రాజమండ్రి సర్కారు

రాజమండ్రి సర్కారు గోల్కొండ సుల్తానేట్, ఆధిపత్యంలో ఉన్న ఐదు ఉత్తర సర్కార్లలో ఒకడి. గోల్కొండ, మొఘల్ సామ్రాజ్యంలోని దక్కన్ సుబాగా ఉండేది. ఆ తరువాత ఇది హైదరాబాదు నిజాము కిందకి వచ్చింది. దక్కన్ సుబాలో ఉత్తర సర్కార్లు అత్యంత ప్రముఖమైనవి. పెంటకోట గ్రామానికి సమీపంలో ఉన్న తూర్పు కనుమలు రాజమండ్రి సర్కారుకు ఉత్తర సరిహద్దు కాగా, గోదావరి నది దక్షిణ హద్దుగా ఉండేది.

 శబ్దవ్యుత్పత్తి 
కుతుబ్ షాహి, మొఘల్, నిజాంల పాలనల్లో దీనిని అధికారిక రికార్డులలో రాజ్‌మండ్రీ అనే పేరుతో ప్రస్తావించారు. బ్రిటిష్ వలసరాజ్యాల కాలంలో అదే పేరును రాజమండ్రి లేదా రాజమండ్రి అని ఆంగ్లీకరించారు. సర్కార్ అనేది జిల్లా (సుబా లేదా ప్రావిన్స్ లోని ఉపవిభాగం) కు మొఘల్ పదం. ఇది షేర్ షా సూరి (1486–1545) కాలం నుండి వాడుకలో ఉంది. సర్కారును మహల్స్ లేదా పరగణాలుగా విభజించారు.

 భౌగోళిక పరిధి 
పెంటకోట గ్రామానికి సమీపంలో ఉన్న తూర్పు కనుమలను రాజమండ్రి సర్కారుకు ఉత్తర సరిహద్దుగా పరిగణించారు, దాని తరువాత చికాకోల్ సర్కార్ ఉంది. దక్షిణ సరిహద్దుగా గోదావరి నది, దాని తరువాత ఎల్లూరు (ఏలూరు) సర్కారు ఉంది. ఉత్తర సర్కార్లు ఐదు ఉన్నాయి: చికాకోల్ (శ్రీకాకుళం), రాజమండ్రి (రాజమండ్రి), ఎల్లూర్ (ఏలూరు), ముస్తఫానగర్ (కొండపల్లి), మూర్తజానగర్ (గుంటూరు).

 తొలి చరిత్ర 
వేంగి చాళుక్యుల కాలంలో, రాజరాజ నరేంద్రుడి పాలనలో రాజమండ్రి రాజధానిగా ఉండేది. తరువాత కాకతీయ పాలనలో ఇది ఒక కోటగా ఉండేది. కాకతీయుల పాలనలో రాజమండ్రి, 77 పరిపాలనా ప్రాంతాలలో ఒకటిగా ఉండి ఉండవచ్చు. గియత్ అల్-దిన్ తుగ్లక్ పాలనలో, కాకతీయుల పతనం తర్వాత, రాజమండ్రి ప్రావిన్సును 1324 లో ఉలుగ్ ఖాన్ (తరువాత ముహమ్మద్ ఇబ్న్ తుగ్లక్) దండయాత్ర సైన్యాలు ఆక్రమించాయి. అదే సంవత్సరంలో, మద్రాస్ ప్రెసిడెన్సీలోని పురాతన మసీదులలో ఒకటైన రాయల్ మసీదు లేదా పెద్ద మసీదును ఇక్కడ స్థానికులు నిర్మించారు. ఆ మసీదు ఇప్పటికీ ముహమ్మద్ ఇబ్న్ తుగ్లక్ సైన్యాధిపతులలో ఒకరు నిర్మించినదని ఒక శాసనం ఉంది. తరువాత ప్రోలయ నాయక, ప్రోలయ వేమారెడ్డి వంటి అధిపతులు తిరిగి జయించడం ప్రారంభించి ఈ ప్రావిన్స్‌ను తుగ్లక్ పాలన నుండి విముక్తి చేశారు. పిఠాపురం సమీపంలో కనుగొనబడిన ప్రోలయ నాయకుడి దాన శాసనం కాకతీయుల పతనం తరువాత తెలంగాణ (ఆంధ్రప్రదేశ్‌తో సహా) పరిస్థితిపై విలువైన అంతర్దృష్టిని ఇస్తుంది. తుగ్లక్ పాలనలో ప్రజలు ఎదుర్కొన్న కష్టాలను కూడా అది ప్రస్తావించింది. తరువాత, రాజమండ్రిని రెడ్డిలు పాలించారు. వారి పాలనలో, రాజమండ్రి మొదట ఉప రాజధానిగా ఉండి, ఆ తరువాత రాజధాని పట్టణంగా మారింది. తరువాత ఇది ఒరిస్సా గజపతిల అధీనం లోకి వెళ్ళింది.

 గజపతి యుగం 
1512లో తూర్పు ప్రావిన్సులను విజయవంతంగా జయించిన తర్వాత, రాజమండ్రిని విజయనగర సామ్రాజ్యానికి చెందిన శ్రీకృష్ణదేవరాయలు ఒరిస్సాలోని హిందూ పాలకులకు, గజపతులకు తిరిగి అప్పగించారు. గజపతులతో యుద్ధ ఒప్పందం కుదిరాక కృష్ణదేవరాయలు, కృష్ణా నదికి ఉత్తరాన స్వాధీనం చేసుకున్న అన్ని భూములను తిరిగి ఇచ్చేసాడు; దీని వలన కృష్ణా నది విజయనగర సామ్రాజ్యానికి, గజపతి రాజ్యానికీ మధ్య సరిహద్దుగా మారింది. గజపతుల కాలంలో, రాజమండ్రి 'దండపాట'గా ఉండేది. ఇందులో 21 స్థలాలు (పరగణాలకు సమానం) ఉండేవి.వర్గం:CS1 Telugu-language sources (te)

గజపతుల పాలనలో ఉండగా రాజమండ్రి రాజ్యం లేదా దండపాటలో కింది 21 స్థలాలు ఉండేవి 

1. పల్నాడు (ప్రోలనాడు లేదా పిఠాపురం ), 2. బోడసకుర్రు 3. పొన్నాడు (పొన్నాడ) 4. నందిపూడి కొట్టాం, 5. కిమ్మూరు (పెద్దాపురం), 6. బిక్కవోలు, 7. ఈతకోట, 8. కోరుకొండ 9. అరట్లకోట, 10. చోడవరం, 11 వింజరం, 12. మురమళ్ళ, 13. చాగల్నాడు, 14. మొల్లేరు, 15. రాజపూడు, 16. సర్వసిద్ధి, 17. రాయవరం, 18. కాకినాడ, 19. సలపాక (సెలపాక), 20. తాళ్ళపాక (తాటిపాక), 21 కోట ఈ ప్రతి స్థలానికీ ఒక స్థల కరణం ఉంటాడు. ఇతడు ఖాతాలను నిర్వహించేవాడు. ఇతనికి పాత్రుడు అనే బిరుదు ఉండేది.

ఈ స్థలాలు ఒక్కొక్కటీ రెవెన్యూ గ్రామాలుగా విభజించబడి ఉండేవి.

 కుతుబ్ షాహి యుగం 
గోల్కొండ సుల్తానేట్ పాలనలో పరిపాలనను పూర్వపు బహమనీ సుల్తానేట్, తుగ్లక్‌లలో ఏర్పాటు చేసిన ప్రాంతీయ విభాగాల నుండి గుర్తించవచ్చు. తుగ్లక్ యుగంలో, దక్కన్ ప్రావిన్సులు షిక్‌లు అని పిలువబడే నాలుగు ప్రావిన్సులుగా విభజించబడ్డాయి. తరువాత వచ్చిన బహమనీలు వీటిని తరాఫ్‌లు అనేవారు. దానికి అక్షరాలా అర్థం దిశలు అని. ఈ తరాఫ్‌లను మళ్ళీ కొన్ని సర్కార్‌లుగా విభజించారు. అదేవిధంగా, ప్రతి సర్కారును పరగణాలుగా, పరగణాను గ్రామాలుగా విభజించి పాలించేవారు. గ్రామాలను మౌజ్‌లు అని కూడా అనేవారు. బహమనీ సుల్తానేట్, దక్కన్ సుల్తానేట్‌లుగా విచ్ఛిన్నమైన తర్వాత కూడా ఈ పరిపాలనా ఏర్పాటు కొనసాగింది.

కుతుబ్ షాహీ కాలంలో, రాజమండ్రి సర్కార్ ఉనికిలో ఉంది. అందులో 24 పరగణాలు ఉండేవి.

 మొఘల్ యుగం 
1687లో పదిహేడవ శతాబ్దం చివరిలో మొఘలులు గోల్కొండ సుల్తానేట్‌ను స్వాధీనం చేసుకుని దానిని దక్కన్ సుబాగా పాలించారు. ఆ సుబాలోని 22 సర్కార్‌లలో రాజమండ్రి ఒకటి. దక్కన్ (లేదా హైదరాబాద్) సుబాను కూడా రెండు పరిపాలనా ప్రాంతాలుగా విభజించారు - ఫర్ఖుర్దా బున్యాద్ హైదరాబాద్, కర్ణాటక హైదరాబాద్. ఈ రెండోది, బ్రిటిష్ పాలనా కాలంలో కర్ణాటక అని ప్రసిద్ధి చెందింది. తరువాతి కాలంలో దాన్ని బాలాఘాట్, పైన్‌ఘాట్ అనే ప్రాంతాలుగా మరింత విభజించారు. ఫర్ఖుండా బున్యాద్ సుబా హైదరాబాద్ లోని సర్కార్లు 1. ముహమ్మద్‌నగర్ (గోల్కొండ), 2. కోలాస్ (కౌలాస్), 3. ఖమ్మంమెట్ (ఖమ్మం), 4. కోయిల్కొండ, 5. కన్లోర్, 6. దేవరకొండ (దేవరకొండ), 7. నల్గొండ, 8. భోన్‌గిర్, 9. పాన్‌గాల్, 10. మేరక్ (మెదక్), 11. మలంగూర్ (మొలంగూర్), 12. ముస్తఫానగర్ (కొండపల్లి), 13. ఎల్లూరు (ఏలూరు), 14. రాజ్‌మండ్రి (రాజమహేంద్రవరం), 15. ఎల్గండల్ (కరీంనగర్), 16. వరంగల్ (వరంగల్), 17 మచిలీపట్టన్. (మచిలీపట్నం), 18 నిజాంపట్టాన్ (నిజాంపట్నం), 19. షికాకోల్ (శ్రీకాకుళం), 20. మూర్తజానగర్ (కొండవీడు).

మొఘల్ కాలంలో 24 మహళ్ళు కలిగిన పరగణాలు 17 ఉండేవి. మహల్, పరగణా అనే పదాలను ఒకే అర్థంలో వాడేవారని గమనించవచ్చు. అయితే, ఈ రెండు పదాల మధ్య ఒక ముఖ్యమైన వ్యత్యాసం ఉంది.

పరగణాల జాబితా గురించి సమాచారం రెండవ అసఫ్ జా కాలంలో సైనిక కమాండర్ అయిన మునీమ్ ఖాన్ సంకలనం చేసిన పర్షియన్ రచన సావానీహ్-ఇ-డెక్కన్ నుండి లభిస్తుంది.   రాజమండ్రి సర్కారు లోని పరగణాలు 1.హవేలి రాజమండ్రి, 2.అర్నల్వారికొండ, 3.అగర్హర్-ఓ-సర్వార్, 4.పలావల్ (పలివెల), 5. బోర్సకూర్, 6.బెల్హాపూర్, 7.చిర్లహన్‌కలీన్‌పల్లి, 9.చోద్దారం (చోడవరం), 10.దూదిలోడి, 11.సల్వారికోట వోక్రిపల్లి, 12.ఐంకోట ( ఈతకోట /ఏనుగుల మహల్), 13.కర్కొండ (కోరుకొండ), 14.కలిబరద్‌సోవాల్‌బార్, 15.పాల్వరికోట, 16. మోలేర్ (ముల్లేరు).  మొఘల్, నిజాముల పాలనల్లో హవేలీ అనే పదం రాజధానిని సూచిస్తుంది.

మొఘల్ పాలన, ప్రారంభ నిజాం పాలన సమయంలో పరిపాలనా విభాగాల గురించి తెలుసుకోవడానికి ఇతర వనరులు మున్షీ ఠాకూర్ లాల్ రాసిన దస్తూర్-అల్-అమల్-ఎ-షాహన్షాహి (1781), మహ్మద్ షఫీక్ రాసిన డెహ్-బే-దేహి (c.1705). 

 బ్రిటిష్ యుగం 
1769లో బ్రిటిషు వారు ఉత్తర సర్కార్ల ప్రత్యక్ష పరిపాలనను చేపట్టారు, తరువాత దీన్ని మద్రాస్ ప్రెసిడెన్సీలో విలీనం చేసారు. రాజమండ్రి సర్కారును వారు స్వాధీనం చేసుకున్నప్పుడు 17 పరగణాలు ఉండేవని బ్రిటిష్ రికార్డులు పేర్కొన్నాయి, అయితే అనేక అదనపు ప్రాదేశిక ఆధీన ప్రాంతాలను గెలుచుకునో, విధానం ద్వారానో జోడించుకున్నారు. అలాగే, ఆ పదిహేడింటిలో ఇప్పుడు గుర్తించగలిగేవి చాలా తక్కువ అని వారు పేర్కొన్నారు.

1794లో ఇంజరంలో ఆంగ్లేయ రెసిడెంటు పేర్కొన్న పరగణాల పాక్షిక జాబితాలో మండపేట, నిడదవోలు, బిచ్చవోలు, తుని, వెల్లకోట, చంగల్‌నంద, కడియం, పిఠాపురం,  ఈతకోట, కాట్రేనికోన, ముమ్మిడివరం, పేరూరు, తాటిపాక, పేరవరం, వానపల్లి, ఆచంట, అరవిల్లి, ఇంజరం, నరసాపురం ఉండేవి.

తరువాత బ్రిటిషువారు ఈ సర్కారును మద్రాస్ ప్రెసిడెన్సీలో భాగంగా గోదావరి జిల్లాగా పునర్వ్యవస్థీకరించారు. రాజమండ్రి పట్టణం గోదావరి జిల్లాకు ప్రధాన కార్యాలయంగా మారింది, కానీ 1859 లో కలెక్టరు కార్యాలయాన్ని కాకినాడకు మార్చారు. బ్రిటిషు కాలంలో మొత్తం మద్రాస్ ప్రెసిడెన్సీ లోని గ్రామాలు తాలూకాల అక్షరమాల జాబితాను తయారు చేశారు.

 గమనికలు 

 మూలాలు