నాచ్నా దేవాలయాలు

మధ్యప్రదేశ్‌లో, పన్నా జిల్లాలోని నాచ్నా-కుఠారా  వద్ద ఉన్న నాచ్నా దేవాలయాలు, మధ్య భారతదేశంలో నేటికీ మనుగడలో ఉన్న తొలి రాతి దేవాలయాలు. భూమారా, దేవ్‌ఘర్‌లో కూడా ఇలాంటి రాతి దేవాలయాలు ఉన్నాయి. వాటి నిర్మాణ తేదీ అనిశ్చితంగా ఉంది. కానీ వాటి శైలిని, వివిధ కాలాల్లోని నిర్మాణ శైలులతో పోల్చినప్పుడు, కొన్ని నాచ్నా దేవాలయాలు 5వ లేదా 6వ శతాబ్దపు గుప్త సామ్రాజ్య యుగానికి చెందినవి అని తేలింది. చతుర్ముఖ ఆలయం 9వ శతాబ్దానికి చెందినది. ఈ దేవాలయాలు ఉత్తర భారత ఆలయ నిర్మాణ శైలిలో ఉన్నాయి.  

ఈ ప్రాంతంలోని చాలా దేవాలయాలు శిథిలావస్థలో ఉన్నాయి. బాగా సంరక్షించబడిన, బాగా అధ్యయనం చేయబడిన స్మారక చిహ్నం నాచ్నాలోని పార్వతి ఆలయం. ఈ దేవాలయాలు ఎత్తైన, చదరపు పీఠంపై, చుట్టూ చిల్లులు గల రాతి కిటికీలతో కూడిన ప్రదక్షిణ మార్గంతో నిర్మించబడ్డాయి. గర్భగుడిలోకి ప్రవేఛించే ద్వారానికి రెండు వైపులా  గంగా, యమున దేవతల విగ్రహాలు ఉన్నాయి. పార్వతి ఆలయంలో పై అంతస్తులో ద్వారం ఉంది. ఈ ఆలయంలో మతపరమైన మూలాంశాలు, మైథునంలో ఉన్న జంటల వంటి లౌకిక దృశ్యాలూ ఉన్నాయి.  ఈ దేవాలయాల్లో రామాయణానికి సంబంధించిన దృశ్యాలను వివరించే ప్రాచీన కుడ్య శిల్ప మాలికలున్నాయి.  

పన్నా జాతీయ అటవీప్రాంతానికి సమీపంలో ఉన్న ఈ దేవాలయాలు ఇప్పుడు ఒక యాత్రా స్థలంగా మారాయి. వీటిని చౌముఖ్‌నాథ్ (నాలుగు ముఖాల దేవుడు) అని కూడా అంటారు.

 స్థానం 
ఈ ఆలయం గంజ్ గ్రామానికి సమీపంలో ఉంది. 1885లో కన్నింగ్‌హామ్ రాసిన మొదటి ప్రచురణ నుండి దీనికి ఈ పేరు వచ్చింది. ఇది బ్రిటిష్ వలసరాజ్యాల కాలంలో పాశ్చాత్య పురావస్తు శాస్త్రవేత్తల దృష్టికి తీసుకువచ్చింది. కన్నింగ్‌హామ్ దీనిని ఆర్కియాలజికల్ సర్వే ఆఫ్ ఇండియా వారి వాల్యూమ్ 21 నివేదికలో నాచ్నా-కుఠారా దేవాలయాలు అని పిలిచారు. దీనికి ఈ పేరు, ఈ జిల్లా పేరు, ఇక్కడికి సమీపం లోని మరొక గ్రామం పేర్ల నుండి వచ్చింది. ఈ ప్రదేశం దాదాపు సత్నాకు నైరుతి దిశలో 60 కి.మీ., ఖజురహో నుండి ఆగ్నేయంగా 100 కి.మీ., కట్నీకి ఉత్తరాన 100 కి.మీ., భోపాల్‌కు ఈశాన్యంగా 400 కి.మీ. దూరంలో ఉంది. సమీప రైల్వే స్టేషన్ సత్నాలో ఉంది. రోజువారీ విమాన సేవలు ఉన్న సమీప ప్రధాన విమానాశ్రయం ఖజురహో.

ఈ ప్రదేశం వింధ్య పర్వతాలలోని దాటడానికి కష్టతరమైన లోయ ప్రవేశద్వారం వద్ద, అటవీ ప్రాంతం లోపల ఉంది. ఈ ప్రాంతంపై ముస్లిం దండయాత్ర సమయంలో ఆలయం దెబ్బతినకుండా మనుగడలో ఉండడానికి ఇదే దోహదపడి ఉంటుందని కన్నింగ్‌హామ్ ఊహించారు. 

 చరిత్ర 
ఈ ప్రదేశపు తొలి చరిత్ర తెలియదు. కన్నింగ్‌హామ్ తన మొదటి ప్రచురణలో, ఈ ప్రదేశానికి వెళ్ళే మార్గం శిథిలాలతో, పాక్షికంగా ఇటుకలతో కూడిన స్మారక చిహ్నాలతో నిండి ఉందని పేర్కొన్నాడు. ఆ ప్రదేశంలో రాతి ఉబ్బెత్తులతో ఉన్న రెండు రాతి దేవాలయాలు అద్భుతంగా సంరక్షించబడిన స్థితిలో ఉన్నాయని అతను పేర్కొన్నాడు. అతని ప్రకారం, ప్రాంతీయ ప్రజలు ఈ దేవాలయాల గురించి తెలుసుకుని, వాటిని సందర్శించి, నాచ్నా-కుఠారా బుందేల్‌ఖండ్ ప్రాంతానికి పురాతన రాజధాని నగరం అని భావించారు.  ఇతర పరిశోధనల్లో ఈ ప్రదేశం, శతాబ్దాలుగా, నేటి వరకూ గణనీయమైన సంఖ్యలో యాత్రికులను ఆకర్షించిందని సూచిస్తున్నాయి. కన్నింగ్‌హామ్ సందర్శన తర్వాత, పార్వతి ఆలయపు పై సెల్లా కూలిపోయింది. తరువాత దానిని పునర్నిర్మించారు. మొదట ఈ ప్రదేశ సమీప పరిసరాల్లో ఎటువంటి శాసనాలు లభించలేదు. కానీ తరువాత గంజ్‌లోని నాచ్నా ప్రదేశంలో రెండు రాతి శాసనాలను కనుగొన్నారు. ఇవి సా.శ. 470–490 కాలానికి చెందినవి. వ్యాఘ్రదేవుడు వాకాటక రాజు పృథ్వీసేనుడీ పట్ల తన విధేయతను లిఖించాడు.  ఒక సిద్ధాంతం ప్రకారం, వ్యాఘ్రదేవుడు ఉచ్ఛకల్ప రాజైన వ్యాఘ్ర అని అంటారు. కానీ, ఈ గుర్తింపు వివాదాస్పదంగా ఉంది. అయినప్పటికీ, ఈ ఆవిష్కరణ 5వ శతాబ్దంలో నాచ్నా ప్రాంతం భౌగోళికంగా, రాజకీయంగా ముఖ్యమైనదని నిర్ధారిస్తుంది. ఇది రాజకీయంగా ఈ ప్రాంతాన్ని అజంతా గుహలు కూడా నిర్మించబడుతున్న యుగానికి చెందినదని చెబుతుంది. పియా బ్రాంకాసియో ప్రకారం, ఔరంగాబాద్ బౌద్ధ గుహలు, నాచ్నా హిందూ దేవాలయాలను నిర్మించిన కళాకారులు ఒకే పాఠశాల నుండి వచ్చి ఉండవచ్చు. ఎందుకంటే "ఔరంగాబాద్‌లోని మూడవ గుహ దృశ్యం, రూపకల్పన అంశాలకు, ఇక్కడి చిత్రాలు అలంకార నమూనాలకూ ఆశ్చర్యకరమైన సారూప్యతలు ఉన్నాయి". ముఖ్యంగా పార్వతి ఆలయం కిటికీపై ఉన్న శిల్పాన్ని ఔరంగాబాద్‌లోని శిల్పాలతో పోల్చినప్పుడు ఈ సారూప్యత స్పష్టమౌతుంది. నాచ్నా, అజంతా, ఔరంగాబాద్ ప్రాంతాలలో బౌద్ధ, హిందూ, జైన చిత్రాలను నిర్మిస్తున్న 5వ శతాబ్దపు కళాకారులలో కనీసం కొంతమంది ఒకే సంఘం లేదా పాఠశాల నుండి వచ్చి ఉండవచ్చని ఆమె పేర్కొంది -ఈ ప్రదేశాలు సుమారు 1000 కిలోమీటర్ల దూరంలో ఉన్నప్పటికీ.

 తేదీ 
నాచ్నా ప్రదేశంలో ప్రాముఖ్యత కలిగిన రెండు ఆలయాలు ముందుగా నిర్మించిన పార్వతి ఆలయం, బహుశా శతాబ్దాల తరువాత నిర్మించిన చౌముఖనాథ్ మహాదేవ (శివ) ఆలయం. చౌముఖనాథ ఆలయం తరువాతి శతాబ్దాలలో చేర్పులు, పునర్నిర్మాణ సంకేతాలను చూపిస్తుంది, దీని వలన దానిని కాలక్రమానుసారంగా ఉంచడం కష్టమవుతుంది. ఈ ప్రాంతం మధుసూదన్ ధాకీ "ఇప్పుడు లేని" కొన్ని పురాతన హిందూ దేవాలయాల పునాదుల అవశేషాలు, శిల్పం, అలంకార భాగాల రూపంలో అనేక శిథిలాలు ఇక్కడ కనిపించాయి.

రాధ్‌కుముద్ ముఖర్జీ వంటి చాలా మంది పండితులు పార్వతి నాచ్నా ఆలయాన్ని గుప్త సామ్రాజ్య శకంలో, ముఖ్యంగా 5వ శతాబ్దం రెండవ భాగానికి చెందినదని అంటారు.   భారతీయ ఆలయ నిర్మాణంలో ప్రత్యేకత కలిగిన కళా చరిత్రకారుడు ప్రొఫెసర్ మైఖేల్ మీస్టర్ దీనిని మరింత ప్రత్యేకంగా సా.శ. 465 నాటిదని పేర్కొంటారు. భారతీయ ఆలయ నిర్మాణంలో ప్రత్యేకత కలిగిన మరొక ప్రొఫెసర్ జార్జ్ మిచెల్, ఈ ఆలయాన్ని డేటింగ్ చేయడం కష్టమని, కొన్ని దశాబ్దాల తరువాత 6వ శతాబ్దంలో ఉంచారనీ పేర్కొన్నారు.

చౌముఖనాథ ఆలయం సాధారణంగా 9వ శతాబ్దంలో గానీ, లేదా పార్వతి దేవి రాతి ఆలయం నిర్మించిన తర్వాత కనీసం కొన్ని శతాబ్దాల తర్వాత గానీ నిర్మించి ఉంటారని భావిస్తున్నారు. ఉదాహరణకు, 1885 లో చౌముఖనాథ ఆలయానికి కన్నింగ్‌హామ్ అసలు అంచనా సా.శ. 600 - 700 మధ్య ఉంది. ఇది, పార్వతి ఆలయానికి అతను వేసిన అంచనా సా.శ. 400 కి భిన్నంగా ఉంది.

 దేవాలయాలు 
నాచ్నా లోని ముఖ్యమైన ఆలయాలు రెండూ దగ్గరదగ్గరగా ఉన్నాయి. చౌముఖనాథ ఆలయం శివాలయం. దాని గర్భగుడిలో నాలుగు ముఖాల ముఖలింగం ఉంది. ఇది 'పార్వతి ఆలయం' ముందు ఉంది, కానీ దాని గర్భగుడి లో మూలవిరాట్టు లేదు.

 పార్వతి ఆలయం 

 ఆర్కిటెక్చర్ 
పార్వతి ఆలయం దాదాపుగా పరిపూర్ణ చదరపు ప్రణాళిక కలిగిన రెండు అంతస్తుల భవనం బయటి వైపున  భుజం కలిగిన చతురస్రం లాగాను, లోపల  భుజం కలిగిన చతురస్రాకారంలోనూ ఉంటుంది (గర్భగుడి ఒక ఘనం ఆకారంలో ఉంది). ఆలయం పశ్చిమ ముఖంగా ఉండి, నేల నుండి  ఎత్తున్న జగతి (వేదిక)పై ఉంది. యాత్రికులు మెట్ల మార్గం వెంట వెళ్తూ, ఒక  చతురస్రాకారపు మండపం దాటి, గర్భగుడి చేరుకుంటారు. గర్భగుడి చుట్టూ కప్పుతో ఉన్న ప్రదక్షిణాపథం ఉంది. ఈ పథం పొడవు బయట  , లోపలి భాగంలో  ఉంది.
ఎడమ|thumb|ప్రవేశ ద్వారం పక్కన ఉన్న రాతిపనిలో కేంద్రీకృత రిలీఫ్ ప్యానెల్‌లు ఉన్నాయి. లోపలి పొరలో రెండు నిలబడి ఉన్న శైవ ద్వారపాలాలు, రెండు కూర్చున్న గణాలు, పూల ఆకృతులు కనిపిస్తాయి. బయటి ప్యానెల్ దిగువన హిందూ నదీ దేవతల విగ్రహాలు ఉన్నాయి. తరువాత, మైథున దృశ్యాలలో ఉన్న ప్రేమ జంటలను చూపిస్తుంది.
బయటి గోడలకు సహజ కాంతిని లోనికి వచ్చేందుకు, చిల్లులు గల రాతి కిటికీలు (ట్రెల్లిస్‌లు) ఉన్నాయి. పై అంతస్తు సాపేక్షంగా సాదాసీదాగా ఉంటుంది. దీనికి పైకప్పు గానీ, గోపురం గానీ లేదు. కానీ నిర్మాణం ప్రకారం ఇది చదునైన పైకప్పు గల ఆలయం అయి ఉండవచ్చు. ఈ నిర్మాణ శైలి కొన్ని ప్రారంభ దేవాలయాలలో కనిపిస్తుంది (సాంచి, ఆలయం నం. 45; దేవగఢ్, కురైయా-బీర్ ఆలయం, ఐహోల్‌లోని లాడ్ ఖాన్ ఆలయం వంటివి).

నాచ్నా ఆలయం పురాతన భారతదేశం నుండి మనుగడలో ఉన్న నమూనా హిందూ ఆలయ శైలులలో ఒకటి. దీని గర్భగుడి ఘనాకారంలో ఉంటుంది. ఆలయం వెలుపల, లోపల ఒక నిర్దిష్ట క్రమంలో దైవిక ఇతిహాసాలు, లౌకిక ఇతివృత్తాల చెక్కడాలతో ఆధ్యాత్మిక ఇతిహాసాలను వివరిస్తాయి.

 గర్భగుడి ప్రవేశ ద్వారం, ద్వార ఉత్సర్గాలు 
గర్భగుడి (గర్భగృహం) ప్రవేశ ద్వారం వద్ద అనేక స్తంభాలు ఉన్నాయి. ఇవన్నోఈ చెక్కడాలతో అలంకరించబడి ఉన్నాయి.ఇవేవీ ఏకశిలలో చెక్కినవి కాదు. వాటి పాదం వద్ద ఒక (కలశం) ఉంది. ద్వారం పైన ఉన్న దూలం కూడా సంక్లిష్టంగా చెక్కబడింది. ద్వారం దిగువ భాగంలో కాపలాగా, నదీ మొసలితో గంగా నది, తాబేలుతో యమునా నది ఉన్నాయి. లోపలి వైపు వాటి పక్కన సౌష్టవంగా ఉన్న అందమైన శైవ ద్వారపాలకులు (ద్వార సంరక్షకులు) ఉన్నారు. అవి త్రిశూలం ధరించి ఉంటాయి, నదీ దేవతల కంటే సాపేక్షంగా పెద్దవి. కానీ 1 అడుగు ఎత్తున మాత్రమే ఉంటాయి. ప్రవేశ ద్వారం వద్ద కేంద్రీకృతంగా క్లిష్టమైన శిల్పాలతో కూడిన ప్యానెల్‌లు ఉన్నాయి. మొదటి ప్యానెల్‌లో 5వ శతాబ్దానికి చెందిన పూల, రేఖాగణిత నమూనాలు ఉన్నాయి. వీటి చుట్టూ 10 కుడ్య శిల్పాలు ఉన్నాయి. ఒక్కో వైపు 5 చొప్పున నదీ దేవతల విగ్రహాల పైన ఇవి ఉంటాయి. ఈ చెక్కడాలు మైథున దృశ్యాలను చూపుతాయి. ద్వారబంధం పైన కూర్చున్న పురుషులు, స్త్రీల సూక్ష్మచిత్రాలు గర్భగుడి మధ్యలోకి వంగి చూస్తున్నట్లుగా ఉన్నాయి. గర్భగుడి తలుపు శైలి, ఛత్తీస్‌గఢ్‌లోని సిర్పూర్ కట్టడాల సమూహంలోని లక్ష్మణ ఆలయంలో కనిపించే వాటితో శైలీ సారూప్యతలు ఉన్నాయి.

 చిల్లులు గల కిటికీ 
పార్వతి ఆలయంలోని రెండు పురాతన ట్రేల్లిస్‌లు (జాలిలు, చిల్లులు గల కిటికీలు) సంగీతం, నృత్యం లేదా అమూర్త అలంకరణ ఉన్న గణాలను ప్రదర్శిస్తాయి. ఇవి బహుశా 5వ శతాబ్దం మూడవ కాలానికి చెందినవి.

ప్లాట్‌ఫారమ్ గోడల 'రాతి ప్రకృతి దృశ్యం'లో అనేక చిన్న జంతువుల రిలీఫ్‌లను (విశ్రాంతి తీసుకుంటున్న జింకలు మొదలైనవి) చిత్రించారు. వాటిలో కొన్ని మాత్రమే భద్రంగా ఉన్నాయి.

 చౌముఖనాథ్ ఆలయం 
చౌముఖనాథ ఆలయాన్ని చతుర్ముఖ మహాదేవ ఆలయం అని కూడా అంటారు. ఆలయం లోపల ఉన్న భారీ లింగాన్ని బట్టి ఈ పేరు వచ్చింది. దీని ఉపరితలం నాలుగు ప్రధాన దిశలలో నాలుగు ముఖాలతో చెక్కబడింది. శివుని ఐదు ముఖాలు, ఐదు అంశాలను వ్యక్తపరుస్తాయని నమ్ముతారు. అవి, సృష్టి (వామదేవుడు), పోషణ (తత్పురుష ), విధ్వంసం (అఘోర), అంతరిక్షానికి ఆవల (ఈశాన), ఆత్మపరిశీలన (సద్యోజాత). ఆలయ గోడలపై దైవిక పరిచారకుల చిత్రాలు ఉన్నాయి. ప్రతి మూలలో ఒక్కో దిక్పాలక చిత్రం ఉంది. కిటికీలు, తలుపులపై గణాలు, నదీ దేవతల చెక్కడాలతో ఐదు అంతస్తులు ఉన్నాయి.

 వాస్తు శైలి 
గ్రౌండ్ ప్లాన్, కొలతలలో పార్వతి ఆలయంతో పోల్చదగినది చౌముఖ్‌నాథ్ ఆలయం. ఈ ఆలయం ప్లాన్‌ కూడా చతురస్రాకారం లోనే ఉంది. తలుపు డిజైన్‌, పార్వతి ఆలయాన్ని పోలి ఉంది. అయితే ఇది శైలిలో చాలా భిన్నంగా ఉంటుంది. ఈ భవనం కేంద్రీకృత చతురస్రాలు, బయట  భుజం తోను, లోపల  భుజం తోనూ ఉంటాయి. పార్వతి ఆలయంలో ఉన్నట్లు, ఇందులో రెండు అంతస్తుల నిర్మాణం లేదు. కానీ శివుని కైలాస పర్వతాన్ని ప్రతీకగా అనుకరించే బదులుగా శిఖరం రూపంలో మరొక శైలిని ప్రదర్శిస్తుంది. శిఖరం ఆకాశం వైపు పైకి లేచినప్పుడు కొద్దిగా వంపుతిరిగి ఉంటుంది. మొత్తం ఎత్తు దాదాపు  . ఈ ఆలయం కూడా జగతి వేదికపై ఉంది, కానీ పార్వతి ఆలయం వలె కాకుండా దీనికి బహుళ దిశల నుండి ఆలయంలోకి ప్రవేశించడానికి మెట్లు ఉన్నాయి.
పార్వతి ఆలయం నుండి ప్రారంభించి, ఇది తూర్పు వైపు, ఉదయించే సూర్యుని వైపు తెరుచుకుంటుంది. ఆలయ నిర్మాణ చరిత్ర అసాధారణమైనది, సంక్లిష్టమైనది. ఇక్కడ ఒక శివాలయం దాని లింగంతో ఉండి ఉండవచ్చు. కానీ 9వ శతాబ్దంలో ఈ ఆలయాన్ని, 5వ శతాబ్దపు అసలు ఆలయపు వేదికపై పునర్నిర్మించారు. 5వ శతాబ్దపు ఆలయానికి చెందిన కిటికీల వంటి అనేక భాగాలను తిరిగి ఉపయోగించారు. ఆలయం బయటి గోడ అనేక ప్రదేశాలలో విభజించబడింది, ప్రతిహార శైలి యొక్క ట్రేల్లిస్, బొమ్మలు (మిథునాలు), గూళ్లు, అలంకార ప్యానెల్లు (ఉద్గమాలు) వంటి గొప్ప నిర్మాణ అలంకరణతో వివిధ స్థాయిలలో జతచేయబడి ఉంటాయి. దీనివలన ఆలయానికి అసాధారణమైన, ఆసక్తికరమైన రూపం వస్తుంది. బాహ్య గోడ గర్భగుడి యొక్క పరిధీయ అంచు ద్వారా దృశ్యపరంగా, వాస్తుపరంగా వేరు చేయబడింది. దాని గోపురాన్ని కొంతకాలం తర్వాత ఏర్పాటు చేసినట్లు తెలుస్తోంది.

 లింగం 
చిన్న గర్భగుడి లోపలి భాగం సుమారు  భుజంతో ఉంది. విశాలమైన కేశ శైలితో నాలుగు ముఖాలు కలిగిన ఎత్తైన శివలింగం (ముఖలింగం) ఉంది. వీటిలో మూడు మూసిన కళ్ళతో ధ్యానం చేస్తూ, నవ్వుతున్న భంగిమతో ప్రశాంతతను వెదజల్లుతాయి. శివుని నాల్గవ ముఖం శక్తివంతంగా, విశాలంగా తెరిచిన నోరు, పెరిగిన నాసికా రంధ్రాలు, కొద్దిగా ఉబ్బిన, తెరిచిన కళ్ళు బహుశా భైరవ రూపంలో భయంకరమైన అంశంగా చూపబడింది. స్టెల్లా క్రామ్రిష్ ఈ ఆలయం లోపల ఉన్న లింగాన్ని 8వ శతాబ్దానికి చెందినదిగా పేర్కొన్నారు. ముఖలింగ ముఖాలు శివుని ఐకానోగ్రఫీ యొక్క పంచముఖ అంశాలను సూచిస్తాయి. ఇక్కడ తత్పురుషుడు, అఘోర (భైరవ, రుద్రుడు), వామదేవుడు, సద్యోజాత నాలుగు ప్రధాన దిశలను చూస్తూ ఉంటాయి. ఐదవదైన ఈశానుడు స్థలానికి, దిశలకు, కాలానికీ అతీతంగా ఉంటుంది. హిందూ వేదాంతశాస్త్రంలో నిరాకార సంపూర్ణత్వాన్ని చూపిస్తుంది. అవి సృష్టి (వామదేవుడు),  పోషణ (తత్పురుషుడు), విధ్వంసం (అఘోర), అంతర్దృష్టితో కూడిన సూక్ష్మ ప్రతిబింబ సద్యోజాత అంశాలను సూచిస్తాయి.

 ట్రేల్లిస్: రాతి కిటికీ 
చీకటిగా ఉన్న గర్భగుడిలోకి స్వల్పంగా కాంతిని రానిచ్చే మూడు జాలీ కిటికీలు ఈ ఆలయంలో ఉన్న ఒక ఆకర్షణ. దీని బహుళ-పొరల కూర్పు, అలంకార బొమ్మలు పార్వతి ఆలయంలోని జాలిల కంటే చాలా విస్తృతమైనవి, స్థానిక కళాత్మక అలంకారాలకు మరింత ప్రాతినిధ్యం వహిస్తాయి. అసలు విండో ప్యానెల్ లోపల చెక్క నమూనాను గుర్తుకు తెచ్చే లాటిస్‌లతో కూడిన రెండు గుండ్లు, బయటి భాగంలో మూడు చిన్న ఆర్కేడ్‌లు ఉంటాయి, ఇవి గుర్రపునాడా ఆకారపు తోరణాలుగా ఏర్పడతాయి. క్యూబిక్ బేస్ మీద నిలబడి ఉన్న బహుభుజి విరిగిన స్తంభాలు గుమ్మడికాయ ఆకారపు శిఖరం (ఆమలకం) కలిగి ఉంటాయి. అబాకో ప్యానెల్‌తో బ్లాక్ లాంటి అటాచ్‌మెంట్‌లో ముగుస్తాయి.

మూడు కిటికీలకు దిగువన సంగీతం వాయిస్తున్న, నృత్యం చేస్తున్న గణాలు ఉంటాయి. సౌష్టవంగా అమర్చబడిన నదీ దేవతలు గంగా, యమున వారి వాహనాలతో పాటు కనిపిస్తారు. ఈ సందర్భంలో, ఈ వాహనాలు నదీ రాక్షసుడు (మకరం). ఫ్రేమ్ మౌంట్‌లు (శాఖలు) గొప్పగా అలంకరించబడి ఉన్నాయి.

 ఇతర దేవాలయాలు 
నాచ్నా పురావస్తు ప్రదేశానికి దక్షిణంగా దాదాపు 400 మీటర్ల దూరంలో కొత్త దేవాలయాలు (తెలియా మాధ్ ఆలయం, రూపాని ఆలయం) ఉన్నాయి. అనంతర కాలంలో వీటిని నిర్మించినప్పుడు, అనేక శతాబ్దాల పూర్వం నాశనం చేయబడిన గుప్తుల కాలపు దేవాలయాల నుండి విగ్రహాలు, రిలీఫ్‌లను తీసుకుని వీటికోసం వాడారు. ఈ ప్రదేశం చుట్టూ ఉన్న శిథిలాలు నాచ్నాలో గుప్తుల కాలం నాటి అనేక దేవాలయాలు గతంలో ఉండేవని సూచిస్తున్నాయి.

5వ శతాబ్దానికి చెందిన గుర్రపునాడా ఆకారపు కీహోల్ ఓపెనింగ్‌లతో కూడిన పాత రాతి కిటికీలు, అనేక శిల్పాలు మెయిన్ జోన్ సమీపంలో ఏర్పాటు చేయబడ్డాయి.

 పర్యావరణం 
నాచ్నా నుండి 15 కి.మీ.ల వ్యాసార్ధంలో, పిపారియా, ఖోహ్, భూమారా వంటి అనేక చిన్న పురావస్తు ప్రదేశాలు కనిపిస్తాయి. ఇవి కూడా గుప్తుల కాలానికి చెందినవే. కానీ వాటి గురించి తెలిసినది చాలా తక్కువ. 1979లో భూమారా శివాలయాన్ని పునరుద్ధరించారు; చక్కగా సంరక్షించబడిన ఆలయాల్లో ఇది ఒకటి. టిగావా గుప్తుల ఆలయం సుమారు నైరుతి దిశలో 80 కి.మీ. దూరంలో ఉంది. సాంచిలో మరొక గుప్త ఆలయం ఉంది. భార్హుట్ బౌద్ధ స్థూపాల శిథిలాలు తూర్పున 12 కి.మీ. దూరంలో ఉన్నాయి. దశావతార ఆలయం దేవ్‌ఘర్‌లో ఉంది.

 విశిష్టత 
ఆలయ స్థలంలో రాతితో నిర్మించిన వాస్తుశిల్పం, కళాకృతులు మనుగడలో ఉన్నాయి, ఇటుక దేవాలయాలు మనుగడలో లేవు. రాతి ఉప్పెనలలో కొన్ని పురాతన రామాయణ చిత్రలేఖనాలు ఉన్నాయి, వాటిలో రావణుడు సీత ముందు ఆహారం కోసం అడుక్కుంటున్న ఏకాంత సన్యాసిగా నటిస్తూ కనిపించడం, వాస్తవానికి ఆమెను కిడ్నాప్ చేయడానికి ఆమె రక్షిత లక్ష్మణ రేఖను దాటాలని కోరుకోవడం వంటివి ఉన్నాయి.  నాచ్నా సైట్ ప్యానెల్‌లలో చిత్రీకరించబడిన ఇతర రామాయణ దృశ్యాలు, ఈ ఇతిహాసానికి ఉన్న అత్యంత స్థిరమైన పురాతన దృశ్య కథనాలలో ఒకటి. దేవ్‌ఘర్‌లోని విష్ణు ఆలయంలో కనిపించే వాటితో పోల్చదగిన ప్రాముఖ్యత వీటికి ఉంది. అయితే, ఇవి రామాయణాన్ని చిత్రించిన అత్యంత పురాతనమైనవేమీ కావు. భర్హుత్ ప్రదేశం లోని చిత్రణ  సా.పూ. 2వ శతాబ్దం నాటిది. సాంచి లోనివి సా.పూ 1వ శతాబ్దం నుండి సా.శ. 1వ శతాబ్దం నాటివి.

 గమనికలు 

 మూలాలు 

వర్గం:Coordinates on Wikidata
వర్గం:మధ్య ప్రదేశ్ దేవాలయాలు