భారతీయ అంతరిక్ష స్థావరం

భారతీయ అంతరిక్ష స్థావరం (భారతీయ అంతరిక్ష స్టేషన్ - BAS) అనేది ఇస్రో నిర్మించి, నిర్వహించాలని తలపెట్టిన మాడ్యులార్ అంతరిక్ష కేంద్రం. ఈ అంతరిక్ష కేంద్రం 52 టన్నుల బరువుతో, భూమి నుండి దాదాపు 400 కిలోమీటర్ల ఎత్తున ఉండే కక్ష్యలో పరిభ్రమిస్తుంది. ఈ కేంద్రంలో వ్యోమగాములు 3–6 నెలల పాటు ఉండగలరు. మొదట ఈ కేంద్రాన్ని 2030 నాటికి పూర్తి చేయాలని అనుకున్నారు. అయితే, గగన్‌యాన్‌కు సంబంధించిన సాంకేతిక సమస్యల కారణంగాను, భారతదేశంలో COVID-19 మహమ్మారి కారణం గానూ ఇది 2035 కి వాయిదా పడింది. మొదటి మాడ్యూల్‌ను 2028 లో LVM3 వాహనం మీద ప్రయోగించబడతాయని, మిగిలిన మాడ్యూళ్ళను 2035 నాటికి నెక్స్ట్ జనరేషన్ లాంచ్ వెహికల్‌లో ప్రయోగించబడతాయనీ 2023 డిసెంబరు నాటికి భావించారు.

 చరిత్ర 
2019 లో ఇస్రో చీఫ్ కె. శివన్ తొలిసారిగా అంతరిక్ష కేంద్రం లక్షణాలను ప్రస్తావిస్తూ, ఈ అంతరిక్ష కేంద్రం 20 టన్నుల వరకు బరువు ఉండవచ్చని అన్నాడు. మూడు సంవత్సరాల తరువాత, ఛైర్మన్‌గా పదవీ విరమణ చేసే ముందు చేసిన తన నూతన సంవత్సర ప్రసంగంలో, భారతదేశపు మొట్టమొదటి మానవసహిత అంతరిక్ష యాత్ర ప్రాజెక్టైన గగన్‌యాన్, డిజైన్ దశను పూర్తి చేసి పరీక్షదశ లోకి ప్రవేశించిందని చెప్పి, ఈ అంతరిక్ష మిషన్ మైలురాయిని చేరుకోవడంలో సంస్థ పురోగతి సాధించిందని సూచించాడు.

2023 లో, చీఫ్ ఎస్. సోమనాథ్ ఇలా అన్నాడు: "మా గగన్‌యాన్ కార్యక్రమం లక్ష్యం, అంతరిక్షంలోకి మానవ సహిత యాత్ర. అది నెరవేరితే, తదుపరి మాడ్యూళ్లలో అంతరిక్ష కేంద్ర నిర్మాణాన్ని పరిశీలించగలుగుతాం. ఈ అంతరిక్ష కేంద్రం ప్రాజెక్టు కాలక్రమం రాబోయే 20 నుండి 25 సంవత్సరాల వరకు ఉంటుంది. మేము ఖచ్చితంగా మానవ సహిత అన్వేషణ, ఎక్కువ కాలం పాటు మానవ అంతరిక్ష ప్రయాణం, అంతరిక్ష వ్యాయామం మా ఎజెండాలో ఉన్నాయి." గగన్‌యాన్ ప్రాజెక్టు తర్వాత, 2040 నాటికి అంతరిక్ష కేంద్రాన్ని పూర్తి చేయడం, మానవ సహిత చంద్రయాత్ర చెయ్యడం, రాబోయే దశాబ్దానికి ఇస్రో లక్ష్యంగా నిర్ణయించబడింది. ఈ మిషన్‌కు మద్దతుగా అనేక కొత్త ప్రాజెక్టులు, సంస్థలూ ముందుకు వస్తాయి.

2023 నవంబరులో భారతదేశాన్ని సందర్శించిన సందర్భంగా, నాసా నిర్వాహకుడు బిల్ నెల్సన్, భారతదేశం కోరుకుంటే, 2040 నాటికి వాణిజ్య అంతరిక్ష కేంద్రాన్ని నిర్మించాలనే భారతదేశ లక్ష్యసాధనలో కలసి నడిచేందుకు నాసా సిద్ధంగా ఉందని చెప్పాడు. ఈ భాగస్వామ్యం వలన, ఆర్టెమిస్ ఒప్పందాలపై సంతకం చేసిన ఈ రెండు దేశాల మధ్య ఆవిష్కరణలను పెంపొందించడం లోను, అంతరిక్షంలో మానవ ఉనికిని పెంపొందించడం లోనూ ఇరుదేశాల నైపుణ్యాలు, అనుభవాలను ఉపయోగించుకునే వీలుంటుంది. 2023 డిసెంబరులో సోమనాథ్, ఇస్రోకు 2047 వరకూ 25 సంవత్సరాల రోడ్‌మ్యాప్‌ ఉందని పేర్కొన్నాడు. 2028 లో అంతరిక్ష స్థావరం మొదటి మాడ్యూల్‌ను ప్రారంభించి 2035 నాటికి ఆ స్థావర నిర్మాణాన్ని పూర్తి చేయాలనే ప్రణాళికలు కూడా ఇందులో భాగం.

ఇస్రో చైర్మన్ S. సోమనాథ్, ఇండియా ఇంటర్నేషనల్ సైన్స్ ఫెస్టివల్ 2024 సందర్భంగా మీడియాతో మాట్లాడుతూ, ఇండియన్ అంతరిక్ష కేంద్రం డిజైన్లను సమీక్షిస్తున్నట్లు వెల్లడించారు. అంతరిక్ష కేంద్రం కోసం అభివృద్ధి పరీక్షలు 2025 నుండి ప్రారంభమవుతాయి. ముందుగా 2028 లో అంతరిక్ష కేంద్రపు ప్రాథమికమైన తొలి నమూనాను ఏర్పాటు చేయాలని ఇస్రో యోచిస్తోంది. 2035 నాటి పూర్తిస్థాయికి చేరుకుంటుంది. 2028 నాటికి మొదటి మాడ్యూల్‌ను ఉత్పత్తి చేయడానికి, మూల్యాంకనం చేయడానికి, ప్రవేశపెట్టడానికీ ఇస్రో, అంతరిక్ష సంస్థ సంస్థలతో చర్చలు జరుపుతోంది. భారతదేశ అంతరిక్ష విజన్ 2047 గురించి అంతర్దృష్టులను అందించడంతో పాటు, చంద్ర అన్వేషణకు స్థావరంగా భారతీయ అంతర్క్ష స్టేషన్ పనిచేసే ఆలోచన కూడా ఉందని 2024 అక్టోబరు 26 న S. సోమనాథ్, తన సర్దార్ పటేల్ స్మారక ఉపన్యాసంలో చెప్పాడు. సైన్స్ & టెక్నాలజీ, ఎర్త్ సైన్స్ సహాయ మంత్రి జితేంద్ర సింగ్ రాణా ప్రకారం, SpaDeX సాధించిన విజయం భారతీయ అంతరిక్ష్ స్టేషన్ స్థాపనలో ఒక ముఖ్యమైన ముందడుగును సూచిస్తుంది.

 మంత్రివర్గ ఆమోదం 
గగన్‌యాన్ ప్రాజెక్టు పరిధిని విస్తరిస్తూ, ప్రధానమంత్రి నరేంద్ర మోడీ నేతృత్వంలోని కేంద్ర మంత్రివర్గం 2024 సెప్టెంబరు 18 న భారతీయ అంతరిక్ష కేంద్రపు ప్రారంభ మాడ్యూల్, BAS-1 అభివృద్ధికి ఆమోదం తెలిపింది. BAS-1 యూనిట్ ప్రారంభం ఇప్పుడు పునఃరూపకల్పన చేయబడిన గగన్‌యాన్ కార్యక్రమంలో భాగమైన ఎనిమిది మిషన్లలో ఒకటి. ఇది 2028 డిసెంబరు నాటికి పూర్తి కానుంది. హార్డ్‌వేర్ అవసరాలు, మరిన్ని మానవరహిత యాత్రలు ఈ విస్తరణలో భాగం. ఇది నిరంతర మానవ అంతరిక్ష ప్రయాణ కార్యక్రమాలకు అనుబంధంగా ఉంటుంది. ప్రాజెక్టు విస్తరణకు మద్దతుగా అదనంగా  నిధులు సమకూర్చడంతో, గగన్‌యాన్ మొత్తం బడ్జెట్  కు చేరింది. 2026 నాటికి గగన్‌యాన్ కార్యక్రమం కింద నాలుగు యాత్రలు, BAS-1 మాడ్యూల్ అభివృద్ధి, 2028 నాటికి సాంకేతిక ప్రదర్శన, ధ్రువీకరణ కోసం నాలుగు అదనపు యాత్రలు, ఈ కార్యక్రమం దీర్ఘకాలిక మానవ అంతరిక్ష కార్యకలాపాలకు కీలకమైన సాంకేతికతలను అభివృద్ధి చేయడం, ప్రదర్శించడం మొదలైనవాటిని లక్ష్యంగా పెట్టుకుంది.

 రూపకల్పన 
BAS లో కామన్ బెర్తింగ్ మెకానిజం ద్వారా అనుసంధానించబడిన 5 మాడ్యూళ్ళుంటాయి. మొత్తం కేంద్రం 27 మీ పొడవు 20 మీ వెడల్పూ ఉంటుంది. ఇందులో గరిష్ఠంగా 6 గురు వ్యోమగాములు ఉండే వీలుంటుంది. మామూలుగా 3-4 వ్యోమగాములు ఉండవచ్చు. BAS 400–450 కి.మీ.ల మధ్య 51.6° వంపుతో ఉండే కక్ష్యలో తిరుగుతుంది. అమెరికన్, రష్యన్, జపనీస్, ESA లకు చెందిన అంతరిక్ష నౌకాశ్రయాలకు అందుబాటులో ఉంటుంది. 

ఇస్రో చైర్మన్ ఎస్. సోమనాథ్ ప్రకారం, 2024 ఫిబ్రవరి నాటికి భారత అంతరిక్ష స్థావర రూపకల్పన చివరి దశలో ఉంది. ఈ స్టేషన్ కోసం ఎలక్ట్రానిక్ పరికరాలను బెంగళూరులోని యుఆర్ రావు ఉపగ్రహ కేంద్రం (యుఆర్‌ఎస్‌సి)లో ఉత్పత్తి చేస్తారు. విక్రమ్ సారాభాయ్ అంతరిక్ష కేంద్రం (విఎస్‌ఎస్‌సి) హార్డ్‌వేర్ అభివృద్ధికి సహాయపడుతుంది.

మానవులను అంతరిక్ష కేంద్రానికి రవాణా చేసే క్రూ మాడ్యూల్, కేంద్రపు ఒక చివరన డాకింగు చేస్తారు. అంతర్జాతీయ అంతరిక్ష కేంద్రపు డాకింగ్ పోర్టుతో పనిచేసే ఒక ప్రత్యేకమైన డాకింగ్ పోర్టును భారతదేశం సృష్టిస్తోంది. నిర్మాణం పూర్తయేనాటికి భారత అంతరిక్ష స్థావరంలో కనీసం నాలుగు జతల సోలార్ ప్యానెల్‌లు, నాలుగు విభిన్న మాడ్యూళ్ళూ ఉంటాయి. అత్యవసర పరిస్థితుల్లో, ఇందులో శాశ్వతంగా డాక్ చేయబడిన సిబ్బంది ఎస్కేప్‌ వ్యవస్థ కూడా ఉంటుంది. ఇప్పటికే ఉన్న బ్లూప్రింట్‌ల ప్రకారం, భారతీయ అంతరిక్ష కేంద్రం ప్రారంభ దశలో రెండు సౌర ఫలకాల ద్వారా శక్తిని పొందుతుంది.

అంతరిక్ష కేంద్రపు మొదటిదశ మాడ్యూల్ కోసం వివరణాత్మక డిజైన్ పనులు పూర్తయినట్లు 2024 జూన్‌లో సోమనాథ్ NDTVకి తెలియజేశాడు. దీన్ని 2028లో LVM3 ద్వారా పంపిస్తారు. పూర్తి ప్రాజెక్టు వ్యయ అంచనా నివేదిక ప్రభుత్వ ఆమోదం కోసం సిద్ధంగా ఉంది. మాడ్యూల్ ప్రారంభంలో రోబోటిక్ కార్యకలాపాలకు అనుగుణంగా ఉంటుంది. మానవ కార్యకలాపాలు 2035లో ప్రారంభమవుతాయి.

కేంద్రంలో బేస్, కోర్, సైన్స్, ల్యాబ్, కామన్ వర్కింగ్ మాడ్యూల్స్‌తో కూడిన ఐదు-మాడ్యూళ్ళ కాన్ఫిగరేషను ఉంటుందని 2024 అక్టోబరు 9 న ప్రకటించారు. కామన్ వర్కింగ్ మాడ్యూల్ మినహా మిగతా అన్ని మాడ్యూళ్ళలో వ్యక్తిగత సౌర ఫలకాలు ఉంటాయి.

 BAS ముఖ్య లక్షణాలు 
మూలాలు:

 మొత్తం బరువు: ~ 52 టన్నులు
 కొలతలు: 27 మీ × 20 మీ
 అంచనా వేసిన పీడన వాల్యూమ్: ~ 265 మీ 3
 అంచనా వేసిన నివాసయోగ్య వాల్యూమ్ పరిధి: ~ 105 మీ 3
 సిబ్బంది సామర్థ్యం: 3–4 (మామూలు), గరిష్టంగా 6 (స్వల్ప వ్యవధి)
 కక్ష్య: వృత్తాకారం, 400–450 కి.మీ ఎత్తు, 51.5° వంపు
 నోడ్స్: 2 (మాడ్యూళ్ళను కనెక్ట్ చేయడానికి)
 వేగ వెక్టర్ ఓరియంటేషన్: సమర్థవంతమైన కక్ష్య కార్యకలాపాల కోసం సమలేఖనం చేయబడింది.
 డాకింగ్ సౌకర్యాలు: కార్గో కోసం, సిబ్బంది వాహనాల కోసం అన్ని మాడ్యూళ్లలోనూ ఇవి అందుబాటులో ఉంటాయి.
 బెర్తింగ్ సామర్థ్యం: 4 CBM పోర్ట్‌లతో మాడ్యూల్ 5 (CBM మాడ్యూల్) లో అంకితం చేయబడింది.
 రోబోటిక్ వ్యవస్థలు: రోబోటిక్ ఆర్మ్, ఫ్రీ-ఫ్లైయర్స్, హ్యూమనాయిడ్ సపోర్ట్
 పరిశీలన సౌకర్యాలు: వ్యూపోర్ట్‌లతో కూడిన కుపోలా మాడ్యూల్
 EVA మద్దతు: అదనపు వాహన కార్యకలాపాల కోసం రూపొందించబడింది (స్పేస్ వాక్‌లు)

 మాడ్యూళ్ళు 
+భారతీయ అంతరిక్ష్ స్టేషన్ (BAS) మాడ్యూళ్ళు ## మాడ్యూల్ పరిమాణం (ఎన్వలప్) ద్రవ్యరాశి (కి.గ్రా) ప్రయోగ వాహనం 1. 1. బేస్ మాడ్యూల్ 3.8 మీ వ్యాసం × 8.00 మీ 9186 ద్వారా 9186 ఎల్విఎం3 2 కోర్ మాడ్యూల్ 3.8 మీ వ్యాసం × 9.25 మీ 10033 తెలుగు in లో ఎల్విఎం3 3 సైన్స్ మాడ్యూల్ 3.8 మీ వ్యాసం × 9.25 మీ 10896 ద్వారా 10896 LVM3-SC  4 ల్యాబ్ మాడ్యూల్ 3.8 మీ వ్యాసం × 9.25 మీ 10646 ద్వారా سبح LVM3-SC 5 CBM మాడ్యూల్ 3.8 మీ వ్యాసం × 9.25 మీ 10969 ద్వారా 10969 LVM3-SC

 BAS-01 బేస్ మాడ్యూల్ 
BAS-1 లైఫ్ సపోర్ట్ సిస్టమ్స్, క్రూ క్వార్టర్స్ వంటి ముఖ్యమైన సాంకేతిక పరిజ్ఞానాలకు పరీక్షా కేంద్రంగా ఉపయోగపడుతుంది. న్యూఢిల్లీలోని భారత్ మండపంలో 2025 జాతీయ అంతరిక్ష దినోత్సవ వేడుకల సందర్భంగా, ఇస్రో BAS-01 మాడ్యూల్ కు చెందిన మోడల్‌ను ఆవిష్కరించింది. దాదాపు 3.8 మీటర్ల పొడవు, 8 మీటర్ల వ్యాసం, 10 టన్నుల బరువు కలిగిన ఈ మాడ్యూల్లో స్వదేశీ పర్యావరణ నియంత్రణ, లైఫ్ సపోర్ట్ సిస్టమ్ (ECLSS), భారత్ డాకింగ్ సిస్టమ్ (BDS), భారత్ బెర్తింగ్ మెకానిజం (BBM), ఆటోమేటెడ్ హాచ్ సిస్టమ్‌లు ఉంటాయి.

 BAS-02 కోర్-డాకింగ్ మాడ్యూల్ 

 BAS-03 సైన్స్ పరిశోధన మాడ్యూల్ 

 BAS-04 ప్రయోగశాల మాడ్యూల్ 

 BAS-05 కామన్ బెర్తింగ్ మాడ్యూల్ 

 రోబోటిక్ ఆర్మ్ 
BAS కోసం ఒక రోబోటిక్ ఆర్మ్ కూడా తయారు చెయ్యాలని తలపెట్టారు. ఇది అంతరిక్ష కేంద్ర నిర్మాణంలో సహాయపడుతుంది. VSSC అభివృద్ధి చేసిన ఒక నమూనాను POEM-4 యాత్రలో 2025 జనవరి 4 న పరీక్షించారు.

 సాంకేతికత అభివృద్ధి 

 విద్యుత్ సరఫరా 
VSSC రూపొందించిన పాలిమర్ ఎలక్ట్రోలైట్ మెంబ్రేన్ ఫ్యూయల్ సెల్ పవర్ సిస్టమ్ (FCPS)ను ఇస్రో, 2024 జనవరి 1 న PSLV-C58 మిషన్‌లో భాగంగా విజయవంతంగా ప్రయోగించింది. భవిష్యత్ భారత అంతరిక్ష స్థావరానికి సాధ్యమయ్యే విద్యుత్ సరఫరాను అంచనా వేయడం దీని ఉద్దేశ్యం. PSLV ఆర్బిటల్ ఎక్స్‌పెరిమెంట్ మాడ్యూల్, లేదా POEM-3 ను సాంకేతిక ధ్రువీకరణ కోసం ఉపయోగిస్తారు. అదనంగా, కొత్త సిలికాన్ ఆధారిత హై-పవర్ ఎనర్జీ సెల్‌లను కూడా VSSC పరీక్షిస్తుంది.

POEM-3 పై 100 వాట్ల పేలోడ్ అయిన FCPS ను ఇస్రో 2024 జనవరి 2 న విజయవంతమైన పరీక్షించింది. అధిక పీడనం వద్ద, ఫ్యూయెల్ సెల్ అసెంబ్లీ ద్వారా తరలించినప్పుడు ఆక్సిజన్, హైడ్రోజన్ లను ఉపయోగించి రసాయనిక చర్య జరిగింది. ఇది 180 వాట్ల విద్యుత్తును, ఉప ఉత్పత్తిగా స్వచ్ఛమైన తాగునీటినీ ఉత్పత్తి చేసింది. రేడియేషనుతో కూడిన , తీవ్ర ఉష్ణోగ్రతల వద్ద, బరువులేని వాతావరణంలో ఈ వ్యవస్థ పూర్తిగా ప్రణాళిక ప్రకారం పనిచేసింది.

తదుపరి దశలో 100 కిలోవాట్ల వ్యవస్థ నిర్మాణం ఉంటుంది. ఇంధన కణాలను ఇస్రో ఇప్పటికే నిర్మించి, పరీక్ష కోసం ఇతర సంస్థలకు అందించింది. అంతర్జాతీయ అంతరిక్ష కేంద్రం (ISS) ఇప్పటికే ఈ సాంకేతికతను ఉపయోగిస్తోంది, కానీ ఇస్రో దాని అప్లికేషన్‌ను విస్తృతం చేయడానికి కృషి చేస్తోంది. POEM-3 బోర్డులో, సిలికాన్– గ్రాఫైట్ యానోడ్‌పై ఆధారపడిన 10 ఆంపియర్-గంటల హై-పవర్ ఎనర్జీ సెల్‌లను కూడా పరీక్షించారు. ఈ లిథియం-అయాన్ బ్యాటరీలు తేలికైనవి, కాంపాక్ట్ డిజైన్‌తో ఉంటాయి. సిలికాన్-గ్రాఫైట్ కంటెంట్ కారణంగా వీటికి మెరుగైన శక్తి సాంద్రత ఉంటుంది. ఫ్యూయెల్ సెల్‌లలో క్రింప్డ్ సీలింగ్ ఆధారిత డిజైన్‌ ఉంటుంది. ఇది హార్డ్‌వేర్, తయారీ ఖర్చులను తగ్గిస్తుంది. ఇది భవిష్యత్ అంతరిక్ష కార్యకలాపాలలో బ్యాటరీ ద్రవ్యరాశిలో 35-40% ఆదా చేస్తుందని భావిస్తున్నారు.

 అంతరిక్ష నౌకను డాకింగ్ చేయడం, బెర్తింగ్ చేయడం 
ఇస్రో స్పాడెక్స్ యాత్ర ద్వారా స్పేస్ డాకింగ్ సామర్థ్యాలను పరీక్షించింది. దీనిని చంద్రయాన్-4, గగన్‌యాన్, BAS లకు భవిష్యత్ మిషన్లలో మోహరించాలని యోచిస్తోంది. సమాచారం, అధ్యయనం, అంతర్గత మూల్యాంకనం, వ్యయ అంచనాలతో కూడిన ప్రాజెక్టు నివేదికను తయారు చేసి ప్రభుత్వం ఆమోదం కోసం సమర్పించారు.

 సహకారం 
2025 మే 7న గ్లోబల్ స్పేస్ ఎక్స్‌ప్లోరేషన్ కాన్ఫరెన్స్ సందర్భంగా ఇస్రో, యూరోపియన్ స్పేస్ ఏజెన్సీ (ESA) లు మానవ అంతరిక్ష అన్వేషణపై ఉమ్మడి ప్రకటనపై సంతకం చేశాయి. ఇది డాకింగ్, రెండెవూ సిస్టమ్‌ల అనుకూలత, పారాబొలిక్ ఫ్లైట్ ఆపరేషన్‌లలో సహకారం, భూమిపై అనలాగ్ మిషన్‌లు, వ్యోమగామి శిక్షణ వంటి లో భూ నిమ్న కక్ష్యా(LEO) కార్యకలాపాలపై దృష్టి పెడుతుంది. భవిష్యత్తులో పెద్ద ఎత్తున అంతరిక్ష కార్యకలాపాలను పరిశోధించడానికి రెండు ఏజెన్సీలు కలిసి పనిచేస్తాయి. యూరోపియన్ వ్యోమగాముల భవిష్యత్ సందర్శనలు, పరిశోధనలు చేసేలా BASని ఉపయోగించుకోవాలని ESA యోచిస్తోంది. సేరుకు రవాణా మద్దతును అందించడం ద్వారా BASని అభివృద్ధి చేయడంలో ESA, ఇస్రోకు సహాయం చేస్తుంది. బాధ్యతాయుతమైన, స్థిరమైన అంతరిక్ష అన్వేషణను ప్రోత్సహించడానికి రెండు ఏజెన్సీలు గతంలో చేసుకున్న ఒప్పందాలను ఈ ఉమ్మడి ప్రకటన విస్తరిస్తుంది. 2026 ఏప్రిల్ నాటికి ప్రాథమిక ప్రతిపాదన ఏర్పాటయ్యేలా ఇస్రో, ESA మధ్య చర్చలు జరుగుతున్నాయి.

 ఇవి కూడా చూడండి 
 భారత మానవ అంతరిక్ష ప్రయాణ కార్యక్రమం
 అంతరిక్ష కేంద్రాల జాబితా

 మూలాలు 

వర్గం:సమీక్షించని అనువాదాలున్న పేజీలు
వర్గం:భారతీయ అంతరిక్ష కార్యక్రమాలు