నిర్లక్ష్యానికి గురైన స్థితిలో ఉండేది. ఈ ఆలయానికి ఉన్న మతపరమైన, చారిత్రక ప్రాముఖ్యత కారణంగా, అలాగే ఈ సముదాయానికి వచ్చే లక్షలాది మంది భక్తుల కోరికలను తీర్చే ఆలయంగా దీనికి ఉన్న ప్రాచుర్యం దృష్ట్యా, హర్యానా ప్రభుత్వం ఒక చట్టం (హర్యానా చట్టం నెం. 14 ఆఫ్ 1991) ద్వారా, "శ్రీ మాతా మన్సా దేవి ష్రైన్ చట్టం (1991)" పేరుతో, శ్రీ మాతా మన్సా దేవి ఆలయం, దానికి అనుబంధంగా ఉన్న భూములు, భవనాలతో సహా దాని ఆస్తుల యొక్క మెరుగైన మౌలిక సదుపాయాల అభివృద్ధి, నిర్వహణ, పరిపాలన, పాలన కోసం ఈ ఆలయంపై నియంత్రణను చేపట్టింది. ఆలయ నిర్వహణ, ఈ ప్రాంత వారసత్వాన్ని పరిరక్షించడం కోసం హర్యానా ముఖ్యమంత్రిని చైర్మన్‌గా ఒక ష్రైన్ బోర్డును ఏర్పాటు చేశారు.

చండీగఢ్ నగరం, చండీ మందిర్ కంటోన్మెంట్ రెండింటికి పేరు పెట్టబడిన చండీ మందిర్ ను కూడా ఎస్. ఎం. ఎం. డి. ఎస్. బి నిర్వహిస్తుంది.

 పరిరక్షణ, మెరుగుదలలు 
మాతా మనసా దేవి ఆలయంలో, చుట్టుపక్కల సౌకర్యాల మెరుగుదల కోసం మాతా మనసా దేవీ పుణ్యక్షేత్ర బోర్డుకు ప్రసాద్ పథకం కింద భారత ప్రభుత్వం 25 కోట్ల రూపాయలను కేటాయించినట్లు 2021లో నివేదించబడింది. కొత్త ఆలయ కారిడార్ 2021లో పూర్తయింది, పాత రాళ్ల స్థానంలో గ్రానైట్ ను ఉపయోగించారు. ప్రధాన ప్రవేశ ద్వారం కూడా పునరుద్ధరించబడుతుంది. 2021లో, ఆలయానికి ప్రతిరోజూ 2000 నుండి 3000 మంది భక్తులు వస్తారు, మతపరమైన సేవలకు నిర్ణీత ధరల జాబితా ఉంది.Charges fixed for religious ceremonies at mansa devi shrine , Times of India, 23 July 2021.

 ఆలయ సముదాయం 
కుడి|thumb|260x260px|పంచకులలోని మనసా దేవి ఆలయ సముదాయంలో ఉన్న పాటియాలా ఆలయం క్రీ. శ. 1840లో నిర్మించబడింది.
కుడి|thumb|200x200px|మనసా దేవి ఆలయ సముదాయం లోపల యజ్ఞశాల.
కుడి|thumb|267x267px|ఆలయంలో హిందూ మతంలో పవిత్రమైన చెట్టు అయిన ఒక పెప్పల్ చెట్టు.

 మూడు దేవాలయాలు, వాస్తుశిల్పం 
ఈ సముదాయంలో మూడు దేవాలయాలు ఉన్నాయి. మణి మజ్రాకు చెందిన మహారాజా గోపాల్ దాస్ సింగ్ 1811–1815 మధ్య నిర్మించిన శ్రీ మన్సా దేవి ప్రధాన ఆలయం అన్నింటికంటే పురాతనమైనది. పాటియాలా మహారాజా కరమ్ సింగ్ 1840లో నిర్మించిన పాటియాలా శివాలయం, శ్రీ మన్సా దేవి ప్రధాన ఆలయం నుండి 200 మీటర్ల దూరంలో ఉంది.Haryana Samvad , Oct 2018, p39.ఈ శివాలయంలో గోడలపై 38 కుడ్యచిత్రాల ప్యానెళ్లు ఉన్నాయి, అలాగే ఆలయానికి దారితీసే పైకప్పు, తోరణాలపై పూల డిజైన్లు చిత్రించబడ్డాయి. ఒక శాసనం ప్రకారం, వీటిని విక్రమ సంవత్సరం 1870 (క్రీ.శ. 813)లో ఏజెడ్ అనే చిత్రకారుడు చిత్రించాడు..Haryana Gazateer , Revenue Dept of Haryana, Capter-V.

 పండుగలుః నవరాత్రి 
నవరాత్రి పండుగను ఆలయంలో తొమ్మిది రోజుల పాటు జరుపుకుంటారు. సంవత్సరానికి రెండుసార్లు లక్షలాది మంది భక్తులు ఈ ఆలయాన్ని సందర్శిస్తారు. చైత్ర, ఆశ్విన్ నెలల్లో పుణ్యక్షేత్ర సముదాయంలో శారదీయ నవరాత్రి మేళా నిర్వహిస్తారు. ప్రతి సంవత్సరం ఆశ్విన్ (షర్దియా, శరద్ లేదా శీతాకాల నవరాత్రి) నెలలో రెండు నవరాత్రి మేళాలు, చైత్ర, వసంత నవరాత్రి నెలల్లో ఆలయ బోర్డు నిర్వహిస్తుంది.

ఆశ్విన్, చైత్రాలలో జరిగే నవరాత్రి మేళాలో లక్షలాది మంది భక్తులు పూజలు చేస్తారు, దేవాలయాలు రోజంతా తెరిచి ఉంటాయి. ఈ మేళాలు ప్రతిసారీ తొమ్మిది రోజుల వ్యవధిలో ఉంటాయి, తొమ్మిదవ రోజున ముగుస్తాయి. భక్తుల సౌకర్యవంతమైన బస, దర్శన కోసం పుణ్యక్షేత్రం బోర్డు విస్తృతమైన ఏర్పాట్లు చేస్తుంది. చౌల్డారి, గుడారాల వసతి, దరీలు, దుప్పట్లు, తాత్కాలిక మరుగుదొడ్లు, తాత్కాలిక ఔషధశాలలు, మేళా పోలీసు పోస్టులు, లైన్ల ఏర్పాటుకు బోర్డు ఏర్పాట్లు చేస్తుంది.

మేళా సమయంలో, భక్తులను చూసేందుకు, మేళా సజావుగా నిర్వహించడానికి డ్యూటీ మేజిస్ట్రేట్లు, నోడల్ అధికారులను నియమిస్తారు. నవరాత్రుల ఏడవ, ఎనిమిదవ రోజున, ఆలయాల నిర్వహణను శుభ్రపరచడం కోసం ఆలయ సముదాయంలోని దేవాలయాలు రాత్రి సమయంలో రెండు గంటలు మాత్రమే మూసివేయబడతాయి. మిగిలిన నవరాత్రులలో, ఆలయాలు ఉదయం 5 గంటల నుండి రాత్రి 10 గంటల వరకు దర్శన తెరిచి ఉంటాయి. 

 రవాణా 
చండీగఢ్ బస్ టెర్మినస్ నుండి 10 కి. మీ. ల దూరంలో, పంచకుల బస్ టెర్మిసన్ నుండి 4 కి. మీ దూరంలో ఉన్న మనసా దేవి ఆలయానికి స్థానిక బస్సుల ద్వారా చేరుకోవచ్చు. రైలులో ప్రయాణిస్తే, మాతా మనసా దేవి వైపు వెళ్లేవారికి చండీగఢ్ సమీప రైలు మార్గం. ఇది చండీగఢ్-కల్కా రైలు మార్గంలో ఉంది.   

 సమీప రైలు స్టేషన్ః చండీగఢ్
 సమీప విమానాశ్రయంః చండీగఢ్

 ఆలయ సముదాయం లోపల సంస్థలు 
ఆలయ నిర్వహణ, వివిధ ప్రభుత్వ సంస్థలతో కలిసి, ఈ స్థలంలో ఆలయానికి చెందిన భూమిలో ఈ క్రింది నిర్మాణాలను చేపడుతోందిః Charges fixed for religious ceremonies at mansa devi shrine , Times of India, 23 July 2021.

 మాతా మనసా దేవి సంస్కృత కళాశాల, పంచకులః దీని నిర్మాణం 2.10 ఎకరాల భూమిలో త్వరలో ప్రారంభమవుతుంది.Charges fixed for religious ceremonies at mansa devi shrine , Times of India, 23 July 2021.
 మాతా మనసా ఓల్డ్ ఏజ్ హోమ్, పంచకులః ఐదు అంతస్తుల భవనం 2021 జూలైలో INR 10.48 కోట్ల వ్యయంతో నిర్మాణంలో ఉంది, 2022 జనవరి 15 నాటికి పూర్తవుతుంది.
 నేషనల్ ఇన్స్టిట్యూట్ ఆఫ్ ఆయుర్వేదం, పంచకుల కేంద్ర ఆయుష్ మంత్రిత్వ శాఖ 19.87 ఎకరాల భూమిలో నిర్మిస్తోంది, అలాగే INR 2.2 కోట్ల అజ్ఞేయ కేంద్రం కూడా ఉంటుంది. ఇందులో ఆసుపత్రి భవనం, కళాశాల, పరిపాలన భవనం, విద్యార్థుల వసతి గృహాలు, అంతర్జాతీయ విద్యార్థుల వసతి గృహం, విద్యా విభాగం, అతిథి గృహం, సిబ్బందికి నివాస గృహాలు, డైరెక్టర్ బంగ్లా, సరిహద్దు గోడ, సెక్యూరిటీ గార్డుల క్యాబిన్లతో ప్రవేశ ద్వారాలు, ఆడిటోరియం, విద్యుత్ సబ్ స్టేషన్, పంప్ రూమ్ తో నీటి ట్యాంకులు, 325 KLD STP/ETP మొదలైన సౌకర్యాలు ఉంటాయి. సుఖ్నా వన్యప్రాణుల అభయారణ్యం 6.2 కిమీ, సుఖ్నా సరస్సు 3.5 కిమీ వాయువ్య దిశలో, చండీ మందిర్ కంటోన్మెంట్ 0.65 కిమీ దూరంలో ఉన్నాయి.National Institute of Ayurveda (NIA), Panchkula EC report , environmentclearance.nic.in, accessed 23 July 2021.   

 ఇతర మనసా దేవి దేవాలయాలు 

 ఆంధ్రప్రదేశ్
 మనసా దేవి ఆలయం, చినడుగుగం, శ్రీకాకుళం
 మనసా దేవి ఆలయం, డోర్నిపాడు, కర్నూలు
 మనసా దేవి ఆలయం, కనుమలపల్లి, కడప
 మనసా దేవి ఆలయం, కర్నూలులో
 మనసా దేవి ఆలయం, ముక్కమాల, పశ్చిమ గోదావరి మనసా దేవి ఆలయం నాయుడుపేట, నెల్లూరు మనసా దేవి ఆలయం తుర్పు రోమ్పిడోడ్ల, నెల్లూరు మనసాాదేవి ఆలయం, తిలారు, శ్రీకాకుళం మనసా దేవి ఆలయం వడ్లూరు, పశ్చిమ గోదావరి
 మనసా దేవి ఆలయం, నాయుడుపేట, నెల్లూరు
 మనసా దేవి ఆలయం, నెల్లూరు
 మనసా దేవి ఆలయం, తుర్పు రోమ్పిడోడ్ల, నెల్లూరు
 మనసా దేవి ఆలయం, తిలారు, శ్రీకాకుళం
 మనసా దేవి ఆలయం, వడ్లూరు, పశ్చిమ గోదావరి
 బీహార్ రాష్ట్రం 
 మనసా దేవి ఆలయం, సీతామఢీ
 ఢిల్లీ రాష్ట్ర 
 మనసా దేవి ఆలయం, నరేలా
 హర్యానా రాష్ట్ర 
 మాతా మనసా దేవి ఆలయం, పంచకుల
 పంజాబ్ రాష్ట్రం 
 మనసా దేవి ఆలయం, సంగ్రూర్
 రాజస్థాన్ రాష్ట్ర మనసా దేవి ఆలయం, అల్వార్ శ్రీ మనసా మాతా మందిర్, సికార్
 మనసా దేవి ఆలయం, అల్వార్అల్వర్
 శ్రీ మనసా మాతా మందిరం, సికార్
 ఉత్తరాఖండ్ రాష్ట్రం 
 మనసా దేవి ఆలయం, బిల్వా పర్వత్, హరిద్వార్ 
 ఉత్తరప్రదేశ్ రాష్ట్ర మాం మనసా దేవి మందిర్, మధుర
 మా మనసా దేవి మందిర్, మధురమథుర
 పశ్చిమ బెంగాల్ రాష్ట్రం 
 మనసా బారి, కోల్కతా

  మూలాలు 

 బాహ్య లింకులు 

 మాతా మాన్సా దేవి మందిర్, అధికారిక వెబ్సైట్
వర్గం:Coordinates on Wikidata
వర్గం:మనసా దేవి మందిరాలు
వర్గం:దుర్గా దేవాలయాలు
వర్గం:హిందూ దేవాలయాలు
వర్గం:హర్యానా పర్యాటకం
వర్గం:హర్యానా పుణ్యక్షేత్రాలు