సౌమ్యకేశవ దేవాలయం, నాగమంగళ

సౌమ్యకేశవ ఆలయం (సౌయ్మకేశవ లేదా సౌమ్యకేశవ అని కూడా వ్రాయబడుతుంది) కర్ణాటక రాష్ట్రంలోని మాండ్య జిల్లాలో ఉన్న నాగమంగళ పట్టణంలో ఉన్న ఒక ప్రముఖ విష్ణు దేవాలయం. ఈ ఆలయం 12వ శతాబ్దంలో హొయసళ రాజులు నిర్మించారు. నాగమంగళ పట్టణం చారిత్రకంగా ప్రాముఖ్యత కలిగిన మైసూరు నుండి సుమారు 62 కి.మీ  దూరంలో, శ్రీరంగపట్నం–సీరా ప్రధాన రహదారిపై ఉంది.B.L. Rice (1887), p.286  

చారిత్రకంగా నాగమంగళ ప్రాంతం హొయసళ రాజు విష్ణువర్ధనుడి పాలనలో ప్రాధాన్యం పొందింది. ఈ కాలంలో ఇది వైష్ణవ విశ్వాసానికి ఒక ముఖ్య కేంద్రంగా అభివృద్ధి చెందింది. రాజు యొక్క రాణులలో ఒకరైన బొమ్మలాదేవి ఈ ఆలయానికి ప్రధాన పరిరక్షణ అందించిందని చరిత్రలో పేర్కొనబడింది. వీర బల్లాళ II కాలంలో నాగమంగళ ఒక అగ్రహారం (హిందూ ధార్మిక విద్యా కేంద్రం)గా విస్తరించింది, దీనికి వీర బల్లాళ చతుర్వేది భట్టరత్నాకర అనే గౌరవ బిరుదు లభించింది. ఈ ఆలయం ప్రస్తుతం ఆర్కియాలజికల్ సర్వే ఆఫ్ ఇండియా చేత జాతీయ ప్రాముఖ్యత కలిగిన స్మారక కట్టడంగా రక్షించబడుతోంది.

 ఆలయ ప్రణాళిక 

కళా చరిత్రకారుడు ఆడమ్ హార్డీ ప్రకారం, ఈ ఆలయంలో ప్రధాన గర్భగృహం (మూలప్రాసాదం) తారాకారంలో (నక్షత్రాకార) ఉంది. ఇది జగతి అనే ఎత్తైన వేదికపై నిర్మించబడింది. ఆలయం నిర్మాణంలో ప్రధానంగా సోప్‌స్టోన్ (సబ్బురాయి)ను ఉపయోగించారు. చరిత్రకారుడు పర్సీ బ్రౌన్ ప్రకారం, ఈ విధమైన నక్షత్రాకార ఆలయ నిర్మాణం హొయసళ వంశానికి చెందిన ముఖ్య ఆవిష్కరణగా పరిగణించబడుతుంది.Brown in Kamath (2001), p.135 ఈ ఆలయంలో కొన్ని నగర శైలి లక్షణాలు కూడా కనిపిస్తాయి (ఉత్తర భారత ప్రభావం). ఇటువంటి శైలిని హొయసళ కాలానికి చెందిన మరికొన్ని దేవాలయాలలో, ఉదాహరణకు సదాశివ ఆలయం, నుగ్గేహల్లిలో చూడవచ్చు.Hardy (1995), p.339 కళా చరిత్రకారులు గెరార్డ్ ఫోకేమా, పర్సీ బ్రౌన్ ప్రకారం, హొయసళ ఆలయాలలో నగర శైలి లక్షణాలు అరుదుగా మాత్రమే కనిపిస్తాయి.Foekema (1996), p.29

ఈ ఆలయం పెద్ద కట్టడంగా ఉండి అనేక రాజవంశాల పోషణను పొందింది. తరువాతి కాలంలో విజయనగర సామ్రాజ్యం పాలకులు ప్రధాన ప్రవేశ ద్వారం (మహాద్వార), పరిధి గోడలు (ప్రాకార)ను నిర్మించి ఆలయాన్ని విస్తరించారు. ప్రవేశ ద్వారం మీద ఉన్న 7 అంతస్తుల ఎత్తైన గోపురం సున్నం, ఇటుకలతో నిర్మించబడింది. దీనిపై హిందూ దేవతలు, దేవతీమూర్తులు, ఇతర అలంకార శిల్పాలు స్టక్కో రూపంలో చెక్కబడ్డాయి. 


ఈ ఆలయంలో మూడు గర్భాలయాలు ఉన్నాయి (త్రికూటాచల).సాధారణంగా త్రికూట అంటే మూడు గర్భగుడులు, ప్రతి ఒక్కదానికి ఒక గోపురం ఉండటం. అయితే చాలాసార్లు కేవలం మధ్య గర్భగుడికే పై నిర్మాణం ఉంటుంది. Foekema (1996), p.25 ఇందులో ఒక గర్భగృహం (గర్భగుడి), గర్భగుడిని మూసివున్న మండపం (అంతర్గత సభ, నవరంగ)తో కలపడానికి ఒక వెస్టిబ్యూల్ (అంతరాలం) ఉంటుంది. ఈ మూసివున్న మండపం, స్తంభాలతో కూడిన పెద్ద సభామండపం (మహామండపం) వైపు తెరచుకుంటుంది. పెర్సీ బ్రౌన్, గెరార్డ్ ఫోకేమా ప్రకారం ఇవి హోయసల ఆలయ నిర్మాణంలో సాధారణ లక్షణాలు.Brown in Kamath (2001), p.134Foekema (1996), pp. 21-25 మూసివున్న మండపంలో రెండు పక్క గర్భాలయాలు ఉన్నాయి — ఒకటి ఉత్తరంలో, మరొకటి దక్షిణంలో. తూర్పువైపున, పెద్ద మండపం ఒక వేదిక (ప్లాట్‌ఫామ్)పైకి తెరుచుకుంటుంది. ఆలయ అంతర్గతంలో ప్రదక్షిణ చేసే సౌకర్యం లేకపోవడంతో, ఈ వేదిక భక్తులు గడియార దిశలో ప్రదక్షిణ చేయడానికి నిర్మించబడింది.Foekema (1996), p.25

ఈ వేదికపై, ఆలయ పునాది (అధిష్ఠానము) మోల్డింగ్లతో నిర్మించబడింది. ఇవి గర్భగుడి నక్షత్రాకార (స్టెల్లేట్) ఆకృతిని అనుసరిస్తూ మహామండపం వద్ద మెట్లు మెట్లు చదరపు రూపంలో మారతాయి. గర్భగుడి బాహ్య గోడ, పెద్ద మండపం గోడలు ఒక్క వరుస పిలాస్టర్లతో కూడిన టర్రెట్ రూపంలో ఉంటాయి. గర్భగుడిపై ఉన్న ఆలయ శిఖరం (శిఖరం) సాధారణ అలంకరణలు లేకుండా సాదాసీదాగా ఉంటుంది, అందువల్ల ఆలయం మొత్తంగా ఒక కఠినమైన, గంభీరమైన రూపంలో ఉంటుంది.

ఆలయానికి సౌమ్యకేశవ అనే పేరు రావడానికి కారణం, ఇక్కడ ఉన్న ఆరు అడుగుల ఎత్తు గల కేశవ (విష్ణువు యొక్క ఒక రూపం) యొక్క "శాంతమైన" (సౌమ్య) విగ్రహం. ఈ విగ్రహం గరుడుడు (గద్ద) పీఠంపై నిలబడి ఉంటుంది.Foekema (1996), p.20 మూసివున్న మండపం పైకప్పును లేథ్‌తో తిప్పిన స్తంభాలు ఆధారంగ నిలబెడతాయి. ఇది హోయసల నిర్మాణాలలో సాధారణ లక్షణం.Kamath (2001), p.135 ఈ స్తంభాలు పైకప్పును "బేలు"గా విభజిస్తాయి (మధ్యంలోని నాలుగు స్తంభాలు మూసివున్న మండపంలో 9 బేలను ఏర్పరుస్తాయి). ఇవి అత్యంత అందంగా అలంకరించబడ్డాయి.Foekema (1996), p.22


మూలాలు

ఆధారాలు
Gerard Foekema, A Complete Guide to Hoysala Temples, Abhinav, 1996 

Adam Hardy, Indian Temple Architecture: Form and Transformation : the Karṇāṭa Drāviḍa Tradition, 7th to 13th Centuries, Abhinav, 1995 .

వర్గం:మాండ్య జిల్లాలోని హిందూ దేవాలయాలు
Category:12వ శతాబ్దపు హిందూ ఆలయాలు
వర్గం:కర్ణాటక దేవాలయాలు
వర్గం:కర్ణాటక పర్యాటక ప్రదేశాలు
వర్గం:కర్ణాటక పుణ్యక్షేత్రాలు
వర్గం:విష్ణు దేవాలయాలు