నాగేశ్వర-చెన్నకేశవ ఆలయ సముదాయం, మోసాలె

నాగేశ్వర – చెన్నకేశవ దేవాలయ సముదాయం , కొన్ని సందర్భాలలో మోసాలె గ్రామంలోని నాగేశ్వర, చెన్నకేశవ దేవాలయాలుగా కూడా పిలవబడుతుంది. ఇది భారతదేశంలోని కర్ణాటక రాష్ట్రం, హాసన్ నగరానికి సమీపంలోని మోసాలె గ్రామంలో ఉన్న దాదాపు ఒకేలా నిర్మించబడిన రెండు హిందూ దేవాలయాల సముదాయం. ఈ జంటలో ఒక దేవాలయం శివునికి, మరొకటి విష్ణువుకు అంకితం చేయబడింది. ఈ దేవాలయ జంట అత్యంత అలంకృత రాతి దేవాలయాల సమాహారంగా నిలుస్తూ, హోయసళ వాస్తుశిల్పంను ప్రతిబింబిస్తుంది. ఈ దేవాలయాలలో హిందూమతంలోని శక్తి సంప్రదాయానికి (శాక్తేయం) చెందిన దేవతా కళాచిత్రాలు, వేద దేవతలకు సంబంధించిన శిల్ప ప్యానెల్లు కూడా ఉన్నాయి. ఈ ఆలయాలలో మరో ముఖ్యమైన విశేషం పైకప్పులపై ఉన్న కళాకృతులు. ఇందులో శిల్పులు (కార్మికులు) చాళుక్యుల కాలానికి చెందిన ప్రీ–హోయసళ వాస్తు నవోద్భవాలను ఎలా సమన్వయపరిచారో స్పష్టంగా కనిపిస్తుంది. ఇంకా, దేవాలయాల బాహ్య గోడలపై శిల్ప ప్యానెల్ల పైభాగంలో ఉత్తర భారతీయ భూమిజ, దక్షిణ భారతీయ వేసర శైలికి చెందిన అలంకార గోపురాలు (ఆడిక్యూల్స్) కూడా ఉన్నాయి.Foekema (1996), pp81-82 ఈ దేవాలయ జంట ఎప్పుడు నిర్మించబడిందో ఖచ్చితంగా తెలియదు. అయితే ఇందులోని శైలి, వాస్తు వినూత్నతలను బట్టి, ఇది సుమారు 1250 CEకు ముందే పూర్తయి ఉండవచ్చని భావించబడుతుంది. వాస్తుశిల్పం, చరిత్ర పండితుడు ధాకీ ప్రకారం, ఈ దేవాలయ జంట అంతర్గత భాగం “అద్భుతంగా అలంకరించబడింది”, బాహ్య శిల్పకళ “అందంగా తీర్చిదిద్దబడింది”. ఈ దేవాలయ సముదాయం భారత పురావస్తు సర్వే విభాగంచే జాతీయ ప్రాముఖ్యత కలిగిన స్మారక చిహ్నంగా సంరక్షించబడుతోంది.
 స్థానం, తేదీ 

ఈ దేవాలయ సముదాయం భారతదేశంలోని కర్ణాటక రాష్ట్రం, హాసన్ జిల్లాలో ఉన్న మోసాలె గ్రామంలో ఉంది. ఇది హాసన్ నగరానికి సుమారు 10 కిలోమీటర్లు  దక్షిణ దిశలో ఉంటుంది.Foekema (1996), pp81-82 ఈ రెండు దేవాలయాలు ఒకే ప్రాంగణంలో, ప్రశాంతమైన గ్రామీణ నేపథ్యంతో ఉన్న సముదాయంలో ఉన్నాయి. ఇవి ఒక “పూర్తి జంట” (perfect twin)గా భావించబడుతున్నాయి.Foekema (1996), p81 ఈ ఆలయ జంట ఎప్పుడు నిర్మించబడిందో ఖచ్చితంగా తెలియదు, ఎందుకంటే పునాదిశిల  కనిపించదు, ఇతర శాసనాలు కూడా స్పష్టమైన ఆధారాలను ఇవ్వడం లేదు. అయితే శిల్పశైలి ఆధారంగా ఇది 1250 CEకు ముందటి దేవాలయంగా భావించబడుతుంది. ఫోకేమా ప్రకారం, ఈ దేవాలయం 1200 CEలో, హోయసళ రాజు వీర బల్లాల II పాలన సమయంలో నిర్మించబడింది.Foekema (1996), p82
 వాస్తుశిల్పం 

నిర్మాణ ప్రణాళిక ప్రకారం, ఈ దేవాలయాలు సరళమైన ఒకే గర్భగృహం కలిగిన నిర్మాణాలు. వీటిలో హోయసళ వాస్తుశిల్పంకు చెందిన అన్ని ప్రమాణ లక్షణాలు ఉన్నాయి. ఇందులో ఒక మండపపు ప్రవేశ ముక్కద్వారం, చదరపు ఆకారంలో ఉన్న మూసివున్న మంటపం లేదా నవరంగం (కిటికీలు లేని మందపాటి గోడలతో కూడిన సభ) ఉంటుంది. ఇది గర్భగృహానికి దారి తీస్తుంది. ప్రధాన గర్భగృహం పైభాగంలో ఉన్న శిఖరం (శిఖరం) ఒక ఏకకూట (ఒకే శ్రైన్ కలిగిన ఆలయం) శైలికి సరిపోతుంది. గర్భగృహం (గర్భగృహం), సభ మధ్యలో సుఖనాసి అనే వెస్టిబ్యూల్ ఉంటుంది. మూసివున్న సభ లోపలి, బయటి గోడలు అలంకార శిల్పాలతో సజ్జీకరించబడ్డాయి. ఇందులో నాలుగు మధ్య భాగంలోని లేథ్ తిప్పిన స్తంభాలు పైకప్పును ఆధారంగా నిలబెడతాయి.Foekema (1996), p22Kamath (2001), p134Kamath (2001), p135

ఈ రెండు దేవాలయాలు పక్కపక్కనే నిర్మించబడ్డాయి. దక్షిణంలో ఉన్న నాగేశ్వర ఆలయం (అర్థం: “పాముల అధిపతి”) హిందూ దేవుడు శివునికి అంకితం చేయబడింది. ఉత్తరంలో ఉన్న చెన్నకేశవ ఆలయం (అర్థం: “సుందరమైన విష్ణువు”) హిందూ దేవుడు విష్ణువుకు అంకితం చేయబడింది.Foekema (1996), p82Foekema (1996), pp19-20Foekema (1996), p25

ప్రతి గర్భగృహం పైభాగంలోని శిఖరం (టవర్ లేదా శిఖరం) మూడు స్థరాలుగా (త్రితాల అర్పిత) ఉంటుంది, వేసర శైలికి చెందినది. ఇది సంపూర్ణంగా నిలిచి ఉండి, సున్నితమైన శిల్పాలతో చెక్కబడింది. ఇందులో ఒక అలంకారిక పొడిగింపు ఉంటుంది; ఇది వాస్తవానికి గర్భగృహం, సభను కలిపే వెస్టిబ్యూల్ పై ఉన్న చిన్న శిఖరం.

ఈ పొడిగింపు శిఖరం ప్రధాన శిఖరం యొక్క “ముక్కు” లాగా కనిపిస్తుంది, దీనిని కూడా సుఖనాసి అంటారు. సుఖనాసి నిర్మాణంలో హోయసళ రాజచిహ్నం ఉంటుంది, ఇందులో ఒక రాజ యోధుడు సింహాన్ని కత్తితో పొడిచే దృశ్యం ఉంటుంది.

శిఖరం పైభాగంలో చెక్కబడిన అమలక శిల్పం ఉంటుంది. దీని అడుగుభాగ విస్తీర్ణం సుమారు 2 × 2 మీటర్లు ఉండవచ్చు. ఇది ఆలయంలోని అతిపెద్ద శిల్ప భాగం. అమలక పైభాగంలో కలశం అనే అలంకార జలకుండ ఆకార నిర్మాణం ఉంటుంది, ఇది టవర్ శిఖరభాగం.Foekema (1996), p27 ఈ లక్షణాలన్నీ రెండు దేవాలయాలలో కూడా సురక్షితంగా ఉన్నాయి. ఆలయ బాహ్య గోడలపై కనిపించే అలంకార లక్షణాలు హోయసళకు ముందు ఉన్న సంప్రదాయాలకు చెందినవి. ఈ అలంకరణలో, శిఖరం కింద భాగంలో సుమారు అర మీటరు బయటకు పొడవుగా ఉండే పైకప్పు అంచు (ఈవ్స్) ఆలయాన్ని చుట్టుముడుతుంది. ఈ అంచు కింద భూమిజ, వేసర శైలికి చెందిన చిన్న గోపురాలు (ఆడిక్యులా) అలంకారంగా స్తంభాలపై ఉంటాయి. వీటి కింద దేవతల పెద్ద శిల్పాలు, వారి పరివార శిల్పాలు నిలుపబడతాయి. కొన్ని శిల్పాలు ధ్వంసమై నష్టపోయినా, మరికొన్ని సరైన స్థితిలో ఉండి వీటి సౌందర్యాన్ని నిరూపిస్తున్నాయి. నాగేశ్వర ఆలయంలోని కొన్ని శిల్ప ప్యానెల్లపై కళాకారుల సంతకాలు కూడా వాటి పీఠాలపై చెక్కబడి ఉన్నాయి. నాగేశ్వర ఆలయంలోని ప్యానెల్లలో శ్రీదేవి, లక్ష్మిదేవి, గౌరి, మహేశ్వరి (పార్వతి యొక్క మరో పేరు), బ్రహ్మ, సదాశివ (శివుని రూపం),, భూమిదేవి (భూమాత ప్రతినిధి) వంటి శిల్పాలు ఉన్నాయి.Foekema (1996), p28 చెన్నకేశవ ఆలయంలో గరుడుడు (గద్ద), కేశవుడు (విష్ణువు యొక్క రూపం), జనార్దనుడు, వేణుగోపాలుడు, మాధవుడు ( కృష్ణుడు యొక్క రూపం),, భూదేవి వంటి శిల్పాలు ఉన్నాయి. ఈ శిల్పాల దిగువన గోడ పునాది భాగం ఐదు రకాల అడ్డపు మోల్డింగ్ శ్రేణులతో రూపొందించబడింది. వాటిలో ఒకటి రాళ్ల బ్లాకుల వరుసగా ఉంటుంది.
 గ్యాలరీ 

 మూలాలు 

 ఆధారాలు 
Gerard Foekema, A Complete Guide to Hoysala Temples, Abhinav, 1996 

 బాహ్య లింకులు 

 హాసన్ జిల్లా పర్యాటక సమాచారం

Category:12వ శతాబ్దపు హిందూ దేవాలయాలు
వర్గం:హసన్ జిల్లాలోని హిందూ దేవాలయాలు
వర్గం:కర్ణాటకలోని శివాలయాలు
వర్గం:కర్ణాటక పుణ్యక్షేత్రాలు
వర్గం:విష్ణు దేవాలయాలు