సాహిబ్ బీబీ ఔర్ గులాం

సాహిబ్ బీబీ ఔర్ గులామ్  1962లో విడుదలైన హిందీ చిత్రం. ఈ చిత్రానికి  అబ్రార్ అల్వీ దర్శకత్వం వహించాడు. గురుదత్ సహ-దర్శకత్వం చేసి నిర్మించారు. ఈ చిత్రంలో గురుదత్ తను స్వయంగా నటిస్తూ, మీనా కుమారి, రెహ్మాన్,  వాహీదా రెహ్మాన్లతో కలిసి నటించాడు. ఇది 1956లో వచ్చిన బెంగాలీ చిత్రం సాహెబ్ బీబీ గోలామ్కు రీమేక్‌గా రూపొందించారు. బెంగాలీ చిత్రం 1953లో బిమల్ మిత్ర రచించిన నవల ఆధారంగా నిర్మించారు. ఈ కథ 19వ శతాబ్దంలో, బ్రిటిష్ వారి కాలంలో జరుగుతుంది. ఇందులో భూత్‌నాథ్ (గురు దత్) అనే వ్యక్తి, ఒంటరిగా జీవిస్తున్న ఒక జమీందార్ భార్య 'చోటి బహు' (అంటే చిన్న కోడలు - మీనా కుమారి)ని కలుసుకుంటాడు. ఆమె భర్త (జమీందార్), మద్యం సేవించడం,  వేశ్యల నృత్యాలను వంటి కార్యక్రమాలలో కాలం గడుపుతూ ఉంటాడు. భర్తను ఇంట్లోనే ఉంచాలనే ప్రయత్నంలో చోటి బహు అతనితో పాటు మద్యం తాగడం ప్రారంభిస్తుంది. ఈ అలవాటు వలన ఆమె మద్యానికి బానిస అయి, చివరికి ఇద్దరినీ ఆర్థిక పతనానికి నెడుతుంది.

ఈ పుస్తక హక్కులను, గురుదత్ నిర్మాణ సంస్థ గురు దత్ ఫిల్మ్స్కు కొనుగోలు చేశారు. అంతకుముందు గురుదత్  దర్శకత్వం వహించిన కాగజ్ కే ఫూల్ ' (1959) విఫలమవ్వడంతో వచ్చిన నష్టం, చౌదవీ కా చాంద్ (1960) వాణిజ్య విజయం వలన పూడింది. ఈ నవలను బెంగాలీ నుండి హిందీకి మార్చడంలో ఇబ్బందులు ఎదురవడంతో, మిత్ర, అల్వీ కలిసి కథను తెరపైకి తీసుకురావడానికి సుమారు ఒక సంవత్సరం పాటు పట్టింది. సినిమా చిత్రీకరణ అంధేరి,  ధ్యానకూరియా ప్రాంతాల్లో జరిగింది, ఛాయాగ్రాహకుడు వి. కె. మూర్తి. ఎడిటింగ్‌ను వై. జి. చావ్హాన్ చేశాడు. సంగీతాన్ని హేమంత్ కుమార్ స్వరపరిచారు, గీతాలను షకీల్ బదాయునీ రచించారు.'సాహిబ్ బీబీ ఔర్ గులామ్ చిత్రం 29 జూలై 1962న విడుదలైంది. వాణిజ్యపరంగా ఇది  మాత్రమే వసూలు చేసినప్పటికీ, విమర్శకుల నుంచి మంచి స్పందన పొందింది. ముఖ్యంగా మీనా కుమారి నటన,  వి. కె. మూర్తి ఛాయాగ్రహణం ప్రశంసలు అందుకున్నాయి. ఈ చిత్రం నాలుగు ఫిల్మ్‌ఫేర్ అవార్డులు గెలుచుకుంది. అందులో ఉత్తమ చిత్రం, అబ్రార్ అల్వీకి ఉత్తమ దర్శకుడు, మీనా కుమారికి ఉత్తమ నటి అవార్డులు వచ్చాయి. అలాగే ఇది ఉత్తమ హిందీ చిత్రంగా జాతీయ చలనచిత్ర పురస్కారాన్ని కూడా అందుకుంది. ఈ చిత్రాన్ని అకాడమీ అవార్డుకు, ఉత్తమ విదేశీ భాషా చిత్రంగా భారతదేశానికి తరపున ఎంపిక చేశారు, కానీ నామినేషన్ పొందలేదు.

2012లో ఈ చిత్రం స్క్రీన్‌ప్లేను 'సాహిబ్ బీబీ ఔర్ గులామ్: ది ఒరిజినల్ స్క్రీన్‌ప్లే అనే పుస్తకంగా ప్రచురించారు. భారతీయ సినిమాకు శతాబ్ది సందర్భంగా 2013లో ఐబీఎన్ లైవ్ సంస్థ, దీనిని “భారతదేశంలో అత్యుత్తమ 100 చిత్రాలు” జాబితాలో చేర్చింది.

 కథ 
కలకత్తాలో, ఒక పాత మేడ (హవేలీ) శిథిలాలను కార్మికులు కూల్చుతుంటే, భోజన విరామ సమయంలో ఒక పర్యవేక్షకుడు ఆ ప్రదేశం చుట్టూ తిరుగుతుండగా, 19వ శతాబ్దానికి సంబంధించిన కథ ఒక ఫ్లాష్‌బ్యాక్ గా ప్రారంభమవుతుంది.

నిమ్న సామాజిక వర్గానికి చెందిన అతుల్య “భూత్‌నాథ్” చక్రవర్తి చదువుకున్నవాడు. ఉద్యోగం కోసం కలకత్తాకు వస్తాడు. తన బావతో కలిసి చౌదురీ జమీందార్ కుటుంబానికి చెందిన హవేలీలో ఉంటాడు. అక్కడ అతడు బ్రహ్మో సమాజం సభ్యుడైన సుబినయ్‌ను కలుస్తాడు. సుబినయ్ కుమార్తె జబ్బా, భూత్‌నాథ్ ప్రవర్తనను చూసి ఇష్టపడుతుంది. కాలక్రమేణా వారిద్దరి మధ్య ఆకర్షణ ఏర్పడుతుంది. భూత్‌నాథ్ హవేలీలో జరిగే విలాస జీవనాన్ని గమనిస్తూ ఉంటాడు.

ఒక రాత్రి సేవకుడు బన్సీ అతనిని చోటి బహుతో పరిచయం చేస్తాడు. ఆమె తన వివాహ జీవితం నిలబెట్టుకోవాలనే ఆశతో అతనిని సహాయపడమని వేడుకుంటుంది. ఆమె భర్త ప్రేమను పొందేందుకు తాను కూడా మద్యం తాగడం మొదలుపెడుతుంది.

తరువాతి సంఘటనల్లో, వ్యాధితో సుబినయ్ మరణిస్తాడు. జబ్బా నిశ్చితార్థం రద్దవుతుంది. భూత్‌నాథ్ తిరిగి హవేలీకి వచ్చినప్పుడు అది శిథిలావస్థలో ఉంటుంది. చోటి బహు మద్యానికి బానిసగా మారుతుంది. చివరకు ఆమెను అపహరిస్తారు. ఫ్లాష్‌బ్యాక్ ముగిసిన తర్వాత, శిథిలాల్లో లభించిన ఎముకలు చోటి బహువేనని భూత్‌నాథ్ గుర్తిస్తాడు. చివరి దృశ్యంలో, అతడు తన భార్య అయిన జబ్బాతో కలిసి వెళ్లి పోతాడు.

 తారాగణం 

 మీనా కుమారి – చోటి బహు
 గురు దత్]– అతుల్య “భూత్‌నాథ్” చక్రవర్తి
 రెహ్మాన్ – చిన్న బాబు
 వాహీదా రెహ్మాన్ – జబ్బా
 డి. కె. సప్రూ – మఝ్లే బాబు
 హరింద్రనాథ్ ఛటోపాధ్యాయ్ – ఘరి బాబు
 ప్రతిమా దేవి – బడి బహు
 నజీర్ హుస్సేన్ – సుబినయ్ బాబు
 ధూమాల్ – బన్సీ


 నిర్మాణ విశేషాలు 

 అభివృద్ధి 
గురుదత్ బిమల్ మిత్ర రచించిన నవల సాహిబ్ బీబీ గులామ్ (1953)ను చదివిన తరువాత, కలకత్తాలోని రంగ మహల్ థియేటర్‌లో తన భార్య గీత, మిత్రా, అర్బ్రార్ అల్విలతో కలిసి దాని నాటక రూపాన్ని చూసి, దానిని ఒక సినిమాగా మలచాలని అనుకున్నారు. ఇది 1956 వెర్షన్ తర్వాత ఈ నవలకి వచ్చిన రెండో సినిమా రూపాంతరం. ఈ నవల బెంగాలీ భాషలో రాయబడింది,  వేరే ఇతర భాషల్లోకి అనువదించలేదు.

దత్, స్క్రీన్‌ప్లే రాయమని ఆల్వీని కోరారు;  దత్ దర్శకత్వం వహించిన కాగజ్ కె పూల్  (1959)లో ఆల్వీ స్క్రీన్‌రైటర్‌గా పనిచేశారు, కానీ ఆ సినిమా ఫ్లాప్ కావడంతో కార్మికులకు జీతాలు చెల్లించలేని పరిస్థితి వచ్చి, దత్ తన సంస్థ గురుదత్ ఫిలిమ్స్  నుంచి ఆల్వీని తొలగించారు. ఆ తరువాత, తాను పనిచేసిన సినిమాలకు దర్శకత్వం వహించకూడదని దత్ నిర్ణయించుకున్నారు.

తదుపరి విడుదలైన  చౌదవీ క చాంద్ (1960) వాణిజ్యపరంగా విజయవంతం కావడంతో, స్టూడియోను దివాళా నుంచి కాపాడగలిగారు.  తరువాత సాహిబ్ బీబీ ఔర్ గులామ్  హక్కులను పొందారు. దత్,  ఆల్వీ నవలని హిందీలోకి అనువదించడం ప్రారంభించారు, కానీ ఆల్వీకి బెంగాలీ భాషలో ప్రావీణ్యం లేదు.

కలకత్తాలో నివసిస్తున్న మిత్రాను, దత్ ఖండాలాలో  అద్దెకు తీసుకున్న బంగ్లాను  మిత్రా, ఆల్వీ ఇద్దరూ పూర్తిగాస్క్రీన్‌ప్లే రచనపై దృష్టి పెట్టేందుకు ఉపయోగించారని ఆల్వీ చెప్పారు. ఖండాలాలో  బెంగాలీ,  హిందీ భాషల్లో దిట్ట అయిన “మిస్టర్ ముఖర్జీ”ని కూడా ఈ పనిలో కలుపుకున్నారు. అయితే, ఆయన పదిహేను రోజుల పనిచేసాడు. స్క్రీన్‌ప్లే పని “నెమ్మదిగా జరిగింది అయితే  ఖచ్చితంగా అయింది” అని ఆల్వీ తెలిపారు; హిందీ ప్రేక్షకుల అభిరుచులకు సరిపడేలా తాను మిత్రా కథలో అనేక మార్పులు చేశారు. ఉదాహరణకు, నవలలో కనిపించే స్వామి వివేకానంద సహా పలువురు పాత్రలను తొలగించారు, అలాగే భూత్‌నాథ్ పాత్రను మరింత అమాయకంగా, చదువు తక్కువ  ఉన్న వ్యక్తిగా మార్చారు. ఈ అనువాద ప్రక్రియకు రెండు నెలలు పట్టింది అని నస్రీన్ మున్నీ కబీర్ దత్ జీవిత చరిత్ర రచయిత్రి పేర్కొంది. స్క్రీన్‌ప్లే నచ్చిన దత్, ఈ సినిమాకు ఆల్వీ దర్శకత్వం వహించాలని సూచించారు.

దత్ నిర్మించిన సినిమాల్లో షూటింగ్ ప్రారంభానికి ముందే స్క్రీన్‌ప్లే పూర్తవడం ఇదే మొదటిసారి యాసర్ ఉస్మాన్ నివేదిక, ప్రస్తావించింది. ఇందులో  బెంగాలీ సామాజిక వాతావరణం, జమిందార్ల  నేపథ్యాన్ని అవగాహన చేసుకునేందుకు ఆల్వీని కలకత్తాకు పంపించారు.

 నటీనటుల ఎంపిక 
దత్, ఆల్వీ కలిసి నటీనటుల ఎంపిక చేశారు భూత్‌నాథ్ పాత్ర కోసం వారు మొదట శశి కపూర్ ని అనుకున్నారు‌. ఆయనను దత్ తో సమావేశానికి ఆహ్వానించారు కానీ ఆయన రెండున్నర గంటలు ఆలస్యంగా రావడంతో  ఎంపిక చేయలేదు. నాటకంలో భూత్‌నాథ్ పాత్రను పోషించిన బిశ్వజిత్ ఛటర్జీ సినిమాకు తిరస్కరించాడు; ఈ నిర్ణయానికి అతడు తరువాత విచారించాడు. చివరికి ఆ పాత్రను దత్ స్వయంగా పోషించాడు; యువకుడిగా కనిపించేందుకు ఆయన తన మీసాన్ని తొలగించాల్సి వచ్చింది.

ఫోటోగ్రాఫర్ జితేంద్ర ఆర్య భార్య అయిన ఛాయా ఆర్యను చోటి బహు పాత్రకు సూచించారు. అయితే దత్ ఆ పాత్రకు మీనా కుమారిని  ఎంపిక చేశారు. we కారణంగా 1953లో, దేవదాస్ (1955) చిత్రంలో ఒక పాత్రకు ఎంపిక కావాల్సిన అవకాశాన్ని మీనా కుమారి కోల్పోయింది; ఆ పాత్రను చివరికి సుచిత్రా సేన్ పోషించింది. చోటి బహు  ప్రతికూల పాత్ర  అని  భావించిన మీనా కుమారి భర్త కమల్ అమ్రోహి దత్ ఇచ్చిన అవకాశాన్ని తిరస్కరించాడు; అతడు  కోరగా, డట్  మాత్రమే చెల్లించగలిగాడు. తాను మాత్రమే ఆ పాత్రను సరిగా పోషించగలదని మీనా కుమారిని ఒప్పించడంతో, 1962 నాటికి ఆమెకు ఆ పాత్ర నిర్ణయం అయింది.  చిత్రంలోని అంశాలు మీనా కుమారిని బాగా ఆకర్షించాయి, అలాగే ఆ పాత్ర ఆమె కెరీర్‌ను ముందుకు నడిపిస్తోందని ఆమె భావించింది అని ఆల్వీ అన్నారు.

ఈ చిత్రం వహీదా రెహ్మాన్ దత్ ల ఆరో సినిమా.  సాహెబ్ బీబీ ఔర్ గులాం చిత్రంలో, వహీదా రెహ్మాన్ నిర్లిప్తంగా, స్వేచ్ఛగా జీవించే జబ్బా పాత్రను పోషించింది. నవలను చదివిన తరువాత, ఆమె చోటి బహు పాత్రను చేయాలని అనుకుంది, కానీ ఆ పాత్రకు ఆమె వయసు తక్కువగా ఉందని, ఆమె మహిళకంటే బాలికలా కనిపిస్తుందని దత్ భావించాడు. అయినప్పటికీ ఆమె పట్టుబట్టి, చోటి బహుగా అలంకరించుకుని, బెంగాలీ చీర, తిలకం ధరించి ఒక ఫోటో సెషన్ నిర్వహించాలని దత్, చిత్ర ఛాయాగ్రాహకుడు వి. కె. మూర్తి లను కోరింది. ఫోటోలు చూసిన తరువాత, మూర్తి కూడా దత్ అభిప్రాయంతో ఏకీభవించి, ఆమె చిన్నపిల్లలా ఉందని చెప్పాడు. ఆల్వీకి చిత్ర దర్శకత్వ బాధ్యతలు అప్పగించిన తరువాత, అతడు వహీదా రెహ్మాన్‌ను పిలిచి జబ్బా పాత్రను ఆఫర్ చేశాడు. అయితే, ఆమె అప్పటికే స్థిరపడిన నటి కావడంతో, మీనా కుమారి తరువాత రెండో మహిళా పాత్రగా ఆమెను ఎంపిక చేయడం దత్ కు ఇష్టం లేదు. దత్ ప్రకారం, చిత్ర శీర్షిక ముగ్గురు ప్రధాన పాత్రలను సూచిస్తుంది; సాహిబ్ రెహ్మాన్‌కు, బిబీ మీనా కుమారికి, గులాం దత్ కు.  ఇందులో వహీదా రెహ్మాన్‌కు స్థానం లేదు. అయినప్పటికీ, ఆమె దీనికి సమ్మతించింది.

 చిత్రీకరణ 
సాహిబ్ బీబీ గులామ్  చిత్రానికి సంబంధించిన ముఖ్య చిత్రీకరణ అంధేరిలో,  ధాన్యకురియాలోని నలభై నుంచి యాభై గదులు ఉన్న ఒక హవేలీలో జరిగింది. 1961 జనవరి 1న ముహూర్తం కార్యక్రమంతో చిత్రీకరణ ప్రారంభమైంది; దీనికి చిత్ర నిర్మాణ బృందం హాజరైంది. ఛాయాగ్రాహకుడిగా మూర్తి పనిచేశాడు  సెట్‌లను బిరేన్ నాగ్ రూపొందించాడు. బెంగాలీ ప్రజల రూపురేఖలపై పెద్దగా అవగాహన లేదని భాను అథయ్యను, దత్ కలకత్తాకు పంపాడు. ఆతయ్య పాటల సన్నివేశాలలో ముఖ్యంగా చిత్ర దర్శకత్వంలో కూడా పాల్గొనింది అని ఉస్మాన్ రాసాడు. అయితే క్రెడిట్స్‌లో ఆల్వీ పేరు మాత్రమే కనిపిస్తుంది.

చోటి బహు ఉన్న సన్నివేశాలను మినహాయిస్తే, 1962 ప్రారంభానికి చిత్రీకరణ దాదాపు పూర్తయింది. అంధేరీలో 45 రోజుల నిరంతర షెడ్యూల్‌తో చిత్రీకరణ పూర్తైంది. చోటి బహు  జబ్బా కలిసి కనిపించే సన్నివేశాలు చిత్రంలో లేవు; మీనా కుమారితో కలిసి నటించాలని వహీదా రెహ్మాన్ కోరుతూ కథను మార్చమని దత్ ను అడిగింది. ఆమె, జబ్బా పదే పదే భూత్‌నాథ్‌ను చోటి బహు గురించి అడిగి, చివరికి ఆమెను హవేలీకి తీసుకెళ్లే సన్నివేశాన్ని సూచించింది. అయితే, నవల్లో ఆ పాత్రలు కలవవని, ప్రేక్షకులకు అది ఆసక్తికరంగా ఉండదని చెప్పి దత్  ఆ ఆలోచనను తిరస్కరించాడు. చిత్రీకరణ అనంతరం, శబ్ద నిర్వహణను పి. థాకెర్సీ, ఎడిటింగ్‌ను వై. జి. చవాన్ నిర్వహించారు.

 సంగీతం 
సారెగామా విడుదల చేసిన ఈ సౌండ్‌ట్రాక్‌కు హేమంత్ కుమార్ సంగీతం అందించగా, పాటల సాహిత్యాన్ని షకీల్ బదాయుని రాశాడు, గీతా,  ఆషా భోంస్లే గానం చేశారు. పాటల దర్శకత్వం దత్ నిర్వహించాడు; అయితే “భాన్వారా బడా నాదాన్ ” అతడు సెట్స్‌లో లేనప్పుడు ఆల్వీ అతని స్థానంలో చిత్రీకరించాడు. చిత్రం విడుదలైన తరువాత, క్లైమాక్స్‌లో చోటి బహు భూత్‌నాథ్ మోకాలిపై తల పెట్టే “సాహిల్ కి తరఫ్” పాటను ప్రేక్షకుల విమర్శల కారణంగా దత్ తొలగించాడు. ఆ పాటను హేమంత్ కుమార్ 1966లో వచ్చిన అనుపమ  చిత్రానికి “య దిల్ కి సునో దునియావాలో ”గా మళ్లీ ఉపయోగించాడు.సాహిబ్ బీబీ ఔర్ గులాం (ఒరిజినల్ మోషన్ పిక్చర్ సౌండ్‌ట్రాక్) ఆశా భోంస్లే:  4:10  "మేరీ బాత్ రహీ మేరీ మాన్ మెన్"
 ఆశా భోంస్లే:  3:38   "మేరీ జాన్ ఓ మేరీ జాన్"
 ఆశా భోంస్లే:  5:46  "సఖియా ఆజ్ ముఝే నీంద్ నహిన్"
 "సాహిబ్ బీబీ ఔర్ గులాం థీమ్" (వాయిద్యం) 3:03
 ఆశా భోంస్లే:  4:29  "భన్వారా బడా నాదన్"
 గీతా దత్: 1:43  "చలే ఆవో చలే ఆవో"
 గీతా దత్:  4:07  "నా జావో సైయన్ చుడా కే బైయాన్"
 గీతా దత్:  4:15 "పియా ఐసో జియా మే సమయ గావో"

మొత్తం నిడివి: 31:11

 విడుదల,  స్పందన 

 విడుదల 
సాహిబ్ బీబీ ఔర్ గులామ్ చిత్రానికి సంబంధించిన పోస్టర్లను దత్, అల్వీ ముద్రించారు. ఈ చిత్రం 29 జూలై 1962న విడుదలైనప్పుడు, ప్రారంభంలో ప్రేక్షకుల స్పందన ప్రతికూలంగా ఉండింది. ప్రీమియర్ జరిగిన మరుసటి రోజు, దత్ బాంబేలోని మినర్వా సినిమాకు వెళ్లి చోటి బహు చివరి మద్యం చుక్క కోరే దృశ్యం, అలాగే చోటి  బహు–భూత్‌నాథ్ మధ్య సంబంధాన్ని అనిశ్చితంగా చూపించిన “సాహిల్ కి తరఫ్” పాట ప్రేక్షకులను నిరాశపరిచినట్టు గమనించాడు. ఆయన దర్శకుడు కె . అసఫ్ ఇంటికి వెళ్లగా, చోటి బహు తన వ్యసనాన్ని అధిగమించి, ఆమె దాంపత్య జీవితం మెరుగుపడేలా చూపాలని సూచించారు. దత్, అల్వీ, మిత్రాను కొత్త క్లైమాక్స్ రాయమని కోరుతూ, మీనా కుమారిని మరో రోజు చిత్రీకరణకు పిలిచాడు. అయితే మరుసటి రోజు మార్పులపై చర్చ జరుగుతుండగానే, దత్ వాటిని కొనసాగించకుండా, “సాహిల్ కి తరఫ్” పాటను తొలగించాలని నిర్ణయించాడు. సినిమా బాక్సాఫీస్ పరంగా విఫలమైనా తనకు అభ్యంతరం లేదని, మార్పులు చేస్తే కథపై ప్రేక్షకులకు గందరగోళం కలుగుతుందని ఆయన అన్నాడు.

ఫిరోజ్ రంగూన్‌వాలా  'గురు దత్ 1925–1965: ఏ మోనోగ్రాఫ్'  అనే 1973 లో ప్రచురించిన తన పుస్తకంలో ఈ చిత్రం బాగా ఆడలేదని, అయితే కాగజ్ కె పూల్  (1959)' కంటే మెరుగ్గానే ఉందని పేర్కొన్నారు. 2005లో స్టార్ డస్ట్  పత్రిక సాహిబ్ బీబీ ఔర్ గులామ్ ను “సగటు వసూళ్లు సాధించిన చిత్రం”గా పేర్కొంది. బాక్స్ ఆఫీస్ మొత్తం వసూళ్లను గా అంచనా వేసింది, ఇది రంగూన్‌వాలా వ్యాఖ్యకు అనుగుణంగా ఉంది.

సాహిబ్ బీబీ ఔర్ గులామ్ చిత్రాన్ని  13వ బెర్లిన్ అంతర్జాతీయ చలనచిత్ర పండుగకు భారతదేశం నుంచి అధికారికంగా పంపారు; అందుకోసం దీనిని చిన్న చిత్రంగా    రూపొందించారు. 1963 జూన్ 26న దత్, మీనా కుమారి, వహీదా రెహ్మాన్ (సోదరి సయీదాతో కలిసి), అల్వీ తూర్పు బెర్లిన్ చేరుకున్నారు, మరుసటి సాయంత్రం ప్రదర్శన జరిగింది. ప్రదర్శనకు హాజరైన 25 మందిలో అందరూ చిత్రంలోని అతిగా కథనం, సంబంధం లేని అంశాలు, నెమ్మదైన స్క్రీన్‌ప్లే అని విమర్శించారు. ఈ చిత్రం గోల్డెన్ బేర్ కు నామినేట్ అయినప్పటికీ ఓడిపోయింది.

 విమర్శాత్మక స్పందన 
సాహిబ్ బీబీ ఔర్ గులామ్ కు సమకాలీన ఆధునిక విమర్శకుల నుంచి మంచి స్పందన లభించింది, ముఖ్యంగా నటీనటుల నటన, ప్రత్యేకించి మీనా  కుమారి నటన, సినిమాటోగ్రఫీ, వస్త్రాల రూపకల్పన,  ఆర్ట్ డైరెక్షన్‌ను ప్రశంసించారు. అయితే చోటి బహును మద్యం సేవించే మహిళగా సాంప్రదాయానికి విరుద్ధంగా చూపిన విధానాన్ని విమర్శకులు తప్పుబట్టారు.

24 జూన్ 1962న ది టైమ్స్ ఆఫ్ ఇండియాలో వచ్చిన సమీక్షలో, బలమైన స్క్రీన్‌ప్లే పాత్రలు, భావోద్వేగ దృశ్యాల మధ్య సమతుల్యతను సమర్థంగా నిలుపుతూ “చక్కని  నమూనాను అందిస్తుంది” అని పేర్కొంటూ చిత్రాన్ని అద్భుతమని అన్నారు. దీనిని “సెల్యులాయిడ్‌పై ఒక క్లాసిక్”గా అభివర్ణిస్తూ, మిత్రా నవల ఆధారంగా ఉన్నప్పటికీ చిత్రం ప్రత్యేకంగా విజయవంతమైందని, ఆ నవల శైలి కొంత అస్తవ్యస్తంగా ఉందని పేర్కొన్నారు. దత్ జీవితకాలంలో లభించిన అరుదైన సమీక్షల్లో ఇది ఒకటని కబీర్ పేర్కొన్నారు.

వినోద్ మెహతా (1972) మీనా కుమారి సహనటులను మించిపోయిందని వ్యాఖ్యానిస్తూ, “తేలికపాటి హావభావాలూ, పొరుగింటి అమ్మాయి వన్నె కూడా మాయమయ్యాయి. ఇప్పుడు ఆమె పదునైన, పరిపక్వమైన, రహస్యమైన వ్యక్తిత్వంతో—ఒక చిరునవ్వులోనే వెయ్యి రహస్యాలను దాచిన మహిళగా మారింది” అని రాశారు.

1985లో శాంపా బెనర్జీ తన పుస్తకం "ప్రొఫైల్స్:  ఫైవ్ ఫిలిం - మేకర్స్ ఫ్రమ్ ఇండియా (Profiles: Five Film-makers from India)లో మీనా కుమారి ఈ చిత్రంలో అత్యుత్తమ నటి అని ప్రశంసించారు. భూత్‌నాథ్ పాత్ర, దత్ గత పాత్రలకంటే పూర్తిగా భిన్నమని, గ్రామీణ సరళత, హాస్యభావం, లోతైన కరుణ కలిసి ఆ పాత్రకు సహజమైన వాస్తవికతను అందించాయని అన్నారు.

19 ఫిబ్రవరి 1989న ఖాలిద్ మొహమ్మద్ 'ది ఇల్లస్ట్రేటెడ్ వీక్లీ ఆఫ్ ఇండియా (The Illustrated Weekly of India)''' లో వహీదా రెహ్మాన్ పాత్రను మీనా కుమారితో సమానంగా పేర్కొంటూ, ఆమె సహాయక పాత్ర అయినప్పటికీ చిత్రంలో కీలకమని రాశారు.

2003లో  రిడీఫ్ డాట్ కామ్ లో దినేష్ రహేజా ఈ చిత్రాన్ని “అతి సూక్ష్మ సున్నితత్వం కలిగిన వ్యక్తులు రూపొందించిన భావాత్మక చిత్రం”గా అభివర్ణించారు. మీసం లేకుండా భూత్‌నాథ్ పాత్రలో దత్ అత్యుత్తమంగా ఉన్నారని అన్నారు. అయితే రెహ్మాన్ పాత్ర ప్రధాన కథకు అంత ముఖ్యమేమీ కాదని విమర్శించారు.

2008లో ది హిందూలో ఏ.పి.ఎస్. మల్హోత్రా, మీనా కుమారిది “అద్భుతమైన నటన”గా ప్రశంసించారు; అథైయా వస్త్రాల రూపకల్పన, మూర్తి సినిమాటోగ్రఫీ అంతటా అద్భుతమని అన్నారు. 2020లో ఫస్ట్ పోస్ట్ లో అన్నా ఎం.ఎం.వెట్టికాడ్ కూడా మీనా కుమారి నటనను ప్రశంసిస్తూ, ఆర్ట్ డైరెక్షన్ తో సహా  అన్ని నిర్మాణ విలువలను మెచ్చుకున్నారు. 2021లో ది ఇండియన్ ఎక్స్ప్రెస్ లో సంపద శర్మ, మీనా కుమారిది నిరంతరం విషాదభరిత కళ్లతో, నిస్పృహ సముద్రంలో మునిగిపోతున్న విషాద రూపంగా ఆమె పాత్రను వర్ణించారు.

 పురస్కారాలు 
అవార్డుల వివరాలు 
పురస్కారంవర్గంపురస్కారాలు /
నామినేషన్26వ వార్షిక BFJA అవార్డులుఉత్తమ భారతీయ చిత్రాలు (ఆరవ)గెలుపు ఉత్తమ దర్శకుడు (హిందీ)గెలుపు ఉత్తమ నటుడు (హిందీ)గెలుపు ఉత్తమ సహాయ నటుడు (హిందీ)గెలుపు ఉత్తమ సినిమాటోగ్రాఫర్ (హిందీ)గెలుపు ఉత్తమ సంభాషణలు (హిందీ)గెలుపు 13వ బెర్లిన్ అంతర్జాతీయ చలనచిత్రోత్సవంగోల్డెన్ బేర్ప్రతిపాదన 10వ ఫిల్మ్‌ఫేర్ అవార్డులుఉత్తమ చిత్రంగెలుపు ఉత్తమ దర్శకుడుగెలుపు ఉత్తమ నటుడుప్రతిపాదనఉత్తమ నటిగెలుపు ఉత్తమ సహాయ నటుడుప్రతిపాదనఉత్తమ సహాయ నటిప్రతిపాదనఉత్తమ కథప్రతిపాదనఉత్తమ సినిమాటోగ్రఫీగెలుపు 10వ జాతీయ చలనచిత్ర అవార్డులుఉత్తమ హిందీ చలనచిత్రంగెలుపు 
{{blockquote|quote="ఇది 1961 లేదా 1962లో జరిగినదై ఉండాలి. ఖచ్చితమైన తేదీ గుర్తులేదు. సాహిబ్ బీబీ ఔర్ గులామ్ చివరి సన్నివేశం చిత్రీకరణ సమయంలో. హవేలీ అవశేషాల్లో జబ్బా రథంలో భూత్‌నాథ్ కోసం ఎదురు చూస్తుంది. అదే మేము కలిసి పనిచేసిన చివరి సారి. సాహిబ్ బీబీ ఔర్ గులామ్ తర్వాత ఆయన నాకు మరో పాత్ర ఇవ్వలేదు."|author=వహీదా రెహ్మాన్ – ఈ చిత్రంతో దత్ తమ సహకారాన్ని ముగించిన సందర్భం}}

 విశేష స్పందనలు 
సాహిబ్ బీబీ ఔర్ గులామ్  హిందీ సినిమాకు మైలురాయిగా నిలిచింది.

"ప్యాసా" (1957), "కాగజ్ కే ఫూల్" (1959) చిత్రాలతో పాటు, విమర్శకులు ''సాహిబ్ బీబీ ఔర్ గులామ్'' ను దత్ చేసిన ఉత్తమ చిత్రాలలో ఒకటిగా భావించారు. బెనర్జీ  ''సాహిబ్ బీబీ ఔర్ గులామ్'', సినిమా పరిశ్రమకు దత్ చేసిన చివరి చిత్రం అని పేర్కొన్నాడు. అల్వీ దర్శకత్వం వహించిన ఏకైక చిత్రం కూడా ఇదే.

సినీ నిపుణులు ''సాహిబ్ బీబీ ఔర్ గులామ్'' లో మీనా కుమారి చేసిన నటనను ఆమె కెరీర్‌లోని అత్యుత్తమ నటనలలో ఒకటిగా చెపుతారు. తేజస్విని గాంతి, ఈ చిత్రం ఆమెను ముఖ్యంగా విషాద పాత్రలతో ప్రసిద్ధి చేసింది అని;  రహేజా “మీనాకుమారి భావోద్వేగంగా, ఒక మహిళ తన మనస్సులోని అంతర్లీన భావనతో ప్రేక్షకులను  మరపురాని ప్రయాణానికి తీసుకెళ్లింది” అని వ్యాఖ్యానించారు.

మీనా కుమారి ఇదే తరహా పాత్రలను మరికొన్ని చిత్రాలలో కూడా పోషించింది. వాటిలో ''దిల్ ఏక్ మందిర్'' (1963), ''చిత్రలేఖ'' (1964), ''గజల్'' (1964), ''కాజల్'' (1965), ''ఫూల్ ఔర్ పత్తర్'' (1966), ''పాకీజా'' (1972) వంటి చిత్రాలు ఉన్నాయి. దత్, మీనా కుమారితో మళ్లీ ''సంఝ్ ఔర్ సవేరా' (1964) చిత్రంలో కలిసి పనిచేశాడు, అది ఆయన జీవితకాలంలో విడుదలైన చివరి చిత్రం.

''సాహిబ్ బీబీ ఔర్ గులామ్'' చిత్రం అనేక ప్రశంసలు పొందింది. 2005లో రాచెల్ డ్వైయర్ తన పుస్తకం ''100 బాలీవుడ్ ఫిలిమ్స్"  లో ఈ చిత్రాన్ని జాబితాలో  చేర్చారు,  అలాగే ది టైమ్స్ ఆఫ్ ఇండియాకు చెందిన రచ్నా కన్వర్ “25 తప్పక చూడాల్సిన బాలీవుడ్ చిత్రాలు” జాబితాలో దీనిని చేర్చుతూ “చోటి బహు ఒక  విషాద నాయిక. మీనా కుమారి కెరీర్‌లో అత్యంత అద్భుతమైన పాత్ర; ఆమె స్వజీవితానికి చాలా దగ్గరగా ఉన్న పాత్ర. సినిమాలో ఆమె ఆశించే అద్భుతమైన సిందూరం లాగానే, మీనా కుమారి తన నటనా నైపుణ్యాలతో ప్రేక్షకులను మంత్రముగ్ధులను చేస్తుంది… మీనా కుమారి అద్భుత నటన వల్ల ఈ సినిమా శాశ్వతంగా మనసులో నిలిచిపోతుంది” అని వ్యాఖ్యానించింది.

2013లో భారతీయ సినిమా శతాబ్ది ఉత్సవాల సందర్భంగా, అత్యుత్తమ 100 భారతీయ చిత్రాలు” జాబితాలో ''సాహిబ్ బీబీ ఔర్ గులామ్'' ను ప్రదర్శించింది. అదే సంవత్సరంలో, 1958 నుండి 1969 మధ్య విడుదలైన “100 ఉత్తమ చిత్రాలు” జాబితాలో ''ఫిలిం ఫేర్'' దీనిని చేర్చింది. తదుపరి సంవత్సరం, ఐోవా విశ్వవిద్యాలయానికి చెందిన అమెరికన్ ఇండాలజిస్టు ఫిలిప్ లుట్గెండార్ఫ్ తన “తప్పక చూడాల్సిన పది భారతీయ ప్రజాదరణ పొందిన చిత్రాలు” జాబితాలో ఈ చిత్రాన్ని ఎంపిక చేశారు. 2017లో ''హిందూస్తాన్ టైమ్స్"  కోసం రాసిన వ్యాసంలో, డ్వైయర్ ఈ చిత్రాన్ని “స్వతంత్ర భారతదేశంలోని 70 ప్రతీకాత్మక చిత్రాలు” జాబితాలో చేర్చారు. 2021లో భారతదేశ 75వ స్వాతంత్ర్య దినోత్సవం సందర్భంగా, ''ది ఇండియన్ ఎక్స్‌ప్రెస్'' రూపొందించిన “భారతదేశ ప్రయాణాన్ని ప్రతిబింబించే 75 చిత్రాలు” జాబితాలో కూడా ''సాహిబ్ బీబీ ఔర్ గులామ్'' చోటు దక్కించుకుంది.

1994లో ''సైట్ అండ్ సౌండ్ ''కు ఇచ్చిన ఇంటర్వ్యూలో, ఆశిష్ రాజాధ్యక్ష ఈ చిత్రాన్ని, సత్యజిత్ రే తెరకెక్కించిన ''జల్సాఘర్'' (1958) కంటే, భారతదేశంలోని 19వ శతాబ్దపు అవినీతి భూస్వామ్య వ్యవస్థను మరింత ఖచ్చితంగా చూపిన చిత్రంగా పేర్కొన్నారు. 2010లో, ''సాహిబ్ బీబీ ఔర్ గులామ్'' తో  సహా దత్ చిత్రాల రిట్రోస్పెక్టివ్‌ను ఇజ్రాయెల్‌లో ప్రదర్శించగా, ప్రేక్షకుల నుంచి మంచి స్పందన లభించింది. తదుపరి సంవత్సరం జై అర్జున్ సింగ్, ఇది “భారత సామాజిక చరిత్రలో మార్పు దశను అత్యంత సజీవంగా ప్రతిబింబించిన హిందీ చిత్రాలలో ఒకటి” అని రాశారు.

రెహ్మాన్,  మీనా కుమారి మధ్య సంభాషణలు  “గెహ్నే తుడ్వావో, గెహ్నే బన్వావో. ఔర్ కొరియన్ ఖేలో. సో ఆరామ్ సే.” (పాత ఆభరణాలను కరిగించి, కొత్తవి చేయించుకో. గవ్వలతో ఆడు. ఆపై ప్రశాంతంగా నిద్రపో.), అలాగే మీనా కుమారి సంభాషణ “హిందూ ఘర్ కి బహు హోకర్, క్యా షరబ్ పీ హై కిస్సీనే?” (హిందూ ఇంటి కోడలిగా ఉండి, ఎవరైనా మద్యం తాగారా?) వంటివి ఎంతో ప్రాచుర్యం పొందాయి.2012లో, సినీ చరిత్రకారులు దినేష్ రహేజా,  జితేంద్ర కొఠారి ''సాహిబ్ బీబీ ఔర్ గులామ్: ది  ఒరిజినల్ స్క్రీన్ ప్లే" ("The Original Screenplay'') అనే శీర్షికతో ఈ చిత్ర స్క్రీన్‌ప్లేను పుస్తకంగా ప్రచురించారు; అందులో నటీనటులు, సిబ్బందితో చేసిన ఇంటర్వ్యూలు కూడా ఉన్నాయి.

 మూలాలు 

వర్గం:హిందీ సినిమా