గోపీనాథ ఆలయం, పాబ్నా

గోపీనాథ ఆలయం, జోర్-బంగ్లా ఆలయం అని కూడా పిలవబడుతుంది, ఇది బంగ్లాదేశ్లోని రాజ్‌షాహీ విభాగంకు చెందిన పాబ్నా నగరంలో ఉన్న ఒక కృష్ణ ఆలయం. గతంలో ఈ ఆలయంలో కృష్ణుడిని గోపీనాథుడుగా ఆరాధించేవారు, కాని ప్రస్తుతం ఇక్కడ ఎటువంటి పూజలు జరగడం లేదు. ఈ ఆలయాన్ని ముర్షిదాబాద్ నవాబు పరిపాలనలో తహశీల్దార్‌గా పనిచేసిన బ్రజమోహన్ క్రోరి నిర్మించాడని విశ్వసించబడుతుంది. ఈ ఆలయం 19వ శతాబ్దం ఆరో దశాబ్దంలో నిర్మించబడిన జోర్-బంగ్లా ఆలయ నిర్మాణశైలికి అద్భుత ఉదాహరణగా నిలుస్తుంది. ఇది చాలా శైలి కి చెందినది.

ఆలయ ముఖభాగంలోని వంపు ద్వారాలపై ఉన్న టెర్రాకోటా పలకలలో రాముడు సేన, రావణుడు సేనల మధ్య జరిగిన యుద్ధ దృశ్యాలు చిత్రించబడ్డాయి. అయితే ఇవి ఇప్పుడు దెబ్బతిని లేదా పూర్తిగా నాశనం అయ్యాయి. ఆ సమయంలో ఈ అలంకరణలు ప్రజాదరణ పొందిన మతగ్రంథాలైన రామాయణం, మహాభారతంలకు దృశ్య రూపాలను అందించేవి. ఈ ఆలయాన్ని పురావస్తు శాఖ బంగ్లాదేశ్ లోని పురావస్తు స్మారకాలలో ఒకటిగా పరిరక్షిస్తోంది.

ప్రాంతం
గోపీనాథ ఆలయం పాబ్నా నగరం ఆగ్నేయ భాగంలోని కలాచంద్ పారా ప్రాంతంలో ఉంది. దీని భౌగోళిక నిర్దేశాంకాలు 24°0.090' ఉత్తర అక్షాంశం, 89°14.701' తూర్పు రేఖాంశం. ఈ ఆలయం ఇళ్లతో చుట్టుముట్టబడిన ఓ తెరవెనుక ప్రదేశంలో మధ్య భాగంలో కొద్దిగా వంపుగా ఉన్న పీఠంపై నిలిచిఉంది. దీని దిగువ భాగంలో నిచ్‌లు ఉన్నాయి.

చరిత్ర
నేపథ్యం
16వ శతాబ్దం నుండి బెంగాల్ ప్రాంతంలో ఆలయ నిర్మాణ కార్యకలాపాలు పునరుజ్జీవనం పొందాయి. అలాగే చైతన్యుడు ప్రభువు కృష్ణుడిపై భక్తి భావనను ప్రచారం చేయడం వలన గౌడీయ వైష్ణవం ఉద్భవించింది. అంతేకాకుండా గద్యము, కవిత్వం రూపంలో ఉన్న ప్రాంతీయ సాహిత్యం కూడా ఆలయ నిర్మాణానికి అనుకూల వాతావరణాన్ని సృష్టించింది. ఈ కాలంలో అభివృద్ధి చెందిన అనేక ఆలయ శైలుల్లో అత్యంత ప్రజాదరణ పొందినది చాలా శైలి. ఇది ఇంటి గుడిసె ఆకారాన్ని ప్రతిబింబించే నిర్మాణశైలి. పాబ్నాలోని గోపీనాథ ఆలయంతో పాటు జోర్-బంగ్లా ఆలయాలు ఈ చాలా శైలికి చెందుతాయి.

న్యూఢిల్లీలో ఉన్న జాతీయ మ్యూజియం కళా చరిత్ర, పరిరక్షణ, మ్యూజియాలజీ సంస్థ లో పరిశోధకురాలైన మృణ్మోయీ రాయ్, పశ్చిమ బెంగాల్ కేంద్రంగా ఉన్న చిత్రలేఖ అంతర్జాతీయ కళ, రూపకల్పన మ్యాగజైన్  అనే పత్రికలో ఈ ఆలయ నిర్మాణానికి రెండు ప్రధాన కారణాలను సూచిస్తుంది. అవి: మొదటగా, ఆలయ నిర్మాణాన్ని సమకాలీన సమాజంలో అధికారము, గుర్తింపు కోసం జరిగిన పోరాటంగా భావించవచ్చు. ఆలయ నిర్మాణం సంపదకు సంకేతంగా, రక్షిత ధనానికి ఆధారంగా నిలిచింది. అందువలన ఆలయం కొత్త అధికార ప్రతీకగా మారి, సామాజిక గుర్తింపును కోరింది. రెండవది, తాను భక్తిశ్రద్ధ కలిగిన వ్యక్తిగా (అంటే రాధాకృష్ణ భక్తుడిగా) తన సంపదను ధార్మికంగా న్యాయబద్ధం చేసుకునేందుకు, సమకాలీన సామాజిక వ్యవస్థలో గుర్తింపు, స్వరూపాన్ని పొందేందుకు ప్రయత్నించాడు.

1910కు ముందు: నిర్మాణం, పూజలు

అసలైన అధికారిక రికార్డులు అందుబాటులో లేకపోవడం వలన, ఇతర మూలాల ఆధారంగా ఆలయం స్థాపన, నిర్మాణ కాలాన్ని నిర్ణయించడంలో అనేక భేదాభిప్రాయాలు, అసంగతతలు కనిపిస్తున్నాయి. ఈ పరిస్థితులలో ఈ ఆలయాన్ని ఖచ్చితమైన కాలక్రమ చట్రంలో ఉంచడం సాధ్యం కాదు. భారతీయ శాస్త్ర పరిశోధకుడు డేవిడ్ మెక్‌కచ్చియన్ దీనిని తాత్కాలికంగా 17వ శతాబ్దానికి చెందిందిగా తేదీ నిర్ణయించాడు.

స్థానిక జనశ్రుతి ప్రకారం, జోర్-బంగ్లా ఆలయం (గోపీనాథ ఆలయం) 19వ శతాబ్ద మధ్య కాలంలో (1801–1900) నిర్మించబడింది. రాధార్మణ్ సహా అందించిన సమాచారం, వివరణను బట్టి, ఆలయ సంరక్షకుడు (బ్రజమోహన్ క్రోరి) తన సంపదను వేగంగా సంపాదించినట్టు తెలుస్తుంది. అయితే అది బెంగలీ  జమీందారులు మాదిరిగా వారసత్వంగా వచ్చిన సంపద కాదు, ఇది బెంగాల్ నవాబుల పాలనలో సాధారణంగా కనిపించిన విధానానికి భిన్నంగా ఉంది. ముర్షిదాబాద్ నవాబుల తహశీల్దార్ అయిన బ్రజమోహన్ క్రోరి ఈ ఆలయాన్ని నిర్మించాడు. అయితే ఆలయం నుండి ఎటువంటి శాసనాలు లభించకపోవడం వలన, దీని ఖచ్చితమైన చరిత్ర తెలియడం లేదు. 1897లో అస్సాం రాష్ట్రంలో 8.2–8.3 మోమెంట్ మాగ్నిట్యూడ్ తీవ్రతతో భూకంపం సంభవించింది. దీనిని 1897 అస్సాం భూకంపంగా పిలుస్తారు. ఈ భూకంపంలో ఆలయంలోని కొన్ని భాగాలు దెబ్బతిన్నాయి. రాధార్మణ్ సహా రచించిన పాబ్నా జెలారా ఇతిహాస (పాబ్నా జిల్లా చరిత్ర) ప్రకారం, ఆలయంలో గోపీనాథుడు యొక్క ఒక మూర్తి ఉండేది, నిత్యం పూజలు జరిగేవి. 20వ శతాబ్దం మొదటి దశాబ్దం చివరి వరకు ఈ ఆలయాన్ని పూజాస్థలంగా ఉపయోగించారు. 1910లో గోపీనాథుని మూర్తిని స్థానిక కాళీ ఆలయానికి తరలించారు, అప్పటి నుండి అది అక్కడే ఉంది.

1910–ప్రస్తుతం
భారతదేశ విభజన తరువాత ఈ ఆలయం చాలా కాలం పాటు అపఖ్యాతి, నిర్లక్ష్యానికి గురైంది. ఫలితంగా ఆలయ స్థంభాలు, గోడలు, అలంకరణలు దెబ్బతిన్నాయి. తరువాత, 1960లలో పాకిస్తాన్ పాలన సమయంలో, పాబ్నా జిల్లా కమిషనర్ ప్రయత్నాల వలన ఆలయం మరమ్మతులకు గురైంది.

నిర్మాణశైలి
250px|thumb|right|ఈ చిత్రంలో ఎడమవైపు "పడమటి చాలా" (గర్భగృహం), కుడివైపు "తూర్పు చాలా" (మండపం) కనిపిస్తున్నాయి.

గోపీనాథ ఆలయ అంతర్భాగం, బాహ్యభాగం చాలా వరకు నష్టం చవిచూశాయి, ముఖ్యంగా టెర్రాకోటా అలంకరణలు తీవ్రంగా ధ్వంసమయ్యాయి. ఈ ఆలయం రెండు గదులలో నిర్మించబడింది. దీని ఒరిగిన పైకప్పుతో కూడిన నిర్మాణంలో ప్రారంభ చాలా శైలి లక్షణాలు కనిపిస్తాయి. ఈ శైలి ఆ కాలంలో బెంగాల్‌లో నిర్మించిన హిందూ ఆలయాల్లో సాధారణంగా ఉపయోగించబడింది. గోపీనాథ ఆలయం ఒక సరళమైన జోర్-బంగ్లా ఆలయం. ఇందులో రెండు డో-చాలా నిర్మాణాలు కలిసిపోయి ఒక నిరంతర చాలాగా ఏర్పడ్డాయి. తూర్పు వైపు ఉన్న డో-చాలా భాగం మండపంగా పనిచేస్తుంది, పడమటి వైపు ఉన్న భాగం గర్భగృహంగా ఉపయోగించబడుతుంది. ఈ ఆలయం ఇటుకలతో నిర్మించిన కొద్దిగా వంపుగా ఉన్న వేదికపై నిర్మించబడింది. ఈ వేదిక ఆలయ నేలకన్నా విస్తృతమైనది,, ఆలయం చుట్టూ అన్ని వైపులా విస్తరిస్తుంది. ఈ ఆలయంలో మూడు వంపుద్వార ప్రవేశాలు ఉన్నాయి, ఇవి నాలుగు స్తంభాల ఆధారంగా నిలిచాయి. వంపుద్వారాల బాహ్యభాగంలో ఇటుకలను కత్తిరించి తయారుచేసిన చిన్న చిన్న టేపరింగ్ వౌస్వార్ రాళ్లు కనిపిస్తాయి. ఆలయంలోని రెండు మండపాలు — గర్భగృహం, మండపం — కలిపి మొత్తం 16 స్తంభాలు ఉన్నాయి. రెండింటిలో తలా 8 స్తంభాలు ఉన్నాయి. ఈ ఆలయం 7.92 × 7.81 చదరపు మీటర్ల పరిమాణంలో ఉంది, తూర్పు దిశగా ముఖంగా నిలిచి ఉంది. మండపం గది పొడవు, వెడల్పు వరుసగా 7.92 మీటర్లు, 7.31 మీటర్లు   కాగా, గర్భగృహం గది పొడవు, వెడల్పు వరుసగా 6012 మీటర్లు, 2.28 మీటర్లు. ఆలయం ఎత్తు 7.1 మీటర్లు. .
కళాకృతి

ఆలయ అలంకరణలో ప్రధాన ఇతివృత్తం రాముడు, రావణుడు సైన్యాల మధ్య జరిగిన యుద్ధమే. ప్రస్తుతం ఎడమ, మధ్య వంపు ద్వారాలలో ఎక్కువ టెర్రాకోటా పలకలు మిగలలేదు. అయితే పాత చిత్రాలతో పోలిస్తే, రెండు వర్గాలు విల్లు బాణం, ఖడ్గాలు, ఈటెలతో యుద్ధం చేస్తున్నట్టు కనిపిస్తుంది. 1930లలో భారత పురావస్తు శాఖ తీసిన చిత్రాల ప్రకారం, మధ్య వంపు ద్వారంలో అమర్చిన టెర్రాకోటా పలకలో రావణుడు దశాననుడుగా చూపబడుతూ రాముని సైన్యంపై బాణాలు సంధిస్తున్నట్లు ఉంది. స్తంభాలపై ఉన్న అలంకార ఇటుకలలో చాలా భాగం కనుమరుగైంది లేదా దెబ్బతిన్నది. ఆలయ ముఖభాగంలోని అతి దిగువ స్థాయి (బేస్ ఫ్రిజ్) టెర్రాకోటా కళ ద్వారా లౌకిక దృశ్యాలను చిత్రిస్తుంది. అతి దిగువ స్థాయి ఎడమ వైపున ఒక వేట దృశ్యం కనిపిస్తుంది. కుక్కలు ముందుండగా గుర్రాలపై ఉన్న మనుషులు అనుసరిస్తారు; దారి చివరలో సంగీతకారులు మృదంగాలను మోగిస్తున్నారు. అతి కుడి మూలలోని పలకలో ఒక గౌరవనీయుడు తన సేవకుడు అందించే హుక్కాను ఆస్వాదిస్తున్నట్టు చూపబడింది. మరో పలకలో ఒక పురుషుడు తన ప్రియురాలిని ప్రశంసతో తిలకిస్తున్న దృశ్యం ఉంది. 

250px|thumb|right|మడిచిన చేతులతో మోకాళ్లపై కూర్చున్న గరుడుడు.

గర్భగృహంకు ఉన్న వంపుద్వార ప్రవేశం చుట్టూ ఉన్న అలంకరణ మాత్రమే, విష్ణువును ఆయన వాహనం అయిన గరుడుడు రూపంలో ప్రతీకాత్మకంగా చూపించే ఏకైక స్థలం. ఈ ప్రత్యేక లక్షణం ఆలయం యొక్క వైష్ణవ అనుబంధాన్ని సూచిస్తుంది. వంపుద్వారంలోని స్పాండ్రెల్ భాగంలో (రెండు వైపులా) మొత్తం 8 గరుడ విగ్రహాలు ఉన్నాయి. ఈ శిల్పాలలో గరుడుడు మడిచిన చేతులతో మోకాళ్లపై కూర్చుని, ప్రధాన దేవుడు (విష్ణువు) పట్ల గౌరవ సూచకంగా దర్శనమిస్తాడు. గరుడునితో పాటు పూర్తిగా వికసించిన కమలాలు, భౌగోళిక ఆకృతుల నమూనాలు కూడా ఉపయోగించబడ్డాయి.

చిత్రమాలిక

ఇవి కూడా చూడండి
 బెంగాల్ ఆలయ నిర్మాణశైలి
 చాలా శైలి
 బంగ్లాదేశ్‌లోని పురావస్తు ప్రదేశాల జాబితా

మూలాలు

గ్రంథసూచి




బాహ్య లింకులు


వర్గం:శ్రీకృష్ణుని దేవాలయాలు
వర్గం:18వ శతాబ్దపు హిందూ దేవాలయాలు
Category:పాబ్నా జిల్లాలో హిందూ ఆలయాలు
వర్గం:బంగ్లాదేశ్ లోని హిందూ దేవాలయాలు
వర్గం:బంగ్లాదేశ్ లోని ప్రపంచ సంస్కృతి స్థలాలు