ఖ్వారజ్మియన్ సామ్రాజ్యం

ఖ్వారజ్మియన్ సామ్రాజ్యం (ఆంగ్లం: /kwəˈræzmiən/),  లేదా కేవలం ఖ్వారజం,[గమనిక 3] అనేది టర్కికు మామ్లూకు మూలానికి చెందిన సాంస్కృతికంగా పర్షియను ప్రభావం గల సున్నీ ముస్లిం సామ్రాజ్యం.C. E. Bosworth : Khwarazmshahs i. Descendants of the line of Anuštigin. In Encyclopaedia Iranica, online ed., 2009: "Little specific is known about the internal functioning of the Khwarazmian state, but its bureaucracy, directed as it was by Persian officials, must have followed the Saljuq model." Norman M. Naimark, Genocide: A World History (Oxford University Press, 2017), 20 "The Persian-speaking and Islamic Khwarazmian Empire, which was founded in Central Asia south of the Aral Sea around its capital of Samarkand, and included such remarkable centers of trade and civilizations as Bukhara and Urgench, ..." ఖ్వారజ్మియను సామ్రాజ్యం 1077 నుండి 1231 వరకు ప్రస్తుత మధ్య ఆసియా, ఆఫ్ఘనిస్తాను, ఇరాన్‌లోని పెద్ద భాగాలను పరిపాలించింది; మొదట సెల్జుక్ సామ్రాజ్యం, Rene Grousset, The Empire of the Steppes:A History of Central Asia, Transl. Naomi Walford, Rutgers University Press, 1991, p. 159. కారా ఖితాయి (పశ్చిమ లియావో రాజవంశం) సామంతులుగా సుమారు 1190 నుండి 1219–1221లో మంగోలు దండయాత్ర వరకు స్వతంత్ర పాలకులగా పరిపాలించారు. Biran, Michel, The Empire of the Qara Khitai in Eurasian history, (Cambridge University Press, 2005), 44. 

ఈ రాజ్యం స్థాపించబడిన తేదీ ఇప్పటికీ చర్చనీయాంశంగా ఉంది. ఈ సామ్రాజ్యాన్ని పరిపాలించిన రాజవంశం అనుషు టిగిను (ఘరచాయి)చే స్థాపించబడింది. ఆయన మొదట ఘర్చిస్తాను పాలకుల వద్ద ఒక టర్కికు బానిసగా ఉండి తరువాత సెల్జుకు‌ల సేవలో ఒక మామ్లూకు‌గా పనిచేశాడు. అయితే అనుషు టిగిను వారసుడైన అలా అద్-దిన్ అత్సిజు (ప. 1127–1156) పాలనలో ఖ్వారజం తన పొరుగు రాజ్యాల నుండి స్వాతంత్ర్యం పొందింది.

ఖ్వారజ్మియను సామ్రాజ్యం చివరికి సెల్జుకు సామ్రాజ్యాన్ని, ఘురిదు సామ్రాజ్యాన్ని ఓడించి పర్షియాలో, దాని చుట్టుపక్కల అత్యంత శక్తివంతమైన రాజ్యంగా అవతరించింది. అంతేకాకుండా అబ్బాసిదు ఖలీఫా రాజ్యానికి కూడా ముప్పు కలిగించింది. సెల్జుకు సామ్రాజ్యం తూర్పున పతనమవుతున్న తరుణంలో ఈ రాజవంశం చివరికి పర్షియను భూభాగాలలో అత్యంత శక్తివంతమైన, దూకుడుగా విస్తరించే సామ్రాజ్యాన్ని నిర్మించింది. చివరికి వారు ఖురాసాను ‌మీద ఆధిపత్యం కోసం తమ ప్రత్యర్థులైన ఆఫ్ఘనిస్తాను‌కు చెందిన ఘురిదు‌లను ఓడించి పశ్చిమ పర్షియా, ఇరాక్  అబ్బాసిదు ఖలీఫా రాజ్యాన్ని కూడా బెదిరించారు. పదమూడవ శతాబ్దం ప్రారంభ దశాబ్దాలలో మంగోలు ఆక్రమణదారుల అపారమైన సైనిక శక్తికి లొంగిపోయి మాత్రమే ఈ సామ్రాజ్యం విచ్ఛిన్నమైంది.[1] ఈ సామ్రాజ్యం 2.3 నుండి 3.6 మిలియన్ల చదరపు కిలోమీటర్ల విస్తీర్ణంలో విస్తరించి ఉందని అంచనా.[2][3] గతంలో ఉన్న సెల్జుకు సామ్రాజ్యం నమూనాలో ఏర్పడిన ఈ సామ్రాజ్యం ఎక్కువగా కిప్‌చాకు టర్కులతో కూడిన ఒక భారీ అశ్విక దళ సైన్యం ద్వారా రక్షించబడింది.

మధ్య ఆసియా మీద మంగోలుల దండయాత్రకు ముందు ఖ్వారజ్మియను సామ్రాజ్యం చివరి టర్కో-పర్షియను సామ్రాజ్యంగా ఉనికిలో ఉంది. 1219లో మంగోలు సామ్రాజ్య పాలకుడు చెంఘీజ్ ఖాన్ ఆధ్వర్యంలో మంగోలులు ఖ్వారజ్మియను సామ్రాజ్యం మీద దండెత్తి, కేవలం రెండు సంవత్సరాలలోనే దానిని పూర్తిగా జయించారు. మంగోలులు సామ్రాజ్యంలో ఉన్న బలహీనతలు, అంతర్గత కలహాలను ఉపయోగించుకుని అత్యంత సంపన్న నగరాలను ముట్టడించి దోచుకున్నారు. మానవ చరిత్రలోనే అత్యంత రక్తపాతమైన దండయాత్రలలో ఒకటిగా దాని పౌరులను కత్తికి బలిచ్చారు.

 చరిత్ర 
 తొలినాటి చరిత్ర 
ఖ్వారాజంషా అనే బిరుదును 305లో అఫ్రిఘిడ్సు స్థాపకుడు ప్రవేశపెట్టాడు. ఇది 995 వరకు ఉనికిలో ఉంది. కొంత విరామం తర్వాత ఈ బిరుదు పునరుద్ధరించబడింది. 1017లో ఖ్వారాజజ్యంలో జరిగిన తిరుగుబాటు సమయంలో తిరుగుబాటుదారులు ఖ్వారాజంషా 2వ మామును, ఆయన భార్య ఖుర్రా-జీని చంపారు; ఆమె గజ్నవిదు సుల్తాను మహమూదు ఆఫ్ గజ్నీ సోదరి.C.E. Bosworth, The Ghaznavids: 994-1040, Edinburgh University Press, 1963, page 237 దీనికి ప్రతిస్పందనగా మహమూదు తిరుగుబాటును అణచివేయడానికి ఆ ప్రాంతం మీద దండెత్తాడు. తరువాత ఆయన ఒక కొత్త పాలకుడిని నియమించి ఖ్వారాజాన్ని తన సామ్రాజ్యంలో విలీనం చేసుకున్నాడు. ఫలితంగా ఇది గజ్నవిదు సామ్రాజ్యంలో ఒక ప్రావిన్సు‌గా మారింది. 1035 వరకు అలాగే ఉంది.

1077లో అంతకు ముందు 1042 నుండి 1043 వరకు సెల్జుకు‌ల ఆధీనంలో ఉన్న ఈ ప్రాంతం, నియంత్రణ, సెల్జుకు‌ల టర్కికు మమ్లూకు కమాండరు అయిన అనుష్తెగిను ఘర్చాయు చేతులలోకి వచ్చింది.Biran, Michel, The Empire of the Qara Khitai in Eurasian History, Cambridge University Press, 2005, 44. 1097లో టర్కికు మూలానికి చెందిన ఖ్వారాజం గవర్నరు ఎకించి ఇబ్ను కోచ్కరు సెల్జుకు‌ల నుండి స్వాతంత్ర్యం ప్రకటించుకుని తనను తాను ఖ్వారాజం షాగా ప్రకటించుకున్నాడు. అయితే కొద్దికాలానికే తిరుగుబాటు చేసిన పలువురు సెల్జుకు అమీర్లచే ఆయన చంపబడ్డాడు. ఆ ప్రాంతాన్ని తిరిగి స్వాధీనం చేసుకున్న సెల్జుకు‌లు ఆయన స్థానంలో అనుషు తిగిను ఘరాచాయి కుమారుడైన కుత్బు అల్-దిన్ ముహమ్మదు‌ను నియమించారు. కుత్బు అల్-దిన్ మొదటి వంశపారంపర్య ఖ్వారాజంషా అయ్యాడు. Encyclopædia Britannica, "Khwarezm-Shah-Dynasty", (LINK)

 ఉద్భవం 
 అనుష్తెగిను ఘర్చాయి 
అనుష్తెగిను ఘర్చాయి సెల్జుక్ల టర్కికు మామ్లూకు కమాండరు, గవర్నరు. ఆయన సుమారు 1077 నుండి 1097 వరకు ఖ్వారాజం‌ను పరిపాలించాడు. ఖ్వారాజం‌ను పాలించిన ఆయన కుటుంబంలో ఆయన మొదటి సభ్యుడు. 12వ శతాబ్దం, 13వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో ఆ ప్రాంతాన్ని పాలించిన ఖ్వారాజ్మియను రాజవంశానికి ఆయన ఆద్యుడు.

1073లో సెల్జుకు సుల్తాను 2వ మాలిక్-షా, గజ్నవిడ్లు ఆక్రమించుకున్న ఉత్తర గ్రేటరు ఖొరాసను‌లోని భూభాగాలను తిరిగి స్వాధీనం చేసుకోవడానికి అనుష్తెగిను‌ను ఆయన యజమాని అల్-తాజు గుముష్తెగిను‌తో పాటు సైన్యాధిపతిగా నియమించాడు. ఆ తర్వాత ఆయనను సుల్తాను 'తష్త్-దారు' (పర్షియను: "రాజ పాత్రల సంరక్షకుడు")గా నియమించారు. ఈ పదవికి అయ్యే ఖర్చుల కోసం ఖ్వారాజం నుండి వచ్చే ఆదాయాన్ని ఉపయోగించినందున, ఆయనను ఆ ప్రావిన్సు‌కు గవర్నరు‌గా నియమించారు. గవర్నరు‌గా ఆయన పదవీకాలం గురించిన వివరాలు అస్పష్టంగా ఉన్నాయి. ఆయన 1097 నాటికి మరణించాడు. ఆ పదవిని కొద్దికాలం పాటు ఎకించి బిన్ కోచ్కరు‌కు అప్పగించి ఆ తర్వాత ఆయన కుమారుడు కుత్బ్ అల్-దిన్ ముహమ్మదు‌కు బదిలీ చేశారు.

 అలా అద్-దిన్ అత్సిజు 
అత్సిజు తన తండ్రి కుత్బు అల్-దిన్ మరణానంతరం 1127లో తన పదవిని పొందాడు. తన పాలన ప్రారంభంలో ఆయన సంచార జాతుల దాడుల నుండి ఖ్వారాజాన్ని సురక్షితం చేయడం మీద దృష్టి పెట్టాడు. 1138లో ఆయన తన అధిపతి అయిన సెల్జుకు సుల్తాను అహ్మదు సంజరు ‌మీద తిరుగుబాటు చేశాడు. కానీ హజరస్పు‌లో ఓడిపోయి పారిపోవలసి వచ్చింది. సంజరు తన మేనల్లుడు సులేమాను షాను ఖ్వారాజం పాలకుడిగా నియమించి మెర్వు‌కు తిరిగి వెళ్ళాడు. అయితే అత్సిజు తిరిగి వచ్చాడు. సులేమాను షా ఆ ప్రావిన్సు‌ను నిలబెట్టుకోలేకపోయాడు. అప్పుడు అత్సిజు బుఖారా మీద దాడి చేశాడు. కానీ 1141 నాటికి ఆయన మళ్ళీ సంజరు‌కు లొంగిపోయాడు. సంజరు ఆయనను క్షమించి, ఖ్వారాజం మీద నియంత్రణను అధికారికంగా ఆయనకు తిరిగి అప్పగించాడు. సంజరు అత్సిజు‌ను క్షమించిన అదే సంవత్సరంలో యెలు డాషి నాయకత్వంలోని కారా ఖితాయి సైన్యం సమర్కండు సమీపంలో జరిగిన కత్వను యుద్ధంలో (1141) సెల్జుకు‌లను ఓడించింది. ఈ ఓటమిని అవకాశంగా తీసుకుని అత్సిజు ఖొరాసాను మీద దండెత్తి, మెర్వు, నిషాపురు‌లను ఆక్రమించుకున్నాడు. అయితే యెలు డాషి ఖ్వారాజంను దోచుకోవడానికి ఒక సైన్యాన్ని పంపాడు. దాంతో అత్సిజు వార్షిక కప్పం చెల్లించవలసి వచ్చింది.Biran, 44. 1142లో సంజరు అత్సిజు‌ను ఖొరాసాను నుండి తరిమివేశాడు. ఆ తర్వాత సంవత్సరం ఖ్వారాజం మీద దండెత్తి అత్సిజు‌ను తిరిగి తన సామంతుడిగా చేసుకున్నాడు. అయినప్పటికీ ఆయన తన మరణం వరకు కారా ఖితాయి‌కు కప్పం చెల్లిస్తూనే ఉన్నాడు. 1147లో అత్సిజు మళ్ళీ తిరుగుబాటు చేసినప్పుడు సంజరు ఆయన మీద మరో సైనిక దండయాత్ర చేపట్టాడు.Grousset, Rene, The Empire of the Steppes: A History of Central Asia, (Rutgers University Press, 2002), 160.

అత్సిజు ఒక చతుర రాజకీయ నాయకుడు, పాలకుడు అయిన శక్తివంతమైన సెల్జుకు సుల్తాను సంజరు. అంతే శక్తివంతమైన కారా ఖితాయి పాలకుడు యెలు డాషి మధ్య సమర్థవంతంగా వ్యవహరించగలిగాడు. ఆయన తన పూర్వీకులు ప్రారంభించిన భూభాగ విస్తరణ విధానాన్ని కొనసాగించి జాందు, మంగిష్లాకు‌లను ఖ్వారాజంలో విలీనం చేసుకున్నాడు. అనేక సంచార జాతులు ఖ్వారాజంషా మీద ఆధారపడి ఉండేవి. తన జీవిత చరమాంకంలో అత్సిజు మధ్య ఆసియాలోని వాయువ్య ప్రాంతం మొత్తాన్ని తన ఆధీనంలోకి తీసుకున్నాడు. వాస్తవానికి తన పొరుగు రాజ్యాల నుండి స్వాతంత్ర్యం సాధించాడు.Historical and Cultural Heritage of Turkmenistan: Encyclopedic Dictionary. ed. by: Gundogdyeva, O. A.; Muradova R. G. Istanbul: UNDP, 2000. pp 1-381. 
 ప్రాదేశిక విస్తరణ 
 ఇల్-అర్స్లాను - టెకిషు 
ఇల్-అర్స్లాను 1156 నుండి 1172 వరకు ఖ్వారాజం షాగా ఉన్నాడు. ఆయన కుమారుడు అత్సిజు ప్రారంభంలో ఇల్-అర్స్లాను‌ను ఆయన తండ్రి ఇటీవల తిరిగి స్వాధీనం చేసుకున్న సిర్ దర్యా నది మీద ఉన్న ఒక సరిహద్దు ప్రాంతమైన జాందు గవర్నరు‌గా నియమించాడు. 1156లో అత్సిజు మరణించాడు. ఇల్-అర్స్లాను ఆయన వారసుడిగా ఖ్వారాజంషా అయ్యాడు. తన తండ్రి వలె ఆయన కూడా సెల్జుకు సుల్తాను సంజరు కారా ఖితాయి గుర్ఖాను‌కు కప్పం చెల్లించాలని నిర్ణయించుకున్నాడు.

ఇల్-అర్స్లాను సింహాసనాన్ని అధిష్టించిన కొద్ది నెలలకే సంజరు మరణించాడు. దీనివల్ల సెల్జుకు ఖొరాసను‌లో గందరగోళం నెలకొంది. ఇది ఇల్-అర్స్లాను‌కు సెల్జుకు ఆధిపత్యాన్ని సమర్థవంతంగా తెంచుకోవడానికి వీలు కల్పించింది. అయినప్పటికీ ఆయన సంజరు వారసుడైన మసూదు‌తో స్నేహపూర్వక సంబంధాలను కొనసాగించాడు. తన తండ్రి వలె, ఇల్-అర్స్లాను కూడా ఖొరాసను‌లో తన ప్రభావాన్ని విస్తరించుకోవడానికి ప్రయత్నించాడు.

1158లో ఇల్-అర్స్లాను మరొక కారా ఖితాయి సామంతుల రాజ్యమైన సమర్కండు కారాఖానిడ్సు వ్యవహారాలలో జోక్యం చేసుకున్నాడు. కారాఖానిడు చాఘ్రి ఖాన్ తన రాజ్యంలో కార్లక్సు ప్రజలను హింసిస్తున్నాడు. చాలా మంది కార్లకు నాయకులు ఖ్వారాజంకు పారిపోయి ఇల్-అర్స్లాను సహాయం కోరారు. ఆయన కారాఖానిదు రాజ్యాల మీద దండెత్తి, బుఖారాను స్వాధీనం చేసుకుని, చఘ్రి ఖాన్ ఆశ్రయం పొందిన సమర్కండు‌ను ముట్టడించాడు. చఘ్రి ఖాన్ సిర్ దర్యా ప్రాంతంలోని టర్కులు, కారా ఖితాయీలకు విజ్ఞప్తి చేశాడు. గుర్ఖాను ఒక సైన్యాన్ని పంపాడు. కానీ దాని కమాండరు ఖ్వారాజ్మియన్లతో పోరాడటానికి సంకోచించాడు.

1172లో అవసరమైన వార్షిక కప్పం చెల్లించని ఇల్-అర్స్లాను మీద‌ కారా ఖితాయీలు ఒక ప్రతీకార దండయాత్రను ప్రారంభించారు. ఖ్వారాజ్మియను సైన్యం ఓడిపోయింది. ఇల్-అర్స్లాను కొద్దికాలానికే మరణించాడు. ఆయన మరణానంతరం ఆయన కుమారులు టెకిషు, సుల్తాను షా మధ్య వారసత్వం మీద వివాదం చెలరేగడంతో రాజ్యం కొద్దికాలం పాటు గందరగోళంలో చిక్కుకుంది.  విజయం సాధించిన  టెకిషు తదనంతరం 1172 నుండి 1200 వరకు సామ్రాజ్యాన్ని పరిపాలించాడు.

టెకిషు తన తండ్రి ఇల్-అర్స్లాను విస్తరణవాద విధానాలనే కొనసాగించాడు. కారా ఖితాయీల సహాయంతో సింహాసనాన్ని అధిష్టించినప్పటికీ ఆయన తరువాత వారి ఆధిపత్యాన్ని వదిలించుకుని ఖ్వారాజం మీద జరిగిన తదుపరి కారా ఖితాయీ దండయాత్రను తిప్పికొట్టాడు. టెకిషు అరలు సముద్రం సమీపంలోని ఓఘుజు తుర్కు‌మెను‌లు, టర్కికు కిప్‌చాకు తెగలతో సన్నిహిత సంబంధాలను కొనసాగించాడు. ఇరాన్ ఆక్రమణ కోసం వారిని కొన్నిసార్లు తన సైన్యంలో చేర్చుకున్నాడు. ఈ తుర్కు‌మెను‌లలో చాలా మంది ఇప్పటికీ అన్యమతస్థులుగా ఉన్నారు. వారు తమ క్రూరత్వం, తీవ్రమైన భయంకరత్వానికి ఇరాన్‌లో ప్రసిద్ధి చెందారు.

1194లో టెకిషు ఖలీఫా అల్-నాసిరు‌తో పొత్తు పెట్టుకుని, హమదాను‌కు చెందిన సెల్జుకు సుల్తాను 3వ తోఘ్రులుని ఓడించి ఆయన భూభాగాలను జయించాడు. యుద్ధం తర్వాత ఆయన ఖలీఫాతో సంబంధాలు తెంచుకున్నాడు. 1198లో ఖలీఫా ఆయన ఇరాన్, ఖొరాసను, తుర్కెస్తాను సుల్తాను‌గా అంగీకరించే వరకు వారితో యుద్ధం అంచున ఉన్నాడు. టెకిషు 1200లో పెరిటాన్సిలరు చీము గడ్డ కారణంగా మరణించాడు.Juvaini, Ala-ad-Din Ata-Malik, History of the World Conqueror, Manchester University Press, Manchester, 1997. p. 314.  ఆయన కుమారుడు అలా అద్-దిన్ ముహమ్మదు ఆయన వారసుడయ్యాడు. ఆయన మరణం ఇరాన్‌లో మోహరించిన ద్వేషించబడిన ఖ్వారాజ్మియను టర్కికు సైనికుల మీద ఆకస్మిక తిరుగుబాట్లు, విస్తృతమైన ఊచకోతకు దారితీసింది.

 గరిష్ట విస్తరణ - పతనం 
 అలా అల్-దిన్ ముహమ్మదు 
తన తండ్రి అలా అద్-దిన్ టెకిషు మరణించిన తర్వాత ముహమ్మదు ఆయన వారసుడయ్యాడు. ముహమ్మదు ఖ్వారాజ్మియను సామ్రాజ్యాన్ని గరిష్ట స్థాయికి విస్తరించాడు. 1213లో పశ్చిమ కారా-ఖానిదు ఖానేటు‌ను అంతం చేసి 1215లో ముహమ్మదు ఘోరీ హత్య తర్వాత తమకు సామంతులుగా ఉన్న ఘురిదులను పక్కకు నెట్టేశాడు. 1213 నుండి ఉజ్గెను, సమర్కండు అనే కారా-ఖానిదు రాజధానులలో ముహమ్మదు నాణేలు ముద్రించబడ్డాయి.

1218లో మంగోలుల చిన్న సైనిక బృందం పారిపోయిన శత్రు సేనాధిపతి అయిన కుచ్లుగును వెంబడిస్తూ సరిహద్దులు దాటింది. ఆయనను విజయవంతంగా పట్టుకున్న తర్వాత చెంఘీజ్ ఖాన్ షాతో సంబంధం పెట్టుకున్నాడు. చెంగిజు వాణిజ్య సంబంధాలను ప్రారంభించాలని చూస్తున్నాడు. కానీ మంగోలుల గురించి అతిశయోక్తి నివేదికలు విని ఈ చర్య ఖ్వారాజ్ము ‌మీద దాడి చేయడానికి ఒక కుట్ర మాత్రమే అని షా నమ్మాడు.

వాణిజ్య మార్గం మీద తన ఆశను నొక్కి చెప్పడానికి చెంగిజు ఖ్వారాజ్ము‌కు దూతలను పంపాడు. దానికి ప్రతిగా,2వ ముహమ్మదు తన గవర్నర్లలో ఒకరు (తన మామ అయిన ఇనాల్చుకు) ఆ బృందం మీద గూఢచర్యం చేస్తున్నారని బహిరంగంగా ఆరోపించి వారి విలువైన వస్తువులను స్వాధీనం చేసుకుని వారిని అరెస్టు చేయించాడు.

దౌత్యాన్ని కొనసాగించడానికి ప్రయత్నిస్తూ చెంఘిసు ఖాన్ షా వద్దకు ముగ్గురు వ్యక్తులతో కూడిన ఒక దూత బృందాన్ని పంపాడు. గవర్నరు చర్యల గురించి తనకు ఏమీ తెలియదని చెప్పడానికి, శిక్ష కోసం ఆయనను మంగోలులకు అప్పగించడానికి షాకు ఒక అవకాశం ఇవ్వడమే దీని ఉద్దేశం. షా ఆ దూత బృందాన్ని ఉరితీశాడు (మళ్ళీ, కొన్ని ఆధారాలు ఒక వ్యక్తిని ఉరితీశారని, మరికొన్ని ఆధారాలు ముగ్గురినీ ఉరితీశారని పేర్కొన్నాయి) ఆ తర్వాత వెంటనే మంగోలు వ్యాపార బృందాన్ని (ముస్లింలు, మంగోలులు ఇద్దరినీ) చంపించి వారి వస్తువులను స్వాధీనం చేసుకున్నాడు. ఈ సంఘటనల కారణంగా చెంఘిసు ఖాన్ 1,00,000 నుండి 1,50,000 మంది సైన్యంతో ప్రతీకారం తీర్చుకున్నాడు. ఈ సైన్యం 1219లో జాక్సార్టెసు నదిని దాటి సమర్కండు, బుఖారా, ఒట్రారు ఇతర నగరాలను దోచుకుంది. ముహమ్మదు రాజధాని నగరం, గుర్గాంజు, కూడా కొద్దికాలానికే పతనమైంది. షా 2వ ముహమ్మదు ఆఫ్ ఖ్వారజం పారిపోయి. కొన్ని వారాల తర్వాత కాస్పియన్ సముద్రంలోని ఒక ద్వీపంలో మరణించాడు.

 తుర్కాన్ ఖాతున్ 
మంగోలు దండయాత్రకు ముందు, ఖ్వారజ్మియను సామ్రాజ్యంలో ఒక ద్వంద్వ పాలన ఏర్పడింది. ఖ్వారజంషా 2వ ముహమ్మదు పరమాధికార పాలకుడుగా పరిగణించబడ్డాడు. కానీ ఆయన తల్లి తుర్కాను ఖాతును (టెర్కెను ఖాతును) ప్రభావం కూడా చాలా ఎక్కువగా ఉండేది. తుర్కాను ఖాతును‌కు "ప్రపంచ పాలకురాలు" (ఖుదావందు-ఎ జహాను) అనే బిరుదు కూడా ఉండేది. ఆమె శాసనాలకు మరొక బిరుదు ఉండేది: "శాంతి, విశ్వాస సంరక్షకురాలు, గొప్ప తుర్కాను, రెండు లోకాల మహిళల పాలకురాలు." తుర్కాను ఖాతును‌కు ఒక ప్రత్యేక దివాను, ప్రత్యేక రాజభవనం ఉండేవి  ఆమె సంతకం లేకుండా సుల్తాను ఆదేశాలు చెల్లుబాటు అయ్యేవి కావు. ఈ వాస్తవం 2వ మహమ్మదుతో ఆమెకు ఉన్న విభేదాలతో కలిసి మంగోలుల దాడిని ఎదుర్కోవడంలో ఖ్వారాజ్మియను సామ్రాజ్యం బలహీనతకు దోహదపడి ఉండవచ్చు.

1221లో ఆమె చెంఘిజు ఖాన్ సైనికులచే బంధించబడింది. మంగోలియాలో పేదరికంలో మరణించింది.

 జలాల్ అల్-దిన్ మంగ్బుర్ని 
జలాల్ అల్-దిన్ ఖ్వారాజ్ము‌షాహు‌లలో చివరివాడు ఆయన 1220 నుండి 1231 వరకు ఖ్వారాజ్మియను సామ్రాజ్యం అవశేషాలను, వాయువ్య భారతదేశాన్ని పరిపాలించాడు. ఆయన అలా అద్-దిన్ 2వ మహమ్మదు పెద్ద కుమారుడని ఆయన తల్లి అయ్ చిచెకు అనే తుర్క్‌మెను ఉపపత్ని అని చెప్పబడింది.Gundogdiyev, O. Historical and Cultural Heritage of Turkmenistan: Encyclopedic Dictionary. Istanbul. 2000. page 381. జలాల్ అల్-దిన్ తల్లి తక్కువ హోదా కారణంగా ఆయన శక్తివంతమైన అమ్మమ్మ, కిప్‌చాకు యువరాణి టెర్కెను ఖాతును ఆయనను సింహాసనానికి వారసుడిగా అంగీకరించడానికి నిరాకరించింది. బదులుగా తన సవతి సోదరుడు ఉజ్లాగు-షాకు మద్దతు ఇచ్చింది. ఆయన తల్లి కూడా ఒక కిప్‌చాకు యువరాణి. జలాలు అల్-దిన్ మొట్టమొదటగా 1215లో చారిత్రక రికార్డులలో కనిపిస్తాడు. ఆ సమయంలో 2వ ముహమ్మదు తన సామ్రాజ్యాన్ని తన కుమారులకు పంచి నైరుతి భాగాన్ని (గతపు ఘురిదు సామ్రాజ్యంలో కొంత భాగం) జలాలు అల్-దిన్‌కు ఇచ్చాడు. 

ఆయన భారతదేశానికి పారిపోవడానికి ప్రయత్నించాడు. కానీ అక్కడికి చేరుకోవడానికి ముందే మంగోలులు ఆయనను పట్టుకున్నారు. సింధు యుద్ధంలో ఆయన ఓడిపోయాడు. ఆయన తప్పించుకుని ఢిల్లీ సుల్తానేటు‌లో ఆశ్రయం కోరాడు. అయితే అబ్బాసిదు ఖలీఫాలతో ఉన్న సంబంధానికి గౌరవమిస్తూ ఇల్టుమిషు ఆయనకు ఆశ్రయం ఇవ్వడానికి నిరాకరించాడు. పర్షియాకు తిరిగి వచ్చి ఆయన ఒక సైన్యాన్ని సమీకరించి రాజ్యాన్ని తిరిగి స్థాపించాడు. అయితే ఆయన తన అధికారాన్ని ఎప్పుడూ సుస్థిరం చేసుకోలేకపోయాడు. తన జీవితాంతం మంగోలులు, రూం సెల్జుకు‌లు, తన సింహాసనం మీద అధికారం కోసం పోటీపడే వారితో పోరాడుతూ గడిపాడు. అల్బోర్జు పర్వతాలలో మంగోలులతో జరిగిన యుద్ధంలో ఆయన పర్షియా మీద తన అధికారాన్ని కోల్పోయాడు. కాకససు‌కు పారిపోయి ఆయన 1225లో అజరు‌బైజాను‌ను స్వాధీనం చేసుకుని తబ్రిజు‌లో తన రాజధానిని స్థాపించాడు. 1226లో ఆయన జార్జియా మీద దాడి చేసి టిబిలిసిని దోచుకున్నాడు. అర్మేనియా పీఠభూముల గుండా ముందుకు సాగుతూ ఆయన అయ్యూబిడు‌లతో ఘర్షణ పడ్డాడు. వాన్ సరస్సు పశ్చిమ తీరంలో ఉన్న అహ్లాటు పట్టణాన్ని స్వాధీనం చేసుకున్నాడు. ఇది రూం సెల్జుకు సుల్తానేటు సహాయం కోరింది. సుల్తాను 1వ కైకుబాదు 1230లో ఎగువ యూఫ్రటీసు నది వద్ద అర్జింజను‌లో జరిగిన యాసిసెమెను యుద్ధంలో ఆయనను ఓడించాడు. ఆయన దియారు‌బాకిరు‌కు పారిపోయాడు. ఈ గందరగోళంలో మంగోలులు అజర్‌బైజాను‌ను జయించారు.  1231లో కుర్దిషు బందిపోట్లచే ఆయన హత్య చేయబడ్డాడు. 

 రాజ్య యంత్రాంగం 
ఖ్వారజంషాహీల కేంద్ర రాజ్య యంత్రాంగం (అల్-మజ్లిస్ అల్-అలీ అల్-ఫహ్రీ అత్-తాజీ) అధిపతి ఒక వజీరు. ఆయన దేశాధినేతకు మొదటి సలహాదారుడుగా, దివాను అధికారులకు (అస్ఖబ్ అద్-దవావిన్) అధిపతిగా ఉండేవాడు. వారిని నియమించి జీతాలు, పింఛన్లు (అర్జాకు) నిర్ణయించేవాడు. పన్నుల పరిపాలన, ఖజానాను నియంత్రించేవాడు. ఖ్వారజం సామ్రాజ్యంలో అత్యంత ప్రముఖ వజీరు అల్-హరవి. ఇఅయన మెర్వులో షాఫీల కోసం ఒక మసీదును గుర్గంజు‌లో ఒక భారీ మదర్సా, ఒక మసీదు, చేతివ్రాత ప్రతుల భాండాగారాన్ని నిర్మించాడు. షియా ఇస్మాయిలీల చేతిలో మరణించాడు. 

ఖ్వారజంషాహీల రాజ్య యంత్రాంగంలో సీనియరు లేదా గొప్ప 'హాజిబు' కూడా ఒక ముఖ్యమైన పదవిని నిర్వహించాడు. చాలా వరకు టర్కికు ఉన్నత వర్గాలకు చెందిన ప్రతినిధిగా ఉండేవాడు. హాజిబు షా, ఆయన కుటుంబానికి సంబంధించిన విషయాల మీద ఖ్వారజంషాకు నివేదించేవాడు. ఖ్వారజంషాకు అనేక మంది హాజిబు‌లు ఉండవచ్చు, వారు సుల్తాను "వ్యక్తిగత" ఆదేశాలను అమలు చేసేవారు. 
 జనాభా 
క్వారజ్మియను సామ్రాజ్యం జనాభా ప్రధానంగా స్థిరనివాసం ఏర్పరచుకున్న ఇరానియను ప్రజలు, సంచార జీవనం గడిపే టర్కికు ప్రజలతో కూడి ఉండేది. Gafurov, B.G. Central Asia: Pre-Historic to Pre-Modern Times. vol. 2. Shipra Publications, 1989. p. 359.సామ్రాజ్యం పట్టణ జనాభా, మధ్యయుగ ప్రమాణాల ప్రకారం, పెద్ద సంఖ్యలో చిన్న పట్టణాలకు భిన్నంగా, సాపేక్షంగా తక్కువ సంఖ్యలో ఉన్న చాలా పెద్ద నగరాలలో కేంద్రీకృతమై ఉండేది. 1220లో మంగోలు దండయాత్రకు ముందు సామ్రాజ్యం జనాభా 5 మిలియన్ల మంది ఉన్నట్లుగా అంచనా వేయబడింది. ఇది ఆక్రమించిన పెద్ద భూభాగంతో పోలిస్తే చాలా తక్కువగా ఉండేది.John Man, "Genghis Khan: Life, Death, and Resurrection", February 6, 2007. p. 180. చారిత్రక జనాభా శాస్త్రవేత్తలు టెర్టియసు చాండ్లరు, గెరాల్డు ఫాక్సు 13వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో సామ్రాజ్యంలోని ప్రధాన నగరాల జనాభాకు సంబంధించి ఈ క్రింది అంచనాలను ఇచ్చారు. ఇది కనీసం 520,000 నుండి గరిష్టంగా 850,000 మంది వరకు ఉంటుంది.Tertius Chandler & Gerald Fox, "3000 Years of Urban Growth", pp. 232–236.
Chandler & Fox, p. 232: Merv, Samarkand, and Nipashur are referred to as "vying for the [title of] largest" among the "Cities of Persia and Turkestan in 1200", implying populations of less than 70,000 for the other cities (Otrar and others do not have precise estimates given). "Turkestan" seems to refer to Central Asian Turkic countries in general in this passage, as Samarkand, Merv, and Nishapur are located in modern Uzbekistan, Turkmenistan, and northeastern Iran respectively.

 సంస్కృతి 
ఖ్వారాజంషాహు‌లు తమ సెల్జుకు పూర్వీకుల వలె టర్కికు మూలానికి చెందినవారైనప్పటికీ వారు పర్షియను సంస్కృతిని స్వీకరించారు. ఇస్లాంలోని సున్నీ శాఖను అనుసరించారు. ఖొరాసను‌లో తమ అత్యంత సంపన్నమైన, అత్యధిక జనాభా కలిగిన నగరాలను కలిగి ఉన్నారు. అందువలన ఖ్వారాజంషా యుగం టర్కికు మూలం, పర్షియను సంస్కృతి రెండింటినీ ప్రతిబింబిస్తూ ద్వంద్వ స్వభావాన్ని కలిగి ఉంది.

 భాష 
ఖ్వారాజంషా యుగంలో మధ్య ఆసియా సమాజం విచ్ఛిన్నమై ఉంది. కేవలం ఇటీవలే ఒకే పాలన కింద ఏకీకృతమైంది. ఖ్వారాజం సైన్యంలో ఎక్కువగా టర్కులు ఉండేవారు. అయితే పౌర, పరిపాలనా విభాగం దాదాపు పూర్తిగా పర్షియన్లతో నిండి ఉండేది. ఖ్వారాజంలోని టర్కికు జనాభా మాట్లాడే భాష కిప్‌చాకు టర్కికు, ఓఘుజు, ఈ రెండవది ఆ ప్రాంతం పూర్వ పాలకులైన సెల్జుకు తుర్కోమాను‌ల వారసత్వంగా ఉంది.

అయితే ఆ యుగంలో ఆధిపత్య భాష, ముఖ్యమైన ఖ్వారాజం నగరాలలో మెజారిటీ ప్రజలు మాట్లాడే భాష పర్షియను. స్థిరపడిన దివాను భాష కూడా పర్షియనే. దాని సభ్యులు వారి జాతి మూలంతో సంబంధం లేకుండా పర్షియను సంస్కృతిలో మంచి ప్రావీణ్యం కలిగి ఉండాలి. పర్షియను ఖ్వారాజంషాహు‌ల అధికారిక రాష్ట్ర భాషగా మారింది. పరిపాలన, చరిత్ర, కల్పన, కవిత్వ భాషగా పనిచేసింది. టర్కికు భాష అనుష్తెగినిదు కుటుంబానికి మాతృభాష, "ఇంటి భాష"గా ఉండేది. అయితే అరబికు ప్రధానంగా విజ్ఞాన శాస్త్రం, తత్వశాస్త్రం, వేదాంతశాస్త్ర భాషగా పనిచేసింది.

ఖ్వారజ్మియను కాలంలో సిరామిక్సు
అద్భుతంగా అలంకరించబడిన మినాయి సిరామిక్సు ప్రధానంగా కాషానులో ఉత్పత్తి చేయబడ్డాయి. ఇది 1219లో పర్షియా మీద మంగోలు దండయాత్రకు ముందు దశాబ్దాలలో జరిగింది. ఆ సమయంలో ఖ్వారజ్మియను సామ్రాజ్యం ఆ ప్రాంతాన్ని పరిపాలించింది. మొదట సెల్జుకు సామ్రాజ్యం ఆధిపత్యం కింద. 1190 నుండి Komaroff, 4; Michelsen and Olafsdotter, 76;  Fitzwilliam Museum: "Mina’i, meaning ‘enamelled’ ware, is one of the glories of Islamic ceramics, and was a speciality of the renowned ceramics centre of Kashan in Iran during the decades of the late 12th and early 13th centuries preceding the Mongol invasions". స్వతంత్రంగా ఫిట్జు‌విలియం మ్యూజియం: "మీనాయి. అంటే 'ఎనామెలు పూసిన' పాత్రలు, ఇస్లామికు సిరామికు కళ వైభవాలలో ఇది ఒకటి. మంగోలు దండయాత్రలకు ముందు 12వ శతాబ్దం చివరి కాలం, 13వ శతాబ్దం ప్రారంభ దశాబ్దాలలో ఇరాన్‌లోని ప్రఖ్యాత కాషాను సిరామికుకు కేంద్రంగా ప్రత్యేకత కలిగి ఉండేది". సెల్జుకు ఆధిపత్యం ముగిసిన తర్వాత (సెల్జుకు సామ్రాజ్యం స్వయంగా 1194లో ముగిసింది), స్టోను‌పేస్టు పాత్రల "అత్యంత విశిష్టమైన" కొన్ని ఉత్పత్తులు ఖ్వారజ్మియను పాలకులకు ఆపాదించబడ్డాయి.

."While stonepaste vessels are often attributed to the Seljuq period, some of the most iconic productions in the medium took place after this dynasty lost control over its eastern territories to other Central Asian Turkic groups, such as the Khwarezm-Shahis" in  సాధారణంగా మీనాయి పాత్రలు 12వ శతాబ్దం చివరి నుండి 13వ శతాబ్దం ప్రారంభం వరకు తయారు చేయబడ్డాయని పరిగణించబడుతుంది. తేదీ వేయబడిన మీనాయి పాత్రలు 1186 నుండి 1224 వరకు ఉన్నాయి. విస్తృతమైన మెరుపు పూత పింగాణీ వస్తువులు కూడా ఈ కాలానికే చెందినవి.

 సైన్యం 

మంగోలు దండయాత్రకు ముందు, ఖ్వారాజం సైన్యంలో సుమారు 40,000 అశ్విక దళాలు ఉండేవని అంచనా వీరిలో ఎక్కువ మంది టర్కికు మూలానికి చెందినవారు. ఖ్వారాజం‌లోని ప్రధాన నగరాలలో మిలీషియాలు ఉండేవి. కానీ అవి నాసిరకం నాణ్యతతో ఉండేవి. సుమారు 7,00,000 జనాభా ఉన్న ప్రధాన నగరాలలో పోరాడే వయస్సు గల ఆరోగ్యవంతులైన పురుషులు మొత్తం 1,05,000 నుండి 1,40,000 వరకు ఉండేవారు (జనాభాలో 15–20%). కానీ వీరిలో కొద్దిమంది మాత్రమే చెప్పుకోదగ్గ శిక్షణ, పరికరాలు కలిగిన అధికారిక మిలీషియాలో భాగంగా ఉండేవారు.Sverdrup, Carl. The Mongol Conquests: The Military Operations of Genghis Khan and Sube'etei. Helion and Company, 2017. pp. 148–150 జైద్ | date=2008 | page=158 | doi=10.1163/ej.9789004173279.i-396.37 | chapter-url=https://doi.org/10.1163/ej.9789004173279.i-396.37 | publisher=బ్రిల్ | isbn=978-9004173279 | language=en}}

 కిరాయి సైనికులు 
మంగోలులు ఖ్వారజమియను సామ్రాజ్యం మీద దండెత్తిన తర్వాత చాలా మంది ఖ్వారజమియన్లు ఉత్తర ఇరాక్లో కిరాయి సైనికులుగా పనిచేస్తూ జీవనం సాగించారు. సుల్తాను జలాలు అద్-దిన్ అనుచరులు 1231లో ఆయన మరణం తర్వాత కూడా ఆయనకు విధేయులుగా ఉన్నారు. తదుపరి అనేక సంవత్సరాల పాటు జజీరా సిరియా లోని సెల్జుకు భూభాగాల మీద దాడులు చేస్తూ తమను తాము ఖ్వారజమియ్యా అని పిలుచుకున్నారు. ఈజిప్టులోని అయ్యూబిడు సుల్తాను అస్-సాలిహు అయ్యూబు, తరువాత తన మామ అస్-సాలిహు ఇస్మాయిలు‌కు వ్యతిరేకంగా వారిని నియమించుకున్నాడు. ఇరాక్ నుండి ఈజిప్టు వైపు దక్షిణంగా వెళ్తున్న 'ఖ్వారజ్మియ్యా' దళాలు, మార్గమధ్యంలో క్రూసేడర్ల ఆధీనంలో ఉన్న జెరూసలేం మీద 1244 జూలై 11న దాడి చేశాయి (జెరూసలేం ముట్టడి (1244)). నగరం కోట, డేవిడు టవరు, ఆగస్టు 23న లొంగిపోయింది. నగరంలోని క్రైస్తవ జనాభాను బహిష్కరించారు. ఇది ఐరోపా నుండి ఏడవ క్రూసేడుకు పిలుపునివ్వడానికి దారితీసింది. కానీ క్రూసేడర్లు జెరూసలేంను తిరిగి స్వాధీనం చేసుకోవడంలో మళ్లీ ఎప్పుడూ విజయం సాధించలేకపోయారు. ఖ్వారజ్మియను దళాలచే జయించబడిన తర్వాత ఈ నగరం 1917 వరకు ముస్లింల నియంత్రణలో ఉంది. ఆ తర్వాత బ్రిటిషు వారు ఒట్టోమన్ల నుండి దీనిని స్వాధీనం చేసుకున్నారు.

జెరూసలేంను స్వాధీనం చేసుకున్న తర్వాత ఖ్వారజ్మియను దళాలు దక్షిణం వైపుకు సాగి 1244 అక్టోబరు 17న లా ఫోర్బీ యుద్ధంలో అయ్యూబిడ్ల పక్షాన పోరాడాయి. క్రూసేడర్లు గాజాకు ఈశాన్యంగా ఉన్న హర్బియా అనే గ్రామాన్ని లా ఫోర్బీ అని పిలిచేవారు. అక్కడ క్రూసేడరు సైన్యం అవశేషాలను నాశనం చేశారు. సుమారు 1,200 మంది నైట్లు చంపబడ్డారు. 1187లో జరిగిన హట్టిను కొమ్ముల యుద్ధం తర్వాత క్రూసేడర్లు పాల్గొన్న అతిపెద్ద యుద్ధం ఇదే.Riley-Smith The Crusades, p. 191

 మూలాలు 

 గమనికలు