ఉత్తరేశ్వర శివాలయం

ఉత్తరేశ్వర శివ ఆలయం 12వ శతాబ్దానికి చెందిన హిందూ ఆలయం. ఇది శ్రీ శివునికి అంకితం చేయబడింది, భువనేశ్వర్, ఒడిశాలో ఉంది.Temples and sculptures of Bhubaneswar. పుట 124. కన్వర్ లాల్
 స్థానం 
ఉత్తరేశ్వర శివాలయం భువనేశ్వర్‌లోని పాత పట్టణంలో, నలముహాన సాహి, కేదార-గౌరీ కూడలి సమీపంలో ఉన్న బిందుసాగర్ చెరువు ఉత్తర కట్టపై ఉన్న ఒక ప్రాంగణంలో ఉంది. ఈ ఆలయంలోని ప్రధాన దైవం ఉత్తరేశ్వర శివుడు (హిరణ్యగర్భ రకం), గర్భగుడి మధ్యలో కేవలం ఒక వృత్తాకార యోని పీఠం రూపంలో ఉంటాడు. అది కాకుండా, గర్భగుడి ప్రవేశ ద్వారం ఇరువైపులా భైరవ, భైరవి విగ్రహాలు ఉన్నాయి.

ఈ ఆలయానికి మరో ఆకర్షణ, ప్రధాన ఆలయ ప్రవేశ ద్వారం కుడి వైపున, ఉత్తరేశ్వరునికి అభిముఖంగా ఉన్న నృసింహ స్వామి విగ్రహం. ఆలయ పునాది భాగం పైన జరిగిన పునరుద్ధరణ పనులను బట్టి, ఆలయ గోడల వివిధ భాగాలపై శాస్త్ర నియమాలకు అనుగుణంగా లేని పూర్వకాలపు దేవతా విగ్రహాలు ఉండటాన్ని బట్టి, అసలు ఆలయం కూలిపోయిందని స్పష్టమవుతోంది. ఈ ప్రాంగణంలో ఉన్న తొమ్మిది చిన్న ఆలయాలతో పాటు ఇది ప్రధాన ఆలయం.

ఈ ప్రాంగణంలో మరికొన్ని ఆలయాలు, గోదావరి అనే ఒక కోనేరు కూడా ఉన్నాయి. రెండవ అతిపెద్ద ఆలయం భీమేశ్వర స్వామి ఆలయం. ఇక్కడ కూడా వృత్తాకార యోని పీఠంతో కూడిన శివలింగం గర్భగుడి మధ్యలో ఉంది.

ఈ ఆలయంలోని మరో ముఖ్యమైన దేవత మా ఉత్తరాయణి. ఈమె ఉత్తరేశ్వర ప్రధాన ఆలయం యొక్క బయటి గోడపై దక్షిణం వైపుకు తిరిగి ఉన్న ఉత్తరేశ్వరుని పార్శ్వ దేవత. ఈమె లింగరాజ స్వామి యొక్క అష్ట చండిలలో ఒకరిగా ప్రసిద్ధి చెందింది. (లింగరాజ స్వామి యొక్క అష్ట చండిలు: తల బజార్ వద్ద బింధ్య వాసిని; బిందుసాగర్ దక్షిణ భాగంలో మోహిని; రథ రోడ్డులోని పూజాపాండ సాహిలో రామాయణి లేదా రబాని; తినిముండియా/వైతాల్ ఆలయంలోని కపాలి; ఉత్తరాయణి; కేదార్-గౌరీ ఆలయంలోని గౌరీ; కోటితీర్థేశ్వర ఆలయం సమీపంలో అంబిక, బిందుసాగర్ రోడ్డులో ద్వార వాసిని). చైత్ర మాసంలో ఈ ఆలయంలో ఉత్తరాయణికి పానకం సమర్పించడం ప్రసిద్ధి చెందింది.

 సంప్రదాయాలు, పురాణాలు 
స్థానిక సంప్రదాయం ప్రకారం, ఈ ఆలయం బిందుసాగర్ ఉత్తర తీరంలో, లింగరాజ ఆలయంకు ఉత్తరంగా ఉండటంతో దీనికి ఈ పేరు వచ్చింది. ఈ ఆలయం నాలుగు పీఠాలలో ఒకటి; మిగతా పీఠాలు ఖరఖియా వైద్యనాథ వద్ద యోగ పీఠం, లింగరాజ వద్ద భోగ పీఠం, కేదార-గౌరి ఆలయంలో సిద్ధ పీఠం. ఇదే విధంగా ఉత్తరేశ్వరాన్ని తంత్ర పీఠంగా కూడా పిలిచేవారు.
 శిల్పకళ 
పాభాగపు అచ్చుల వంటి నిర్మాణ లక్షణాలు, దీర్ఘచతురస్రాకారపు చదునైన పైకప్పు గల జగమోహన, 7వ శతాబ్దపు శిల్ప లక్షణాలతో కూడిన శిల్పాలు, ఈ ఆలయం క్రీ.శ. 7వ శతాబ్దంలో స్థాపించబడిందని వెల్లడిస్తున్నాయి, అయితే తర్వాతి నిర్మాణం 19వ శతాబ్దంలో జరిగి ఉండవచ్చు. ఇది విమానం, జగమోహనతో కూడిన ఒక ఆలయ రకపు భవనం. విమానం రేఖ దేవుల శైలిలో ఉండగా, జగమోహన ఒక దీర్ఘచతురస్రాకారపు చదునైన పైకప్పు గల మండపం. ఆలయానికి ఉత్తరాన భీమేశ్వర, దక్షిణాన సహదేవేశ్వర అనే చిన్న ఆలయాలు ఉన్నాయి, తూర్పు, పడమర వైపులా ప్రహరీ గోడ ఉంది.

త్రిభంగ భంగిమలో నిలబడి ఉన్న కార్తికేయుడు తన ఎడమ చేతిలో ఈటెను పట్టుకుని, కుడి చేతిని తన తొడపై ఆనించి ఉన్నాడు. అతనికి జటాకిరీటం ఉంది, పూసల హారాన్ని ధరించాడు. అతని ఎడమ వైపున ఒక మహిళా పరిచారిక నిలబడి ఉంది. ఉత్తరపు రహా గూటిలో ఆరు చేతులు గల మహిషాసురమర్దిని విగ్రహం ఉంది. ఆమె తన కింది ఎడమ చేతిలో చక్రాన్ని, రెండవ కింది ఎడమ చేతిలో ధనస్సును పట్టుకుని, మూడవ ఎడమ చేతిని మహిషాసురుడనే రాక్షసుడిపై ఆనించి ఉంది. దేవత తన కింది కుడి చేతిలో కత్తిని, మధ్య చేతిలో ఈటెను, మూడవ కుడి చేతిలో బాణాన్ని పట్టుకుంది. ఆమె ఎడమ కాలు రాక్షసుడి నడుముపై ఆని ఉంది. రాక్షసుడి శరీరం గేదె ఆకారంలో ఉండగా, ముఖం మానవ రూపంలో ఉంది. శివాలయంలో మహిషాసురమర్దిని పార్శ్వ దేవత కాదు కాబట్టి, ఈ మహిషాసురమర్దిని విగ్రహం తర్వాతి కాలంలో ప్రతిష్ఠించబడినట్లు అనిపిస్తుంది. దక్షిణపు రహా గూటిలో నాలుగు చేతులు గల సిద్ధివినాయక గణేశుని విగ్రహం ప్రతిష్ఠించబడింది. అతను తన పై ఎడమ చేతిలో నాగపాశాన్ని, పై కుడి చేతిలో పరశువును, కింది ఎడమ చేతిలో మోదకపాత్రను, కింది కుడి చేతిలో దండాన్ని పట్టుకున్నాడు. జగమోహన ఒక సాదా నిర్మాణం. దాని దక్షిణ గోడలో మూడు గూళ్లు ఉన్నాయి. ఆలయంలో అలంకరణలు లేవు, కానీ పాభాగం భాగంలో చైత్య నమూనా యొక్క రేఖాచిత్రాలు కనిపిస్తాయి. లలాటబింబం వద్ద పద్మ పీఠంపై లలితాసనంలో కూర్చున్న నాలుగు చేతులు గల గజలక్ష్మి విగ్రహం ఉంది. ద్వారబంధం పైభాగంలో ఉన్న దూలంపై సాంప్రదాయ నవగ్రహాలు చెక్కబడి ఉన్నాయి.

 ప్రాధాన్యత 
నృసింహ జన్మ (జయంతి), దుర్గాష్టమి, కార్తీక పూర్ణిమ, శివరాత్రి, చైత్ర మంగళవారం వంటి కర్మకాండలు ఈ ఆలయంలో నిర్వహించబడతాయి.
 భీమేశ్వర శివ ఆలయం 
ఆలయ నిర్మాణం|120px|right|thumb
భీమేశ్వర శివాలయం బిందుసాగర్ చెరువు యొక్క ఉత్తర కట్టపై ఉన్న ఉత్తరేశ్వర శివాలయం ప్రాంగణంలో ఉంది. ఈ ఆలయంలోని ప్రధాన దైవం గర్భగుడి మధ్యలో వృత్తాకార యోని పీఠంపై ఉన్న శివలింగం. ఇది తూర్పు ముఖంగా ఉన్న ఒక సజీవ దేవాలయం. ఈ ఆలయానికి చతురస్రాకార విమానం ఉంది, విమానం ముందు భాగంలో ఉన్న ఆధునిక కాంక్రీట్ హాలు జగన్మోహనంగా పనిచేస్తుంది. ఉత్తరేశ్వర శివాలయం వలెనే ఈ ఆలయం కూడా పాభాగం భాగం నుండి పునరుద్ధరించబడింది. నిర్మాణ శైలిలో, విమానం రేఖ క్రమంలో బడ, గండి, మస్తక భాగాలున్నాయి. బడ మూడు విభాగాలుగా విభజించబడి ఉండటంతో, ఈ ఆలయంలో త్రిఅంగ బడ ఉంది. పార్శ్వదేవతా గూళ్లు మూడు వైపులా జంఘా భాగంలో ఉన్నాయి. పశ్చిమ దిశలోని రహా గూటిలో పద్మ పీఠంపై నిలబడి ఉన్న అందమైన నాలుగు చేతుల కార్తికేయుడు ఉన్నాడు. అతని కింది ఎడమ చేయి ఒక కోడిపై ఆనించి ఉంది, కింది కుడి చేయి తన వాహనమైన నెమలి ముక్కును పట్టుకొని ఉంది. అతను తన పై ఎడమ చేతిలో ఢమరుకాన్ని, పై కుడి చేతిలో త్రిశూలాన్ని పట్టుకొని ఉన్నాడు. ఉత్తర దిశలోని రహా గూటిలో పద్మదళంపై నిలబడి ఉన్న నాలుగు చేతుల పార్వతి ఉంది. ఆ దేవత తన కింది ఎడమ చేతిలో పద్మాన్ని, కింది కుడి చేతిలో అక్షమాలను, పై ఎడమ చేతిలో ఒక దండాన్ని, పై కుడి చేతిలో నాగపాశాన్ని పట్టుకొని ఉంది. దక్షిణ దిశలోని గూటిలో పద్మ పీఠంపై నిలబడి ఉన్న నాలుగు చేతుల గణేశుడు ఉన్నాడు. అతను కింది కుడి చేతిలో జపమాల, పై ఎడమ చేతిలో వరదముద్రను కలిగి ఉన్నాడు, కింది ఎడమ చేయి పరశువుపై ఆనించి ఉండగా, పై ఎడమ చేయి విరిగిన దంతాన్ని పట్టుకొని ఉంది. గూళ్లలోని పార్శ్వ దేవతలందరూ (అనుబంధ దేవతలు) ఇటీవలే ప్రతిష్ఠించబడినవి. ద్వారబంధం మూడు సాదా నిలువు పట్టీలతో చెక్కబడింది. లలాటబింబం వద్ద పద్మ పీఠంపై కూర్చున్న గజలక్ష్మి ఉంది. ఆ దేవత తన ఎడమ చేతిలో పద్మాన్ని పట్టుకొని ఉంది, కుడి చేయి వరద ముద్రలో ఉంది.

 లేటరైట్ ఆలయం 
లేటరైట్ ఆలయం|120px|left|thumb
ఈ ఆలయం ఉత్తరేశ్వర శివ ఆలయ ప్రాంగణంలోనే ఉంది. ఇది శిథిలావస్థలో ఉన్న ఆలయం. ఈ ఆలయం బాడ భాగం వరకూ నేలలో పూడిపోయి ఉంది. కనిపిస్తున్న బాడ భాగం ఆధారంగా ఈ ఆలయానికి చదరపు ఆకారంలో ఉన్న పంచరథ విమానం (ఐదు రథాల ఆలయ నిర్మాణం) ఉన్నట్లు నిర్ధారించారు.
 గోదావరి కొలను 
గోదావరి కొలను ఆలయ ప్రాంగణం లోపల ఉంది. ఇది భువనేశ్వర్, ఒడిశా, భారతదేశంలో బిందుసాగర్ సరస్సు ఉత్తర తీరం వద్ద ఉంది. ఈ కొలను చక్కగా మలచిన లేటరైట్ రాళ్లతో నిర్మించిన కట్టలతో చుట్టుముట్టబడి ఉంది. ఇది సహజసిద్ధమైన నీటి ఊట కాగా, దీనికి బిందుసాగర్ సరస్సులోకి వెళ్లే నీటి కాలువ ఉంది.

స్థానిక సంప్రదాయం ప్రకారం, కీర్తి, బాసా అనే రాక్షసులను సంహరించిన తరువాత దేవి పార్వతికి దాహం వేసింది. ఆమె దాహం తీర్చేందుకు శ్రీ శివుడు భూమిపై తన త్రిశూలాన్ని కొట్టగా అక్కడి నుంచి నీటి ఊట వెలువడింది. ఆ నీటిని పవిత్రం చేయడానికి శివుడు అన్ని నదీ దేవతలను ఆహ్వానించాడు. అయితే గోదావరి దేవి తన ఋతుకాలం కారణంగా రాలేకపోయింది. ఆమె రాకపోవడంతో శివుడు ఆమెను శపించి, కుంభమేళా సందర్భాన్ని తప్ప మిగతా సమయాల్లో ఆమె నీరు అపవిత్రంగా ఉంటుందని, కానీ కుంభమేళా సమయంలో దేవతలకు, మానవులకు అత్యంత పవిత్రమైనదిగా ఉంటుందని వరం ఇచ్చాడు.
 ఇవీ చూడండి 
 భువనేశ్వర్ లోని ఆలయాల జాబితా
 అష్టశంభు శివ ఆలయాలు
 సూచనలు 

 గ్రంథసూచి 
 దేవలా మిత్ర, ‘భువనేశ్వర్’, న్యూఢిల్లీ, 1958, పుట 29.
 కె.సి. పాణిగ్రాహి, *Archaeological Remains at Bhubaneswar*, కలకత్తా, 1961, పుటలు 16–17.
 ఎల్. ఎస్. ఎస్. ఓ’మాలీ, *Bengal District Gazetteer Puri*, కలకత్తా, 1908, పుట 240.
 ఎం.ఎం. గంగూలీ, *Orissa and Her Remains*, కలకత్తా, 1912, పుటలు 393–394.
 పి.ఆర్. రామచంద్ర రావు, *Bhubaneswar Kalinga Temple Architecture*, హైదరాబాద్, 1980, పుట 29.
 ఆర్.పి. మొహపాత్ర, ‘Archaeology in Orissa’, సంపుటి I, ఢిల్లీ, 1986, పుట 57.
 ఆర్.ఎల్. మిత్ర, *The Antiquities of Orissa*, సంపుటి II, కలకత్తా, 1963, పుటలు 160–161.
 టి.ఇ. డొనాల్డ్‌సన్, *Hindu Temple Art of Orissa*, సంపుటి I, లైడెన్, 1985, పుట 76.

 బాహ్య లింకులు 
 ఒడిశా ఆలయాలు
 ఒడిశా పర్యాటకం

Category:భువనేశ్వర్ లోని హిందూ ఆలయాలు
Category:12వ శతాబ్దపు హిందూ ఆలయాలు
వర్గం:శివాలయాలు
వర్గం:ఒడిశా దేవాలయాలు