చెన్నకేశవ ఆలయం, సోమనాథపుర

చెన్నకేశవ ఆలయం (చెన్నకేశవ ఆలయం లేదా కేశవ ఆలయం అని కూడా పిలుస్తారు) అనేది వైష్ణవ సంప్రదాయంకు చెందిన ఒక హిందూ దేవాలయం. ఇది కావేరి నది తీరంలో, భారతదేశంలోని కర్ణాటక రాష్ట్రం, మైసూరు జిల్లా, సోమనాథపురలో ఉంది. ఈ ఆలయాన్ని హోయసల రాజు నరసింహుడు IIIకు సేనాధిపతిగా పనిచేసిన సోమనాథ దండనాయకుడు క్రీ.శ. 1258లో ప్రతిష్ఠించాడు. ఈ ఆలయం మైసూరు నగరానికి తూర్పుగా 38 కి.మీ  దూరంలో ఉంది.Keshava Temple, Somnathpura, Mysore District Karnataka , Government of Karnataka, India ఈ సుందరంగా అలంకరించబడిన ఆలయం హోయసల వాస్తుశిల్పంకు అద్భుతమైన నమూనా. ఆలయం ఒక ప్రాంగణంలో ఉండి, చిన్న చిన్న ఉపాలయాలతో కూడిన స్తంభాల వరుసలతో చుట్టుముట్టబడి ఉంది (ప్రస్తుతం కొన్ని ధ్వంసమయ్యాయి). మధ్యలో ఉన్న ప్రధాన ఆలయం, నక్షత్రాకారంలో ఉన్న ఎత్తైన వేదికపై నిర్మించబడింది. ఇందులో మూడు సమానమైన గర్భగృహాలు (గర్భగృహం) ఉన్నాయి. ఇవి తూర్పు–పడమర, ఉత్తర–దక్షిణ అక్షాల వెంట 89 × 89 అడుగుల చదరపు ఆకృతిలో అమర్చబడ్డాయి.

పడమటి గర్భగృహం కేశవుడి విగ్రహానికి (ప్రస్తుతం లేనిది), ఉత్తర గర్భగృహం జనార్దనుడికి, దక్షిణ గర్భగృహం వేణుగోపాలుడికి అంకితమయ్యాయి — ఇవన్నీ విష్ణువు యొక్క రూపాలు. ఈ మూడు గర్భగృహాలకు ఒకే సభామండపం ఉండి, అనేక స్తంభాలతో అలంకరించబడి ఉంది. ఆలయ బాహ్య గోడలు, అంతర్గత గోడలు, స్తంభాలు, పైకప్పులు హిందూ మతంకు చెందిన ధార్మిక శిల్పాలతో అద్భుతంగా చెక్కబడ్డాయి. వీటిపై రామాయణం (దక్షిణ భాగం), మహాభారతం (ఉత్తర భాగం), భాగవత పురాణం (ప్రధాన ఆలయం పడమటి భాగం) కథలను చూపించే విస్తృత శిలాఫలకాలు ఉన్నాయి.

రచయిత జార్జ్ మిచెల్ ప్రకారం, చెన్నకేశవ ఆలయం హోయసల ఆలయ శైలిలోని వికాసానికి శిఖర స్థాయిని సూచిస్తుంది. అదే సమయంలో దానికి అనేక విషయాలలో ప్రత్యేకత కూడా ఉంది. 2023లో, సోమనాథపురలోని ఈ ఆలయం, హలేబీడులోని హోయసలేశ్వర ఆలయం, బేలూరులోని చెన్నకేశవ ఆలయం, బేలూరుతో కలిసి, యునెస్కో ద్వారా ప్రపంచ వారసత్వ స్థలంగా ప్రకటించబడింది. ఇది హోయసలుల పవిత్ర సమూహాలులో భాగం.

 చరిత్ర 
సోమనాథపుర పట్టణం 13వ శతాబ్దంలో సోమనాథ అనే సేనాధిపతి (కొన్ని శాసనాలలో సోమేయ దండనాయకుడు అని పేర్కొనబడింది) ద్వారా స్థాపించబడింది. ఆయన నరసింహుడు IIIకు సేవలందించాడు.HS Usharani (2012), Somanathapura temples and their oil requirements in epigraphs, Proceedings of the Indian History Congress, Vol. 73, pp. 486–489 సోమనాథ ఒక అగ్రహారంను ఏర్పాటు చేశాడు. ఇందులో బ్రాహ్మణులకు భూములు కేటాయించి, ఆలయాల నిర్మాణం, నిర్వహణకు అవసరమైన వనరులను సమర్పించాడు. పట్టణానికి దాత పేరు మీదుగా సోమనాథపుర అని పేరు వచ్చింది. ఈ ప్రదేశాన్ని సోమ్నాథ్‌పూర్ అనే పేరుతో కూడా పిలుస్తారు. ఈ కొత్త నివాస కేంద్రం మధ్యలో సోమనాథ కేశవ ఆలయాన్ని నిర్మించి, క్రీ.శ. 1258లో ప్రతిష్ఠించాడు. ఇది ఒక వైష్ణవ సంప్రదాయం ఆలయం. దీనితో పాటు, సోమనాథ భూదాన పరిధిలో తూర్పు–ఈశాన్య మూలలో శైవంకు చెందిన పంచలింగ ఆలయాన్ని కూడా నిర్మించాడు. అలాగే, ఆ భూమిని చుట్టుముట్టే కోట గోడను కూడా నిర్మించాడు, ఇవి ఇప్పుడు శిథిలావస్థలో ఉన్నాయి.

శాసనాలు, గ్రంథ ఆధారాల ప్రకారం, సోమనాథ ఈ ప్రాంతంలో పురహర, నరసింహేశ్వర, మురహర, లక్ష్మీనరసింహ, యోగనారాయణ ఆలయాలను కూడా నిర్మించాడు. అయితే హిందూ రాజ్యాలు, ముస్లిం సుల్తానతల మధ్య జరిగిన యుద్ధాల కారణంగా, లక్ష్మీనరసింహ ఆలయం తప్ప మిగతా అన్ని ఆలయాలు నశించాయి. ఆ ఆలయమూ ప్రస్తుతం శిథిలంగా ఉంది. యోగనారాయణ ఆలయం గర్భగృహ విగ్రహం మాత్రమే మిగిలి ఉంది, అది కూడా దెబ్బతిన్న స్థితిలో ఉంది. 15వ శతాబ్దానికి చెందిన శాసనాల ప్రకారం, కేశవ ఆలయం తీవ్రంగా ధ్వంసమైంది. 16వ శతాబ్దంలో విజయనగర సామ్రాజ్యం చక్రవర్తుల సహాయంతో దీనిని పునరుద్ధరించారు. ఈ మరమ్మతులు రాళ్ల రంగు తేడాలు, పనితనంలో కనిపించే భేదాల ద్వారా స్పష్టంగా తెలుస్తాయి. 19వ శతాబ్దంలో మళ్లీ నష్టం కలగగా, 20వ శతాబ్దం ఆరంభంలో మైసూరు రాజ్య ప్రభుత్వము పునరుద్ధరించింది.


కేశవ ఆలయం హోయసల సామ్రాజ్య రాజులు నిర్మించిన సుమారు 1,500 హిందూ, జైన ఆలయాలలో ఒకటి. బేలూరు, హలేబీడులోని ఆలయాలు ముఖ్యమైన ఉదాహరణలు.Sacred Ensembles of the Hoysala, UNESCO హోయసల రాజ్యంపై ముస్లిం దాడుల సమయంలో ఈ ఆలయం ధ్వంసమైంది. మొదటి దాడి 1311లో అల్లావుద్దీన్ ఖిల్జీ సేనాధిపతి మాలిక్ కాఫూర్ ద్వారా జరిగింది. 1326లో మహమ్మద్ బిన్ తుగ్లక్ మిగిలిన నిర్మాణాలను పూర్తిగా నాశనం చేశాడు. అనంతరం, కొంత భాగాన్ని విజయనగర రాజులు, తరువాత వడియార్లు పునరుద్ధరించారు.

 శాసనాలు 
కేశవ ఆలయానికి సంబంధించిన ముఖ్యమైన చారిత్రక తేదీలు, పరిస్థితులు దక్షిణ భారతదేశంలోని వివిధ ప్రాంతాలలో ఉన్న ఎనిమిది శాసనాలలో లభిస్తున్నాయి. వీటిలో నాలుగు ఆలయ ప్రవేశద్వారంలోని సబ్బురాయి పలకలపై ఉన్నాయి. రెండు శాసనాలు ఆలయాన్ని చుట్టుముట్టే మండపపు పైకప్పులో ఉన్నాయి. మరో శాసనం తుంగభద్ర నది తీరంలోని హరిహరేశ్వర ఆలయం వద్ద ఉంది. ఎనిమిదవ శాసనం భూదాన పరిధిలోని పంచలింగ శివాలయంలో ఉంది. ఈ శాసనాలు ఆలయం 13వ శతాబ్దం మధ్య నాటికి క్రియాశీలంగా ఉందని నిర్ధారిస్తున్నాయి. 1497, 1550 సంవత్సరాలకు చెందిన రెండు శాసనాలు ఆలయానికి జరిగిన నష్టం, చేసిన మరమ్మతులను వివరిస్తాయి. ఆలయంలో ఉన్న అనేక చిన్న శాసనాలు శిల్పకార సంఘాల గుర్తులు లేదా శిల్పాన్ని చెక్కిన కళాకారుల పేర్లుగా ఉన్నాయి.

 వివరణ 
కేశవ, జనార్దన, వేణుగోపాల అనే పేర్లు భగవద్గీతలో కృష్ణుడు సందర్భంలో కనిపిస్తాయి. చెన్నకేశవ అనే పదానికి “అందమైన కేశవుడు” అనే అర్థం. సోమనాథపురలోని ఈ కేశవ ఆలయం వైష్ణవం సంప్రదాయానికి చెందినది. ఇలాంటి కేశవ ఆలయాలు 13వ శతాబ్దానికి ముందే లేదా ఆ కాలంలో భారతదేశంలోని వివిధ ప్రాంతాలలో నిర్మించబడ్డాయి. వాటిలో క్రీ.శ. 1117లో నిర్మించిన బేలూరులోని చెన్నకేశవ ఆలయం ప్రసిద్ధమైనది. అది ఈ ఆలయానికి సుమారు 170 కి.మీ  దూరంలో ఉంది. 

సోమనాథపురలోని కేశవ ఆలయం తూర్పు దిశగా ముఖం చేసి ఉంది. ఇది ప్రధాన ద్వారం (మహాద్వారం) కలిగిన గోడలతో చుట్టుముట్టబడిన ప్రాంగణంలో ఉంది. ద్వారం ముందు గోడల వెలుపల ఒక ఎత్తైన స్తంభం ఉంది. ఒకప్పుడు దీనిపై గరుడ విగ్రహం ఉండేది, ప్రస్తుతం అది లేదు. ద్వారం లోపల ఎడమ వైపున నిలువుగా ఉన్న శాసన శిలలు ఉన్నాయి. ఈ శిలలు వీరశిలల రూపంలో ఉండి, పైభాగంలో హిందూ దేవతల శిల్పాలు, కేశవ, జనార్దన, వేణుగోపాలుల చిన్న ఉపశిల్పాలతో అలంకరించబడ్డాయి. ఈ శాసనం పురాతన కన్నడ భాషలో ఉంది. చిన్న ప్రవేశ మండపం యంత్రంతో చెక్కబడిన సబ్బురాయి స్తంభాలపై ఆధారపడి ఉంది. ఈ ఆలయం సబ్బురాయితో చెక్కబడింది. ఇది ఆకుపచ్చ–బూడిద రంగు కలిగిన క్లోరిటిక్ షిస్ట్ రకం రాయి. తవ్వే సమయంలో ఇది మృదువుగా ఉండి, గాలికి తాకిన తరువాత గట్టిపడుతుంది. ఈ రాయి స్థానికంగా లభించదు; దక్షిణ భారతదేశంలోని ఇతర ప్రాంతాల నుంచి తెప్పించబడినదిగా భావిస్తారు. దీని వల్ల కళాకారులు అత్యంత సూక్ష్మమైన అలంకారాలను చెక్కడం సాధ్యమైంది. 

ఆలయానికి చుట్టూ పెద్ద ఓపెన్ ప్రజా ప్రాంగణం ఉంది. దాని మధ్యలో మూడు గోపురాలు కలిగిన ప్రధాన ఆలయం ఉంది. ప్రాంగణ గోడలు దీర్ఘచతురస్రాకార వరండా, చిన్న చిన్న ఆలయాల శ్రేణిని ఆవరిస్తాయి.

 వాస్తుశిల్పం 

స్తంభాలతో కూడిన ప్రాంగణ మార్గంలో ఉన్న ఉత్తర, దక్షిణ వైపుల చిన్న ఆలయాల వరుసలో ప్రతి వైపున 18 ఒంటరి ఆలయాలు, ఒక అనుసంధాన ద్వంద్వ ఆలయం ఉన్నాయి. ఈ ద్వంద్వ ఆలయాలు ప్రాంగణం వాయవ్య, నైరుతి మూలల్లో ఉన్నాయి. పడమటి వరుసలో 14 చిన్న ఆలయాలు ఉండగా, తూర్పు వరుసలో 8 ఒంటరి చిన్న ఆలయాలు, 2 ద్వంద్వ ఆలయాలు ఉన్నాయి. మొత్తం మీద కేశవ ఆలయ సముదాయం 58 చిన్న 1x1 ఆలయాలు, 4 చిన్న 2x1 ద్వంద్వ ఆలయాలు, ప్రవేశం సమీపంలో 2 ఆలయాలు, మధ్యలోని ప్రధాన ఆలయంతో కూడి ఉంది.

ఈ 64 ప్రాంగణ ఆలయాలు ఒకప్పుడు వేద, పౌరాణిక దేవతల విగ్రహాలతో పాటు యాత్రికుల కోసం గదులను కలిగి ఉండేవి. చిన్న ఆలయాలలోని విగ్రహాలు ధ్వంసమయ్యాయి; వాటి అవయవాలు విరిగిపోయాయి లేదా పూర్తిగా నశించాయి. కొన్ని విరిగిన భాగాలు ప్రస్తుతం ఆలయ లోపల ఒకచోట కూడబెట్టబడ్డాయి. ఈ సేకరణలో కాయోత్సర్గ భంగిమలో ఉన్న జైన విగ్రహాలు, అనేక హిందూ విగ్రహాలు ఉన్నాయి. 

దక్షిణ వరుసలోని ఆలయాల పైకప్పులపై చెక్కుచెదరని శిల్పాలు ఉన్నాయి. పడమటి వరుసలో పైకప్పు శిల్పాలు లేవు; అక్కడ విజయనగర కాలంకు చెందిన మరమ్మతుల శాసనం ఉంది. ఉత్తర వరుసలో మధ్యలో ఉన్న మెట్ల సమీపం తప్ప మిగతా చోట్ల పైకప్పు శిల్పాలు లేవు. తూర్పు వరుసలో ఎక్కువగా నష్టం, పునరుద్ధరణ గుర్తులు కనిపిస్తాయి; చాలా చిన్న ఆలయాలు పునాదుల గుర్తులే మిగిలాయి.

ప్రధాన ఆలయం జగతిపై నిర్మించబడింది. ఇది భౌతిక ప్రపంచానికి ప్రతీకగా భావించబడుతుంది. ఇది సుమారు 3 అడుగుల ఎత్తులో ఉండి, నక్షత్రాకారంలో ఉంటుంది. తూర్పు వైపున మెట్లు ఉండి, భక్తులు పైకి ఎక్కేలా రూపొందించబడ్డాయి. మెట్ల సమీపంలో ఇరువైపులా రెండు ద్వారపాలక ఆలయాలు ఉన్నాయి, కానీ ఇవి ప్రస్తుతం దెబ్బతిన్న స్థితిలో ఉన్నాయి.


ఎత్తైన జగతి వేదిక ప్రధాన ఆలయాన్ని చుట్టుముట్టి ఉంది. దీనికి విస్తృత నడక స్థలం ఉంది. ఇది ప్రదక్షిణ పథం. దీనిపై గడియార ముల్ల దిశగా నడిచినప్పుడు రామాయణం, మహాభారతం, భాగవత పురాణం కథలను సరైన క్రమంలో దృశ్యరూపంలో చూడగలుగుతారు.  వేదిక తూర్పు భాగం దీర్ఘచతురస్రాకారంలో ఉండగా, విమానం క్రింద భాగం నక్షత్రాకారాన్ని ప్రతిబింబిస్తుంది. ప్రతి వైపున తొమ్మిది మూలలు ఉండి, రెండు అనుసంధాన అంచులు కలిపి మొత్తం 29 మూలలు ఉంటాయి. వేదిక ప్రతి నక్షత్ర మూల వద్ద ఒక రాతి ఏనుగు విగ్రహం ఉండేది. మొదటివాటిలో 15 ఉండగా, ప్రస్తుతం 11 మాత్రమే దెబ్బతిన్న స్థితిలో ఉన్నాయి. నక్షత్ర అంచుల వద్ద, రెండు నక్షత్రాలు కలిసే చోట్ల 14 మధ్యస్థాయి నాగ విగ్రహాలు, 58 యక్ష విగ్రహాలు ఉండేవి; ఇవన్నీ ఇప్పుడు లేవు. ఆలయ ప్రాంగణంలో 20వ శతాబ్ద ప్రారంభంలో లభించిన విరిగిన భాగాలలో 7 మాత్రమే భద్రపరచబడ్డాయి. జాగ్రత్తగా చెక్కిన అచ్చు పనివల్ల ఈ వేదిక దూరం నుంచి ఐదు అంతస్తుల్లా కనిపిస్తుంది. జగతి స్థాయి నుంచి నాలుగు రాతి మెట్లు భక్తులను ఆలయంలోని సభామండపంలోకి తీసుకెళ్తాయి. మండపం దీర్ఘచతురస్రాకారంగా కనిపించినా, వాస్తవానికి రెండు చదరాలు, ఒక దీర్ఘచతురస్రం కలసి ఏర్పడింది. ప్రవేశంలో చిన్న చదరం, మధ్యలో పెద్ద చదరం,, మూడు గర్భగృహాల వైపు ఉన్న దీర్ఘచతురస్రం ఉంటాయి. ఇవన్నీ సున్నితంగా చెక్కబడిన స్తంభాలపై నిలబడి ఉంటాయి. ప్రధాన మండపం నుంచి ప్రతి గర్భగృహానికి చిన్న చదరపు పూజా మండపం ద్వారా ప్రవేశం ఉంటుంది. మూడు గర్భగృహాల్లో కేశవుడు (విగ్రహం లుప్తమైంది), జనార్దనుడు, వేణుగోపాలుడు ఉన్నారు. ప్రతి గర్భగృహంపై 16 మూలలతో కూడిన నక్షత్రాకార ఉత్తర భారత శైలిలోని శిఖరం ఉంది.

 బాహ్య గోడలు: దిగువ స్థాయులు 

ప్రధాన ఆలయ బాహ్య గోడలు ప్రదక్షిణ వేదికపై సమాంతరంగా చెక్కబడిన అనేక అడ్డ పట్టీలతో రూపొందించబడ్డాయి. ఇవి మూడు ప్రధాన భాగాలుగా విభజించబడ్డాయి: పునాది భాగం, గోడ భాగం, పై భాగం. 

పునాది భాగంలోని దిగువ పట్టీ సుమారు 6 అంగుళాల ఎత్తులో ఉండి, భక్తులు నడిచే దిశలో (గడియార ముల్ల దిశగా) ఎడమవైపు కదులుతున్న ఏనుగుల వరుసను చూపిస్తుంది. ఈ ఏనుగులు ఒకేలా కాకుండా, వాటి సహజ భావాలు, ఆటపాటలతో చెక్కబడ్డాయి. కొన్ని ఏనుగులు యుద్ధంలో శత్రువులను విసిరేస్తున్నట్లు చూపిస్తాయి; మరికొన్ని ముందు ఉన్న అశ్వారోహులను ఆటపట్టిస్తున్నట్లు కనిపిస్తాయి. 

ఏనుగుల పై పట్టీలో ఆయుధాలతో ఉన్న అశ్వారోహుల వరుస ఉంటుంది. ఇది సైనిక కవాతును సూచిస్తుంది. కొన్ని చోట్ల గుర్రాల స్థానంలో ఒంటెలు కనిపిస్తాయి. ఇది హోయసలులు తమ సైన్యంలో ఒంటెలను ఉపయోగించినట్లు సూచిస్తుంది. కొన్ని చోట్ల యుద్ధ దృశ్యాలు కూడా చెక్కబడ్డాయి. కళాకారులు కొన్ని చోట్ల బొద్దింకలు, కోతులను గుర్రాల ముందెత్తిన కాళ్లను పట్టుకున్నట్లు చూపించి హాస్యాన్ని చేర్చారు.

అశ్వారోహుల పట్టీపై ప్రకృతి రూపాలతో కూడిన అలంకార పట్టీ ఉంటుంది. ఇందులో పువ్వులు, పండ్లు, కొన్ని చోట్ల నెమళ్లు, అడవి జంతువులు కనిపిస్తాయి. దీని పైభాగంలో పురాణ కథలను చూపించే పట్టీ ఉంటుంది. ఇది సుమారు 7 అంగుళాల ఎత్తులో ఉండి, వేదికపై నుండి సుమారు 2.5 అడుగుల ఎత్తులో ఉంటుంది. ఇందులో రామాయణం (ముఖాలు 1 నుండి 5 వరకు), ముఖ్యంగా భాగవత పురాణం (ముఖాలు 6 నుండి 11 వరకు), చివరగా మహాభారతం కథలు చెక్కబడ్డాయి.

ఆలయం చుట్టూ అనేక శిల్ప ఫలకాలు హిందూ పురాణ గాథలు, కథలను వివరంగా తెలియజేస్తాయి.
 రామాయణం 

రామాయణంలోని ప్రారంభ పర్వాలు మాత్రమే ఇక్కడ చిత్రీకరించబడ్డాయి. కేశవ ఆలయంలో చూపబడిన కొన్ని దృశ్యాలు ఇవి:
 దశరథుడు సంతానం కోసం యాగాలు చేసి ప్రార్థనలు చేయడం; రాముడు, అతని సోదరులు జన్మించడం.
 ఊయలల్లో ఊగుతున్న శిశువులు; మరో శిలాఫలకంలో రాముడు, అతని సోదరులు నాలుగు చేతులపై పాకుతూ కనిపించడం.
 పాఠశాల జీవితం, యుద్ధ విద్యలు.
 యువ రాముడు ఋషులను రక్షించేందుకు తాటకను సంహరించడం.
 విశ్వామిత్రుడు, రాముడు, లక్ష్మణుడు జనకుని రాజసభలో ఉండడం; మరో శిలాఫలకంలో సీతా వివాహం.
 అయోధ్యలో వివాహితుడైన రాముడు, అతని సోదరులు.
 రాముడు, లక్ష్మణుడు, సీత వనవాసానికి బయలుదేరడం; అడవుల్లో సంచరించి అనేక ఋషులను కలవడం.
 విరాధుడు సీతపై దాడి చేయడం; రాముడు అతన్ని సంహరించడం.
 శూర్పణఖ ఘట్టం.
 స్వర్ణమృగ కథ.
 రావణుడు సీతను అపహరించడం; మరో శిలాఫలకంలో జటాయువును సంహరించడం.
 హనుమంతుడు, సుగ్రీవుడు రామునితో కలవడం, అతనితో చేరడం.

రామాయణంలోని మిగతా భాగాలు చిత్రీకరించబడలేదు; ఆ తరువాత భాగవత పురాణం ప్రారంభమవుతుంది.

 భాగవత పురాణం 
పడమటి గర్భగృహం చుట్టూ ఉన్న పట్టీ భాగవత పురాణంను చిత్రిస్తుంది. భాగవత పురాణానికి చెందిన కొన్ని దృశ్యాలు పునరావృతమవుతాయి. కేశవ ఆలయంలో కనిపించే కొన్ని కథలు ఇవి:
 విశ్వ సముద్రంలో శయనిస్తున్న విష్ణువు కథ.
 వసుదేవుని వివాహ కథ.
 వసుదేవుడు శిశు కృష్ణుడిని నదిని దాటి తీసుకెళ్లడం.
 గోకులంలో శిశు కృష్ణుడు పాలుతాగడం, ఊయలలో ఊగడం, నాలుగు చేతులపై పాకడం వంటి దృశ్యాలు.
 కృష్ణుడు పూతన, శకటాసురులను సంహరించడం.
 చిన్న వయస్సులో కృష్ణుడు వెన్న దొంగిలించడం.
 కృష్ణుడు గోవర్ధన పర్వతాన్ని ఎత్తడం.
 మాయగోపికలతో కృష్ణుడు ఆడుకుంటున్న అనేక దృశ్యాలు.
 కృష్ణుడు అనేక రాక్షసులను సంహరించి చివరకు కంసుడిని వధించడం.

 మహాభారతం 

ఆలయ బాహ్య గోడలపై చూపబడిన కొన్ని మహాభారత ఘట్టాలు ఇవి:
 ధృతరాష్ట్రుని రాజసభ.
 పెరుగుతున్న పాండవులు, కౌరవుల మధ్య పోటీ.
 పాండవులు అరణ్యవాసానికి వెళ్లడం.
 భీముడు హిడింబిని వివాహం చేసుకోవడం; ఘటోత్కచుని జననం.
 పాండవులు ద్రుపదుని కలుసుకోవడం, కుమ్మరి ఇంట్లో నివసించడం.
 ద్రౌపది స్వయంవరం.
 అర్జునుడు చేప లక్ష్యాన్ని ఛేదించడం; ద్రౌపది అతన్ని భర్తగా ఎన్నుకోవడం.
 ద్రౌపదితో కలిసి పాండవులు తిరిగి రావడం.
 యుధిష్ఠిరుడు పాచికల ఆట ఆడి ఓడిపోవడం.
 యుద్ధ దృశ్యాలు; కృష్ణుడు పాండవులకు ఉపదేశం ఇవ్వడం.
 ఒక వీరుడు ఆసనంలో కూర్చుని యోగం చేయడం; అభిమానులు అతనికి మాలలు వేయడం.
 పాండవులు విజయం సాధించడం; రాజ్యానికి తిరిగి రావడం.

 బాహ్య గోడలు: పై స్థాయులు 

 మండపం గోడలు 
హిందూ పురాణ గాథలు, కథలను చూపించే దిగువ స్థాయి పట్టీలపై, మొదట పౌరాణిక మకరాలు (వివిధ జంతువుల సమ్మేళన రూపం) చెక్కబడిన పట్టీ ఉంటుంది. దాని పైభాగంలో అలంకార నెమళ్ల పట్టీ ఉంటుంది. దాదాపు 200 ఉపశిల్పాలు కలిగిన నెమళ్ల పట్టీపై, ప్రజల లౌకిక జీవన దృశ్యాలు, చిన్న పరిమాణ దేవతా శిల్పాలు ఉన్నాయి. ఇవి ప్రధాన ఆలయంలోని సభామండపం భాగాన్ని మాత్రమే చుట్టుముట్టి ఉంటాయి. వీటిలో చాలా శిల్పాలు ధ్వంసమయ్యాయి లేదా దెబ్బతిన్నాయి. కొన్ని శిల్పాలను గుర్తించడం కష్టం.

దేవతలకు సంబంధించిన శిల్పాలు ప్రధానంగా వైష్ణవం సంప్రదాయానికి చెందిన విష్ణువు వివిధ రూపాలు, అవతారాలను చూపిస్తాయి. అయితే వీటిలో శైవం సంప్రదాయానికి చెందిన శివుడు, శక్తి సంప్రదాయానికి చెందిన దేవిలు, హిందూ మతంలోని సౌర సంప్రదాయానికి చెందిన సూర్యుడు కూడా ఉన్నారు. ఉదాహరణకు, ప్రవేశ ద్వారం నుంచి గడియార ముల్ల దిశగా లెక్కిస్తే, #12 శిల్పం సౌర సంప్రదాయానికి చెందినది, #23 దుర్గ మహిషాసురమర్దినీ రూపంలో ఉంది, #25 నుండి #28 వరకు శైవ సంప్రదాయానికి చెందినవిగా ఉన్నాయి.

సాధారణ ప్రజల జీవనాన్ని చూపించే శిల్పాలలో పండుగ దృశ్యాలు, వివిధ ముద్రలలో నర్తకులు, 13వ శతాబ్దపు సంగీత వాయిద్యాలతో సంగీతకారులు, ప్రేమలో ఉన్న జంటలు, శృంగార దృశ్యాలు, శిశువులను సంరక్షిస్తున్న తల్లులు, వేటగాళ్లు, కుక్కల వంటి పెంపుడు జంతువులతో ఇతర వృత్తుల వారు, సైనికులు, యోగులు, ఋషులు, నమస్కార భంగిమలో ఉన్న వ్యక్తులు, ప్రార్థన చేస్తున్న జంటలు తదితరాలు ఉన్నాయి. ఈ శిల్పాలలో ప్రహ్లాదుడు, హిరణ్యకశిపుడు, విష్ణువు అవతారమైన నరసింహుడు కథలను చూపించే అనేక శిలాఫలకాలు కూడా ఉన్నాయి.
 గర్భగృహ గోపుర గోడలు 
మూడు గోపురాల సందర్భంలో, నెమళ్ల అలంకార పట్టీపై భాగంలో ఆలయాన్ని చుట్టుముట్టే పెద్ద పరిమాణ దేవతా శిల్పాల వరుస ఉంటుంది. ఇక్కడ సుమారు 90 ఉపశిల్పాలు ఉన్నాయి. వీటిలో ప్రధానంగా లక్ష్మీతో కూడిన విష్ణువు రూపాలు కనిపిస్తాయి. అలాగే శక్తి, శివుడు, బ్రహ్మ, సరస్వతి, ఇంద్రుడు, ఇంద్రాణి, కాముడు, రతి, ఇతర దేవతల రూపాలు కూడా ఉన్నాయి. ఈ శిల్పాలలో చాలా భాగం కొంతవరకు ధ్వంసమయ్యాయి. ఉదాహరణకు, ముక్కులు విరగడం, అవయవాలు కోసివేయబడటం, రాతి ఆభరణాలు తొలగించబడటం వంటి నష్టాలు కనిపిస్తాయి. అందువల్ల కొన్ని శిల్పాలను గుర్తించడం కష్టంగా మారింది. 

పెద్ద పరిమాణంలో ఉన్న కొన్ని ముఖ్యమైన శిల్పాలు ఇవి:
 తాండవ గణేశుడు  
 నర్తిస్తున్న సరస్వతి  
 కేశవుడు, వేణుగోపాలుడు, జనార్దనుడు, కృష్ణుని కథలు  
 విష్ణువు – ఇంద్రుడు, వరుణుడు, యముడు, వసుదేవుడు, యోగనారాయణుడు, మత్స్యుడు, కూర్ముడు, వరాహుడు, నరసింహుడు, వామనుడు, పరశురాముడు, రాముడు, కృష్ణుడు, బుద్ధుడు రూపాలలో  
 వివిధ రూపాలలో నర్తిస్తున్న లక్ష్మీ  
 గడ్డంతో, గడ్డం లేకుండా బ్రహ్మ  
 వివిధ రూపాలలో హరిహరుడు (అర్ధ శివుడు – అర్ధ విష్ణువు)  
 సూర్యుడు  
 మహిషాసురమర్దినీ రూపంలో దుర్గ  
 నర్తిస్తున్న విష్ణువు  

మొదటి అరవై, చివరి అరవై ఉపశిల్పాలు అత్యంత నాణ్యతతో, సూక్ష్మ వివరాలతో చెక్కబడ్డాయి. అయితే మధ్యలో ఉన్న అరవై అయిదు (#61 నుండి #134 వరకు) పలకలలో వివరాలు తక్కువగా ఉన్నాయి. కొన్ని శిల్పాల క్రింద కళాకారుల సంతకాలు కూడా ఉన్నాయి.


 తోరణాలు, పై స్థాయులు 
మూడు ఒకే రకమైన గోపురాల పైభాగాల్లో ఉన్న పెద్ద దేవతా శిల్పాల ప్రతిదానికి ఒక తోరణం (తోరణం) ఉంటుంది. పడమటి వైపున సరళమైన సమతల లేదా జ్యామితీయ తోరణాలు ఉండగా, ఉత్తర, దక్షిణ వైపుల తోరణాలు వేలాడే పండ్లు, పువ్వులు, పుష్పాలతో నిండిన లతల వంటి ప్రకృతి అంశాలతో సున్నితంగా చెక్కబడ్డాయి.

కొన్ని శిల్పాలలో పుష్ప మొగ్గలు, పుష్ప వికాస దశలు చూపబడ్డాయి. మరికొన్నింటిలో మధ్యలో సింహం వంటి అడవి జంతువులు కూడా ఉన్నాయి. గోపుర నిర్మాణం తిరుగుతూ ఉన్న చదరాలు, 16 రేకుల నక్షత్రాకార కమలాలతో రూపొందించబడింది. గోపురం పైకి ఎత్తు పెరిగే కొద్దీ, మధ్యంతర శిఖరాలపై హిందూ ఆచారాల్లో ఉపయోగించే కలశాలు అమర్చబడ్డాయి.

మూడు గోపురాలూ ఒకే ఎత్తులో ఉన్నాయి. వీటి నిర్మాణ ప్రణాళికలో దీర్ఘచతురస్ర ప్రక్షేపణ కలిగిన కమలం, నాలుగు అలంకార మినారాలు క్రమంగా ఎత్తు తగ్గుతూ అమర్చబడ్డాయి. చివరగా రాతి కలశంతో ఇవి ముగుస్తాయి. గోపురాలపై నర్తకులు, గంధర్వులు, యక్షులు, కీర్తిముఖాలు, సింహ ముఖాలు, మకరాల వంటి పౌరాణిక జంతువుల శిల్పాలు ఉన్నాయి.

ప్రతి గోపురం పైభాగం తలక్రిందులుగా వికసించిన కమల పువ్వు ఆకారంలో ఉంటుంది. మొదట ప్రతి గోపురం పైభాగంలో పెద్ద రాతి కలశం ఉండేది. అయితే ఇవి సుకనాసంతో పాటు ధ్వంసమయ్యాయి. ఇటీవల జరిగిన పునరుద్ధరణలో, లుప్తమైన పెద్ద కలశాల స్థానంలో చిన్న సిమెంట్ కలశాలు అమర్చబడ్డాయి.

 మండపం, నవరంగం 

ప్రధాన ఆలయంలోకి తూర్పు ద్వారం ద్వారా ప్రవేశిస్తారు. మొదట ఈ ఆలయానికి ద్వారం లేకపోయింది. ప్రస్తుతం ఆలయాన్ని నిర్వహిస్తున్న భారత పురావస్తు శాఖ (ASI) ఒక చెక్క ద్వారాన్ని ఏర్పాటు చేసింది. ద్వారం లోపల నవరంగం ఉంటుంది. ఇది ప్రాచీన హిందూ ఆలయ నిర్మాణ శాస్త్ర గ్రంథాల్లో సూచించిన తొమ్మిది చదరాల నమూనాను అనుసరిస్తుంది. 

ఈ చదరపు నమూనాను మూడు అంకణాలు, భక్తులు కూర్చునేందుకు జగలి వేదికలతో విస్తరించారు. గోడలపై జాలి పలకలను అమర్చడం ద్వారా అంతర్గతంగా వెలుతురును అందించారు. కృష్ణ అభిప్రాయం ప్రకారం, లోపల ఉన్న మూడు ద్వారాలు, ప్రస్తుతం లేని రెండు గూళ్లు ఈ ఆలయ అంతర్గత నిర్మాణం స్మార్త సంప్రదాయంలోని పంచాయతన పూజ వాస్తుశిల్పాన్ని అనుసరించిందని సూచిస్తున్నాయి.

 స్తంభాలు, పైకప్పులు 

మండపం యంత్రంతో చెక్కిన స్తంభాలపై ఆధారపడి ఉంది. రెండు స్తంభాలు మినహా మిగిలిన అన్ని స్తంభాలు ఒకే పరిమాణంలో ఉన్నాయి. మధ్యలో ఉన్న నాలుగు స్తంభాలు మినహా మిగతావన్నీ ఐదు వరుస అచ్చులతో చెక్కబడ్డాయి. అవి: చక్రం, గంట, కుండ, చక్రం, గొడుగు — ఇవన్నీ సాధారణ జీవన అంశాలను సూచిస్తాయి. నవరంగంలోని మధ్య భాగంలోని నాలుగు చదరపు స్తంభాలపై యక్షులు, బ్రాకెట్లు ఉండేవి. ఇవి ప్రస్తుతం దెబ్బతిన్నాయి లేదా లుప్తమయ్యాయి. మధ్య చదరానికి తూర్పు వైపున ఉన్న రెండు స్తంభాలు 32 మూలల నక్షత్రాకారంలో ఉన్నాయి. నవరంగ పైకప్పు మొత్తం 16 చదరాలతో రూపొందించబడింది. వీటిలో తొమ్మిది సభామండపంలో ఉండగా, మిగిలిన ఏడు తూర్పు ప్రవేశం సమీపంలోని విస్తరణ భాగంలో ఉన్నాయి. ఇవన్నీ చెక్కబడినవే. ప్రతి పైకప్పు వేరు వేరుగా ఉండి, ప్రకృతి రూపాలు, హిందూ తత్వశాస్త్ర చిహ్నాలతో అలంకరించబడ్డాయి. వీటిలో తాటి ఆకుల రూపాలు, కమల వికాస దశలు, కర్మ, సంసారాన్ని సూచించే అనంత ముడి, ‘నర్తకులు, సంగీతకారులు, సైనికులు, వివిధ రూపాలలో ఉన్న విష్ణువు, శివుడు’ వంటి దృశ్యాలు, శ్రీ చక్రం తాంత్రిక ఆకృతిలో ఉన్న కడ్డీలు మొదలైనవి ఉన్నాయి. స్తంభాల మధ్య ఉన్న పైకప్పులు గోపురాకారంలో ఉండి, అత్యంత సున్నితంగా అలంకరించబడ్డాయి. వీటిలో బహుళ రేకుల కమలాలు, మెట్ల కొలనులను ఆధారంగా తీసుకున్న అరటి మొగ్గల ఆకృతులు, శాశ్వతత్వాన్ని సూచించే పాము లాంటి (అనంత) ముడులు ఉన్నాయి. ఆలయం లోపల ప్రతి విమానం ఒక ప్రవేశ గర్భమార్గం (వెస్టిబ్యూల్) ద్వారా ప్రధాన దీర్ఘచతురస్రాకార మండపంతో అనుసంధానించబడింది. 

 అంతర్గత గోడల శిల్పాలు 
నవరంగంలో రామాయణం, మహాభారతం నుండి దృశ్యాలను చూపించే శిల్ప పట్టీలు ఉన్నాయి.
గర్భగృహాలు
మూడు గర్భగృహాలలో ఒకటి కేశవునికి అంకితం కాగా, ఆ ప్రతిమ ప్రస్తుతం లేదు. మిగిలిన రెండు గర్భగృహాలలో జనార్దనుడు, వేణుగోపాల రూపంలోని కృష్ణుడు (ఈ మూడూ విష్ణువు యొక్క రూపాలే) ప్రతిష్ఠించబడ్డాయి.
దక్షిణ గర్భగృహం
దక్షిణ గర్భగృహ ప్రవేశద్వారానికి భద్ర, సుభద్ర అనే ఇద్దరు ద్వారపాలకులు ఉంటారు. ద్వారంపై ఉన్న లింటెల్‌లో వేణుగోపాలుడు చెక్కబడ్డాడు. 13వ శతాబ్దానికి చెందిన లక్ష్మీనారాయణ శిల్పం సుఖాసనము యోగాసనంలో కూర్చుని కనిపిస్తుంది. అతని వద్ద చక్రం, శంఖం, కమలం, గద ఉంటాయి. సుకనాసి దాటిన తరువాత జయ, విజయులు కనిపిస్తారు; పై లింటెల్‌లో కూర్చున్న విష్ణువు, పై కప్పులో నర్తించే విష్ణువు చెక్కబడ్డారు. 
దక్షిణ గర్భగృహం 8×8 అడుగుల చతురస్రంగా ఉండి, గోడలలో అదనపు స్థలం కోసం గుహలు ఉన్నాయి. గర్భగృహంలోని కృష్ణ విగ్రహం 4.5 అడుగుల ఎత్తులో ఉంటుంది. అతడు చెవి కుండలాలు, హారాలు, బాహుభూషణాలు, ఉంగరాలు, కాలి కడియాలు, నడుముబందం, రత్నాల కిరీటం ధరించి ఉంటాడు. 
అతని కాళ్లు క్రాస్‌గా ఉండి, తల స్వల్పంగా వంగి, రెండు చేతులతో వేణువును వాయిస్తున్నాడు. మానవులు, గోవులు, దేవతలు, దేవతామూర్తులు అందరూ ఆ దివ్య సంగీతంలో లీనమైనట్లు చూపబడ్డారు. కొందరు సంగీతం వినేందుకు పరుగెత్తుతూ, వారి వస్త్రాలు జారిపోతున్నట్లు చెక్కబడ్డాయి. గోపికలు, గోవులపై భాగంలో ఋషిలు కూడా ఆ అనుభూతిలో లీనమై ఉన్నారు. 
ఈ విగ్రహం పై ఉన్న తోరణం అంచులపై విష్ణువు యొక్క పది అవతారాలు క్రమంగా చెక్కబడ్డాయి: మత్స్య, కూర్మ, వరాహ, నరసింహ, వామన, పరశురామ, రామ, బలరామ, బుద్ధ, కల్కి.
ఉత్తర గర్భగృహం
ఉత్తర గర్భగృహ ప్రవేశద్వారంలో కూడా భద్ర, సుభద్ర ద్వారపాలకులే ఉంటారు. లింటెల్‌పై జనార్దనుడు, పైకప్పులో లక్ష్మీనారాయణుడు కనిపిస్తాడు. సుకనాసి తరువాత లింటెల్‌లో కూర్చున్న లక్ష్మీ, పైకప్పులో యోగనారాయణుడు యోగాసనం చేస్తున్నట్లు చెక్కబడ్డాడు. 
ఈ గర్భగృహంలో 6 అడుగుల ఎత్తైన విగ్రహం ఉంది. ఇందులో గరుడ పీఠం 1.5 అడుగులు, జనార్దన విగ్రహం 4.5 అడుగుల ఎత్తులో ఉంటుంది. అతడు ఆభరణాలతో అలంకరించబడి, తోరణం అంచులపై విష్ణువు యొక్క పది అవతారాలు మళ్లీ చెక్కబడ్డాయి.
పడమటి గర్భగృహం
పడమటి గర్భగృహం పరిమాణం, లక్షణాలలో దక్షిణ గర్భగృహానికి సమానంగా ఉంటుంది. ప్రవేశ లింటెల్‌లో నిలబడి ఉన్న కేశవుడు, పైకప్పులో గజలక్ష్మి కనిపిస్తుంది. సుకనాసి దాటిన తరువాత లింటెల్‌లో అనంత శేషునిపై కూర్చున్న వైకుంఠ నారాయణుడు, పైకప్పులో సుఖాసన యోగములో ఉన్న విష్ణువు చెక్కబడ్డాడు. 
ఈ గర్భగృహంలో గరుడ పీఠం 1.5 అడుగుల ఎత్తులో ఉన్నప్పటికీ, ప్రధాన విగ్రహం ప్రస్తుతం లేదు.
చిత్రమాలిక

ఇవి కూడా చూడండి
హోయసళ వాస్తుశిల్పం
గమనికలు

మూలాలు

గ్రంథావళి

బాహ్య లింకులు

 సోమనాథపుర ఆలయం – హోయసళ కళ 
 సోమనాథపుర ఆలయ ఫోటో గ్యాలరీ

వర్గం:1268లో పూర్తైన భవనాలు మరియు నిర్మాణాలు
వర్గం:13వ శతాబ్దపు హిందూ ఆలయాలు
వర్గం:మైసూరు జిల్లాలోని హిందూ ఆలయాలు
వర్గం:విష్ణు దేవాలయాలు
వర్గం:హోయసళుల పవిత్ర సమూహాలు
వర్గం:భారత ఉపఖండంలో ముస్లిం కాలంలో దోచబడిన హిందూ ఆలయాలు
వర్గం:భారత ఉపఖండంలో ముస్లిం కాలంలో ధ్వంసమైన మత భవనాలు మరియు నిర్మాణాలు
వర్గం:హిందూ దేవాలయాలు
వర్గం:కర్ణాటక దేవాలయాలు
వర్గం:కర్ణాటక పర్యాటక ప్రదేశాలు