ఆర్య (ఇరాన్)

ఆర్య (అవెస్టియను𐬀𐬌𐬭𐬌𐬌𐬀, ; 
పాత పర్షియను𐎠𐎼𐎡𐎹,ariyaʰ; మద్య పర్షియను 𐭠𐭩𐭫,er; పార్థియను 𐭀𐭓𐭉, ary; బాక్ట్రియా αρια,aria) అనేది ఇస్లాం పూర్వ ఇరాన్ చరిత్ర కాలంలో ఇరానియన్లు ఉపయోగించిన ఒక జాతి నామం. వేద ప్రజలు, ఇరానిక్ స్టెప్పీ సంచార జాతులు ఉపయోగించిన ఆర్య యొక్క సజాతీయ పదాలకు భిన్నంగా, ఈ పదాన్ని సాధారణంగా ఆధునిక జాతి నామం 'ఇరానియన్' అని అనువదిస్తారు.

ప్రాచీన ఇరానియన్ కాలంలో, ఈ పదం ఒకరి వంశపారంపర్యానికి, ఇరానియన్ భాష మాట్లాడటానికి మరియు అహురా మజ్దా ఆరాధనకు సంబంధించినదిగా ఉండేది. అందువల్ల, 'ఆర్య'గా ఉండటంలో జాతి, భాష మరియు మతపరమైన అంశాలు ఉండేవి. మధ్య ఇరానియన్ కాలంలో, ఇది సస్సానియన్ సామ్రాజ్యం భావన ద్వారా ఒక విలక్షణమైన రాజకీయ రూపాన్ని సంతరించుకుంది. ఎరాన్ షహర్ ('ఆర్యల ఆధిపత్యం'). 'ఆర్య' అనే పదాన్ని 'అనార్య'తో కూడా పోల్చారు, ఇది ఇరానియేతర భూములు మరియు ప్రజలను సూచిస్తుంది.

ఇరాన్‌పై ముస్లింల దండయాత్ర తర్వాత, ఈ జాతి నామం వాడుకలోంచి పోయింది, కానీ 'ఎరాన్' అనే పదం ఇరానియన్ పునరుజ్జీవన కాలంలో పునరుద్ధరణ పొందింది, ఇప్పుడు బృహత్ ఇరాన్‌కు ఒక భౌగోళిక నామంగా మారింది. ఆధునిక జాతి నామం 'ఇరానియన్' అనేది 'ఎరాన్' అనే భౌగోళిక నామం నుండి ఉద్భవించింది, ఇది పాత 'ఆర్య' పదం నుండి ఉద్భవించినదే.

పదం మూలం - నిర్వచనం
వివిధ ఇరానియన్ భాషలలోని ఆర్య అనే పదం, నమోదుకాని ప్రోటో-ఇరానియన్ Áryah నుండి ఉద్భవించిందని భావిస్తున్నారు, ఇది స్వయంగా ప్రోటో-ఇండో-ఇరానియన్ Áryas నుండి ఉద్భవించింది. ఒక జాతి నామంగా, ఇది ఇతర ఇండో-ఇరానియన్ ప్రజలలో కూడా కనిపిస్తుంది. ప్రాచీన భారతదేశంలో, ఆర్య (, ) అనే పదం వేదాల ప్రజల స్వీయ-సంబోధనగా కనిపిస్తుంది. మరోవైపు, ఇరానిక్ స్టెప్పీ సంచార జాతులలో సాధారణ జాతి నామం ఏదీ కనుగొనబడలేదు, కానీ ఆర్య యొక్క ఒక ఉత్పాదన అలాన్‌లు యొక్క స్వీయ-సంబోధనగా కనిపిస్తుంది, ఇది స్టెప్పీ ప్రాంతాలలో కూడా ఈ పదం యొక్క నిరంతర ఉనికిని ధృవీకరిస్తుంది.

ప్రోటో-ఇండో-ఇరానియన్ ప్రజలు మధ్య కాంస్య యుగంలో యూరేషియన్ స్టెప్పీలో నివసించిన సంచార పశుపోషకులు. అవి ఆండ్రోనోవో మరియు సింటాష్టా పురావస్తు సంస్కృతులతో సంబంధం కలిగి ఉన్నాయి. ఇప్పటికే క్రీ.పూ. చివరి కాంస్య యుగంలో, ఇండో-ఇరానియన్ ఐక్యత విడిపోవడం ప్రారంభమైంది మరియు ప్రాచీన కాలంలో సాంస్కృతికంగా విభిన్నమైన అనేక ఇండో-ఇరానియన్ ఉప సమూహాలు ఉద్భవించాయి. ఆధునిక పాండిత్యంలో ఈ పరిస్థితిని పూర్తిగా వివరించే సాధారణంగా ఆమోదించబడిన పారిభాషిక పదజాలం ఏదీ లేదు, కానీ భారతదేశంలోకి వలస వచ్చిన ఇండో-ఇరానియన్ తెగలను సాధారణంగా ఇండో-ఆర్యన్ ప్రజలు అని పిలుస్తారు. అయితే, వ్యక్తిగత ఇరానియన్ భాషలు మాట్లాడే సమూహాల ఉపవిభజన సాహిత్యంలో మారుతూ ఉంటుంది. యురేషియన్ స్టెప్పీలో తమ సంచార, పశుపోషణ జీవనశైలిని కొనసాగించిన సమూహాలకు మరియు దక్షిణాన గ్రేటర్ ఇరాన్‌లోకి వెళ్లి స్థిరనివాసం మరియు సాంస్కృతిక మార్పు ప్రక్రియకు లోనైన సమూహాలకు మధ్య అభివృద్ధి చెందిన సాంస్కల్తిక మరియు మతపరమైన తేడాల ఆధారంగా ఒక సాధారణ విభజన ఉంటుంది. మొదటి వారిని కొన్నిసార్లు ఇరానిక్ అని పిలుస్తారు, అంటే, ఇరానియన్ భాష మాట్లాడేవారు, అయితే ఇరానియన్ అనే పదాన్ని చారిత్రక మరియు సాంస్కృతిక కోణంలో ఇరాన్‌తో సంబంధం ఉన్న సమూహాల కోసం కేటాయించవచ్చు. భాషా ప్రమాణాల ఆధారంగా తరువాతి వారిని కొన్నిసార్లు తూర్పు మరియు పశ్చిమ ఇరానియన్లుగా విభజిస్తారు.

గ్రేటర్ ఇరాన్‌లో ఆర్య ప్రజల ప్రత్యేక గుర్తింపు ఇప్పటికే అవెస్తాలో ఉంది, అంటే, జొరాస్ట్రియనిజంలోని పవిత్ర గ్రంథాల సమాహారం. ఉదాహరణకు, జీన్ కెల్లెన్స్ ఇలా పేర్కొన్నారు: అవెస్తా ఆదిమ మానవుడైన కయుమార్ట్ ద్వారా ఒక ఉమ్మడి సృష్టి పురాణాన్ని, పిష్దాడియన్ మరియు కయానియన్ రాజవంశాల ద్వారా ఒక ఉమ్మడి చరిత్రను, తూర్యులు మరియు ఆర్యుల మధ్య శత్రుత్వం ద్వారా ఒక స్పష్టమైన 'అంతర్గత మరియు బాహ్య సమూహాల' విభజనను, అలాగే అహురా మజ్దా ఆరాధన ద్వారా ఒక ఉమ్మడి మత ఆచారాన్ని ఎలా వివరిస్తుందో ఆయన గమనించారు; ఈ అంశాలు ఇతర ఇండో-ఇరానియన్ సమూహాలలో కనిపించవు. అదేవిధంగా, ఎల్టన్ ఎల్. డేనియల్ ఇలా పేర్కొన్నారు, "అవెస్తా ప్రజల అనేక ఆచారాలు, అనార్యుల నుండి మరియు ఇతర ఆర్యుల నుండి కూడా వేరుగా, ఒక ప్రజలుగా తమ గుర్తింపు భావనను బలోపేతం చేయడానికి దాదాపు ఉద్దేశపూర్వకంగా రూపొందించబడినట్లు కనిపిస్తాయి."

అవెస్తాన్ కాలం
జొరాస్ట్రియనిజం యొక్క ప్రామాణిక గ్రంథాల సమాహారమైన అవెస్తా, ప్రాచీన ఇరానియన్ కాలంపై అతిపెద్ద సాహిత్య మూలాన్ని అందిస్తుంది. అవెస్తా యొక్క భౌగోళిక సరిహద్దుల విషయానికొస్తే, ప్రాంతాల పేర్లు ఆర్యలు బృహత్ ఇరాన్ యొక్క తూర్పు భాగాలలో నివసించారని చూపిస్తున్నాయి. . దాని కాలక్రమం విషయానికొస్తే, ఈ గ్రంథంలోని వివిధ భాగాలు సుదీర్ఘ కాలంలో సృష్టించబడ్డాయి, సవరించబడ్డాయి మరియు సంకలనం చేయబడ్డాయి అని భావిస్తున్నారు, అందువల్ల అవి బహుశా అనేక శతాబ్దాల సుదీర్ఘ కాలాన్ని ప్రతిబింబిస్తాయి.  అవెస్తాలో కాల నిర్ణయం చేయగల సంఘటనలు ఏవీ లేవు, కానీ పర్షియన్లు లేదా మీడియన్ల నుండి గుర్తించదగిన ప్రభావం ఏమాత్రం లేకపోవడం, చాలా గ్రంథాలకు క్రీ.పూ. 5వ శతాబ్దం తర్వాత కాలాన్ని అసంభవం చేస్తుంది. : "ఒకవేళ పరిస్థితి వేరుగా ఉండి, జొరాస్ట్రియనిజం దాని ప్రారంభ దశలోనే మేడీలు మరియు పర్షియన్ల వద్దకు చేరి ఉంటే, ఈ సామ్రాజ్య ప్రజల ప్రస్తావన దాని మత గ్రంథాలలో అనివార్యంగా ఉండేది."అందువల్ల, చాలా మంది పండితులు పాత అవెస్తాన్ గ్రంథంలోని అధిక భాగం క్రీ.పూ. రెండవ సహస్రాబ్ది చివరి కాలాన్ని ప్రతిబింబిస్తుందని, మరియు యువ అవెస్తాన్ భాగం క్రీ.పూ. మొదటి సహస్రాబ్ది మొదటి అర్ధ భాగాన్ని ప్రతిబింబిస్తుందని భావిస్తారు. 

జరతుష్ట్ర మరియు అతని తక్షణ అనుచరులచే రచించబడిందని భావించబడే ఈ గ్రంథంలోని పాత అవెస్తాన్ భాగంలో, ఆర్యకు అస్పష్టమైన సంబంధం ఉన్న ఐర్యమాన్ ప్రస్తావన మాత్రమే ఉంది.  అయితే, ఆ గ్రంథంలోని యంగ్ అవెస్తాన్ భాగంలో, అవెస్తాన్ ప్రజల స్వనామంగా 'ఆర్య' అనే పదాన్ని తరచుగా ఉపయోగిస్తారు.  దాని ఏకవచన కర్తృవిభక్తి రూపంతో పాటు, ఈ పదం బహువచనంలో (ఆర్యలు), ఏకవచన అధికరణ విభక్తిలో (ఆర్య ఉన్న ప్రదేశం),  బహువచన అధికరణ విభక్తిలో (ఆర్యలు ఉన్న ప్రదేశం), బహువచన షష్ఠీ విభక్తిలో (ఆర్యల యొక్క) లేదా విశేషణంగా (ఆర్యకు సంబంధించిన) కనిపిస్తుంది. 

అవెస్తాలో, ఆర్య అనే జాతి నామం అనేక ప్రదేశాల పేర్లకు విశేషణంగా ఉపయోగించబడింది, వాటిలో అత్యంత ప్రముఖమైనది ఐర్యనేమ్ వేజా (, ఆర్యుల విస్తీర్ణం). ఈ ప్రదేశం పేరు అనేక పౌరాణిక భాగాలలో కనిపిస్తుంది, కానీ సందర్భాన్ని బట్టి ఇది నిజ ప్రపంచంలోని ఒక ప్రదేశాన్ని కూడా సూచించవచ్చు. ఆర్యశయన (, ఆర్యులు నివసించే ప్రదేశం) అనే ప్రదేశం పేరు మిహర్ యష్ట్లో ఒక్కసారి మాత్రమే కనిపిస్తుంది. ఈ గ్రంథంలో, ఇది ఉత్తర ఆఫ్ఘనిస్తాన్ మరియు తజికిస్తాన్ కేంద్రంగా ఉన్న అనేక తూర్పు ప్రాంతాలకు ఒక సాధారణ పదంగా ఉపయోగించబడింది. అవెస్తాలో ఐర్యానమ్ దహ్యునమ్ (, 'ఆర్యుల భూములు') గురించి కూడా చాలాసార్లు ప్రస్తావించబడింది. ఫ్రవర్దిన్ యష్ట్లో, ఈ భూములను తూర్యులు, సైరిమాలు, దహాలు మరియు సైనుల భూములతో పోల్చారు. తూర్యులు తరువాతి పురాణాలలోని తురానియన్లు మరియు సాధారణంగా ఆక్సస్ నదికి ఆవలి వైపున ఉన్నట్లుగా భావిస్తారు. భాషాపరమైన సారూప్యతల ఆధారంగా సైరిమాలను సార్మాటియన్లు మరియు సౌరోమాటియన్లతో అనుసంధానించారు. అదేవిధంగా, దహాలు దహేలుకు లేదా వేదాల నుండి తెలిసిన దాసులకు సంబంధించినవారై ఉండవచ్చు. అయితే, సైనుల గుర్తింపు తెలియదు. సాధారణంగా, పండితులు ఈ జాతి నామాలు ఉత్తరాన ఉన్న యూరేషియన్ స్టెప్పీలో నివసించే ఇరానిక్ స్టెప్పీ సంచార జాతులను సూచిస్తాయని భావిస్తారు.  "వారు కయానియన్ రాజుల కథలను కూడా చేర్చారు, ఇవి కవి విష్టాస్ప (గోష్తాస్ప్) పాలన మరియు ఇరానియన్లకు వారి సహజ శత్రువులైన తురానియన్లకు (బహుశా ఇరాన్‌కు ఉత్తరాన ఉన్న సంచార జాతులు, తరువాత టర్క్‌లుగా గుర్తించబడ్డారు) మధ్య జరిగిన యుద్ధంతో ముగిశాయి." ఈ సమూహాల ఇరానిక్ గుర్తింపు పౌరాణిక రాజు త్రైతానా చుట్టూ ఉన్న పురాణాలలో గుర్తుండిపోయి ఉండవచ్చు, అతను తన ముగ్గురు కుమారులకు ప్రపంచాన్ని విభజించాడు: పెద్ద కుమారుడు తూర్ (తుర్య)కు ఉత్తరం మరియు తూర్పు, రెండవ కుమారుడు సార్మ్ (సైరిమా)కు పశ్చిమం, మరియు చిన్న కుమారుడు ఇరాజ్‌కు (ఆర్య) దక్షిణం ఇవ్వబడ్డాయి. 

అవెస్తా గ్రంథం కూడా అనేక కథల ద్వారా ఆర్యలు మరియు వారి శత్రువులైన తుర్యల మధ్య స్పష్టమైన విభజనను తెలియజేస్తుంది.  ఈ కథలు తుర్యలు మరియు వారి పౌరాణిక రాజు ఫ్రాన్‌రాస్యాన్, ఆర్యల ఖ్వారెనాను (ఆర్యల వైభవాన్ని) సొంతం చేసుకోవడానికి చేసిన ప్రయత్నాల చుట్టూ తిరుగుతాయి. "ఆర్యలలో అత్యంత వేగంగా బాణాలు వేయగలవాడు" అని వర్ణించబడిన ఎరెఖ్షా, ఆక్సస్ నది వరకు బాణం వేయడంలో విజయం సాధించినప్పుడు, ఈ రెండు ప్రజల మధ్య పోరాటం కొంతకాలం ఆగిపోతుంది.  అప్పటి నుండి ఆ నది ఇరాన్ మరియు తూరాన్ మధ్య సరిహద్దుగా గుర్తించబడింది. "ఆర్యల వీరుడు" అని వర్ణించబడిన కవి ఖోస్రౌ, చివరికి "తెల్లటి అడవిలో" "సమస్త ఆర్యల" సహాయంతో ఫ్రాన్‌రాస్యాన్‌ను చంపడంలో విజయం సాధిస్తాడు.  ఈ కథలు మరియు వాటిలోని పాత్రలు బహ్‌మన్-నామా, బోర్జు నామా, దారాబ్-నామా మరియు కుష్ నామా వంటి అనేక తరువాతి ఇరానియన్ గ్రంథాలలో ప్రముఖంగా కనిపిస్తాయి. అయితే, వాటి అత్యంత ముఖ్యమైన ప్రభావం ఇరానియన్ జాతీయ ఇతిహాసం అయిన షాహ్‌నామాకు మూల కథగా మారడం ద్వారా వచ్చింది, తద్వారా ఇరానియన్ గుర్తింపులో ఒక కీలకమైన అంశంగా మారింది. 

అకెమెనిడ్ కాలం
అకెమెనిడ్ కాలంలో, ఆర్య అనే జాతి నామానికి సంబంధించిన మొదటి శాసనపూర్వక ఆధారాలు కనిపిస్తాయి. క్రీ.పూ. 6వ శతాబ్దం చివరి నుండి 5వ శతాబ్దం ప్రారంభం నాటికి, అకెమెనిడ్ రాజులు డారియస్ ది గ్రేట్ మరియు అతని కుమారుడు జెర్క్సెస్ I అనేక శాసనాలను చెక్కించారు, వాటిలో వారు ఈ పదాన్ని ఉపయోగించారు. ఆ శాసనాలలో, ఆర్య అనే పదానికి భాషాపరమైన, జాతిపరమైన మరియు మతపరమైన అర్థాలు ఉన్నాయి.

డారియస్ తన పాలనలో (క్రీ.పూ. 522 – 486) రచించిన త్రిభాషా (పాత పర్షియన్, అకాడియన్ మరియు ఎలామైట్) బెహిస్తున్ శాసనంలో, పాత పర్షియన్ భాషను ఆర్య అని పిలవడం జరిగింది, ఇది ఇరానియన్ భాషలకు ఒక సాధారణ పదం అని సూచిస్తుంది. అంతేకాకుండా, శాసనం యొక్క ఎలామైట్ వెర్షన్ జొరాస్ట్రియన్ సర్వోన్నత దేవుడైన అహురా మజ్దాను "ఆర్యల దేవుడు" (ఉరా-మస్దా నాప్ హర్రియా-నౌమ్)గా చిత్రీకరిస్తుంది. ఈ భాషాపరమైన మరియు మతపరమైన ఉపయోగంతో పాటు, డారియస్ మరియు జెర్క్సెస్ యొక్క కొన్ని శాసనాలలో కూడా ఆర్య అనే పదం కనిపిస్తుంది, వాటిలో వారు తమను తాము "ఒక అకెమెనిడ్, ఒక పర్షియన్, పర్షియన్ కుమారుడు, మరియు ఆర్య వంశానికి చెందిన ఒక ఆర్య" అని వర్ణించుకున్నారు. ఈ వ్యక్తీకరణను బంధుత్వం యొక్క బయటికి విస్తరించే వలయాలుగా అర్థం చేసుకున్నారు, ఇది అంతర్గత వంశం (అకెమెనిడ్లు)తో ప్రారంభమై, ఆ తర్వాత తెగ (పర్షియన్లు) మరియు చివరకు బయటి దేశం (ఆర్య) వరకు విస్తరిస్తుంది.{{Sfn|Stausberg|2011|loc=p. 321: "అతను తన వంశాన్ని మూడు తరాలు, వలయాలు లేదా స్థాయిలలో నిర్వచిస్తాడు: అతను తనను తాను అకెమెనిడ్, పర్షియన్, ఒక పర్షియన్ కుమారుడు, మరియు ఆర్య, ఆర్య వంశానికి చెందినవాడిగా పేర్కొంటాడు." అయితే, ఈ వాక్యంలో 'ఆర్య' అనే పదాన్ని అవెస్తాలోని ఆర్యుల సాంస్కృతిక మరియు మతపరమైన సంప్రదాయాలతో సంబంధాన్ని వ్యక్తీకరించేదిగా కూడా అర్థం చేసుకున్నారు.

అకెమెనిడ్ కాలంలో, మనకు ఈ జాతి నామంపై మొదటి బాహ్య దృక్కోణం కూడా లభిస్తుంది. తన 'హిస్టరీస్'లో, హెరోడోటస్ మేడీస్ గురించి అనేక సమాచారాన్ని అందిస్తాడు. గతంలో మేడీస్‌ను 'అరియోయి', అంటే ఆర్యులు అని పిలిచేవారని హెరోడోటస్ నివేదించాడు. మేడీస్‌ను ఏర్పరిచిన ఆరు తెగలలో ఒకటైన అరిజాంటోయికి కూడా అతను పేరు పెట్టాడు. దీనిని '*ఆర్య-జంతు' ('ఆర్య వంశానికి చెందినవారు')గా అర్థం చేసుకున్నారు.
హెలెనిస్టిక్ - పార్థియన్ కాలం
అకెమెనిడ్ సామ్రాజ్యం అలెగ్జాండర్ ది గ్రేట్ యొక్క విజయంతో ముగిసింది, ఆ తర్వాత బృహత్తర ఇరాన్ హెలెనిస్టిక్ ప్రపంచంలో భాగమైంది. ఇది ఆ తూర్పు ప్రాంతాల గురించి గ్రీకు రచయితల జ్ఞానాన్ని గణనీయంగా పెంచింది. గ్రీకు బహుముఖ ప్రజ్ఞాశాలి ఎరటోస్థనీస్ తన జియోగ్రాఫికాలో ఆ ప్రాంతాలను వర్ణించాడు. ఈ గ్రంథం ఇప్పుడు లభ్యం కావడం లేదు, కానీ చరిత్రకారుడు మరియు భూగోళ శాస్త్రవేత్త స్ట్రాబో తన జియోగ్రాఫికాలో దీనిని ఉదహరించాడు. ఆ పుస్తకాలలో, ఎరటోస్థనీస్ మరియు స్ట్రాబో (స్ట్రాబ్. 15.2.8) అరియానా దేశాన్ని, అంటే ఆర్యుల దేశాన్ని గుర్తించారు. అరియానా తూర్పు బృహత్తర ఇరాన్‌లో ఎక్కువ భాగాన్ని కవర్ చేస్తుంది మరియు అవెస్తాలో వివరించిన ప్రాంతంతో గణనీయమైన స్థాయిలో ఏకీభవిస్తుంది. తన బిబ్లియోథెకా హిస్టారికాలో, ప్రాచీన గ్రీకు చరిత్రకారుడు డియోడోరస్ సికులస్ జరతుష్ట్రుడిని 'అరియానోయి'లలో ఒకరిగా పేర్కొన్నాడు.

పార్థియన్ కాలంలో ఇరానియన్ పార్థియన్లు బృహత్తర ఇరాన్‌లో ఎక్కువ భాగంపై నియంత్రణ సాధించారు. అయితే, ఇది ఇరానియన్ సంస్కృతికి పరిమిత పునరుజ్జీవనానికి మాత్రమే దారితీసింది, ఎందుకంటే ఆర్సాసిడ్ పాలక రాజవంశం మొత్తం మీద ఒక విశ్వజనీన దృక్పథాన్ని కలిగి ఉంది మరియు ఇరానియన్ మరియు హెలెనిస్టిక్ అంశాలను రెండింటినీ పోషించింది. పర్యవసానంగా, పార్థియన్ కాలంలో ఆర్య అనే జాతి నామానికి సంబంధించిన ప్రధాన ప్రస్తావన వారి సామ్రాజ్యంలో భాగం కాని బాక్ట్రియాలో కనుగొనబడింది. రబాతక్ శాసనంలో, ఆర్య అనే పదాన్ని బాక్ట్రియన్ భాష పేరుగా ఉపయోగించారు, ఇది ఇరానియన్ భాషలకు ఒక సాధారణ పదంగా దాని నిరంతర వినియోగాన్ని చూపిస్తుంది. అందువల్ల, ఆర్య భాష యొక్క ఈ భాషాంశం, కొన్ని శతాబ్దాల ముందు మహారాజు డారియస్ చేత బెహిస్తున్ శాసనంలో వర్ణించబడిన దానికి సమాంతరంగా ఉంటుంది. అదేవిధంగా, స్ట్రాబో తన 'జియోగ్రాఫికా' (స్ట్రాబ్. 15.2.8)లో ఎరటోస్థెనిస్‌ను ఉటంకిస్తూ, పర్షియా, మీడియా, సోగ్డియా మరియు బాక్ట్రియా ప్రజలందరూ దాదాపు ఒకే భాష మాట్లాడతారని పేర్కొన్నాడు.

సస్సానియన్ కాలం
సస్సానియన్ కాలంలో ఇరానియన్ సంస్కృతి మరియు మతం యొక్క స్పష్టమైన పునరుజ్జీవనం కనిపించింది, మరియు ఒకవైపు ప్రభావవంతమైన జొరాస్ట్రియన్ ప్రధాన పూజారి కర్తిర్ మరియు మరోవైపు అనేక మంది సస్సానియన్ రాజుల ఆధ్వర్యంలో రాజకీయ అధికారంతో దాని సన్నిహిత సంబంధం ఏర్పడింది. ఆర్య అనే పదం మధ్య పర్షియన్ భాషలో  () గాను మరియు పార్థియన్ భాషలో  () గాను కనిపిస్తుంది, ముఖ్యంగా కాబా-యే జర్తోష్ట్ వద్ద షాపూర్ I శాసనంలో ఇది ప్రముఖంగా ఉంది. ఈ శాసనంలో మరియు బహ్రామ్ II యొక్క అనేక నాణేలపై, ఆర్య అనే పదం మజ్దయస్న అనే పదంతో కలిసి కనిపిస్తుంది, ఇది రాజకీయ మరియు మతపరమైన రంగాల మధ్య సన్నిహిత సంబంధాన్ని సూచిస్తుంది.

సస్సానియన్ కాలం కూడా ఎరాన్ ({{స్క్రిప్ట్|ఫిలి|𐭠𐭩𐭥𐭠🐭', {{Tpals| ఎరాన్ షహర్ ( ఎరాన్ అనే పదం ఇప్పటికే అర్దాషిర్ I కింద 'షాహాన్ షా ఎరాన్' (ఆర్యల రాజులకు రాజు)గా కనిపిస్తుంది, అయితే 'షాహాన్ షా ఎరాన్ షహర్' (ఆర్యల సామ్రాజ్యానికి రాజులకు రాజు) అనే పదం నఖ్ష్-ఎ రజబ్‌లోని కర్తీర్ శాసనంలో మరియు షాపుర్ I తో ప్రారంభమై అతని వారసులతో కొనసాగిన అనేక రాజ శాసనాలలో కనిపిస్తుంది. ప్రారంభంలో, ఎరాన్ అనే పదం ఇప్పటికీ  అనే పదానికి  అనే విభక్తి ప్రత్యయంతో కూడిన షష్ఠీ బహువచనంగా అర్థం చేసుకోబడింది. అయితే, మధ్య పర్షియన్ భాషలో విభక్తి ప్రత్యయాలు క్రమంగా కనుమరుగై, వాటి స్థానంలో ఉపసర్గలు వచ్చాయి. ఫలితంగా, 'ఎరాన్' అనే విశేషణం క్రమంగా ఒక అసలైన స్థలనామంగా అర్థం చేసుకోబడింది, అంటే 'షాహాన్ షా ఎరాన్' మరియు 'షాహాన్ షా ఎరాన్ షహర్' వంటి పదబంధాలు వరుసగా 'ఎరాన్ రాజులకు రాజు' మరియు 'ఎరాన్ సామ్రాజ్యానికి రాజులకు రాజు'గా మారాయి. 

ఇస్లామిక్ కాలం
ఇరాన్‌పై ఇస్లామిక్ విజయం తర్వాత, ఆర్య మరియు దాని నుండి ఉద్భవించిన పదాలు వాడుకలోంచి కనుమరుగయ్యాయి, బహుశా జొరాస్ట్రియన్ మతంతో వాటికి ఉన్న సంబంధం కారణంగా కావచ్చు. అయితే, 9వ శతాబ్దంలో ఇరానియన్ జాతీయ భావన పునరుజ్జీవనం పొందింది, అనేక స్థానిక ఇరానియన్ రాజవంశాలు అధికారంలోకి వచ్చాయి. ఈ సమయంలో, ఎరాన్ మరియు ఎరాన్ షహర్ అనే పదాలు తిరిగి వాడుకలోకి వచ్చాయి, కానీ ఇప్పుడు అవి సాధారణంగా కేవలం భౌగోళిక పదాలుగా అర్థం చేసుకోబడ్డాయి. ఇది అన్నింటికంటే ముఖ్యంగా పర్షియన్  (, ఇరానియన్) ఆవిర్భావంలో చూడవచ్చు, ఇది  (, ఇరాన్) నుండి ఏర్పడిన ఒక బ్యాక్ ఫార్మేషన్. అందువల్ల, పర్షియన్  ఇస్లాం పూర్వ ఆర్య మరియు దాని నుండి ఉద్భవించిన పదాల స్థానంలో ఇరానియన్ ప్రజల జాతి నామంగా మారింది మరియు ఆంగ్ల ఇరానియన్ మరియు ఇతర పాశ్చాత్య భాషలలోని దాని సంబంధిత పదాలకు మూలంగా మారింది.

ఆధునిక కాలం
ఇరాన్ చరిత్రలో ఆధునిక కాలంలో ఇరానియన్ జాతీయవాదం ఉద్భవించింది మరియు దానితో పాటు ఇస్లాం పూర్వ ఇరాన్ యొక్క ప్రాచీన జాతీయ గతంపై కొత్తగా దృష్టి సారించడం జరిగింది. 1935లో పహ్లావీ రాజవంశ స్థాపకుడైన రెజా షా, అంతర్జాతీయ ఉత్తరప్రత్యుత్తరాల కోసం ఉపయోగించే పేరును పర్షియా నుండి ఇరాన్‌గా మారుస్తూ ఒక డిక్రీ జారీ చేసినప్పుడు ఇది సంస్థాగత రూపం సంతరించుకుంది. అతని వారసుడు మహమ్మద్ రెజా పహ్లావి అధికారికంగా ఆర్యమెహర్ (, 'ఆర్యల వెలుగు') అనే బిరుదును ఉపయోగించారు, దీనితో సస్సానియన్ కాలం తర్వాత జాతి నామమైన ఆర్య అనే పదాన్ని ఉపయోగించడం ఇదే మొదటిసారి.
 మూలాలు