ఢిల్లీ , శీత కాల కాలుష్యం

ఢి== ఢిల్లీ ,  శీత కాల  కాలుష్యం  ==
ఢిల్లీ నగరం తో బాటు, ఉత్తర భారత దేశంలో  వాతావరణ కాలుష్యం ప్రతి సంవత్సరం శీత కాలంలో తారా స్థాయికి చేరుకొని, జీవన వ్యవస్థను అల్ల కల్లోలం చేయడమే కాకుండా,  ఆర్థిక  నష్టం , ప్రాణ నష్టం కలుగ చేస్తుంది. వాతావరణ పరిస్థితుల వలన శీతా కాలంలో మంచు అనేది సహజమయినప్పటికీ, వాయు కాలుష్యం తో కలిసి  దట్టమయిన పొగమంచుగా ఏర్పడుతుంది.     కాలుష్యానికి కారణాలు తెలిసినా, ఎన్నో నివారణ చర్యలు తీసుకుంటున్నా , ఆశించిన ఫలితాలు అందటం లేదు.  

 గాలి నాణ్యత ప్రమాణాలు 
అమెరికా, పర్యావరణ పరిరక్షణ శాఖ వారు గాలి నాణ్యత నిశ్చయించేందుకు , ఒక సూచీకను తయారు చేశారు. దీనిని ఆంగ్లం లో Air Quality Index (AQI) అంటారు . ఆరోగ్యానికి జరిగే హానిని దృష్టిలో పెట్టుకొని దానిని ఆరు స్థాయిలలో విభజించారు.. గాలిలో తేలియాడే కణాలు 2.5 మి మి పరిమాణం కలవి  ఒక ఘన మీటర్ గాలిలో , ఏ సంఖ్య లో ఉన్నాయనే దాని  మీద ఈ సూచిక ఆధార పడి  ఉంటుంది.  
 గాలి నాణ్యతా సూచిక   ఆరోగ్యం పై ప్రభావం   సాంద్రత ;(μg/m3) 0 to 50  స్వచ్ఛమైన గాలి   0-12 51 to 100  ఒక మోస్తరు  12-35 101 to 150  దుర్బలులకు అనారోగ్యకరం   35-55 151 to 200  అనారోగ్యకరం   56-150 201 to 300  చాలా అనారోగ్యకరం   151-250 301 to 500  చాలా ప్రమాదకరం   251+

వాయు కాలుష్యంతో , ప్రాణ నష్టం, ఆర్థిక నష్టం  జరిగే  సంఘటనలు  చరిత్రలో చాలా ఉన్నాయి . 1952 లో లండన్ నగరం లోనూ , 2013 లో బీజింగ్ లోనూ జరిగిన సంఘటనలు గొప్ప ఉదాహరణలు.  

 లండన్ 05-09 డిసెంబర్ 1952 : 
ఇది లండన్ నగరం మరచి పోలేని  సంఘటన. ఆసాధారణమయిన చలి,   ఉపరితలం లో  ప్రతి చక్రవాత స్థితి, స్తబ్దించిన గాలి కలిసి , ప్రధానంగా బొగ్గు వినియోగం వలన ఉత్పన్నమయిన మలిన వాయు కణాలు కలిసి దట్టమయిన స్మాగ్ (Smoke+Fog) పొరగా ఏర్పడేలా చేశాయి. ఈ పరిస్థితులు అయిదు రోజులు కొనసాగాయి. వాతావరణంలో మార్పు వచ్చిన తరువాత   పరిస్థితులు చక్కబడ్డాయి  ప్రభుత్వ నివేదికల ప్రకారం, 4000 పైగా మరణాలు. 100,000 కి పైగా ప్రజలు శ్వాస కోశ సంబంధమయిన వ్యాధులతో బాధ పడ్డారు. అనధికార నివేదికల ప్రకారం మరణాలు 10,000 నిండి 12000 దాకా ఉన్నాయి. ఇంగ్లండ్ దేశ చరిత్రలోనే ఇది అతి పెద్ద కాలుష్య దుర్ఘటన. వెంటనే , ప్రభుత్వాలు, ప్రజలు అప్రమత్తమై,  అనేక చర్యలు తీసుకున్నారు. కొన్ని పర్యావరణ చట్టాలు, ఆర్థిక మద్దత్తు, రాబోయే కొన్ని సంవత్సరాలల్లో లండన్ నగర వాతావరణాన్ని మెరుగు పరచడానికి దోహద మయ్యాయి. 
 |సిటీ ఆఫ్ లండన్ (వివిధ అధికారాలు ) చట్టం 1954

 స్వఛ్ఛ గాలి చట్టం (Clean Air Act) 1954,1956, 1968.
 చలి ని తగ్గించడానికి వాడే , బహిరంగ బొగ్గుమంటల బదులు ఇతర గ్యాస్ లాంటి సాధనాలు వాదటానికి ఆర్ధిక మద్దత్తు.
 బొగ్గు బదులు , తక్కువ పొగ వచ్చే కోక్ ని వాదటం లాంటివి.
 ఇళ్లను వేడిగా ఉంచడానికి,  కేంద్రీత  తాపన(గ్యాస్, విద్యుత్ లతో)  వ్యవస్థలు ఆ రోజుల్లో ఉండేవి కావు.
ఈ విధమయిన చొరవలు , లండన్ నగరాన్ని తిరిగి వాస యోగ్యం చేయడానికి ఉపయోగ పడ్డాయి.

 తూర్పు చైనా 2013 డిసెంబర్ : 

2013లో జరిగిన తూర్పు చైనా పొగమంచు (స్మాగ్) అనేది తీవ్రమైన వాయు కాలుష్య ఘటనగా పరిగణించబడుతుంది. ఇది 2013 డిసెంబరు నెలలో షాంఘై, టియాంజిన్ మున్సిపాలిటీలల్లో పూర్తిగాను హెబీ, షాండాంగ్, జియాంగ్సు, ఆన్హుయ్, హెనాన్, జెజియాంగ్ ప్రావిన్సులలో  కొన్ని భాగాలను ప్రభావితం చేసింది. నిత్యం వచ్చే చల్లని గాలి వీచక పోవడం ,  పరిశ్రమల ఉద్గారాలను మోసుకొచ్చే నెమ్మదిగా కదిలే గాలి, గాలిలోని కాలుష్య కణాలు ఒకేచోట చేరి ఆ ప్రాంతాలన్నీ  దట్టమయిన  పొగమంచు పొరగా ఏర్పడ్డాయి. PM2.5 సూక్ష్మకణాల స్థాయి సగటున ప్రతి ఘన మీటరుకు 150 మైక్రోగ్రాములకు పైగా నమోదైంది; కొన్ని ప్రాంతాల్లో అయితే ఇది 300 నుంచి 500 మైక్రోగ్రాముల వరకు చేరింది. ఇది ఆ ప్రాంతంలో ఎదురైన అత్యంత తీవ్రమైన వాయు కాలుష్య ఘటనలలో ఒకటిగా నిలిచింది. దృష్టి పరిధి (Visibility)  బాగా తగ్గిపోవడంతో రవాణా వ్యవస్థలు ,  దైనందిన కార్యకలాపాలకు  తీవ్రంగా అంతరాయం కలిగింది . విమానాశ్రయాలు, హైవేలు,  పాఠశాలలు మూసివేయబడ్డాయి. 

కానీ చైనా 2013 నుంచి ఎన్నో రకళాయిన కార్యక్రమాలు చేపట్టి, పీ మ్ 2.5 స్థాయిలను 2025 నాటికి 50 శాతం తగ్గించుకుంది. 

 ఇండియా -పాకిస్థాన్  నవంబర్ 2024 

నవంబర్ 2024 లో పాకిస్థాన్ లోని తూర్పు , ఉత్తర ప్రాంతాలను, భారతదేశంలోని  ఉత్తర ప్రాంతాలను అత్యధికంగా ప్రభావం చేసింది ఒక దట్టని పొగమంచు . పాకిస్థాన్ లోని రెండవ పెద్ద నగరమయిన  లాహోర్, భారత రాజధాని  ఢిల్లీ నగరాల పై  ఇది అత్యధిక ప్రభావం చూపింది. పాకిస్తాన్ లో దీని కారణంగా , శ్వాసకోశ వ్యాధులు, గొంతు , కళ్ళల్లో మంట  విస్తృతంగా ఏర్పడి, వారి ఆరోగ్య వ్యవస్థ మీద తీవ్ర ఒత్తిడి ఏర్పడింది. 

. పాకిస్తాన్‌లో శీతాకాల నెలల్లో ప్రతి సంవత్సరం  ప్రమాదకరమైన వాయు కాలుష్యం ఉద్భవిస్తుంది. దీనికి కారణాలుగా వ్యవసాయ వ్యర్థాల దహనం, బొగ్గుతో నడిచే విద్యుత్ కేంద్రాల ఉద్గారాలు, వాహనాల రాకపోకలు,వాతావరణ పరిస్థితులు అని చెప్పవచ్చు. పంజాబ్ ప్రాంతంలో శీతాకాలంలో ఉష్ణోగ్రత విలోమం చెంది  కాలుష్యాన్ని నేలకి సమీపంలోనే ఉంచుతాయి; అయితే సాధారణంగా వేడిగా ఉండే గాలి కాలుష్యాన్ని పైకి వ్యాప్తి చేయగలదు.[ తగిన పర్యావరణ నియంత్రణలు లేకుండా  జరిగిన నగరీకరణ కూడా శీతాకాలంలో వాయు కాలుష్యం మరింత తీవ్రమయ్యేందుకు దోహదపడింది. 

పాకిస్తాన్‌లో రెండవ అతిపెద్ద నగరమైన లాహోర్‌లో గాలి నాణ్యత సూచీ (AQI) స్థాయులు 1,200ను మించాయి.   నవంబర్ 7న లాహోర్ ప్రపంచవ్యాప్తంగా అత్యధిక AQI నమోదు చేసిన నగరంగా నిలిచింది.  ముల్తాన్‌లో, నవంబర్ 8న  AQI స్థాయులు అత్యధికంగా  2,553 వరకు నమోదయ్యాయి.

భారత దేశం లో దీపావళి వేడుకల అనంతరం ఢిల్లీలో కాలుష్యం అత్యంత తీవ్ర స్థాయికి చేరింది.  నవంబర్ 8 ఉదయం తాత్కాలికంగా ఢిల్లీ కాలుష్య స్థాయులు, లాహోర్‌ను కూడా మించాయి. ఒక స్థానిక కమ్యూనిటీ హెల్త్ క్లినిక్ నివేదిక ప్రకారం, సుమారు 60% మంది రోగులు కాలుష్యానికి సంబంధించిన అనారోగ్యాలతో వచ్చారు; ఇందులో పిల్లలు, వృద్ధులూ ప్రత్యేకంగా ఎక్కువగా ప్రభావితమయ్యారు. నవంబర్ 18న ఢిల్లీ మళ్లీ ప్రపంచంలో అత్యంత కాలుష్యగ్రస్త నగరాలలో ఒకటిగా మారి, AQI స్థాయి 1,500కు చేరుకుంది.
కాలుష్యం పెరుగుదల వల్ల పాకిస్తాన్ ఆరోగ్య సంరక్షణ వ్యవస్థపై తీవ్ర భారం పడింది; ప్రభావిత జిల్లాల్లో 30,000 మందికి పైగా శ్వాసకోశ సమస్యలతో చికిత్స కోసం వచ్చారు. పాకిస్తాన్ పర్యావరణ పరిరక్షణ సంస్థ (EPA) ఫైసలాబాద్, ముల్తాన్, గుజ్రాన్వాలా సహా అనేక జిల్లాలల్లో ఊపిరితిత్తుల వ్యాధులు,  కంటి , గొంతు ల్లో మంటలు ఉన్న కేసులు  అత్యధికంగా  పెరిగినట్లు నివేదించింది.నవంబర్ 12 నాటికి, పంజాబ్ ప్రావిన్స్‌లో సుమారు 1.8 మిలియన్ మంది ఈ భీకర పొగమంచు  కారణంగా శ్వాసకోశ , కంటి మంటలకు  సంబంధించిన ఆరోగ్య సమస్యలను ఎదుర్కొన్నట్లు అంచనా వేయబడింది.

నవంబర్ 2024లో పాకిస్తాన్ ప్రభుత్వం పౌరుల ఆరోగ్యంపై పొగమంచు  ప్రభావాన్ని తగ్గించడం కోసం  అనేక  నిబంధనలు అమలు అమలు చేసింది. పాఠశాలలు ,  ప్రభుత్వ కార్యాలయాలు నవంబర్ 17 వరకు మూసివేయబడ్డాయి. అలాగే 18 ప్రభావిత జిల్లాల్లోని పార్కులు, జంతుప్రదర్శనశాలలు, మ్యూజియమ్ లు, చారిత్రక ప్రదేశాలు 10 రోజుల పాటు మూసివేయబడ్డాయి. అదనంగా, లాహోర్‌ను కలుపుకుని నాలుగు జిల్లాల్లో క్రీడా పోటీలు , బహిరంగ భోజనాల  వంటి కార్యకలాపాలపై ఆంక్షలు విధించబడ్డాయి. 

 ఢిల్లీ కాలుష్యం 

ఢిల్లీ లోని కాలుష్యం , అతి పెద్ద నగరాలన్నింటి కంటే  అత్యంత ప్రమాద కారమయినదని , ప్రపంచంలో 7000 నగరాలను అధ్యయనం చేసిన అమెరికా కు చెందిన హెల్త్ ఎఫ్ఫెక్ట్స్ ఇన్ ష్టిచ్యూట్,2022 లో వెల్లడించింది.  అది కేవలం ఢిల్లీ నగరానికే పరిమితం కాకుండా చుట్టూ పక్కల ఉన్న జిల్లాలను కూడా  పిస్తుంది. భారత దేశంలో సంవత్సరానికి  2 లక్షల మంది కాలుష్యం వల్ల మృతి చెందుతున్నారని , ఢిల్లీ లో కాలుష్యం వలన, 22 లక్షల   మంది   చిన్న పిల్లలు, చికిత్స చేయలేని ఊపిరితిత్తుల వ్యాధులతో బాధ పడుతున్నారని ప్రపంచ ఆరోగ్య సంస్థ వెల్లడించింది.  సుప్రీం కోర్టు తన అభిప్రాయం తెలుపుతూ , 25 నవంబర్ 2019 న " నరకం  కంటే దుర్భరంగా ఉంది " అని  విఖ్యానించింది.  భారత భూవిజ్ఞాన మంత్రిత్త్వ శాఖ, అక్టోబరు 2018 లో ఒక పరిశోధనలో ఢిల్లీ కాలుష్యానికి కారణాలు వెల్లడించింది. 41 శాతం వాహనాల నుండి, 21.5 శాతం దుమ్ము నుండి, 18 శాతం పారిశ్రామిక ఉద్గారల నుండి అని వెల్లడించింది. 

ఢిల్లీ లో గాలి శ్రేష్టత సూచిక (AQI), మార్చి నుండి సెప్టెంబర్  దాకా, చక్కగా (51-100)  నుండి , ఒక మోస్తరుగా (101-200) ఉంటుంది . కానీ అక్టోబరు నుండి ఫిబ్రవరి దాకా హఠాత్తుగా అత్యంత ప్రమాదకారంగా మారుతుంది(401+). 
నెల జనవరి ఫిబ్రవరి మార్చి ఏప్రిల్ మే జూన్ జులై ఆగస్టు సెప్టెంబర్ అక్టోబర్ నవంబర్ డీసెంబర్ సగటు  గాలి స్వచ్చత AQI301–400
(చాలా ప్రమాదకరం )201–300
(చాలా అనారోగ్యకరము )101–200
(దుర్బలులకు అనారోగ్యకరం)101–200
(దుర్బలులకు అనారోగ్యకరం)101–200
(దుర్బలులకు అనారోగ్యకరం)101–200
(దుర్బలులకు అనారోగ్యకరం)51-100
(స్వచ్ఛమైన గాలి )51–100
(స్వచ్ఛమైన గాలి)51-100
(స్వచ్ఛమైన గాలి)201-300
(చాలా అనారోగ్యకరము)401-500
(చాలా ప్రమాదకరం)401–500
(చాలా ప్రమాదకరం)

దీనికి కారణాలు విజయ దశమికి రావణ దహనం , దీపావళి బాణసంచు కాల్చడం, నగరంలో బొగ్గుతో  శక్తి ఉత్పాదక ఫాక్టరీలు ,  చుట్ట పక్క రాష్ట్రాలలో వ్యవసాయ మోదులు కాల్చడం, రోడ్డు మీద  దుమ్ము, వాహనాల పొగ, వాతావరణ పరిస్థితులు గా చెప్పవచ్చు. 

నవంబర్ 2023 లో వచ్చిన కాలుష్యానికి వ్యవసాయ వ్యర్థాలు కాల్చడం వలన 38 శాతం కారణంగా చెప్పబడింది. 18 నవంబర్ 2024 లో  గాలి శ్రేష్టత సూచిక (AQI) చాలా ప్రమాడకరమయిన స్థాయి 491 కి చేరింది. దీని వలన దుర్బలులు అయిన వారికి  తీవ్ర ఆరోగ్య సమస్యలు ఏర్పడ్డాయి.

 కాలుష్య నియంత్రణ చర్యలు 
కాలుష్య నివారణ చర్యలు, ఎక్కువ శాతం, తాత్కాలిక ఉపశమనం కోసమే గాని దీర్ఘ  కాలిక ఫలితాల కోసం కావు. కొన్ని తాత్కాలిక చర్యలు . 

 తాత్కాలిక చర్యలు 

 స్కూళ్లను , కాలేజీలను మూసీ వేయడం. 
 బిల్డింగుల నిర్మాణం, కూల్చివేతలు అపి వేయడం. 
 డీజిల్ తో నడిచే విద్యుత్ ఉత్పత్తులను 10 సంవత్సరాలు అపివేయడం. 
 మురికి వాడలలో డీజిల్ తో నడిచే విద్యుత్ ఉత్పత్తుల బదులు ప్రభుత్వమే సరఫరా ఇవ్వడం.
 బొగ్గు తో నడిచే విద్యుత్ ఉత్పాదక కర్మాగారాలను తాత్కాలికంగా ఆపడం.
 రోడ్డులను వేక్యుమ్ క్లీనర్ల  తో శుభ్రపరచడం.
 ప్రజలను సాధ్యమయినంత వరకు ఇళ్ళల్లోనే ఉండమనడం.

 దీర్ఘకాల చర్యలు 

 2030 నాటికి పూర్తి గా ఎలెక్ట్రిక్/బ్యాటరీ/హైబ్రిడ్ కార్లు. 
 BS6 స్టాండర్డ్ లేని 10-15 సంవత్సరాలు పై బడిన  కార్లను నిషేధించడం .
 గాలిని  స్వచ్ఛ పరిచేందుకు స్మాగ్ టవర్లను ఏర్పాటు చేయడం. 
 ఢిల్లీ మెట్రో రైల్ ను పూర్తిగా సౌర శక్తితో నడపటం. 
 గాలి స్వచ్ఛత  కొలిచే పరికరాలను పెంచడం.

 అతిగా కాలుష్యం వచ్చే బాదార్ పూర్  కర్మాగారాన్ని పూర్తిగా మూసివేయడం.

 .ఆర్డీనెన్స్ ద్వారా  గాలి స్వచ్చతను నిర్వహించడానికి ఒక కమీటీ ని నియమించడం .

 కొన్ని ఘటనలు- ప్రజల ప్రతిస్పందన 
శ్రీ లంక క్రికెట్ జట్టు 2017-18 భారత్ పర్యటనలో , ఢిల్లీ లో అడే  టెస్ట్  మ్యాచ్ లో శ్రీ లంక జట్టు మూతికి మాస్కులు పెట్టుకొని ఆడినప్పటికీ  శ్వాస తీసుకోవడానికి ఇబ్బంది పడ్డారు. 'సూరంగా లకమల్' అనే ఆటగాడు వాంతులు  చేసుకున్నాడు. చివరికి ఆ ఆటను నిలిపివేయ వలసి వచ్చింది. 

నవంబర్ 9,2025 న  పిల్లలతో సహ వందలాది ప్రజలు, ఆందోళన కారులు , ఢిల్లీ లోని ఇండియా గెట్ వద్ద కాలుష్యం పై నిరసన తెలిపారు. వారు వాహనాల పొగ, వ్యవసాయ వృధాల కాల్చడం, పరిశ్రమక ఉద్గారాలను , కారణాలుగా చెప్తూ, తక్షణం   ప్రభుత్వం చర్యలు తీసుకోవాలన్నారు. శాంతియుతమయిన నిరసన అయినప్పటికీ , ముందుగా అనుమతి తీసుకోలేదని, పోలీసులు 80 అందిని అరెస్ట్ చేసి తర్వాత ఇడిచి పెట్టారు. 

 కాలుష్య నివారణ కు చైనా నుండి నెర్చుకోవలసిన పాఠాలు 
చైనా , భారత్ లు చాలా కాలం  నుండి భయానక కాలుష్యాన్ని ఎదుర్కుంటున్నాయి. కానీ, చైనా తన PM2.5  విలువలను 2013 లో ఉన్నసగటు  102 నుండి 2021 నాటికి 31 కి తగ్గించింది. ఇది అనుకోకుండానో కానీ,  ప్రమాదవశాత్తుగా కానీ  జరిగింది కాదు. బహుముఖ రంగాలలో ,  రెండు  బృహత్ ప్రాణాళికలయిన Air Pollution Prevention and control action plan,and the Blue sky protection plan లను బహు రంగాలలో ఒకే  సమయంలో  ఆచరించడం వలన సాధ్యమయింది. దీనికి సంభందించిన ఆదేశాలు ఉన్నత స్థాయి అధికారులనుంచి,  దిగువ స్థాయి కార్మికుల దాకా శక్తి ఉత్పాదన, రవాణా,  పరిశ్రమల శాఖలలో అమలు  చేశారు. దీనిలో స్పస్టమయిన ప్రణాళికా, ఖచ్చితంగా అమలుచేయడం, ప్రాంతీయ సహకారం ఉన్నాయి. ప్రభుత్వం విద్యుత్ తో రవాణ ను అభివృద్ధి చేసింది. కాలుష్యం కలిగించే వందలాది పరిశ్రమలను, వేరే ప్రదేశాలకు మార్చడమో, లేదా మూసి వేయడమో చేసింది. బొగ్గుతో నడిచే బాయిలర్లను, సహజ వాయువు తో పనిచేసేటట్లు మార్చింది. వాహనాలకు, చైనా vi స్టాండర్డ్స్ అమలు చేసింది. గాలి స్వచ్చత పరీక్ష  కేంద్రాలను విపరీతంగా పెంచి , కాలుష్యం పెంచే వారి పై భారీ జరిమానాలు విధించింది. కేవలం చైనా నే కాకుండా పక్కన ఉన్న తీయంజీన్ -హెబెల్ ప్రాంతాల వారితో ఒక ఒప్పందం కుదుర్చుకుని స్వచ్చ వాయువులు తమ దేశంలోకి వచ్చేటట్లు చూసుకుంది. వీటి ఫలితమే కాలుష్య నియంత్రణ.  

భారత దేశ  విషయానికి వస్తే , పర్యావరణ పరిరక్షణ కి ఎన్నో చట్టాలు ఉన్నాయి..  ది ఎయిర్ (ప్రివెంషన్ అండ్ కంట్రోల్ ఆఫ్ పొల్యూషన్)యాక్ట్ 1981, ది ఎన్విరాన్మెంటు ప్రొటెక్షన్ యాక్ట్ 1986. ఇంతే కాక  వ్యర్థాలు, ఉద్గారాలు , భవనాల  నిర్మాణ విషయాలపై ఎన్నో నిబంధనలు ఉన్నాయి. పొల్యూషన్  కంట్రోల్  బోర్డు లు ఉన్నాయి. ఇవి కాక మోటార్ వెహికలెస్ యాక్ట్ 1986, ఫాక్టరీస్  యాక్ట్ 1948 కూడా ఉన్నాయి. ఇన్ని ఉన్నప్పటికీ పరిపాలన లో లోపాలు, చట్టాలను చిత్తశుద్ధి తో అమలు  చేయక పోవదం, వివిధ ఏజన్సీ ల మధ్య సమన్వయం లేక పోవుట వల్ల మనం కాలుష్యాన్ని నీయంత్రించ లేక పోతున్నాము. చైనా నుంచి నేర్చుకోవాలిసినవి.   

 పరిపాలన అనేది , దీర్ఘకాల నివారణ ని ఉద్దేశించి ఉండాలి కానీ విపత్తు నెత్తికొచ్చినపుడు పరుగులు తీయడం కాదు. ఈ కాలుష్యాన్ని ప్రజా ఆరోగ్య అత్యవసర స్థితి గా పరిగణించాలి.
 శక్తి ఉత్పాదన విషయంలో, బొగ్గు మీద ఆధారపడటం మానేసి , శుద్ధ సంప్రదాయేతర పద్ధతులు అవలంబించాలి. 
 రవాణ సంస్కరణలను కేవలం ప్రకటించటమే కాకుండా చిత్త శుద్ధి తో అమలు చేయాలి . బీ ఎస్ 6 నిబంధనలు అమలు చేయడానికి కాలుష్యాన్ని పరీక్షించే వ్యవస్థ సరిగా ఉండాలి. పాత వాహనాలను తీసివేసేందుకు ఒక పటిష్టమయిన  ప్రాతిపదిక ఉండాలి. ఎలెక్ట్రిక్ వాహనాల ఛార్జింగ్ చేసుకొనే సదుపాయాలు పెంచాలి. సార్వజనీక రవాణా ను గణనీయంగా అభివృద్ధి చేయాలి.
 అన్నీ సదుపాయాలతో పారిశ్రామిక వాడ లు నిర్మించి , జన  మధ్యంలో ఉన్న పరిశ్రమలను అక్కడికి తరలించాలి.

 ,మూలాలు 
ల్లీ , శీత కాల కాలుష్యం