శైలేష్ నాయక్

శైలేష్ నాయక్ (జననం: 21 ఆగస్టు 1953) ఒక భారతీయ శాస్త్రవేత్త. 2018 నుంచి ఆయన నేషనల్ ఇన్‌స్టిట్యూట్ ఆఫ్ అడ్వాన్స్‌డ్ స్టడీస్ డైరెక్టర్‌గా పనిచేస్తున్నారు. అలాగే, 2019–2025 మధ్య కాలంలో టెరి స్కూల్ ఆఫ్ అడ్వాన్స్‌డ్ స్టడీస్ ఛాన్సలర్‌గా, భూగోళ శాస్త్రాల మంత్రిత్వ శాఖలో ప్రత్యేక శాస్త్రవేత్తగా సేవలందించారు.  

ఆయన ఆగస్టు 2008 నుంచి 2015 వరకు భారత ప్రభుత్వంలోని భూగోళ శాస్త్రాల మంత్రిత్వ శాఖకు కార్యదర్శిగా, అలాగే భూ వ్యవస్థ శాస్త్ర సంస్థ (Earth System Science Organization – ESSO) ఛైర్మన్‌గా బాధ్యతలు నిర్వహించారు. భారతదేశంలోని ఎర్త్ కమిషన్ ఛైర్మన్‌గా కూడా ఆయన పనిచేశారు.  

31 డిసెంబర్ 2014 నుంచి 11 జనవరి 2015 వరకు ఆయన ఇస్రో తాత్కాలిక ఛైర్మన్‌గా సేవలందించారు.

అంతకుముందు, ఆయన భారతదేశంలోని హైదరాబాదు కేంద్రంగా ఉన్న భారత జాతీయ సముద్ర సమాచార సేవల కేంద్రం (INCOIS) డైరెక్టర్‌గా పనిచేశారు. ఈ సంస్థ ESSO ఆధ్వర్యంలోని స్వయంప్రతిపత్తి సంస్థగా మే 2006 నుంచి జూలై 2008 వరకు ఆయన నేతృత్వంలో పనిచేసింది. ESSO–INCOISలో ఆయన భారత మహాసముద్ర ప్రాంతంలో సునామీ మరియు తుఫాను అలలపై అత్యాధునిక ముందస్తు హెచ్చరిక వ్యవస్థను ఏర్పాటు చేశారు.  

అదేవిధంగా, సముద్ర జీఐఎస్ అభివృద్ధి మరియు భావన రూపకల్పనకు ఆయన ప్రధాన బాధ్యత వహించారు. సంభావ్య మత్స్యకార ప్రాంతాలు, సముద్ర స్థితి అంచనాలు, భారత ఆర్గో ప్రాజెక్ట్‌కు సంబంధించిన సలహా సేవలను మెరుగుపరచడంలో ఆయన విశేష కృషి చేశారు.

వాతావరణ మార్పు శాస్త్రం, వాతావరణ సేవలు, ధ్రువ శాస్త్రం, సముద్ర శాస్త్రం  నమూనీకరణ, సముద్ర సర్వేలు, సముద్ర వనరులు మరియు సాంకేతికతలకు సంబంధించిన కార్యక్రమాలకు ఆయన నాయకత్వం వహించారు. దేశంలో జాతీయ జీఐఎస్ ఏర్పాటు చేయడానికి నిపుణుల బృందానికి ఆయన అధ్యక్షత వహించి కీలక పాత్ర పోషించారు.
 వ్యక్తిగత జీవితం 
శైలేష్ నాయక్ 21 ఆగస్టు 1953న గుజరాత్ రాష్ట్రంలోని బిల్లిమోరా, నవసారిలో జన్మించారు. ఆయన 1980లో వడోదరలోని ఎం.ఎస్. యూనివర్సిటీ ఆఫ్ బరోడా నుండి భూగర్భ శాస్త్రంలో పీహెచ్‌డీ పూర్తి చేశారు. ఆయన ప్రత్యేకతలు ఓషనోగ్రఫీ మరియు రిమోట్ సెన్సింగ్.  

ఆయన ఇస్రోలో కూడా సేవలందించారు. తీర మరియు సముద్ర ప్రక్రియలు, సముద్ర–వాతావరణ పరస్పర చర్యలు, తీర భూగోళ ఆకృతిశాస్త్రం (Coastal Geomorphology), సహజ విపత్తులు (Hazards) ఆయన పరిశోధనా రంగాలు.  

2011లో ఆంధ్ర విశ్వవిద్యాలయం మరియు 2013లో అస్సాం విశ్వవిద్యాలయం ఆయనకు గౌరవ డాక్టర్ ఆఫ్ సైన్స్ డిగ్రీని ప్రదానం చేశాయి. ఆరు విశ్వవిద్యాలయాల్లో ఆయన పీహెచ్‌డీ మార్గదర్శకుడిగా గుర్తింపు పొందారు. ఆయన మార్గదర్శకత్వంలో ఆరు మంది విద్యార్థులు పీహెచ్‌డీ పూర్తిచేశారు.  

అంతర్జాతీయ మరియు జాతీయ జర్నల్స్, సదస్సులు, నివేదికలలో ఆయన 100కు పైగా శాస్త్రీయ పరిశోధనా పత్రాలు ప్రచురించారు.  

31 ఆగస్టు 2015న ఆయన భారత ప్రభుత్వంలోని భూగోళ శాస్త్రాల మంత్రిత్వ శాఖ కార్యదర్శి పదవిని వీడారు.
 నిర్వహించిన పదవులు 
శైలేష్ నాయక్ ఇస్రో మరియు భూగోళ శాస్త్రాల మంత్రిత్వ శాఖ (MoES)లో వివిధ హోదాల్లో సేవలందించారు. వాటిలో ముఖ్యమైనవి ఇవి:http://moes.gov.in/Dr.%20Shailesh%20Nayak%20-%201.pdf

 2014 – ఇస్రో చైర్మన్  
 2008 – భూగోళ శాస్త్రాల మంత్రిత్వ శాఖ (MoES) కార్యదర్శి మరియు భారతదేశ Earth Commission చైర్మన్
 2006 – ఇండియన్ నేషనల్ సెంటర్ ఫర్ ఓషన్ ఇన్ఫర్మేషన్ సర్వీసెస్ (INCOIS), హైదరాబాద్ డైరెక్టర్  
 2001 – స్పేస్ అప్లికేషన్స్ సెంటర్, ఇస్రో, అహ్మదాబాద్‌లో సముద్ర మరియు జల వనరుల విభాగం గ్రూప్ డైరెక్టర్  
 1978 – స్పేస్ అప్లికేషన్స్ సెంటర్, ఇస్రో, అహ్మదాబాద్‌లో సేవల ప్రారంభం  

అలాగే ఆయన పలు కీలక బాధ్యతాయుత పదవులు కూడా నిర్వహించారు:

 ప్రాంతీయ సమగ్ర బహు-విపత్తు ముందస్తు హెచ్చరిక వ్యవస్థ (RIMES) మరియు ఇండియన్ ఓషన్ ఆబ్జర్వింగ్ సిస్టమ్ రిసోర్స్ ఫోరం (IRF) చైర్  
 Indian Meteorological Society (IMS) అధ్యక్షుడు
 ఇండియన్ సొసైటీ ఆఫ్ జియోమాటిక్స్ (ISG) అధ్యక్షుడు  
 ఇండియన్ ఓషన్ సునామీ వార్నింగ్ సిస్టమ్‌పై అంతర్-ప్రభుత్వ సమన్వయ సమితి (ICG-IOTWS) ఉపాధ్యక్షుడు (2007–2011)  
 ISRS, దెహ్రాడూన్ అధ్యక్షుడు  
 ఇండియన్ ఓషన్ – గ్లోబల్ ఓషన్ ఆబ్జర్వింగ్ సిస్టమ్ (IO-GOOS) చైర్మన్ (2006–2010)  
 ‘జియో-డేటాబేసులు మరియు డిజిటల్ మ్యాపింగ్’పై ISPRS టెక్నికల్ కమిషన్ (TC) IV అధ్యక్షుడు (2004–2008)
 అకాడమిక్ మరియు పరిశోధనా కార్యకలాపాలు 
ప్రముఖ శాస్త్రవేత్తగా శైలేష్ నాయక్ వృత్తి జీవితంలోని ముఖ్యమైన పరిశోధనా కృషి ఈ క్రింది విధంగా ఉంది:

 విపత్తు నిర్వహణ: నిర్ణీత కాలవ్యవధి మరియు ఖర్చుల పరిమితులలో, రెండు సంవత్సరాల లోపల అత్యాధునిక సునామీ హెచ్చరిక కేంద్రాన్ని ఏర్పాటు చేయడంలో నాయకత్వం వహించారు. పూర్తి స్థాయి సునామీ హెచ్చరిక వ్యవస్థ అభివృద్ధి కోసం నాలుగు వేర్వేరు మంత్రిత్వ శాఖలకు చెందిన 14 సంస్థలతో సమన్వయం చేశారు.
 సామాజిక ప్రయోజనాల కోసం మత్స్య సేవలు: స్పేస్ అప్లికేషన్స్ సెంటర్ (SAC)లో పనిచేస్తున్న సమయంలో ఇంధనం, సమయాన్ని ఆదా చేసేలా సంభావ్య మత్స్యకార ప్రాంతాల (Potential Fishing Zones) గుర్తింపుకు విధానాన్ని అభివృద్ధి చేశారు. అనంతరం INCOISలో ఈ విధానాన్ని మరింత మెరుగుపరచి, సమాచారం వ్యాప్తిని విస్తరించారు. ప్రయోగాత్మకంగా ట్యూనా మత్స్య అంచనాలను ప్రారంభించారు.  
 సురక్షిత నావిగేషన్ కోసం సముద్ర వాతావరణ సేవలు: మొత్తం భారత మహాసముద్ర ప్రాంతానికి సంబంధించి సముద్ర స్థితి (తరంగాల ఎత్తు, దిశ, అలల వ్యాప్తి)పై కార్యాచరణాత్మక సేవలను ప్రారంభించారు.  
 డేటాబేస్ నిర్వహణ: దేశవ్యాప్తంగా సముద్ర సంబంధిత సమాచారానికి ఉపయోగపడే మేరైన్ జీఐఎస్ (Marine GIS) భావనను ప్రతిపాదించి అభివృద్ధి చేశారు. INCOISలో సముద్ర డేటా కేంద్రాన్ని ఏర్పాటు చేసి, వెబ్ ద్వారా డేటాను అందుబాటులోకి తెచ్చారు.  
 తీర ప్రాంత నిర్వహణ కోసం డేటాబేస్ నిర్మాణం: భారతదేశ తీర ప్రాంతమంతటా తీర ఆకృతులు, మాంగ్రోవ్ అడవులు, పగడపు దిబ్బలు, తీరరేఖ మార్పులు, అధిక–తక్కువ అలల రేఖలపై ఉపగ్రహ ఆధారిత ప్రమాణ డేటాబేస్‌ను తొలిసారిగా వ్యవస్థబద్ధంగా రూపొందించారు.  
 సాంకేతికతలు మరియు అల్గోరిథమ్‌ల అభివృద్ధి: వివిధ తీర ఆకృతులు, మాంగ్రోవ్ వృక్ష సముదాయాలు, అధిక అలల రేఖ మరియు తక్కువ అలల రేఖలను గుర్తించేందుకు సాంకేతికతలను అభివృద్ధి చేశారు. అంతరిక్ష ఉపగ్రహ డేటా ద్వారా క్లోరోఫిల్, రంగు కలిసిన ద్రవ సేంద్రీయ పదార్థం (CDOM) తదితర జీవ–భూగోళ–రసాయన పారామితుల సమాచారాన్ని పొందేందుకు అల్గోరిథమ్‌ల అభివృద్ధికి పరిశోధనకు మార్గనిర్దేశం చేశారు. ఈ సాఫ్ట్‌వేర్‌ను దేశంలోని సుమారు ఇరవై సంస్థల్లో Ocean Colour Monitor (OCM) డేటా వినియోగం కోసం స్థాపించారు.  

భారతదేశంలోని ప్రముఖ సంస్థల్లో వివిధ హోదాల్లో పనిచేస్తూ, శాస్త్ర సాంకేతిక పరిశోధన అభివృద్ధికి ఆయన విశేషంగా దోహదపడ్డారు:

 జాతీయ సముద్ర శాస్త్ర సంస్థ, గోవా – పరిశోధనా సలహా కమిటీ చైర్మన్  
 Centre for Earth Science Studies, తిరువనంతపురం – పరిశోధనా సలహా కమిటీ చైర్మన్  
 Defence Terrain Research Laboratory, ఢిల్లీ – పరిశోధనా సలహా కమిటీ చైర్మన్  
 బిర్బల్ సాహ్ని ప్యాలియోబోటనీ సంస్థ, లక్నో – పాలక మండలి చైర్మన్  
 Wadia Institute of Himalayan Geology, దెహ్రాడూన్ – పాలక మండలి చైర్మన్
 భూగోళ శాస్త్రం, తీర సంరక్షణ, మాంగ్రోవ్‌లు, పగడపు దిబ్బలు మరియు తీర ప్రాంత నిర్వహణకు సంబంధించిన అనేక జాతీయ కమిటీల సభ్యుడు
 వృత్తిపర సంస్థలలో ఫెలో మరియు సభ్యత్వాలు 
 Indian Academy of Sciences, బెంగళూరు – ఫెలో  
 National Academy of Sciences, India, అలహాబాద్ – ఫెలో  
 International Society of Photogrammetry and Remote Sensing (ISPRS) – ఫెలో (2012)
 International Academy of Astronautics, పారిస్ – సభ్యుడు  
 Indian Society of Remote Sensing (ISRS) – ఫెలో (2011)
 Geological Society of India, బెంగళూరు – ఫెలో
 Meteorological Society of India – ఫెలో  
 Indian Society of Remote Sensing, డెహ్రాడూన్ – జీవితకాల సభ్యుడు  
 Indian Society of Geomatics, అహ్మదాబాద్ – జీవితకాల సభ్యుడు  
 Institution of Geoscientists (India), హైదరాబాద్ – జీవితకాల సభ్యుడు  
 Mangrove Society of India, గోవా – జీవితకాల సభ్యుడు  
 Astronautical Society of India, బెంగళూరు – జీవితకాల సభ్యుడు  
 Meteorological Society of India, న్యూఢిల్లీ – జీవితకాల సభ్యుడు
 గౌరవాలు  పురస్కారాలు 
 శాస్త్రం మరియు ఇంజినీరింగ్ రంగంలో విశిష్ట సేవలకు గాను 2024లో భారత ప్రభుత్వము ప్రదానం చేసిన పద్మశ్రీ అవార్డు  
 అస్సాం విశ్వవిద్యాలయం ద్వారా గౌరవ డాక్టర్ ఆఫ్ సైన్స్ – 2013  
 విక్రమ్ సారాభాయ్ మెమోరియల్ అవార్డు – 2012  
 ఆంధ్ర విశ్వవిద్యాలయం ద్వారా గౌరవ డాక్టర్ ఆఫ్ సైన్స్ – 2011  
 స్పెషల్ అచీవ్‌మెంట్ ఇన్ జీఐఎస్ (SAG) అవార్డు – 2008, E.S.R.I., సాన్ డియాగో, అమెరికా (సునామీ హెచ్చరిక కేంద్రం ఏర్పాటు చేసినందుకు)
 స్కాచ్ ఛాలెంజర్ అవార్డు – భద్రత మరియు విపత్తు నిర్వహణ రంగంలో (జనవరి 2009), స్కాచ్, న్యూఢిల్లీ (సునామీ హెచ్చరిక కేంద్రం స్థాపనకు)  
 భాస్కర అవార్డు – 2009  
 ఇండియన్ జియోఫిజికల్ యూనియన్ స్వర్ణ పతకం – 2009  
 జాతీయ ఖనిజ అవార్డు – 2005 (అప్లైడ్ జియాలజీ), గనుల మంత్రిత్వ శాఖ, భారత ప్రభుత్వం  
 ఇండియన్ నేషనల్ రిమోట్ సెన్సింగ్ అవార్డు – 1994, ఇండియన్ సొసైటీ ఆఫ్ రిమోట్ సెన్సింగ్, డెహ్రాడూన్  
 హరి-ఓం ఆశ్రమ్ ప్రేరిత ఇంటర్-యూనివర్సిటీ స్మారక ట్రస్ట్ బహుమతి – 1981–82 (జియాలజీ విభాగం)  
 ఎం.ఎస్‌.సి. (జియాలజీ)లో అత్యధిక మార్కులు సాధించినందుకు దినేష్ చోక్షీ మెమోరియల్ ప్రైజ్ – 1975 

 మూలాలు