డి.ఆర్. మెహతా

డి. ఆర్. మెహతా (జననం 25 జూన్ 1937) సెక్యూరిటీస్ ఎక్స్ఛేంజ్ బోర్డ్ ఆఫ్ ఇండియా (సెబి) మాజీ ఛైర్మన్. సామాజిక సేవకు గాను ఆయనకు 2018లో భారత అత్యున్నత పౌర పురస్కారాలలో ఒకటైన పద్మభూషణ్ లభించింది. 
 బాల్యం 
మెహతా రాజస్థాన్ రాష్ట్రం, జోధ్‌పూర్‌లో జన్మించారు. రాజస్థాన్ విశ్వవిద్యాలయం నుండి ఆర్ట్స్, లా పట్టా పొందారు. లండన్‌లోని రాయల్ ఇన్‌స్టిట్యూట్ ఆఫ్ పబ్లిక్ అడ్మినిస్ట్రేషన్, ఎంఐటి స్లోన్ స్కూల్ ఆఫ్ మేనేజ్‌మెంట్‌లో కూడా చదువుకున్నారు.

 వృత్తి 
డి. ఆర్. మెహతా 1961లో ఇండియన్ అడ్మినిస్ట్రేటివ్ సర్వీస్ (IAS)లో చేరారు. మొదట్లో రాజస్థాన్ ప్రభుత్వంలో, ఆ తర్వాత భారత ప్రభుత్వంలో అనేక పదవులు నిర్వహించారు.

మెహతా 1995 నుండి 2002 వరకు భారతదేశంలోని క్యాపిటల్ మార్కెట్ల నియంత్రణ సంస్థ అయిన సెబి (SEBI) ఛైర్మన్‌గా పనిచేశారు.

మెహతా, చాలా మంది అధికారుల మాదిరిగా కాకుండా, తక్కువ సమయంలోనే అనేక ఆర్థిక సంస్కరణలను ప్రవేశపెట్టి భారతీయ క్యాపిటల్ మార్కెట్‌లలో గణనీయమైన మార్పులు తెచ్చారు. ఫలితంగా భారతీయ క్యాపిటల్ మార్కెట్ ప్రపంచంలోనే అత్యంత ఆధునిక, సమర్థవంతమైన మార్కెట్‌లలో ఒకటిగా మారి, దేశీయ, విదేశీ పెట్టుబడిదారులను ఆకర్షించింది.

1992 నుండి 1995 వరకు భారతదేశ కేంద్ర బ్యాంకు అయిన భారతీయ రిజర్వ్ బ్యాంక్ (RBI) డిప్యూటీ గవర్నర్‌గా పనిచేశారు. అంతకు ముందు 1991 నుండి 1992 వరకు భారత ప్రభుత్వ వాణిజ్య మంత్రిత్వ శాఖలో విదేశీ వాణిజ్య డైరెక్టర్ జనరల్‌గా ఉన్నారు. దీనికి ముందు 1989 నుండి 1991 వరకు ఆర్థిక మంత్రిత్వ శాఖలో బ్యాంకింగ్ వ్యవహారాల అదనపు కార్యదర్శిగా ఉన్నారు.

1974 నుండి 1989 వరకు (భారత ఆర్థిక మంత్రిత్వ శాఖలో పనిచేసిన ఐదేళ్లు మినహాయించి) రాజస్థాన్ రాష్ట్ర ప్రభుత్వంలో పరిశ్రమలు, గనుల శాఖ కార్యదర్శిగా, పేదల ప్రత్యేక కార్యక్రమాల వంటి వివిధ ఉన్నత పదవుల్లో పనిచేశారు. ఈ కాలంలో ఆయన రాజస్థాన్ ముఖ్యమంత్రికి కార్యదర్శిగా కూడా వ్యవహరించారు.

 సామాజిక సేవ 

డి. ఆర్. మెహతా జీవితాంతం సామాజిక రంగంలో చురుకుగా ఉన్నారు. 1975లో జైపూర్‌లో భగవాన్ మహావీర్ వికలాంగ సహాయతా సమితి (BMVSS)ని స్థాపించారు. ఇప్పుడు దానికి పూర్తి సమయం గౌరవ వాలంటీర్‌గా ఉన్నారు. ఆయన నాయకత్వంలో BMVSS వికలాంగుల కోసం పనిచేసే ప్రపంచంలోనే అతిపెద్ద సంస్థగా ఎదిగింది. ఇది కృత్రిమ కాళ్లు/కాలిపర్‌లు, ఇతర సహాయక పరికరాలను ఉచితంగా అందిస్తుంది. ఇప్పటివరకు 10 లక్షల మందికి పైగా లబ్ధి పొందారు.

సమాజ సేవను సైన్స్‌తో జోడించడంపై మెహతా దృష్టి పెట్టారు. ఇది స్టాన్‌ఫోర్డ్ విశ్వవిద్యాలయం, BMVSS మధ్య అవగాహన ఒప్పందానికి దారితీసింది. ఫలితంగా 'జైపూర్ మోకాలి' (Jaipur Knee) అనే కొత్త కృత్రిమ మోకాలి కీలును అభివృద్ధి చేశారు. 2009లో అత్యుత్తమ 50 ఆవిష్కరణలలో ఒకటిగా టైమ్ మ్యాగజైన్ దీనిని కొనియాడింది.

మెహతా ప్రముఖ జంతు కార్యకర్త కూడా. కొన్ని జంతు సంరక్షణాలయాలను ప్రారంభించారు, వాటితో అనుబంధం కలిగి ఉన్నారు. జంతు సంక్షేమంపై సాహిత్యాన్ని కూడా ప్రచురించారు.

 పురస్కారాలు, గౌరవాలు 
డి. ఆర్. మెహతా జాతీయ, అంతర్జాతీయ స్థాయిలలో సత్కారాలు పొందారు. 2008లో భారత రాష్ట్రపతి చేతుల మీదుగా పద్మభూషణ్ అందుకున్నారు. 2007 నవంబరులో సిలికాన్ వ్యాలీలో ఇన్నోవేషన్, మానవత్వానికి దాని ఉపయోగం కోసం టెక్ మ్యూజియం అవార్డును మెహతా అందుకున్నారు. ఇండియన్ ఫర్ కలెక్టివ్ యాక్షన్ అవార్డు, దివాలి బెహన్ అవార్డు (దలై లామా చేతుల మీదుగా), సోషల్ ఎంటర్‌ప్రైజ్ కోసం సిఎన్‌బిసి అవార్డు, సత్ పాల్ మిట్టల్ అవార్డు మొదలైనవి కూడా అందుకున్నారు. అమెరికాకు చెందిన ఎంఐటి స్లోన్ స్కూల్ ఆఫ్ మేనేజ్‌మెంట్ యూరప్ / ఆసియా బోర్డులో డైరెక్టర్‌గా కూడా ఉన్నారు. డి. ఆర్. మెహతా 2012లో రాజీవ్ గాంధీ జాతీయ సద్భావన అవార్డును అందుకున్నారు. మత సామరస్యం, శాంతి, సద్భావన పెంపుదలకు చేసిన విశేష కృషికి గాను ప్రశంసా పత్రం, రూ. ఐదు లక్షల నగదు బహుమతిని ఈ అవార్డు కింద అందజేస్తారు. 2013లో రాజస్థాన్ ప్రభుత్వం ఆయనను రాజస్థాన్ రత్నతో సత్కరించింది.

 మూలాలు 

 బయటి లింకులు 
 http://www.rediff.com/money/1999/mar/17nandy.htm
 http://thinkchangeindia.wordpress.com/2008/03/19/mit-meets-cutting-edge-grassroots-technology/

Category:1937 జననాలు
Category:20వ శతాబ్దపు భారతీయ వ్యాపారవేత్తలు
వర్గం:జీవిస్తున్న ప్రజలు
వర్గం:1937 జననాలు
వర్గం:పద్మ పురస్కారాలు
వర్గం:రాజస్థాన్