బ్రహ్మదత్త 'జిజ్ఞాసు'

పండిట్ బ్రహ్మదత్త "జిజ్ఞాసు" (అక్టోబర్ 14, 1882 - డిసెంబర్ 22, 1964) ఒక సంస్కృత పండితుడు, వేద సాహిత్య గురువు. ఆయనకు "రాష్ట్రీయ పండితుడు" అనే బిరుదు లభించింది. పాణిని అష్టాధ్యాయి ఆధారంగా సంస్కృత బోధనకు ఆయన సరళమైన పద్ధతిని అభివృద్ధి చేశారు. 

వేదాలలో గొప్ప పండితుడు, పాణిని పద్ధతి ప్రకారం సంస్కృత వ్యాకరణ బోధనకు బలమైన మద్దతుదారుడు పండిట్ బ్రహ్మదత్ జిజ్ఞాసు 1882 అక్టోబర్ 14న జలంధర్ జిల్లాలోని మల్లుపోత గ్రామంలో జన్మించాడు. అతని తండ్రి పేరు రామదాస్, తల్లి పేరు పరమేశ్వరి దేవి. ఆయన అసలు పేరు లబ్భూరామ్. బ్రహ్మదత్ అనే పేరును ఆయన గురువు ఆయనకు పెట్టారు. జిజ్ఞాసు అష్టాధ్యాయిలో గొప్ప పండితుడు స్వామి పూర్ణానంద నుండి సంస్కృతం అభ్యసించాడు. వ్యాకరణంలో జ్ఞానం సంపాదించిన తర్వాత, అతను 1920లో స్వామి సర్వదానంద స్థాపించిన సాధు ఆశ్రమం హర్దువాగంజ్‌లో ఆర్ష్ గ్రంథాలను అధ్యయనం చేయడం ప్రారంభించారు. 1921లో, ఈ ఆశ్రమాన్ని వీర్జనానందాశ్రమం పేరుతో గండాసింగ్ నాలా అమృత్‌సర్‌కు మార్చారు.

జనవరి 1932లో, జిజ్ఞాసుగారు మీమాంస తత్వశాస్త్రంపై ప్రత్యేక అధ్యయనం చేయాలనే ఉద్దేశ్యంతో కాశీకి వచ్చారు. ఇక్కడ ఆయన మహామహోపాధ్యాయ పండిట్ చిన్నస్వామి శాస్త్రి నుండి ఆ తత్వశాస్త్రాన్ని తీవ్రంగా అధ్యయనం చేశారు. 1935లో, ఆయన కాశీ నుండి లాహోర్‌కు వెళ్లి, రావి ఒడ్డున ఉన్న షహదరేలో విద్యార్థులకు అష్టాధ్యాయి, మహాభాష్యం, నిరుక్త, వేదాలు, దర్శనం మొదలైన వాటిని బోధించడం ప్రారంభించారు. దేశ విభజన తర్వాత, జిజ్ఞాసు కాశీకి వచ్చి మోతీజీల్ అజ్మత్‌గఢ్ ప్యాలెస్‌లో పాణినియా మహావిద్యాలయాన్ని స్థాపించారు. మునుపటిలాగే, ఆయన ఇక్కడ సంస్కృత వ్యాకరణం ఇతర గ్రంథాలను బోధించడం ప్రారంభించారు. భారత రాష్ట్రపతి ఆయనను సంస్కృత పండితుడిగా సత్కరించారు. ఆయన డిసెంబర్ 22, 1964న వారణాసిలో మరణించారు.

 జీవిత విశేషాలు 
పండిట్ బ్రహ్మదత్ జిజ్ఞాసు 1892 అక్టోబర్ 14న పంజాబ్‌లోని జలంధర్ జిల్లాలోని మల్లుపోత బంగాలో జన్మించారు. ఆయన తండ్రి పేరు రాణాదాస్ సరస్వత్ పాఠక్, తల్లి పేరు శ్రీమతి పరమేశ్వరి దేవి.ఆయన తొమ్మిదేళ్ల వయసులో తల్లిదండ్రులు మరణించారు. ఆర్య సమాజ సభ్యుడు ఆయన 10వ తరగతి వరకు విద్యను పూర్తి చేయడానికి సహాయం చేశాడు. 1912లో, ఆయన ఇంటిని వదిలి వెళ్లి తన గురువు స్వామి పూర్ణానంద నుండి పాణిని వ్యాకరణాన్ని నేర్చుకున్నాడు,కాశీలో వేదాంగాలు, ఉపాంగాలు,వేద సాహిత్యాన్ని క్షుణ్ణంగా అధ్యయనం చేశాడు.

తన గురువు శ్రీ స్వామి పూర్ణానంద సరస్వతి నుండి వ్యాకరణం నేర్చుకున్న తర్వాత, బ్రహ్మదత్ జిజ్ఞాసు 1920లో అలీఘర్‌లోని పుల్కలి నదిలో ఉన్న స్వామి సర్వానంద సాధు ఆశ్రమంలో విద్యార్థులకు బోధించడం ప్రారంభించాడు. కాశీలో చదువుకున్న తన పరిచయస్తుడైన శ్రీ పండిట్ శంకర్‌దేవ్, అతని సహచరుడు శ్రీ పండిట్ బుద్ధదేవ్ ధర్నివాసిలను తనతో కలిసి పనిచేయడానికి తీసుకువచ్చాడు. వారు తత్వశాస్త్రంలో ప్రసిద్ధ పండితులు, వైద్యంలో అత్యంత నైపుణ్యం కలిగినవారు. శ్రీ స్వామి సర్వానంద మహారాజ్ నగరానికి నాలుగు మైళ్ల దూరంలో ఉన్న మజిత రోడ్డులోని గండసింగ్‌వాలా గ్రామానికి సమీపంలో ఉన్న అమృత్‌సర్‌లోని ఈ ఆశ్రమానికి అద్భుతమైన ఏర్పాట్లు చేశారు. అందువల్ల, 1921 చివరిలో, జిజ్ఞాసు తన సహచరులు, విద్యార్థులందరితో అమృత్‌సర్‌కు వెళ్లారు. 

1923-24లో, ఆగ్రా శుద్ధి సభ మల్కా ప్రాంతంలోని ముస్లింల శుద్ధి కోసం విస్తృత ఉద్యమాన్ని ప్రారంభించింది. సనాతన ధర్మ సభ, ఆర్య సమాజం రెండింటి సభ్యులు తమ సామర్థ్యం మేరకు పాల్గొన్నారు. జిజ్ఞాసుగారు, పండిట్ బుద్ధదేవ్జీ, ఆశ్రమం నుండి నలుగురు పాత విద్యార్థులు కూడా ఈ పనిలో చేరారు. దాదాపు ఒకటిన్నర సంవత్సరాల పాటు, పండిట్ శంకర్దేవ్జీ ఆశ్రమంలో బోధించడం కొనసాగించారు. ఆశ్రమాన్ని నిర్వహించే మండలిని సర్వహితకారిణి సభ అని పిలిచేవారు. ఇందులో గురుకుల విభాగం, కళాశాల విభాగం రెండింటి నుండి సభ్యులు ఉన్నారు. అయితే, కొంతకాలం తర్వాత ఈ రెండు విభాగాల మధ్య సమన్వయం క్షీణించడం ప్రారంభమైంది, ఖర్చులు నిర్వహించలేనివిగా మారాయి. చివరకు, జిజ్ఞాసుగారుఈ కౌన్సిల్‌తో సంబంధాలను తెంచుకుని, తన స్వంత చొరవతో, అమృత్సర్ నుండి సుపరిచితులైన ఆర్య సభ్యులతో కూడిన కొత్త శాసన మండలిని ఏర్పాటు చేశారు. ఈ కౌన్సిల్ ఆరు నెలల పాటు ఆశ్రమాన్ని సజావుగా నిర్వహించింది. అయితే, పాత సర్వహితకారిణి సభ దీనిని పనిచేయకుండా నిరోధించింది.

1923-24లో, ఆగ్రా శుద్ధి సభ మల్కా ప్రాంతంలోని ముస్లింల శుద్ధి కోసం విస్తృత ఉద్యమాన్ని ప్రారంభించింది. సనాతన ధర్మ సభ, ఆర్య సమాజం రెండింటి సభ్యులు తమ సామర్థ్యం మేరకు పాల్గొన్నారు. జిజ్ఞాసుగారు, పండిట్ బుద్ధదేవ్జీ, ఆశ్రమం నుండి నలుగురు పాత విద్యార్థులు కూడా ఈ పనిలో చేరారు. దాదాపు ఒకటిన్నర సంవత్సరాల పాటు, పండిట్ శంకర్దేవ్జీ ఆశ్రమంలో బోధించడం కొనసాగించారు. ఆశ్రమాన్ని నిర్వహించే మండలిని సర్వహితకారిణి సభ అని పిలిచేవారు. ఇందులో గురుకుల విభాగం, కళాశాల విభాగం రెండింటి నుండి సభ్యులు ఉన్నారు. అయితే, కొంతకాలం తర్వాత ఈ రెండు విభాగాల మధ్య సమన్వయం క్షీణించడం ప్రారంభమైంది, ఖర్చులు నిర్వహించలేనివిగా మారాయి. చివరకు, జిజ్ఞాసుగారు ఈ కౌన్సిల్‌తో సంబంధాలను తెంచుకుని, తన స్వంత చొరవతో, అమృత్సర్ నుండి సుపరిచితులైన ఆర్య సభ్యులతో కూడిన కొత్త శాసన మండలిని ఏర్పాటు చేశారు. ఈ కౌన్సిల్ ఆరు నెలల పాటు ఆశ్రమాన్ని సజావుగా నిర్వహించింది. అయితే, పాత సర్వహితకారిణి సభ దీనిని పనిచేయకుండా నిరోధించింది.

ఈ సమయానికి, పండిట్ బుద్ధదేవ్ గారు ఆశ్రమం నుండి విడిపోయారు. ఆశ్రమంలో దాదాపు 35 మంది బ్రహ్మచారులు ఉన్నారు. సర్వ హితకారిణి సభ సభ్యులు ఆశ్రమాన్ని సరిగ్గా నిర్వహించలేరని లేదా అలా చేయడానికి తనను అనుమతించరని జిజ్ఞాసు జీ గ్రహించాడు, కాబట్టి అతను అమృత్‌సర్ నుండి బయలుదేరాలని నిర్ణయించుకున్నాడు. పండిట్ శంకర్‌దేవ్ గారుతో సంప్రదించిన తర్వాత, అతను కాశీకి వెళ్లాలని నిర్ణయించుకున్నాడు, అక్కడ అన్నక్షేత్రంలో ఒకేసారి ఏర్పాట్లు సులభంగా ఏర్పాటు చేసుకోవచ్చు. అందువల్ల, అతను ఆశ్రమంలోని విద్యార్థుల తల్లిదండ్రులు సంరక్షకులందరికీ లేఖలు పంపాడు, ప్రస్తుత క్లిష్ట పరిస్థితిలో కూడా, తనను నమ్మి తన కొడుకును కాశీకి పంపాలనుకునే వారు స్పష్టంగా రాయాలని, మిగిలిన విద్యార్థుల తల్లిదండ్రులు వచ్చి తమ కొడుకులను తీసుకెళ్లాలని తనకు తెలియజేయమని కోరాడు. అందువలన, జిజ్ఞాసు జీ పండిట్ శంకర్‌దేవ్  10-12 మంది విద్యార్థులతో కాశీకి చేరుకున్నాడు. అక్కడ, పండిట్ శంకర్‌దేవ్ జీ ఆరోగ్యం తరచుగా క్షీణించింది అతను తన చికిత్సలో ఎక్కువ సమయం గడిపాడు.

1928 ఉదయం, ఆయన జిజ్ఞాసు నుండి విడిపోయారు. దీని తరువాత, ఆయన 1931 చివరలో రెండవసారి కాశీ సందర్శనలో శ్రీ పండిట్ శంకర్‌దేవ్ గారుతో కలిసి వెళ్ళారు, అది కూడా కాశీలో బస చేయడానికే పరిమితం చేయబడింది. అందువలన, జనవరి 1926 నుండి చివరి వరకు, ఆయన తన సోలో బోధన రచనను కొనసాగించారు, అమృత్సర్‌లో, తరువాత కాశీలో, తిరిగి లాహోర్‌లో, మీమాంస ప్రత్యేక అధ్యయనం కోసం మళ్ళీ కాశీలో నివసించారు. దేశ విభజన తర్వాత, ఆయన మూడవసారి కాశీకి తిరిగి వచ్చారు. ఈసారి, ఆయన కాశీలోని పండితుల సంఘంతో ప్రత్యేక సంబంధాన్ని ఏర్పరచుకున్నారు తన 'విర్జనానంద ఆశ్రమం'ను 'పాణిని మహావిద్యాలయం'గా పేరు మార్చారు. విభజన కారణంగా కోల్పోయిన రాంలాల్ కపూర్ ట్రస్ట్ యొక్క మునుపటి ప్రచురణను తిరిగి ప్రచురించడానికి ఆయన ఏర్పాట్లు చేశారు. ఈ కాలంలో, యజుర్వేద-భాష్య-వివరణ్ యొక్క మొదటి భాగం యొక్క రెండవ ఎడిషన్ ప్రచురించబడింది అష్టాధ్యాయి-భాష్యాన్ని ప్రచురించడానికి ప్రణాళికలు రూపొందించారు.

కాశీ పండితులు తరచుగా జిజ్ఞాసు ఒక దేవతను మంత్రముగ్ధులను చేశాడని, ఆమె అత్యంత మూర్ఖుడైన విద్యార్థిని కూడా అష్టాధ్యాయిలోని కష్టమైన సూత్రాలను సులభంగా గ్రహించగలదని చెప్పేవారు. గురూజీ నవ్వుతూ, "మీరు చెప్పే దానిలో సగం నిజం, సగం అబద్ధం. నేను ఖచ్చితంగా దేవతను మంత్రముగ్ధులను చేసాను, కానీ ఆమె మీ ఊహాత్మక దేవతలలో ఒకరు కాదు; నా దేవత 'అష్టాధ్యాయి'. ఈ అష్టాధ్యాయి నుండి, నేను చాలా సంక్లిష్టమైన విషయాలను కూడా, గ్రంథాల క్రమం ఆధారంగా సులభంగా వివరించగలను.

కాశీలో నివసిస్తున్నప్పుడు, ఆయన చివరి రోజుల్లో, రాష్ట్రపతిచే సంస్కృత పండితుడిగా సత్కరించబడ్డాడు దీనికి గుర్తింపుగా వార్షికంగా ఒకటిన్నర వేల రూపాయల (ఆ సమయంలో చెల్లించిన మొత్తం) పురస్కారాన్ని పొందడం ప్రారంభించాడు. ఆ విధంగా, చివరి వరకు శ్రద్ధగా పనిచేస్తూ, పాణిని వ్యాకరణాన్ని బోధిస్తూ వేద గ్రంథాలను పరిశోధించి, దయానంద మహర్షి సలహా మేరకు, ఆయన డిసెంబర్ 22, 1964న తెల్లవారుజామున రెండు గంటలకు తన జీవితాన్ని ముగించాడు.

మహర్షి స్వామి దయానంద రాసిన యజుర్వేద వ్యాఖ్యానంలోని మొదటి 15 అధ్యాయాలకు జిజ్ఞాసు వివరణాత్మక వ్యాఖ్యానం రాశారు. రిషి దయానందుడి వ్యాఖ్యానంపై వ్యాఖ్యాత విస్తృతమైన వ్యాఖ్యానాలు రాశారు  వ్యాఖ్యానంలో ఉపయోగించిన సంస్కృత భాష యొక్క వ్యాకరణ దుర్వినియోగాల యొక్క ఖచ్చితత్వాన్ని నిరూపించారు. వ్యాఖ్యానానికి వివరణాత్మక పరిచయం వేద జ్ఞానం యొక్క స్వభావం, వేదాలు వాటి శాఖలు, దేవతల సిద్ధాంతం, ఛందస్సు, పాలీసెమి, లోహాల సమ్మేళన అర్థాలు  వేదాలను వివరించే వివిధ ప్రక్రియలు వంటి ముఖ్యమైన అంశాలను చర్చిస్తుంది. ఈ వ్యాఖ్యానంలోని మొదటి 10 అధ్యాయాలను 2003లో అమృత్‌సర్‌లోని రామ్‌లాల్ కపూర్ ట్రస్ట్ విక్రమ్ ప్రచురించింది. మిగిలిన ఐదు అధ్యాయాలు జిజ్ఞాసుగారు మరణం తర్వాత 2028 విక్రమ్‌లో ప్రచురించబడ్డాయి.

 రచనలు 

 వేదార్థ ప్రక్రియ యొక్క ప్రాథమిక సూత్రాలు (1945)

 వేదాలు నిరుక్త - ఈ వ్యాసం, మొదటి ఆర్య పండితుల సమావేశంలో (1932) చదవబడింది, ఇది మొదటిసారిగా 1933లో లాహోర్‌లోని ఓరియంటల్ కళాశాల పరిశోధనా పత్రికలో ప్రచురించబడింది.

 నిరుక్తకర  వేదాలలో చరిత్ర - ఈ వ్యాసం ఆర్య విద్వత్ సమావేశంలో చదివిన తర్వాత లాహోర్ ఓరియంటల్ కాలేజీ పరిశోధన పత్రికలో (1945) కూడా ప్రచురించబడింది.

 దేవాపి శంతనుల వేద కథనం యొక్క వాస్తవ స్వభావం (2003 విక్రమ్),

 అష్టాధ్యాయి భాష్య ప్రథమవృత్తి – ఈ వ్యాఖ్యానం సంస్కృతం హిందీ భాషలలో అష్టాధ్యాయిలోని ప్రతి సూత్రం యొక్క వివరణ, విభక్తి, సమ్మేళనం, అర్థం, ఉదాహరణలు దాని సిద్ధితో వ్రాయబడింది. మిగిలిన 3 అధ్యాయాలకు వ్యాఖ్యానాన్ని అతని అత్త కుమారి ప్రజ్ఞా దేవి రాశారు. మొదటి భాగం రామ్‌లాల్ కపూర్ ట్రస్ట్ 2021లో విక్రమ్ (1964)లో ప్రచురించబడింది, రెండవ భాగం రెండవ ఎడిషన్ 2031లో విక్రమ్ (1974), మూడవ భాగం (ప్రజ్ఞాదేవి రాసినది) 2024లో విక్రమ్ (1968)లో ప్రచురించబడింది.

 రచయిత అష్టాధ్యాయి ద్వారా సంస్కృతం నేర్చుకునే సరళమైన పద్ధతిని అనేక పాఠాలలో సంకలనం చేశారు. (1955)

 అన్ని వ్యాధులకు భారతదేశ పరిపూర్ణ ఔషధం – ఋషి వ్యవస్థ (1959),

 గోరఖ్‌పూర్ మీరట్‌లలో జరిగిన వేద సమావేశాలలో (1959, 1951) అధ్యక్ష ప్రసంగాలు.

 సంస్కృతం బోధించడానికి నిరూపితమైన సరళమైన పద్ధతి, భాగం 1

 సంస్కృతం బోధించడానికి నిరూపితమైన సరళమైన పద్ధతి, భాగం 2

 అష్టాధ్యాయి వ్యాఖ్యానం (మూడు భాగాలుగా)

 యజుర్వేద వ్యాఖ్యానం (రెండు భాగాలుగా)

 వేదాలు, నిరుక్త

 దేవాపి, శంతనుల వేద కథనం యొక్క నిజ స్వభావం

మూలములు
బ్రహ్మదత్త జిజ్ఞాసు