నియో-అస్సిరియను సామ్రాజ్యం

నవ్య అస్సిరియన్ సామ్రాజ్యంపురాతన అస్సిరియను చరిత్రలో నాల్గవ, చివరి దశ. క్రీ.పూ 911 లో 2వ అదాం-నిరై చేరికతో ప్రారంభించి నూతన అస్సీరియను సామ్రాజ్యం క్రీ.పూ. 9వ నుండి 7వ శతాబ్దాల వరకు ప్రాచీన సమీప ప్రాచ్యం, దక్షిణ కాకససు, ఉత్తర ఆఫ్రికా, తూర్పు మధ్యధరా ప్రాంతాలలోని కొన్ని భాగాల మీద ఆధిపత్యం చెలాయించి ఆ సమయానికి చరిత్రలో అతిపెద్ద సామ్రాజ్యంగా అవతరించింది. దాని భౌగోళిక రాజకీయ ఆధిపత్యం, ప్రపంచ ఆధిపత్యం మీద ఆధారపడిన సిద్ధాంతం కారణంగా నూతన అస్సీరియను సామ్రాజ్యం చరిత్రలో మొదటి ప్రపంచ సామ్రాజ్యంగా వర్ణించబడింది. ఇది నూతన బాబిలోనియన్లు, అకెమెనిడ్లు, సెల్యూసిడ్లతో సహా ప్రాచీన ప్రపంచంలోని ఇతర సామ్రాజ్యాలను సాంస్కృతికంగా, పరిపాలనాపరంగా, సైనికంగా ప్రభావితం చేసింది. తన ఉచ్ఛస్థితిలో ఈ సామ్రాజ్యం ప్రపంచంలోనే అత్యంత శక్తివంతమైన సైనిక శక్తిగా ఉండేది. మొత్తం మెసొపొటేమియా, లెవంటు ఈజిప్టుతో పాటు, అనటోలియా, అరేబియా, ఆధునిక ఇరాను, అర్మేనియాలోని కొన్ని ప్రాంతాల మీద కూడా పరిపాలన సాగించింది.

తొలి నియో-అస్సిరియను రాజులు ప్రధానంగా ఉత్తర మెసొపొటేమియా, తూర్పు అనటోలియా, లెవంటు‌లోని చాలా ప్రాంతాల మీద అస్సిరియను నియంత్రణను పునరుద్ధరించడం మీద దృష్టి సారించారు. ఎందుకంటే అంతకు ముందున్న మధ్య అస్సిరియను సామ్రాజ్యం (క్రీ.పూ. 1365–1050)లోని గణనీయమైన భాగాలు క్రీ.పూ. 11వ శతాబ్దం చివరలో చేజారిపోయాయి. 2వ అషురు‌నాసిరు‌పాలు (క్రీ.పూ. 883–859) పాలనలో అస్సిరియా మరోసారి సమీప ప్రాచ్యంలో ఆధిపత్య శక్తిగా అవతరించి ఉత్తర ప్రాంతాన్ని నిస్సందేహంగా పాలించింది. అషురు‌నాసిరు‌పాలు దండయాత్రలు మధ్యధరా సముద్రం వరకు విస్తరించాయి. ఆయన సామ్రాజ్య రాజధానిని సాంప్రదాయ నగరమైన అస్సూరు నుండి మరింత కేంద్ర స్థానంలో ఉన్న కల్హుకు (తరువాత బైబిలు‌లో కలా మరియు మధ్యయుగ అరబ్బులకు నిమ్రూదు అని పిలువబడింది) మార్చడాన్ని పర్యవేక్షించాడు. అషురు‌నాసిరు‌పాలు వారసుడైన 3వ షల్మనేసరు (క్రీ.పూ. 859–824) పాలనలో సామ్రాజ్యం మరింతగా విస్తరించింది. అయినప్పటికీ ఆయన మరణానంతరం అది "మహాప్రభువుల యుగం" అని పిలువబడే ఒక స్తబ్దత కాలంలోకి ప్రవేశించింది. ఈ సమయంలో రాజకీయ అధికారాన్ని చెలాయించే ప్రధాన వ్యక్తులు ప్రముఖ సేనాధిపతులు, అధికారులు, కేంద్ర నియంత్రణ అసాధారణంగా బలహీనంగా ఉండేది. ఈ యుగం 3వ టిగ్లతు-పిలేసరు (క్రీ.పూ. 745–727) పాలనతో ముగిసింది. ఆయన అస్సిరియను రాజ అధికారాన్ని తిరిగి స్థాపించి విస్తృతమైన విజయాల ద్వారా సామ్రాజ్యం పరిమాణాన్ని రెట్టింపు కంటే ఎక్కువగా పెంచాడు. ఆయన అత్యంత ముఖ్యమైన విజయాలు దక్షిణాన బాబిలోనియా, లెవంటు‌లోని పెద్ద భాగాలు. క్రీ.పూ. 722 నుండి సామ్రాజ్యం పతనం వరకు పాలించిన సార్గోనిడు రాజవంశం కింద అస్సిరియా తన శిఖరాగ్రానికి చేరుకుంది. సెన్నాచెరిబు (పాలన 705–681 క్రీ.పూ.) కాలంలో రాజధాని నినవెకు మార్చబడింది. ఎసర్హడాను (పాలన 681–669 క్రీ.పూ.) కాలంలో ఈజిప్టును జయించడం ద్వారా సామ్రాజ్యం తన గరిష్ట విస్తీర్ణాన్ని చేరుకుంది. తన శక్తి శిఖరాగ్రంలో ఉన్నప్పటికీ క్రీ.పూ. 7వ శతాబ్దం చివరలో ఈ సామ్రాజ్యం బాబిలోనియన్ల తిరుగుబాటు. మేడీయుల దండయాత్ర కారణంగా వేగవంతమైన, హింసాత్మక పతనానికి గురై నాశనమైంది. అస్సిరియా ఇంత త్వరగా ఎలా నాశనమైందనే దాని వెనుక గల కారణాల మీద మేధావుల మధ్య చర్చలు కొనసాగుతున్నాయి.

నియో-అస్సిరియను సామ్రాజ్యం, అపూర్వమైన విజయం కేవలం దాని విస్తరణ సామర్థ్యం వలనే కాకుండా బహుశా అంతకంటే ముఖ్యంగా జయించిన భూభాగాలను తన పరిపాలనా వ్యవస్థలో సమర్థవంతంగా విలీనం చేసుకునే సామర్థ్యం వల్ల కూడా సాధ్యమైంది. తన స్థాయిలో మొట్టమొదటిది కావడంతో ఈ సామ్రాజ్యం వివిధ రకాల సైనిక, పౌర, పరిపాలనా ఆవిష్కరణలను చూసింది. సైనిక రంగంలో అశ్వదళాన్ని పెద్ద ఎత్తున ఉపయోగించడం, కొత్త ముట్టడి యుద్ధ పద్ధతులు వంటి ముఖ్యమైన ఆవిష్కరణలు ఉన్నాయి. నియో-అస్సిరియను సైన్యం మొదటగా అవలంబించిన పద్ధతులు తర్వాతి కాలంలో వేలాది సంవత్సరాల పాటు జరిగిన యుద్ధాలలో ఉపయోగించబడ్డాయి. విశాలమైన దూరాలలో సమాచార మార్పిడి సమస్యను పరిష్కరించడానికి ఈ సామ్రాజ్యం రిలే స్టేషన్లు, చక్కగా నిర్వహించబడిన రహదారులను ఉపయోగించి ఒక అధునాతన రాజ్య సమాచార వ్యవస్థను అభివృద్ధి చేసింది. ఈ సామ్రాజ్యంలో అధికారిక సందేశాల సమాచార వేగాన్ని 19వ శతాబ్దం వరకు మధ్యప్రాచ్యంలో మరెవరూ అధిగమించలేకపోయారు. ఈ సామ్రాజ్యం పునరావాస విధానాన్ని కూడా ఉపయోగించుకుంది. దీనిలో జయించిన భూభాగాలలోని జనాభాలో కొంత భాగాన్ని అస్సిరియను ప్రధాన భూభాగంలో అభివృద్ధి చెందని ప్రావిన్సులలో పునరావాసం కల్పించారు. ఈ విధానం స్థానిక గుర్తింపులను విచ్ఛిన్నం చేయడానికి, అస్సిరియన్లు అభివృద్ధి చేసిన వ్యవసాయ పద్ధతులను సామ్రాజ్యం, అన్ని ప్రాంతాలకు పరిచయం చేయడానికి ఉపయోగపడింది. దీని పర్యవసానంగా సమీప ప్రాచ్యం సాంస్కృతిక వైవిధ్యం సన్నగిల్లింది. ఇది ఆ ప్రాంతం జాతి-భాషా స్వరూపాన్ని శాశ్వతంగా మార్చివేసింది. అరామికు భాష ప్రాంతీయ లింగ్వా ఫ్రాంకాగా ఎదగడానికి దోహదపడింది. ఈ స్థానాన్ని ఆ భాష 14వ శతాబ్దం వరకు నిలుపుకుంది.

నియో-అస్సిరియను సామ్రాజ్యం గొప్ప సాంస్కృతిక ప్రాముఖ్యత కలిగిన వారసత్వాన్ని వదిలివెళ్ళింది. ఈ సామ్రాజ్యం స్థాపించిన రాజకీయ నిర్మాణాలు తర్వాతి సామ్రాజ్యాలకు నమూనాగా మారాయి. నియో-అస్సిరియను రాజులు చేసిన సార్వత్రిక పాలన సిద్ధాంతం—ట్రాన్సు‌లేషియో ఇంపీరియీ అనే భావన ద్వారా—ఆధునిక ప్రారంభ కాలం వరకు ప్రపంచాధిపత్య హక్కులకు సంబంధించిన ఇలాంటి ఆలోచనలకు స్ఫూర్తినిచ్చింది. తరువాతి సామ్రాజ్య అనంతర కాలంలో, ఆ తర్వాత కూడా, ఈ సామ్రాజ్యం ఉత్తర మెసొపొటేమియాలోని జానపద కథలు, సాహిత్య సంప్రదాయాలలో ఒక ముఖ్యమైన భాగంగా మారింది. యూదు మతం, దాని పర్యవసానంగా క్రైస్తవం, ఇస్లాం—నూతన అస్సీరియను పాలనా కాలంలో తీవ్రంగా ప్రభావితమయ్యాయి; అనేక బైబిలు కథలు మునుపటి అస్సీరియను పురాణాలు, చరిత్ర నుండి ప్రేరణ పొందినట్లు కనిపిస్తాయి. ప్రారంభ యూదు వేదాంతశాస్త్రం మీద అస్సీరియన్ల ప్రభావం అపారమైనది. ఈ సామ్రాజ్యం ఈనాడు దాని సైన్యం అధిక క్రూరత్వానికి ప్రసిద్ధి చెందినప్పటికీ చరిత్రలో ఇతర నాగరికతలతో పోల్చినప్పుడు అస్సీరియన్లు విపరీతంగా క్రూరమైనవారు కాదు.

 నేపథ్యం 
నియో-అస్సిరియను సామ్రాజ్యం ఉదయించడానికి ముందు ప్రాచీన సమీప ప్రాచ్యంలో సామ్రాజ్యవాదం, సార్వత్రిక, సర్వవ్యాప్త సామ్రాజ్యాన్ని స్థాపించాలనే ఆశయం రాజరిక భావజాలంలో ఒక సుదీర్ఘంగా స్థిరపడిన అంశం. మెసొపొటేమియా ప్రారంభ రాజవంశ కాలంలో (సుమారు క్రీ.పూ. 2900–2350), ఈ ప్రాంతంలోని వివిధ నగర-రాజ్యాల సుమేరియను పాలకులు చిన్న ఆధిపత్య సామ్రాజ్యాలను స్థాపించడానికి ఇతర నగర-రాజ్యాలతో పోలిస్తే ఉన్నత స్థానాన్ని పొందడానికి తరచుగా ఒకరితో ఒకరు పోరాడుకునేవారు. చివరికి ఈ చిన్న సంఘర్షణలు సార్వత్రిక పాలనను సాధించాలనే ఒక సాధారణ ఆశయంగా పరిణమించాయి. ఆ కాలంలో ప్రపంచ ఆధిపత్య స్థానాన్ని చేరుకోవడం పూర్తిగా అసాధ్యమైన పనిగా పరిగణించబడలేదు. ఎందుకంటే మెసొపొటేమియానే మొత్తం ప్రపంచానికి సమానమని నమ్మేవారు. మెసొపొటేమియాలోని తొలి "ప్రపంచ విజేతలలో" ఒకరు ఉరుకు రాజు అయిన లుగల్జాగేసి. ఆయన క్రీ.పూ. 24వ శతాబ్దంలో దిగువ మెసొపొటేమియా మొత్తాన్ని జయించాడు. తదనంతర అకాడియన్ సామ్రాజ్యం సాధారణంగా మొదటిగా తెలిసిన సామ్రాజ్యంగా పరిగణించబడుతుంది.

అక్కాడియను సామ్రాజ్యం కాలం తర్వాత మెసొపొటేమియా, సమీప ప్రాచ్యంలోని మిగిలిన ప్రాంతాలలో అనేక సామ్రాజ్యవాద రాజ్యాలు ఉద్భవించి పతనమయ్యాయి. చాలా ప్రారంభ సామ్రాజ్యాలు, రాజ్యాలు కొన్ని ప్రధాన భూభాగాలకే పరిమితమయ్యాయి. వాటి ప్రజలలో చాలామంది కేవలం నామమాత్రంగానే కేంద్ర ప్రభుత్వ అధికారాన్ని గుర్తించారు. అయినప్పటికీ సార్వత్రిక పాలన కోసం సాధారణ కోరిక వేలాది సంవత్సరాలుగా మెసొపొటేమియా రాజుల రాజరిక భావజాలంలో ఆధిపత్యం చెలాయించింది. ఇది అక్కాడియను సామ్రాజ్యం జ్ఞాపకాలచే బలపడింది. "విశ్వానికి రాజు" లేదా "ప్రపంచంలోని నాలుగు మూలలకు రాజు" వంటి బిరుదులలో ఉదాహరించబడింది. ఈ కోరిక అకాడియను సామ్రాజ్యం ఉత్తర భాగంలో పరిపాలించిన అస్సిరియా రాజులలో కూడా వ్యక్తమైంది. క్రీ.పూ. 14వ శతాబ్దంలో మధ్య అస్సిరియను సామ్రాజ్యం ఆవిర్భవించడంతో అస్సిరియా తన మొదటి ఆధిపత్య కాలాన్ని అనుభవించింది. అంతకు ముందు అది అస్సూరు నగరం కేంద్రంగా ఉన్న ఒక నగర-రాజ్యంగా మాత్రమే ఉండేది. 1వ అదాదు-నిరారి (సుమారు క్రీ.పూ. 1305–1274) కాలం నుండి అస్సిరియా ప్రాచీన సమీప తూర్పులోని గొప్ప శక్తులలో ఒకటిగా మారింది. తుకుల్టి-నినుర్తా (సుమారు క్రీ.పూ. 1243–1207) పాలనలో సామ్రాజ్యం తన గరిష్ట విస్తీర్ణానికి చేరుకుంది. మెసొపొటేమియాలో ఆధిపత్య శక్తిగా మారింది. కొంతకాలం పాటు దక్షిణాన ఉన్న బాబిలోనియాను కూడా తన ఆధీనంలోకి తెచ్చుకుంది. తుకుల్టి-నినుర్తా హత్య తర్వాత మధ్య అస్సిరియను సామ్రాజ్యం సుదీర్ఘ క్షీణదశలోకి జారుకుంది. క్రమంగా కేవలం అస్సిరియను హృదయభూమికి మాత్రమే పరిమితమైంది. ఈ క్షీణదశను 1వ టిగ్లతు-పిలేసరు (క్రీ.పూ. 1114–1076) కొంతవరకు అడ్డుకున్నప్పటికీ ఆయన అస్సిరియను శక్తిని మరోసారి విస్తరించినప్పటికీ ఆయన విజయాలు అస్సిరియా మీద అధిక భారాన్ని మోపాయి. ఆయన వారసులు వాటిని నిలబెట్టుకోలేకపోయారు. చివరి మధ్య అస్సిరియను రాజు 2వ అషూరు-దాను (క్రీ.పూ. 934–912) పాలనలో క్షీణత ధోరణి గణనీయంగా తిరగబడింది. ఆయన ఈశాన్య, వాయువ్య ప్రాంతాలలో సైనిక దండయాత్రలు చేశాడు.

 చరిత్ర 

 అస్సీరియా శక్తి పునరుజ్జీవనం 

 ప్రారంభ పునరాక్రమణ 
ప్రారంభ నవ్య-అస్సీరియా రాజులు మొదటగా అస్సీరియా సామ్రాజ్యం సుదీర్ఘ పతనాన్ని తిప్పికొట్టడానికి, దాని పూర్వ భూభాగాలను తిరిగి స్వాధీనం చేసుకోవడానికి, దాని శక్తి పరాకాష్టలో ఉన్నప్పుడు కలిగి ఉన్న స్థానాన్ని పునఃస్థాపించడానికి పూనుకున్నారు. నవ్య-అస్సీరియా రాజులు అస్సీరియా సామ్రాజ్యానికి చెందిన అదే నిరంతర రాజవంశంలో భాగమైనందున ఈ రెండు సామ్రాజ్యాలు కొన్నిసార్లు చిత్రీకరించినంత విభిన్నమైనవి కావు. ఈ కొత్త రాజుల బాహ్య విస్తరణ, అస్సీరియా భూభాగం నుండి వేరుచేయబడి విదేశీ పాలకుల క్రింద జీవించవలసి వచ్చిన అస్సీరియన్లను విముక్తి చేయడానికి చేసిన యుద్ధంగా చిత్రీకరించబడింది. ఇందులో కనీసం కొంత నిజం ఉంది. ఎందుకంటే సామ్రాజ్యం కోల్పోయి ఆ మీద తిరిగి స్వాధీనం చేసుకున్న ప్రదేశాల నుండి లభించిన భౌతిక ఆధారాలు, మధ్యంతర కాలంలో అస్సీరియా సంస్కృతి నిలదొక్కుకుందని నిరూపిస్తున్నాయి. పునరాక్రమణకు చేసిన ప్రారంభ ప్రయత్నాలు ఎక్కువగా పశ్చిమాన ఖాబూరు నది వరకు ఉన్న ప్రాంతం మీద కేంద్రీకృతమయ్యాయి. 2వ అషూరు-దాన్ మొదటి విజయాలలో ఒకటి ఈ ప్రాంతంలోని కట్ముఖు, దీనిని ఆయన పూర్తిగా విలీనం చేయకుండా ఒక సామంతుల రాజ్యంగా మార్చాడు; ఇది ప్రారంభ నవ్య-అస్సీరియా రాజులకు అందుబాటులో ఉన్న వనరులు చాలా పరిమితంగా ఉన్నాయని, సామ్రాజ్య పునరాక్రమణ ప్రాజెక్టు దాదాపు మొదటి నుండి ప్రారంభించాల్సి వచ్చిందని సూచిస్తుంది. ఈ సందర్భంలో తొలి నవ్య-అస్సీరియను రాజుల ఆధ్వర్యంలో జరిగిన విజయవంతమైన విస్తరణ ఒక అసాధారణమైన విజయం. అస్సీరియను పునరాక్రమణ ప్రారంభ దశ నెమ్మదిగా సాగింది. ఇది మధ్య అస్సీరియను కాలం చివరిలో 2వ అషూరు-దాన్ ఆధ్వర్యంలో ప్రారంభమై, మొదటి ఇద్దరు నవ్య-అస్సీరియను రాజులైన 2వ అదాదు-నిరారి (క్రీ.పూ. 911–891), 2వ టుకుల్టి-నినుర్తా (క్రీ.పూ. 890–884) పాలనలను కవరు చేసింది. అషూరు-దాన్ ప్రయత్నాలు ఎక్కువగా అదాదు-నిరారి, టుకుల్టి-నినుర్తా ఆధ్వర్యంలో జరిగిన మరింత నిరంతర కృషికి మార్గం సుగమం చేశాయి.
అదాదు-నిరారి విజయాలలో వ్యూహాత్మకంగా అత్యంత ముఖ్యమైన దండయాత్రలు లిటిలు జాబ్ నదికి ఆగ్నేయంగా జరిగిన యుద్ధాలు. ఈ భూభాగాలు గతంలో బాబిలోనియన్ల పాలనలో ఉండేవి. అదాదు-నిరారి చేసిన యుద్ధాలలో ఒకటి అస్సీరియను సైన్యాన్ని నైరుతి రాజ్యమైన ఎలం  సరిహద్దుకు సమీపంలో ఉన్న డెరు వరకు దక్షిణంగా తీసుకువెళ్ళింది. అస్సీరియను హృదయభూమికి చాలా దూరంలో ఉన్న భూభాగాలను సామ్రాజ్యంలో విలీనం చేయడంలో అదాదు-నిరారి విజయం సాధించనప్పటికీ ఆయన అరఫా (ఆధునిక కిర్కుకు)ను సురక్షితం చేశాడు. ఇది తరువాతి కాలంలో తూర్పున ఉన్న భూభాగాల మీద అనేక అస్సీరియను దండయాత్రలకు ప్రారంభ స్థానంగా పనిచేసింది. అదాదు-నిరారి బాబిలోనియను రాజు నాబు-1వ షుమా-ఉకినుతో సరిహద్దు ఒప్పందాన్ని కుదుర్చుకోగలిగాడు. ఈ ఒప్పందం ఇద్దరు రాజులు ఒకరి కుమార్తెను మరొకరు వివాహం చేసుకోవడం ద్వారా ధృవీకరించబడింది. అదాదు-నిరారి పశ్చిమాన అషూరు-దాన్ ప్రయత్నాలను కొనసాగించాడు; తన యుద్ధాలలో ఆయన అనేక చిన్న పశ్చిమ రాజ్యాలను ఓడించాడు. గుజానా వంటి అనేక చిన్న రాజ్యాలు సామంతులుగా మార్చబడ్డాయి. నుసైబిను (నిసిబిసు) వంటి మరికొన్ని రాజ్యాలు అస్సిరియాకు అనుకూలమైన కీలుబొమ్మ రాజుల పాలనలో ఉంచబడ్డాయి. ఆ ప్రాంతంలో తన విజయవంతమైన యుద్ధాల తర్వాత అదాదు-నిరారి ఖాబూరు నది, యూఫ్రటీసు నది వెంబడి సుదీర్ఘ యాత్ర చేయగలిగాడు. ఎలాంటి సైనిక ప్రతిఘటన లేకుండా స్థానిక పాలకులందరి నుండి కప్పం వసూలు చేశాడు. ఆయన ముఖ్యమైన నిర్మాణ ప్రాజెక్టులను కూడా చేపట్టాడు; నినెవె, సింజరు మధ్య ఉన్న, క్రీ.పూ. 1000వ సంవత్సరంలో నాశనం చేయబడిన అప్కు నగరాన్ని పునర్నిర్మించారు. అది ఒక ముఖ్యమైన పరిపాలనా కేంద్రంగా మారింది.

ఆయన కేవలం స్వల్పకాలం మాత్రమే పరిపాలించినప్పటికీ అదాదు-నిరారి కుమారుడైన తుకుల్టి-నినుర్తా తన తండ్రి విధానాలనే కొనసాగించాడు. క్రీ.పూ. 885లో, తుకుల్టి-నినుర్తా తన తండ్రి యూఫ్రటీసు, ఖాబూరు నదుల వెంబడి చేసిన యాత్రను పునరావృతం చేశాడు. అయితే ఆయన వ్యతిరేక దిశలో ప్రయాణించాడు. దక్షిణాన దురు-కురిగల్జు వద్ద ప్రారంభించి ఉత్తరం వైపు ప్రయాణిస్తూ కప్పం వసూలు చేశాడు. ఈ యాత్రలో తుకుల్టి-నినుర్తాకు కప్పం పంపిన కొన్ని దక్షిణ నగరాలు చారిత్రాత్మకంగా బాబిలోను‌తో మరింత సన్నిహిత సంబంధాలను కలిగి ఉన్నాయి. తుకుల్టి-నినుర్తా తూర్పున ఉన్న చిన్న రాజ్యాలతో పోరాడి, ఆ దిశలో అస్సిరియను నియంత్రణను బలోపేతం చేయాలని లక్ష్యంగా పెట్టుకున్నాడు. ఆయన ఓడించిన భూభాగాలలో కిర్రూరి, హుబుష్కియా, గిల్జానూ ఉన్నాయి. తరువాతి కాలంలో గిల్జానూ తరచుగా అస్సిరియాకు గుర్రాలను సరఫరా చేసేది.

 సమీప ప్రాచ్యం మీద ఆధిపత్యం 
పునరాక్రమణ రెండవ దశ తుకుల్టి-నినుర్తా కుమారుడు  వారసుడైన 2వ అషురు‌నాసిరు‌పాలు (క్రీ.పూ. 883–859) పాలనలో ప్రారంభించబడింది. ఆయన పాలనలో అస్సిరియా సమీప ప్రాచ్యంలో ఆధిపత్య రాజకీయ శక్తిగా ఎదిగింది. వ్యక్తిత్వం పరంగా అషురు‌నాసిరు‌ పాల్ ఒక సంక్లిష్టమైన వ్యక్తి; ఆయన ఒక కనికరం లేని యోధుడు.  అస్సిరియను చరిత్రలో అత్యంత క్రూరమైన రాజులలో ఒకడు. క్రూరమైన చర్యల వైవిధ్యం, తీవ్రత పరంగా ఆయనకు తర్వాతి కాలపు అశుర్బనిపాలు మాత్రమే సాటి. కానీ ఆయన ప్రజల పట్ల కూడా శ్రద్ధ వహించాడు. తన ప్రజల శ్రేయస్సు, సౌకర్యాన్ని పెంచడానికి కృషి చేశాడు. సంక్షోభ సమయాలలో విస్తృతమైన నీటి నిల్వలు, ఆహార డిపోలను స్థాపించాడు. ఆయన పూర్వీకుల విజయవంతమైన దండయాత్రల ఫలితంగా అశుర్నాసిర్పాలు అస్సిరియను ఆధిపత్యాన్ని తిరిగి స్థాపించడానికి ఉపయోగపడే అపారమైన వనరులను వారసత్వంగా పొందాడు. క్రీ.పూ. 883లో అశుర్నాసిర్పాలు మొదటి దండయాత్ర టైగ్రిసు నది ఉత్తర భాగంలో తిరుగుబాటు చేసిన సురు టెలా నగరాల మీద జరిగింది. టెలాలో ఆయన పౌరులను క్రూరంగా అణచివేశాడు. ఇతర శిక్షలతో పాటు ముక్కులు, చెవులు, వేళ్లు, అవయవాలను నరికివేయడం, కళ్ళు పీకేయడం, శూలారోపణలు, శిరచ్ఛేదాలను పర్యవేక్షించాడు.

అశుర్నాసిర్పాలు తర్వాతి దండయాత్రలలో తూర్పు జాగ్రోసు పర్వతాలలోని జమువా రాజ్యానికి వ్యతిరేకంగా మూడు యుద్ధాలు, ఉత్తరాన నైరీ, ఉరార్టుకు వ్యతిరేకంగా పదేపదే దండయాత్రలు, అన్నింటికన్నా ముఖ్యంగా, పశ్చిమాన అరామియను, నియో-హిట్టైటు రాజ్యాలతో దాదాపు నిరంతర సంఘర్షణలు ఉన్నాయి. అరామియన్లు, నియో-హిట్టైటు‌లు బహుశా అస్సిరియా నుండి వచ్చిన ఒత్తిడికి ప్రతిస్పందనగా చక్కగా వ్యవస్థీకృతమైన రాజ్యాలుగా పరిణామం చెందారు. అశుర్నాసిర్పాలు అత్యంత మొండి పట్టుదల గల శత్రువులలో ఒకడు. బిట్ అడినిని పరిపాలించిన అరామియను రాజు అహుని. అహుని దళాలు ఖాబూరు, యూఫ్రటీసు నదులను దాటి చాలాసార్లు చొచ్చుకువచ్చాయి. సంవత్సరాల యుద్ధం తర్వాతే ఆయన చివరకు అశుర్నాసిర్పాలు‌ను తన అధిపతిగా అంగీకరించాడు. అహుని ఓటమి చాలా ముఖ్యమైనది. ఎందుకంటే రెండు శతాబ్దాల క్రితం అశురు-బెల్-కాలా కాలం తర్వాత యూఫ్రటీసు నదికి పశ్చిమాన అస్సిరియను దళాలు దండయాత్ర చేయడం ఇదే మొదటిసారి. అశుర్నాసిర్పాలు ఈ అవకాశాన్ని సద్వినియోగం చేసుకున్నాడు. తన తొమ్మిదవ సైనిక దండయాత్రలో ఆయన లెబనాను‌కు, ఆ తర్వాత మధ్యధరా సముద్ర తీరానికి దండెత్తి వెళ్ళాడు. ఈ సమయంలో వాటిలో కొన్ని మాత్రమే అధికారికంగా సామ్రాజ్యంలో విలీనం అయినప్పటికీ మార్గమధ్యంలోని అనేక రాజ్యాలు దాడికి గురికాకుండా ఉండేందుకు అషుర్నాసిర్పాలు‌కు కప్పం చెల్లించాయి. వాటిలో కర్కెమిషు, పటినాతో పాటు, సిడాను, బైబ్లోసు, టైరు, అర్వాడు వంటి ఫోనీషియను నగరాలు కూడా ఉన్నాయి. అషుర్నాసిర్పాలు రాజ శాసనాలు ఆయన, ఆయన సైన్యం మధ్యధరా సముద్రపు నీటిలో తమ ఆయుధాలను లాంఛనప్రాయంగా శుభ్రం చేశారని గర్వంగా ప్రకటిస్తాయి.

అషురు‌నాసిరు‌పాలు అస్సూరు, నినెవె, బలావతు వంటి నగరాలలో అనేక పెద్ద ఎత్తున నిర్మాణ ప్రాజెక్టులకు నిధులు సమకూర్చాడు. చేపట్టిన ప్రాజెక్టులలో అత్యంత ఆకట్టుకునే, ముఖ్యమైనది, అస్సీరియా హృదయభూమిలో టైగ్రిసు నది తూర్పు ఒడ్డున ఉన్న శిథిలమైన నిమ్రూదు పట్టణాన్ని పునరుద్ధరించడం. క్రీ.పూ. 879లో అషురు‌నాసిరు‌పాల్ నిమ్రూదు‌ను సామ్రాజ్య రాజధానిగా మార్చాడు. నగరంలో కోటలు, రాజభవనాలు, దేవాలయాలను నిర్మించడానికి వేలాది మంది కార్మికులను నియమించాడు. అస్సూరు ఒక ఉత్సవ నగరంగా మారింది. అయినప్పటికీ అది ఇప్పటికీ సామ్రాజ్యానికి మత కేంద్రంగానే ఉంది.

అషురు‌నాసిరు‌పాలు దూకుడు సైనిక విధానాలు అఆయన కుమారుడు 3వ  షల్మనేజరు (క్రీ.పూ. 859–824) పాలనలో కూడా కొనసాగాయి. ఆయన పాలనలో అస్సీరియా భూభాగం గణనీయంగా విస్తరించింది. పశ్చిమాన ఖాబూరు, యూఫ్రటీసు నదుల వెంబడి ఉన్న భూములు అస్సీరియా నియంత్రణలోకి వచ్చాయి. బిట్ అడినికి చెందిన అహుని చాలా సంవత్సరాలు ప్రతిఘటించాడు. కానీ క్రీ.పూ. 857/856 శీతాకాలంలో ఆయన షల్మనేసరు‌కు లొంగిపోయాడు. మరుసటి సంవత్సరం వేసవిలో షల్మనేసరు ఆ నగరాన్ని సందర్శించినప్పుడు, దానికి కార్-సల్మాను-అషారెదు ("షల్మనేసరు కోట") అని పేరు మార్చాడు. అక్కడ గణనీయమైన సంఖ్యలో అస్సీరియన్లను స్థిరపరిచాడు. దానిని ఒక కొత్త ప్రావిన్సు‌కు పరిపాలనా కేంద్రంగా మార్చి దానిని టర్టాను (సర్వ సైన్యాధ్యక్షుడు) ఆధీనంలో ఉంచాడు. షల్మనేసరు ఇతర బలహీనమైన ప్రావిన్సులు, సామ్రాజ్య ప్రాంతాలకు బాధ్యులుగా ఇతర శక్తివంతమైన అధికారులను అంటే "మహా ప్రముఖులను" కూడా నియమించాడు. ఈ సమయంలో అస్సిరియాకు అత్యంత శక్తివంతమైన, ప్రమాదకరమైన శత్రువు ఉత్తరాన ఉన్న ఉరార్టు; అస్సిరియన్ల అడుగుజాడల్లో నడుస్తూ ఉరార్టు పరిపాలన, సంస్కృతి, వ్రాత విధానం, మతం అస్సిరియా వాటిని దగ్గరగా అనుసరించాయి. ఉరార్టు రాజులు అస్సిరియా రాజుల మాదిరిగానే నిరంకుశ పాలకులుగా ఉండేవారు. అస్సిరియన్లు కూడా ఉరార్టు నుండి కొంత స్ఫూర్తిని పొందారు. ఉదాహరణకు, షల్మనేసరు ప్రవేశపెట్టిన అస్సిరియను నీటిపారుదల సాంకేతికత, అశ్విక దళాలు, ఉరార్టుతో జరిగిన పోరాటాల నుండి ఉద్భవించి ఉండవచ్చు. ఉరార్టు, అస్సిరియా రాజులు చేపట్టిన సామ్రాజ్యవాద విస్తరణవాదం, టారసు పర్వతాల ద్వారా వేరు చేయబడినప్పటికీ ఇరు దేశాల మధ్య తరచుగా సైనిక ఘర్షణలకు దారితీసింది. క్రీ.పూ. 856లో షల్మనేసరు ఒక ప్రతిష్టాత్మక సైనిక దండయాత్రను నిర్వహించాడు. పర్వత ప్రాంతాల గుండా యూఫ్రటీసు నది మూలం వరకు సైన్యాన్ని నడిపించి ఆ మీదట  పశ్చిమం నుండి ఉరార్టు మీద దాడి చేశాడు. షల్మనేసరు దళాలు ఉరార్టు రాజధాని అర్జాష్కును‌ను దోచుకుని, ఉరార్టు హృదయభూమిని నాశనం చేసి, ఆమీదట నేటి పశ్చిమ ఇరాన్ ప్రాంతంలోకి ముందుకు సాగి, అస్సిరియాలోని అర్బేలాకు తిరిగి రావడంతో ఉరార్టు రాజు అరమే పారిపోవలసి వచ్చింది.

ఉరార్టు మీద షల్మనేసరు చేసిన సైనిక దండయాత్ర ఉత్తర సిరియాలోని అనేక చిన్న రాజ్యాలను ఆయన కప్పం చెల్లించేలా బలవంతం చేసినప్పటికీ ఆయన ఆ పరిస్థితిని పూర్తిగా సద్వినియోగం చేసుకోలేకపోయాడు. క్రీ.పూ. 853లో అస్సీరియా విస్తరణకు వ్యతిరేకంగా పశ్చిమ రాజ్యాల కూటమి సిరియాలోని టెల్ కార్కూరు వద్ద సమావేశమైంది. ఈ కూటమిలో మొట్టమొదటి చారిత్రాత్మకంగా ధృవీకరించబడిన ఇశ్రాయేలీయులు, అరబు పాలకులతో సహా వివిధ ప్రజలకు చెందిన అనేక మంది రాజులు ఉన్నారు. దీనికి అరాం-డమాస్కసు రాజు హదదేజరు నాయకత్వం వహించాడు. షల్మనేసరు ఆ కూటమి ఏర్పడిన అదే సంవత్సరంలో వారితో యుద్ధం చేశాడు. కార్కారు యుద్ధంలో తాను గొప్ప విజయం సాధించానని అస్సీరియా రికార్డులు పేర్కొన్నప్పటికీ ఎటువంటి గణనీయమైన రాజకీయ లేదా ప్రాదేశిక లాభాలు సాధించనందున ఆ యుద్ధం నిర్ణయాత్మకం కాకపోవడమే ఎక్కువ అవకాశం ఉంది. కార్కారు యుద్ధం తర్వాత షల్మనేసరు ఎక్కువగా దక్షిణం మీద దృష్టి సారించాడు. క్రీ.పూ. 851–850లో బాబిలోనియను రాజు మర్దుకు-1వ జాకిరు-షుమి తన సోదరుడు మర్దుకు-బెల్-ఉషాతి చేసిన తిరుగుబాటును అణచివేయడానికి సహాయం చేశాడు. తిరుగుబాటుదారుడిని ఓడించిన తర్వాత షల్మనేసరు కొంతకాలం బాబిలోను‌లోని నగరాలను సందర్శిస్తూ మెసొపొటేమియాకు సుదూర దక్షిణాన ఉన్న కల్దీయులకు వ్యతిరేకంగా పోరాడటానికి మర్దుకు-జాకిరు-షుమికి మరింత సహాయం చేశాడు. బాబిలోనియను సంస్కృతి అస్సీరియాలో ఎంతో ఆదరణ పొందినందున షల్మనేసరు బాబిలోనియను రాజుతో తన పొత్తు గురించి గర్వపడ్డాడు; మిగిలి ఉన్న ఒక కళాఖండం ఇద్దరు పాలకులూ కరచాలనం చేసుకుంటున్నట్లు చూపిస్తుంది. క్రీ.పూ. 840లు, 830లలో షల్మనేసరు మళ్ళీ సిరియాలో సైనిక దండయాత్రలు చేశాడు. క్రీ.పూ. 841లో హదదేజరు మరణంతో ఆయనకు వ్యతిరేకంగా ఏర్పడిన కూటమి కుప్పకూలిన తర్వాత అనేక పశ్చిమ రాజ్యాల నుండి కప్పం పొందడంలో విజయం సాధించాడు. అస్సీరియా దళాలు మూడుసార్లు డమాస్కసు‌ను స్వాధీనం చేసుకోవడానికి ప్రయత్నించాయి కానీ విజయం సాధించలేదు. సిరియాలో అస్సీరియా పాలనను విధించడంలో షల్మనేసరు విఫలమవడానికి కారణం ఆయన ఉత్సాహభరితమైన సైనిక దండయాత్రలు సామ్రాజ్యాన్ని చాలా వేగంగా విస్తరించడం. క్రీ.పూ. 830లలో, అతని సైన్యాలు అనటోలియాలోని సిలిసియా వరకు చేరుకున్నాయి. క్రీ.పూ. 836లో షల్మనేసరు హుబుష్నా (ఆధునిక ఎరెగ్లీ, కొన్యా సమీపంలో) చేరుకున్నాడు. ఇది అస్సీరియా దళాలు చేరుకున్న అత్యంత పశ్చిమ ప్రాంతాలలో ఒకటి. షాల్మనేసరు విజయాలు విస్తృతమైనవి. సమీప ప్రాచ్యంలోని ఇతర రాజులలో భయాన్ని కలిగించినప్పటికీ తన కొత్త భూభాగాలను స్థిరీకరించడానికి ఏకీకృతం చేయడానికి ఆయనకు తగిన మార్గాలు లేవు, చాలా చోట్ల సామ్రాజ్య నియంత్రణ అస్థిరంగానే ఉంది.

 ఉన్నతాధికారుల యుగం 
షాల్మనేసరు పాలన చివరి సంవత్సరాలలో ఉరార్టు మళ్ళీ ఒక శక్తివంతమైన శత్రువుగా ఉద్భవించింది. క్రీ.పూ. 830లో అస్సిరియన్లు వారి మీద దండయాత్ర చేసినప్పటికీ పునరుద్ధరించబడిన రాజ్యం నుండి ఎదురయ్యే ముప్పును పూర్తిగా నిర్మూలించడంలో వారు విఫలమయ్యారు. క్రీ.పూ. 830లో ఉరార్టు మీద జరిగిన దండయాత్రకు షాల్మనేసరు నాయకత్వం వహించలేదు. కానీ చాలా కాలం పాటు సేవలందించిన ప్రముఖుడైన తుర్తను దయ్యాను-అస్సూరు నాయకత్వం వహించాడు. దయ్యాను-అస్సూరు రాజుల తరపున ఇతర దండయాత్రలకు కూడా నాయకత్వం వహించాడు. షాల్మనేసరు చివరి సంవత్సరాలు అంతర్గత సంక్షోభంతో నిండిపోయాయి. ఆయన కుమారులలో ఒకడైన అషూరు-దానిను-పాల్ సింహాసనాన్ని చేజిక్కించుకోవడానికి తిరుగుబాటు చేశాడు. బహుశా ఆయన స్థానంలో చిన్న కుమారుడైన 5వ షమ్షి-అదాదుని వారసుడిగా నియమించడం దీనికి కారణం కావచ్చు. క్రీ.పూ. 824లో షాల్మనేసరు మరణించినప్పుడు అషూరు-దానిను-పాల్ ఇంకా తిరుగుబాటు చేస్తూనే ఉన్నాడు. అస్సూరు సహా దేశంలోని గణనీయమైన భాగం ఆయనకు మద్దతు ఇచ్చింది. షమ్షి-అదాదు బహుశా ప్రారంభంలో మైనరు, దయ్యాను-అస్సూరు చేతిలో కీలుబొమ్మగా ఉన్నాడు. అంతర్యుద్ధం ప్రారంభ దశలోనే దయ్యాను-అస్సూరు మరణించినప్పటికీ షమ్షి-అదాదు చివరికి విజయం సాధించాడు. బహుశా మర్దుకు-జాకిరు-షుమి లేదా ఆయన వారసుడైన మర్దుకు-బలాస్సు-ఇక్బి సహాయంతో ఇది జరిగి ఉండవచ్చు.

షమ్షి-అదాదు సింహాసనాన్ని అధిష్టించడం నూతన అస్సీరియను చరిత్రలో ఒక కొత్త శకానికి నాంది పలికింది. దీనిని కొన్నిసార్లు "మహాప్రభువుల యుగం" అని పిలుస్తారు. ఈ కాలంలో అంతకు ముందు, తరువాత కాలాలతో పోలిస్తే రాజ శాసనాల సంఖ్య చాలా తక్కువగా ఉండేది. దయ్యాను-అస్సూరు వంటి అస్సీరియను మహాప్రభువులు, ఇతర ప్రముఖ సేనాధిపతులు, అధికారులు ఆధిపత్య రాజకీయ శక్తులుగా ఉండేవారు. రాజులు గణనీయంగా తక్కువ అధికారాన్ని  ప్రభావాన్ని కలిగి ఉండేవారు. ఈ అధికార మార్పు పరిణామాల మీద చర్చ కొనసాగుతున్నప్పటికీ మహాప్రభువుల యుగాన్ని తరచుగా క్షీణదశ కాలంగా వర్ణించారు. ఈ కాలంలో అస్సీరియా పెద్దగా నష్టం లేకుండానే నిలదొక్కుకుంది. కానీ ప్రాదేశిక విస్తరణ చాలా తక్కువగా లేదా అస్సలు జరగలేదు. కేంద్ర అధికారం అసాధారణంగా బలహీనపడింది. కొన్ని పరిణామాలు సామ్రాజ్యం దీర్ఘకాల మనుగడకు మంచివిగా నిరూపించబడ్డాయి. ఎందుకంటే చాలా మంది మహాప్రభువులు ఈ అవకాశాన్ని ఉపయోగించుకుని సామ్రాజ్యం అంతటా తమ సొంత భూభాగాలలో బలమైన సైనిక, ఆర్థిక వ్యవస్థలను సంస్థలను అభివృద్ధి చేశారు. షమ్షి-అదాదు తొలి సైనిక దండయాత్రలు ఉరార్టియను కోటల శ్రేణికి, పశ్చిమ ఇరాను‌కు వ్యతిరేకంగా జరిగాయి. పరిధిలో చాలా పరిమితంగా ఉన్నాయి. షమ్షి-అదాదు ప్రారంభ పాలనలో ఎక్కువ భాగం సాపేక్షంగా విజయవంతం కాలేదు; జాగ్రోసు పర్వత ప్రాంతంలోని చిన్న రాజ్యాల మీద ఆయన మూడవ దండయాత్ర అస్సీరియన్ల ఓటమి అయి ఉండవచ్చు. ఉత్తర సిరియాలోని అనేక చిన్న రాజ్యాలు కప్పం చెల్లించడం మానేశాయి. క్రీ.పూ. 817 లేదా 816లో అస్సీరియన్ల ప్రధాన భూభాగంలోని టిల్లే వద్ద రాజుకు వ్యతిరేకంగా ఒక తిరుగుబాటు జరిగింది.

క్రీ.పూ. 815 నుండి షమ్షి-అదాదు తన ప్రయత్నాలను ప్రధానంగా మర్దుకు-బలాస్సు-ఇక్బీకి వ్యతిరేకంగా కేంద్రీకరించాడు. క్రీ.పూ. 813లో ఆయన మర్దుకు-బలాస్సు-ఇక్బీని ఓడించి బందీగా అస్సిరియాకు తీసుకువచ్చాడు. ఒక సంవత్సరం తర్వాత ఆయన బాబిలోనియను వారసుడైన బాబా-అహా-ఇడ్డినాను ఓడించి ఉత్తర బాబిలోనియాలోని అనేక భూభాగాలను తన రాజ్యంలో కలుపుకున్నాడు. షమ్షి-అదాదు విజయాల తర్వాత దక్షిణ మెసొపొటేమియా గందరగోళంలో పడిపోయింది. బాబిలోనియా నామమాత్రంగా అస్సిరియను నియంత్రణలోకి వచ్చినప్పటికీ, షమ్షి-అదాదు సాంప్రదాయ "బాబిలోను రాజు" అనే బిరుదును కాకుండా పురాతన బాబిలోనియను బిరుదైన "సుమేరు అక్కాడు రాజు"ను స్వీకరించాడు. అస్సిరియా బహుశా కొంత బలహీనపడిన స్థితిలో ఉన్నందున ఆయన ఆ విజయాన్ని పూర్తిగా సద్వినియోగం చేసుకోలేకపోయాడు. బాబిలోనియను సింహాసనం చాలా సంవత్సరాల పాటు ఖాళీగా ఉంది.

షమ్షి-అదాదు కుమారుడు 3వ అదాదు-నిరారి (క్రీ.పూ. 811–783) క్రీ.పూ. 811లో తన తండ్రి మరణించే సమయానికి బహుశా చాలా చిన్నవాడు. ఆయన ప్రారంభ పాలనలో నిజమైన రాజకీయ అధికారం బహుశా టర్టాను నెర్గలు-ఇలా'యి. అదాదు-నిరారి తల్లి షమ్మురమతు చేతిలో ఉండేది. షమ్మురమతు అస్సిరియా చరిత్రలో అత్యంత శక్తివంతమైన మహిళలలో ఒకరు. బహుశా కొంతకాలం పాటు సహ-పాలకురాలిగా పనిచేసింది; సిరియాలోని కుమ్ముహు ‌మీద జరిగిన సైనిక దండయాత్రలో ఆమె పాల్గొన్నట్లు నమోదు చేయబడింది. అలా చేసినట్లు తెలిసిన ఏకైక ప్రాచీన అస్సిరియను మహిళ ఆమె మాత్రమే. అస్సిరియా భూభాగాన్ని విస్తరించినందుకు శాసనాలలో ఆమె తన కుమారుడితో పాటు ప్రశంసించబడింది. ఇది సాధారణంగా రాజకుటుంబానికి మాత్రమే లభించే విశేషాధికారం. షమ్మురమతు మరణం తరువాత అదాదు-నిరారి మీద నెర్గలు-ఎరేషు వంటి ఇతర వ్యక్తుల ఆధిపత్యం కొనసాగింది. ఆయన ఏకైక అధికారం పరిమితంగా ఉన్నప్పటికీ అదాదు-నిరారి పాలనలో కొన్ని సైనిక విజయాలు సాధించబడ్డాయి. అస్సిరియను సైన్యాలు పశ్చిమ ఇరాన్‌లో కనీసం 13 సార్లు దండయాత్రలు చేశాయి. ఇప్పుడు దాదాపు స్వయంప్రతిపత్తితో ఉన్న పశ్చిమ భూభాగాల మీద కేవలం నాలుగు సార్లు మాత్రమే దాడి జరిగింది. అయినప్పటికీ అదాదు-నిరారి అరాం -డమాస్కసు‌ను ఓడించగలిగాడు. క్రీ.పూ. 790లో అదాదు-నిరారి అస్సిరో-బాబిలోనియను సరిహద్దు ప్రాంతాలలో నివసిస్తున్న అరామికు తెగల మీద మొదటి అస్సిరియను దండయాత్రను నిర్వహించాడు. క్రీ.పూ. 787లో అదాదు-నిరారి కొత్త టర్టాను షమ్షి-ఇలును నియమించాడు. షమ్షి-ఇలు సుమారు 40 సంవత్సరాల పాటు ఈ పదవిలో ఉన్నాడు. ఆ కాలంలో చాలా వరకు ఆయన అస్సిరియాలో అత్యంత శక్తివంతమైన రాజకీయ నాయకుడిగా ఉండే అవకాశం ఉంది.

క్రీ.పూ. 783లో అదాదు-నిరారి మరణానంతరం ఆయన ముగ్గురు కుమారులు వరుసగా పరిపాలించారు: 4వ షల్మనేసరు (క్రీ.పూ. 783–773) 3వ అషూరు-దాను (క్రీ.పూ. 773–755), అషూరు-5వ నిరారి (క్రీ.పూ. 755–745). వారి పాలనలు సమిష్టిగా అస్సిరియను రాజశక్తికి అత్యంత బలహీనమైన కాలాన్ని సూచిస్తాయి. ఎందుకంటే వారి కాలం నుండి చాలా తక్కువ సంఖ్యలో రాజ శాసనాలు లభించాయి. 4వ షల్మనేసరు పాలనలో షమ్షి-ఇలు క్రమంగా ధైర్యం పెంచుకుని తన శాసనాలలో రాజును ప్రస్తావించడం పూర్తిగా మానేసి బదులుగా తాను పూర్తిగా సొంతంగానే వ్యవహరిస్తున్నానని చెప్పుకుంటూ తన అధికారాన్ని మరింత బహిరంగంగా ప్రదర్శించాడు. బహుశా షమ్షి-ఇలు నాయకత్వంలోనే అస్సిరియను సైన్యం ప్రధానంగా ఉరార్టు మీద దృష్టి సారించడం ప్రారంభించింది. క్రీ.పూ. 774లో, షమ్షి-ఇలు ఉరార్టుకు చెందిన 1వ అర్గిష్టి మీద ఒక ముఖ్యమైన విజయాన్ని సాధించాడు. అయినప్పటికీ ఉరార్టు పూర్తిగా ఓడిపోలేదు. అయితే పశ్చిమాన కొన్ని ముఖ్యమైన విజయాలు లభించాయి. ఎందుకంటే షమ్షి-ఇలు క్రీ.పూ. 773లో డమాస్కసు‌ను స్వాధీనం చేసుకుని ఆ నగరం నుండి రాజుకు కప్పం వచ్చేలా చేశాడు. షల్మనేసరు కాలంలో సాధారణంగా రాజ అధికారాలతో వ్యవహరించిన మరో అధికారి రాజభవన దూత బెల్-హర్రాను-బెలి-ఉసూరు. ఆయన డూరు-బెల్-హర్రాను-బెలి-ఉసూరు (తన పేరు మీదుగా) అనే నగరాన్ని స్థాపించి ఆ నగరానికి పన్ను మినహాయింపులను తానే, రాజు కాదని, ఏర్పాటు చేశానని ఒక శిలాఫలకం మీద ప్రకటించుకున్నాడు. 3వ అషూరు-దాను పాలన గురించి తక్కువ సమాచారం లభించినప్పటికీ అది చాలా కష్టతరమైనదని స్పష్టమవుతోంది. ఆయన పాలనలో ఎక్కువ భాగం తిరుగుబాట్లను అణచివేయడానికే గడిచింది. ఈ తిరుగుబాట్లు బహుశా అస్సిరియాను చుట్టుముట్టిన ప్లేగు మహమ్మారి. క్రీ.పూ. 763 జూన్ 15న సంభవించిన బుర్-సగలే సూర్యగ్రహణం ఫలితంగా జరిగి ఉండవచ్చని విశ్వసించారు; ఈ మహమ్మారి, గ్రహణం రెండింటినీ అస్సిరియా ప్రజలు అషురు-దాన్ పాలనకు దేవతలు తమ దైవిక మద్దతును ఉపసంహరించుకున్నారని అర్థం చేసుకుని ఉండవచ్చు. 5వ అషురు-నిరారి పాలనలో అస్సిరియా మళ్ళీ స్థిరపడినప్పటికీ ఆయన సాపేక్షంగా నిష్క్రియంగా ఉన్నట్లు కనిపిస్తాడు. అషురు-నిరారి తన పదేళ్ల పాలనలో కేవలం మూడు సంవత్సరాలు మాత్రమే సైనిక దండయాత్రలు చేశాడు. ఆయన ఎలాంటి నిర్మాణ ప్రాజెక్టులను చేపట్టినట్లు నమోదు కాలేదు. క్రీ.పూ. 754లో అషురు-నిరారి ఆధ్వర్యంలోని అస్సిరియను సైన్యం వాయువ్య సిరియాలోని అర్పాడు మీద విజయం సాధించినప్పటికీ ఉరార్టుకు చెందిన 2వ సర్దూరికి వ్యతిరేకంగా జరిగిన ఒక ముఖ్యమైన యుద్ధంలో వారు ఓడిపోయారు.

 పునరుజ్జీవనం - ఉద్ధృతి 
క్రీ.పూ. 745లో అషురు-నిరారి తర్వాత బహుశా 3వ అదాదు-నిరారి మరో కుమారుడైన 3వ టిగ్లతు-పైలెసరు (పాలన 745–727 క్రీ.పూ.) సింహాసనాన్ని అధిష్టించాడు. ఆయన పట్టాభిషేకం నవ్య-అస్సీరియను చరిత్రలో ఒక కొత్త శకానికి నాంది పలికింది. మునుపటి రాజుల విజయాలు ఆకట్టుకునేవిగా ఉన్నప్పటికీ అవి అస్సీరియా ఒక ఏకీకృత సామ్రాజ్యంగా ఎదగడానికి పెద్దగా దోహదపడలేదు. కేవలం కాలానుగుణంగా కప్పం వసూలు చేయడానికే కాకుండా ఆక్రమణ లక్ష్యంగా సాగించిన సైనిక దండయాత్రల ద్వారా అలాగే సైన్యాన్ని సమర్థవంతంగా నిర్వహించడానికి, రాజ్యాన్ని కేంద్రీకరించడానికి ఉద్దేశించిన సంస్కరణల ద్వారా తిగ్లతు-పిలేసరు అస్సీరియా "సామ్రాజ్య" దశకు మొదటి నిజమైన ఆద్యుడిగా కొందరిచే పరిగణించబడ్డాడు. తిగ్లతు-పిలేసరు బాబిలోనియను క్రానికల్సు, హీబ్రూ బైబిలులో ప్రస్తావించబడిన తొలి అస్సీరియను రాజు. అందువలన ఆయన పాలన మీద ముఖ్యమైన బాహ్య దృక్కోణాలు లభించిన తొలి రాజు కూడా ఆయనే.

ప్రారంభంలోనే తిగ్లతు-పిలేసరు గతంలో శక్తివంతంగా ఉన్న ఉన్నతాధికారుల ప్రభావాన్ని తగ్గించాడు. వారి భూభాగాలను రాజకుటుంబంచే నియమించబడిన ప్రాంతీయ గవర్నర్ల పాలనలో చిన్న చిన్న ప్రావిన్సులుగా విభజించాడు. వారి సొంత పేర్లతో అధికారిక నిర్మాణ శాసనాలను వేయించే హక్కును ఉపసంహరించుకున్నాడు. షమ్షి-ఇలు ఒక డామ్నాషియో మెమోరియేకు  గురైనట్లు కనిపిస్తుంది. ఎందుకంటే ఆయన పేరు, బిరుదులు ఆయన కొన్ని శాసనాల నుండి చెరిపివేయబడ్డాయి.

తన 18 ఏళ్ల పాలనలో టిగ్లతు-పిలేసరు అన్ని దిశలలోనూ సైనిక దండయాత్రలు చేశాడు. రాజుగా తన మొదటి సంవత్సరంలో ఆయన బాబిలోను రాజు నబోనస్సరు మీద యుద్ధం చేసి టైగ్రిసు నదికి తూర్పు వైపున ఉన్న భూభాగాలను జయించాడు. క్రీ.పూ. 746లో ఆయన జాగ్రోసు పర్వతాల చుట్టుపక్కల ప్రాంతంలో ఒక విజయవంతమైన దండయాత్ర చేసి అక్కడ రెండు కొత్త అస్సీరియను ప్రావిన్సులను స్థాపించాడు. క్రీ.పూ. 743 నుండి 739 వరకు ఆయన ఉరార్టు, ఉత్తర సిరియా మీద దృష్టి సారించాడు. ఈ రెండు లక్ష్యాల మీద చేసిన దండయాత్రలు అద్భుతంగా విజయవంతమయ్యాయి; క్రీ.పూ. 743లో ఉరార్టుకు చెందిన 2వ సర్దూరి ఓడిపోయాడు. క్రీ.పూ. 740లో సిరియాలోని అర్పాదు నగరం మూడు సంవత్సరాల సుదీర్ఘ ముట్టడి తర్వాత జయించబడింది. సమీపంలోని ముప్పులను తొలగించుకున్న తర్వాత టిగ్లతు-పిలేసరు అప్పటివరకు అస్సీరియన్ల సుస్థిర పాలనలో లేని భూభాగాల మీద దృష్టి పెట్టడం ప్రారంభించాడు. క్రీ.పూ. 738లో నియో-హిట్టైటు రాజ్యాలైన పట్టిను, హటరిక్కా, ఫోనీషియను నగరమైన సుమూరు జయించబడ్డాయి. క్రీ.పూ. 734లో అస్సీరియను సైన్యం లెవంటు గుండా ఈజిప్టు సరిహద్దు వరకు సైన్యాలను నడిపించింది. మార్గమధ్యంలో ఉన్న అమ్మోను, ఎదోం, మోయాబు, యూదా వంటి అనేక రాజ్యాలను కప్పం చెల్లించి అస్సీరియను సామంతులుగా మారేలా బలవంతం చేసింది. క్రీ.పూ. 732లో అస్సీరియన్లు డమాస్కసు, ట్రాన్సు‌జోర్డాను, గలిలీ ప్రాంతాలలో అధిక భాగాన్ని స్వాధీనం చేసుకున్నారు. టిగ్లతు-పిలేసరు విజయాలు, వాటి విస్తీర్ణంతో పాటు ఆయన పెద్ద ఎత్తున చేపట్టిన పునరావాస విధానాల కారణంగా కూడా చెప్పుకోదగినవి; ఆయన అస్సిరియా హృదయభూమిలో సుదూర వెనుకబడిన ప్రావిన్సులలో పదివేల నుండి లక్షల మంది విదేశీయులను స్థిరపరిచాడు.
తన పాలన చివరిలో టిగ్లతు-పిలేసరు తన దృష్టిని బాబిలోను వైపు మళ్ళించాడు. చాలా కాలంగా దక్షిణాన రాజకీయ పరిస్థితి అస్థిరంగా ఉంది. నగరాలలోని సాంప్రదాయ పట్టణ ఉన్నత వర్గాల మధ్య, గ్రామీణ ప్రాంతాలలోని అరామియను తెగల మధ్య, దక్షిణాన ఉన్న చాల్డియను యుద్ధవీరుల మధ్య సంఘర్షణ ఉండేది. క్రీ.పూ. 732లో చాల్డియను యుద్ధవీరుడు నబు-ముకిను-జెరి బాబిలోను‌ను స్వాధీనం చేసుకుని రాజు అయ్యాడు. ఈ పరిణామాన్ని టిగ్లతు-పిలేసరు బాబిలోనియా మీద దండెత్తడానికి ఒక సాకుగా ఉపయోగించుకున్నాడు. క్రీ.పూ. 729లో ఆయన బాబిలోను‌ను స్వాధీనం చేసుకోవడంలో నబు-ముకిను-జెరిని ఓడించడంలో విజయం సాధించాడు. తద్వారా "అస్సిరియా రాజు"తో పాటు "బాబిలోను రాజు" అనే బిరుదును స్వీకరించాడు. బాబిలోనియా ప్రజలు తనను పాలకుడిగా అంగీకరించే సుముఖతను పెంచడానికి టిగ్లతు-పిలేసరు జాతీయ దేవత మర్దుకు గౌరవార్థం నిర్వహించే సాంప్రదాయ బాబిలోనియను అకిటు (నూతన సంవత్సర) వేడుకలలో రెండుసార్లు పాల్గొన్నాడు. దక్షిణాన మిగిలి ఉన్న చాల్డియను బలమైన స్థావరాల మీద సైనిక చర్యల ద్వారా బాబిలోనియా మీద నియంత్రణ సుస్థిరం చేయబడింది. క్రీ.పూ. 727లో ఆయన మరణించే నాటికి టిగ్లతు-పిలేసరు సామ్రాజ్య భూభాగాన్ని రెట్టింపు కంటే ఎక్కువగా విస్తరించాడు. సామంతుల ద్వారా పాలన కాకుండా ప్రత్యక్ష పాలన అనే ఆయన విధానం అస్సిరియను రాజ్యానికి, దాని ఆర్థిక వ్యవస్థకు ముఖ్యమైన మార్పులను తీసుకువచ్చింది; కప్పం కాకుండా సామ్రాజ్యం ప్రాంతీయ గవర్నర్లచే వసూలు చేయబడిన పన్నుల మీద ఎక్కువగా ఆధారపడింది. ఈ పరిణామం పరిపాలనా వ్యయాలను పెంచినప్పటికీ సైనిక జోక్యం అవసరాన్ని కూడా తగ్గించింది.

టిగ్లతు-పిలేసరు తర్వాత ఆయన కుమారుడు 5వ షాల్మనేసరు (పాలన 727–722 క్రీ.పూ.) అధికారంలోకి వచ్చాడు. షాల్మనేసరు స్వల్పకాల పాలన నుండి రాజ శాసనాలు  ఇతర ఆధారాలు చాలా తక్కువగా లేదా ఏమాత్రం లభించనప్పటికీ ఆయన పాలనలో సామ్రాజ్యం చాలా వరకు స్థిరంగా ఉన్నట్లు తెలుస్తోంది. షాల్మనేసరు కొన్ని శాశ్వత విజయాలను సాధించగలిగాడు; సమరియాను జయించి తద్వారా ప్రాచీన ఇజ్రాయెలు రాజ్యాన్ని అంతం చేసిన అస్సిరియా రాజు బహుశా ఆయనే అయి ఉంటాడు. ఆయన ఉత్తర సిరియా  సిలిసియాలోని భూభాగాలను కూడా తన సామ్రాజ్యంలో కలుపుకున్నట్లు కనిపిస్తుంది.

 సామ్రాజ్య ఉన్నత దశ 

2వ సార్గాను - సెన్నాచెరిబు 
షాల్మనేసరు తరువాత 2వ సార్గాను (క్రీ.పూ. 722–705) అధికారంలోకి వచ్చాడు. ఆయన అన్ని విధాలా ఒక రాజభవన కుట్ర ద్వారా తన పూర్వీకుడిని పదవీచ్యుతుడిని చేసి సింహాసనాన్ని ఆక్రమించుకున్న వ్యక్తి. తన ముందున్న టిగ్లతు-పైలెసరు లాగే సార్గాను కూడా తన శాసనాలలో మునుపటి రాజుల గురించి ఎటువంటి ప్రస్తావన చేయలేదు. బదులుగా తన సింహాసనారోహణను పూర్తిగా దైవిక ఎంపికగా పేర్కొన్నాడు. సార్గాను అధికారంలోకి రావడం సార్గోనిడు రాజవంశం స్థాపనకు నాంది పలికింది. ఇది గణనీయమైన అంతర్గత అశాంతికి దారితీసింది. తన సొంత శాసనాలలో సార్గాను 6,300 మంది "దోషి అయిన అస్సిరియన్లను" బహిష్కరించినట్లు పేర్కొన్నాడు. వీరు బహుశా ఆయన సింహాసనారోహణను వ్యతిరేకించిన అస్సిరియా హృదయభూమికి చెందిన వారై ఉంటారు. సామ్రాజ్యం అనేక పరిధీయ ప్రాంతాలు కూడా తిరుగుబాటు చేసి తమ స్వాతంత్ర్యాన్ని తిరిగి పొందాయి. ఈ తిరుగుబాట్లలో అత్యంత ముఖ్యమైనది చాల్డియను యుద్ధవీరుడు 2వ మర్దుకు-అప్లా-ఇడ్డినా విజయవంతమైన తిరుగుబాటు ఆయన బాబిలోను‌ను తన ఆధీనంలోకి తీసుకుని బాబిలోనియను స్వాతంత్ర్యాన్ని పునరుద్ధరించాడు. ఎలామైటు రాజు 1వ హుబను-నికాషుతో పొత్తు పెట్టుకున్నాడు.
సార్గాను ప్రారంభంలోనే మర్దుకు-అప్లా-ఇడ్డినాను పదవీచ్యుతుడిని చేయడానికి ప్రయత్నించినప్పటికీ మర్దుకు-అప్లా-ఇడ్డినాకు మద్దతు ఇచ్చిన అరామియను తెగల మీద దాడి చేసి ఎలామైటు‌లతో పోరాడటానికి సైన్యాన్ని నడిపించినప్పటికీ ఆయన ప్రయత్నాలు ప్రారంభంలో విఫలమయ్యాయి.  క్రీ.పూ. 720లో ఎలామైటు‌లు డెర్ వద్ద సార్గాను దళాలను ఓడించారు. సార్గాను ప్రారంభ పాలన పశ్చిమాన మరింత విజయవంతమైంది. అక్కడ హమాతు‌కు చెందిన యావు-బి'ది నాయకత్వంలో సిమిర్రా, డమాస్కసు, సమారియా, అర్పాడు మద్దతుతో మరో ఉద్యమం కూడా స్వాతంత్ర్యాన్ని తిరిగి పొందడానికి ప్రయత్నించింది. టిగ్లతు-పిలేసరు హయాంలో ఈ ప్రాంతం మీద విధించిన అధునాతన ప్రాంతీయ వ్యవస్థను నాశనం చేస్తామని బెదిరించింది. క్రీ.పూ. 720లో సార్గాను తూర్పున సైనిక దండయాత్రలు చేస్తున్నప్పుడు. ఆయన సేనాపతులు యావు-బి'దిని, ఇతరులను ఓడించారు. సార్గాను తూర్పు, పశ్చిమ దిశల మీద దృష్టి సారించడం కొనసాగించాడు. అనటోలియాలోని షినూఖ్టు, పశ్చిమ ఇరాన్ ‌లోని మన్నాయాకు వ్యతిరేకంగా విజయవంతంగా యుద్ధాలు చేశాడు.

క్రీ.పూ. 717లో సార్గాను కార్కెమిషు‌ను తిరిగి స్వాధీనం చేసుకుని ఆ నగరం గణనీయమైన వెండి ఖజానాను తన ఆధీనంలోకి తీసుకున్నాడు. బహుశా ఈ నిధుల లభ్యతే సార్గాను‌ను ప్రేరేపించి తన పేరు మీద "దుర్-షర్రుకిను" ("సార్గాను కోట") అనే సామ్రాజ్యం, కొత్త రాజధాని నిర్మాణాన్ని మొదటి నుండి ప్రారంభించడానికి కారణమైంది. బహుశా ఆయనకు వ్యతిరేకంగా జరిగిన తొలి కుట్రల తర్వాత నిమ్రూదు‌లో తాను సురక్షితంగా లేనని సార్గాను భావించడమే దీనికి ప్రేరక కారణం కావచ్చు. నిర్మాణం పనులు కొనసాగుతున్నప్పుడు సార్గాను సైనిక దండయాత్రలు కొనసాగించాడు. ఇది ఆయన పాలనలో అస్సిరియా, భౌగోళిక రాజకీయ ఆధిపత్యం  ప్రభావం గణనీయంగా విస్తరించేలా చేసింది. క్రీ.పూ. 716, 713 మధ్య, సార్గాను ఉరార్టు, మెడెసు, అరబు తెగలు, తూర్పు మధ్యధరాలోని అయోనియను సముద్రపు దొంగలకు వ్యతిరేకంగా పోరాడాడు. ఒక ముఖ్యమైన విజయం క్రీ.పూ. 714లో ఉరార్టుకు వ్యతిరేకంగా జరిగిన దండయాత్ర. దీనిలో 1వ రూసా ఓడిపోయాడు. ఉరార్టియను ప్రధాన భూభాగంలో ఎక్కువ భాగం దోచుకోబడింది.

క్రీ.పూ. 709లో సార్గాను ఇయా' దేశంలోని యాడ్నానా లేదా అట్నానా జిల్లాలో ఏడుగురు రాజుల మీద విజయం సాధించాడు.Na'aman, N., 'Sargon II and the rebellion of the Cypriote kings against Shilta of Tyre', Orientalia 67 (1998), 239–247 [reprinted in N. Na'aman, Ancient Israel and its neighbors: interaction and counteraction (Collected essays, vol. 1), Winona Lake: Eisenbrauns, 2005, 118–128]. ఇయా' దేశం అనేది సైప్రసు‌కు అస్సిరియన్ల పేరు అని భావిస్తున్నారు. కొంతమంది పండితులు ఇది 'డనాయన్ల ద్వీపాలు' లేదా గ్రీసు అని సూచిస్తున్నారు. ఖోర్సాబాదు‌లోని సార్గాను రాజభవనంలో ఇయా' దేశాన్ని ప్రస్తావించే ఇతర శాసనాలు కూడా ఉన్నాయి.Radner, K. 2010: "The Stele of Sargon II of Assyria at Kition: A focus for an emerging Cypriot identity?", in R. Rollinger, B. Gufler, M. Lang, I. Madreiter (eds), Interkulturalität in der Alten Welt: Vorderasien, Hellas, Ägypten und die vielfältigen Ebenen des Kontakts, Wiesbaden, 429–449. ఈ విధంగా సైప్రసు అస్సిరియను సామ్రాజ్యంలో విలీనం చేయబడింది. ఈ విజయాన్ని ప్రస్తుత లార్నాకా సమీపంలో కనుగొనబడిన ఒక శిలాఫలకం మీద నమోదు చేశారు.Radner, K. 2010: "The Stele of Sargon II of Assyria at Kition: A focus for an emerging Cypriot identity?", in R. Rollinger, B. Gufler, M. Lang, I. Madreiter (eds), Interkulturalität in der Alten Welt: Vorderasien, Hellas, Ägypten und die vielfältigen Ebenen des Kontakts, Wiesbaden, 429–449.

తన పాలన చివరిలో సార్గాను మళ్ళీ తన దృష్టిని బాబిలోను‌పైకి మళ్ళించాడు. క్రీ.పూ. 710లో సార్గాను దక్షిణానికి దండెత్తినప్పుడు. ఆయనకు పెద్దగా ప్రతిఘటన ఎదురవలేదు. మార్దుకు-అప్లా-ఇద్దినా తన కల్దీయ తెగకు చెందిన బలమైన కోట అయిన డ్యూర్-యాకిను‌కు పారిపోయిన తర్వాత బాబిలోను పౌరులు స్వచ్ఛందంగా సార్గాను కోసం బాబిలోను ద్వారాలను తెరిచారు. సుదీర్ఘ చర్చల తర్వాత సార్గాను మార్దుకు-అప్లా-ఇద్దినాతో శాంతి ఒప్పందం కుదుర్చుకునే వరకు పరిస్థితి కొంత అనిశ్చితంగా ఉంది. ఈ ఒప్పందం ప్రకారం డ్యూరు-యాకిను గోడలను కూల్చివేయడానికి సార్గాను‌కు అనుమతి ఇవ్వడానికి బదులుగా మార్దుకు-అప్లా-ఇద్దినా ఆయన కుటుంబానికి ఎలాం‌కు పారిపోవడానికి హక్కు కల్పించబడింది. క్రీ.పూ. 710, 707 మధ్య, సార్గాను బాబిలోను‌లో నివసించాడు. అక్కడ విదేశీ ప్రతినిధులను స్వీకరించాడు. అకిటు పండుగ వంటి స్థానిక సంప్రదాయాలలో పాల్గొన్నాడు. క్రీ.పూ. 707లో సార్గాను నిమ్రూదు‌కు తిరిగి వచ్చాడు. క్రీ.పూ. 706లో డ్యూరు-షర్రుకిను సామ్రాజ్య రాజధానిగా ప్రారంభించబడింది. సార్గాను తన కొత్త నగరాన్ని ఎక్కువ కాలం ఆస్వాదించలేకపోయాడు; క్రీ.పూ. 705లో ఆయన అనటోలియాలోని టబాలు‌కు వ్యతిరేకంగా తన చివరి సైనిక యాత్రను ప్రారంభించాడు. సార్గాను యుద్ధంలో మరణించాడు. సైన్యం ఆయన మృతదేహాన్ని తిరిగి పొందలేకపోయింది.
తన తండ్రి మరణించిన తీరు  దాని మతపరమైన పర్యవసానాల పట్ల దిగ్భ్రాంతి చెంది భయపడిన సార్గాను కుమారుడు సెన్నాచెరిబు తన తండ్రి నుండి దూరం అయ్యాడు. సెన్నాచెరిబు తన శాసనాలలో సార్గాను‌ను ఎప్పుడూ ప్రస్తావించలేదు. డ్యూరు-షర్రుకిను‌ను విడిచిపెట్టి రాజధానిని నైన్వేకు మార్చాడు. ఇది గతంలో యువరాజు నివాసంగా ఉండేది. ఆయన చేపట్టిన మొదటి నిర్మాణ ప్రాజెక్టులలో ఒకటి మరణ దేవత నెర్గలు‌కు అంకితం చేయబడిన ఆలయాన్ని పునరుద్ధరించడం. బహుశా తన తండ్రి విధికి సంబంధించిన ఆందోళనల కారణంగానే ఇది జరిగి ఉండవచ్చు. లెవంటు‌లోని అనేక సామంతుల రాజ్యాలు కప్పం చెల్లించడం మానేశాయి. మర్దుకు-అప్లా-ఇద్దినా ఎలామైట్ల సహాయంతో బాబిలోను‌ను తిరిగి స్వాధీనం చేసుకున్నాడు.

ఈ విధంగా సెన్నాచెరిబు సింహాసనం అధిష్టించిన వెంటనే అనేక మంది శత్రువులను ఎదుర్కోవలసి వచ్చింది. వారందరినీ ఓడించడానికి సంవత్సరాలు పట్టింది. క్రీ.పూ. 704లో సార్గాను మరణానికి ప్రతీకారం తీర్చుకోవడానికి ఆయన అధికారుల నాయకత్వంలో అస్సీరియను సైన్యాన్ని అనటోలియాకు పంపాడు. సెన్నాచెరిబు మర్దూకు-అప్లా-ఇద్దినాతో యుద్ధం ప్రారంభించాడు. దాదాపు రెండు సంవత్సరాల పాటు బాబిలోనియాతో పోరాడిన తర్వాత సెన్నాచెరిబు బాబిలోనియాను తిరిగి స్వాధీనం చేసుకోవడంలో విజయం సాధించాడు. అయితే మర్దూకు-అప్లా-ఇద్దినా మరోసారి ఎలాం‌కు పారిపోయాడు. అస్సీరియను ఆస్థానంలో పెరిగిన బాబిలోనియను ప్రభువు అయిన బెల్-ఇబ్నీని బాబిలోను‌కు సామంతుడైన రాజుగా నియమించారు.

క్రీ.పూ. 701లో సెన్నాచెరిబు తన పాలనలో అత్యంత ప్రసిద్ధమైన సైనిక దండయాత్రను చేపట్టాడు. అక్కడి రాజ్యాలు మళ్లీ కప్పం చెల్లించేలా చేయడానికి లెవంటు ‌మీద దండెత్తాడు. ఈ సంఘర్షణే అస్సీరియను శాసనాలతో పాటు హిబ్రూ బైబిలు‌తో సహా ఇతర ఆధారాలలో చాలా వివరంగా నమోదు చేయబడిన మొదటి అస్సీరియను యుద్ధం. అస్సీరియను వృత్తాంతం బైబిలు వృత్తాంతం నుండి కొంత భిన్నంగా ఉంటుంది; అస్సీరియను శాసనాలు ఈ దండయాత్రను గొప్ప విజయంగా వర్ణిస్తాయి. దీనిలో కప్పం తిరిగి పొందబడింది. కొన్ని రాజ్యాలు పూర్తిగా విలీనం చేయబడ్డాయి. సెన్నాచెరిబు ఆ ప్రాంతంలో ఈజిప్షియను ఆశయాలను కూడా ఆపగలిగాడు. అయితే బైబిలు సెన్నాచెరిబు జెరూసలేం వెలుపల ఘోర పరాజయాన్ని చవిచూశాడని వర్ణిస్తుంది. జెరూసలేంను పరిపాలించిన యూదా రాజు హిజ్కియా ఈ దండయాత్ర తర్వాత సెన్నాచెరిబు‌కు భారీగా కప్పం చెల్లించినందున ఆధునిక మేధావులు బైబిలు వృత్తాంతం మతపరమైన ఆందోళనల కారణంగా తీవ్రంగా వక్రీకరించబడిందని సెన్నాచెరిబు తన దండయాత్ర లక్ష్యాలలో విజయం సాధించి ఆ ప్రాంతంలో అస్సీరియను అధికారాన్ని తిరిగి స్థాపించాడని భావించడం మరింత సమంజసమని నమ్ముతారు. వికీపీడియా ప్రయోజనాల కోసం బైబిలు‌ను విశ్వసనీయ మూలంగా ఉపయోగించలేము

బెల్-ఇబ్ని బాబిలోనియను సామంతు పాలకుడిగా పదవీకాలం ఎక్కువ కాలం కొనసాగలేదు. ఆయన మార్డుకు-అప్లా-ఇడ్డినా, మరొక చాల్డియను యుద్ధవీరుడు, ముషేజిబు-మార్డుకు చేత నిరంతరం వ్యతిరేకించబడ్డాడు. వీరు తమ కోసం అధికారాన్ని చేజిక్కించుకోవాలని ఆశించారు. క్రీ.పూ. 700లో సెన్నాచెరిబు మళ్ళీ బాబిలోనియా మీద దండెత్తి మార్డుకు-అప్లా-ఇడ్డినా, ముషేజిబు-మార్డుకు‌లను తరిమివేశాడు. మరింత బలమైన అధికారం ఉన్న సామంతు పాలకుడు అవసరం కావడంతో ఆయన తన పెద్ద కుమారుడైన అషూరు-నాదిను-షుమిని బాబిలోను సింహాసనం మీద కూర్చోబెట్టాడు. కొన్ని సంవత్సరాల పాటు అంతర్గత శాంతి పునరుద్ధరించబడింది. సెన్నాచెరిబు సైన్యాన్ని కొన్ని చిన్నపాటి సైనిక దండయాత్రలతో నిమగ్నమయ్యేలా చేశాడు. ఈ సమయంలో సెన్నాచెరిబు తన దృష్టిని ప్రధానంగా నిర్మాణ ప్రాజెక్టుల మీద కేంద్రీకరించాడు; క్రీ.పూ. 699, 695 మధ్య ఆయన నైన్వేను ప్రతిష్టాత్మకంగా పునరుద్ధరించాడు. ఇతర నిర్మాణాలతో పాటు నైరుతి ప్యాలెసు, 12 కిలోమీటర్ల (7.5 మైళ్ళు) పొడవు, 25 మీటర్ల (82 అడుగులు) ఎత్తైన గోడను నిర్మించాడు. నైరుతి ప్యాలెసు సమీపంలో నిర్మించిన ఒక పెద్ద ఉద్యానవనం బాబిలోను వేలాడే తోటలకు ప్రేరణగా నిలిచి ఉండవచ్చని భావిస్తున్నారు. నైన్వేను రాజధానిగా ఎంచుకోవడానికి సెన్నాచెరిబు తీసుకున్న నిర్ణయానికి కారణం ఆయన యువరాజుగా ఆ నగరంలో చాలా కాలం నివసించడం మాత్రమే కాకుండా దాని ఆదర్శవంతమైన ప్రదేశం కూడా కావచ్చు; ఇది అప్పటి రహదారి, వాణిజ్య వ్యవస్థలలో ఒక ముఖ్యమైన కేంద్రంగా ఉండటం, టైగ్రిసు నది మీదుగా ఉన్న ఒక ముఖ్యమైన రేవుకు సమీపంలో ఉండటం కూడా దీనికి కారణం.


క్రీ.పూ. 694లో సెన్నాచెరిబు ఎలాం మీద దండెత్తాడు. మార్దుకు-అప్లా-ఇద్దినాం ఆయన మద్దతుదారులను సమూలంగా నిర్మూలించడమే దీని స్పష్టమైన లక్ష్యం. సెన్నాచెరిబు ఫోనీషియను, గ్రీకు ఓడల తయారీదారులు నిర్మించిన నౌకాదళంతో పర్షియను గల్ఫు  మీదుగా ప్రయాణించి లెక్కలేనన్ని ఎలామైటు నగరాలను స్వాధీనం చేసుకుని దోచుకున్నాడు. అస్సిరియను సైన్యం తీరానికి చేరుకోవడానికి ముందే సహజ కారణాలతో మరణించిన మార్దుకు-అప్లా-ఇద్దినా మీద ఆయన ప్రతీకారం తీర్చుకోలేకపోయాడు. ఈ దండయాత్ర బదులుగా బాబిలోనియాలోని అస్సిరియా వ్యతిరేక వర్గంతో ఎలామైటు‌లతో సంఘర్షణను గణనీయంగా తీవ్రతరం చేసింది. అస్సిరియన్లు తమ భూభాగాలలో నిమగ్నమై ఉన్నప్పుడు ఎలామైటు రాజు హల్లుషు-ఇన్షుషినకు బాబిలోనియా మీద దండెత్తి సెన్నాచెరిబు ‌మీద ప్రతీకారం తీర్చుకున్నాడు. ఈ దండయాత్ర సమయంలో అషూరు-నాదిను-షుమి బంధించబడి ఎలాం‌కు తీసుకువెళ్లబడ్డాడు. అక్కడ ఆయన బహుశా ఉరితీయబడి ఉండవచ్చు. ఆయను స్థానంలోఎలామైట్లు, బాబిలోనియన్లు బాబిలోనియను ప్రభువు నెర్గలు-ఉషేజిబు‌ను బాబిలోను రాజుగా పట్టాభిషేకం చేశారు. కేవలం కొన్ని నెలల తర్వాత సెన్నాచెరిబు యుద్ధంలో నెర్గలు-ఉషేజిబు‌ను ఓడించి బంధించినప్పటికీ క్రీ.పూ. 693 చివరలో చాల్డియను యుద్ధవీరుడు ముషేజిబు-మార్దుకు బాబిలోను‌ను స్వాధీనం చేసుకుని అస్సిరియను ప్రతీకారాన్ని ప్రతిఘటించడానికి చాల్డియన్లు, అరామీయులు, అరబ్బులు, ఎలామైటు‌లతో కూడిన ఒక పెద్ద కూటమిని ఏర్పాటు చేయడంతో యుద్ధం కొనసాగింది. వరుస యుద్ధాల తర్వాత క్రీ.పూ. 689లో సెన్నాచెరిబు చివరకు బాబిలోను‌ను తిరిగి స్వాధీనం చేసుకున్నాడు. బాబిలోనియను రాజకీయ గుర్తింపును పూర్తిగా నిర్మూలించే ప్రయత్నంలో ముషేజిబు-మర్దుకు పట్టుబడ్డాడు. బాబిలోను నగరం నాశనం చేయబడింది.

సెన్నాచెరిబు పాలన చివరి సంవత్సరాలు సాపేక్షంగా శాంతియుతంగా గడిచాయి. కానీ రాజసభలో సమస్యలు తలెత్తడం ప్రారంభించాయి. సెన్నాచెరిబు తర్వాతి పెద్ద కుమారుడైన అర్దా-ములిస్సు, అషూరు-నాదిను-షుమి స్థానంలో వారసుడిగా ఉన్నప్పటికీ క్రీ.పూ. 684 ప్రాంతంలో చిన్న కుమారుడైన ఎసర్హడాను‌ను వారసుడిగా ప్రకటించారు. బహుశా సెన్నాచెరిబు, ఎసర్హడాను తల్లి అయిన నకియా ప్రభావానికి లోనై ఉండవచ్చు. ఆమె తరువాతి కాలంలో మరింత ప్రముఖురాలిగా, శక్తివంతమైనదిగా మారింది. నిరాశ చెందిన అర్దా-ములిస్సు, ఆయన మద్దతుదారులు, తనను తిరిగి వారసుడిగా నియమించమని సెన్నాచెరిబు ‌మీద ఒత్తిడి తెచ్చారు. తమ రక్షణ కోసం ఎసర్హడాను‌ను పశ్చిమాన ప్రవాసంలోకి పంపడంలో వారు విజయం సాధించినప్పటికీ సెన్నాచెరిబు అర్దా-ములిస్సును వారసుడిగా అంగీకరించలేదు. క్రీ.పూ. 681 చివరిలో అర్దా-ములిస్సు నైనివేలోని ఒక దేవాలయంలో తన తండ్రిని చంపాడు. ఈ పితృహత్య కారణంగా అర్దా-ములిస్సు తన మునుపటి మద్దతులో కొంత కోల్పోయాడు. ఎసర్హడాను సైన్యంతో తిరిగి వచ్చేలోపు పట్టాభిషేకం చేసుకోలేకపోయాడు. సెన్నాచెరిబు హత్య జరిగిన రెండు నెలల తర్వాత ఎసర్హడాను నైనివేను స్వాధీనం చేసుకుని రాజు అయ్యాడు. అర్దా-ములిస్సు ఆయన మద్దతుదారులు సామ్రాజ్యం నుండి పారిపోయారు.

 ఎసర్హడాను - అశుర్బనిపాలు 
ఎసర్హడాను తన సామ్రాజ్యం ఉత్తర, దక్షిణ భాగాల మధ్య అధికార సమతుల్యతను నెలకొల్పడానికి ప్రయత్నించాడు. అందువలన సెన్నాచెరిబు నగరాన్ని నాశనం చేయడాన్ని అత్యంత క్రూరమైన చర్యగా భావించి ఆయన దక్షిణాన బాబిలోను‌ను పునర్నిర్మించాడు. కానీ అస్సిరియా దేవాలయాలను, ఆచారాలను నిర్లక్ష్యం చేయకుండా కూడా చూసుకున్నాడు. ఆయన సింహాసన అధిరోహణలోని గందరగోళ పరిస్థితుల కారణంగా ఆయన తన అధికారులు, కుటుంబ సభ్యులను కూడా నమ్మలేదు; దీని ఫలితంగా ఆయన పాలనలో మహిళలకు ప్రాముఖ్యత పెరిగింది ఎందుకంటే ఆయన వారిని ఎక్కువగా విశ్వసించాడు. ఎసర్హడాను తల్లి నకియా ఆయన రాణి ఎషర్రా-హమ్మతు, ఆయన కుమార్తె సెరువా-ఎటెరాటు. మునుపటి అస్సిరియా చరిత్రలోని చాలా మంది మహిళల కంటే ఎక్కువ శక్తివంతమైనవారుగా, ప్రముఖులుగా ఉన్నారు. రాజు తరచుగా అనారోగ్యంతో బాధపడేవాడు. నిరాశతో కూడా బాధపడినట్లు తెలుస్తోంది. ఇది ఆయన రాణి, ఆయన పిల్లలలో కొందరి మరణాల తర్వాత తీవ్రమైంది.

తన శారీరక, మానసిక ఆరోగ్యం సరిగా లేనప్పటికీ ఎసర్హడాను అనేక విజయవంతమైన సైనిక దండయాత్రలకు నాయకత్వం వహించాడు. వాటిలో కొన్ని మునుపటి రాజుల కంటే అస్సిరియా కేంద్ర భూభాగం నుండి చాలా దూరంలో జరిగాయి. ఆయన సామ్రాజ్యం వాయువ్య భాగాన్ని పీడిస్తున్న సిమ్మెరియన్లును ఓడించాడు. అనటోలియాలోని కుండు, సిస్సూ నగరాలను జయించాడు. ఫోనిషియను నగరం సిడానును జయించాడు. దానికి కార్-అషురు-అహు-ఇడ్డినా ("ఎసర్హడాను కోట") అని పేరు మార్చారు. జాగ్రోసు పర్వతాలలో మెడెసు‌తో పోరాడిన తర్వాత ఎసర్హడాను తన ముందున్న రాజుల కంటే తూర్పున మరింత ముందుకు సాగాడు. ఎలాం మీద అస్సిరియా దండయాత్రలో భాగంగా ఆధునిక ఇరాన్‌లోని దష్త్-ఎ కవిరు వరకు చేరుకున్నాడు. ఎసర్హడాను తూర్పు అరేబియా ద్వీపకల్పం మీద కూడా దండెత్తి, ఆధునిక ధహ్రాను‌తో సహా పెద్ద సంఖ్యలో నగరాలను జయించాడు.


ఎసర్హడాను గొప్ప సైనిక విజయం క్రీ.పూ. 671లో ఈజిప్టును జయించడం. వివిధ అరబు తెగల నుండి పొందిన లాజిస్టికు మద్దతు ద్వారా క్రీ.పూ. 671 దండయాత్ర మధ్య సినాయి గుండా ఒక కష్టమైన మార్గంలో సాగి ఈజిప్టు సైన్యాలను ఆశ్చర్యపరిచాడు. ఫారో తహర్కాకు వ్యతిరేకంగా జరిగిన మూడు పెద్ద యుద్ధాల తర్వాత ఎసర్హడాను ఈజిప్టు రాజధాని అయిన మెంఫిసు‌ను స్వాధీనం చేసుకున్నాడు. తహర్కా దక్షిణాన నుబియాకు పారిపోయాడు. ఎసర్హడాను చాలా మంది స్థానిక గవర్నరు‌లను వారి స్థానాల్లోనే కొనసాగడానికి అనుమతించాడు. అయినప్పటికీ వారిని పర్యవేక్షించడానికి తన ప్రతినిధులలో కొందరిని అక్కడ ఉంచాడు. ఈజిప్టు విజయం నూతన అస్సిరియను సామ్రాజ్యాన్ని దాని అత్యంత విస్తృత స్థాయికి తీసుకువచ్చింది.


అస్సిరియను చరిత్రలో అత్యంత విజయవంతమైన రాజులలో ఒకడైనప్పటికీ ఎసర్హడాను తన పాలనకు వ్యతిరేకంగా అనేక కుట్రలను ఎదుర్కొన్నాడు. బహుశా అనారోగ్యంతో బాధపడుతున్న రాజును దేవుళ్లు తన పాలనకు తమ దైవిక మద్దతును ఉపసంహరించుకున్నట్లుగా భావించి ఉండవచ్చు. ఈజిప్టు దండయాత్రల సమయంలో ఎసర్హడాను‌కు వ్యతిరేకంగా కనీసం మూడు పెద్ద తిరుగుబాట్లు జరిగాయి; నినెవెలో ప్రధాన నపుంసకుడైన అషూరు-నాసిరు, ఎసర్హద్దోను‌కు బదులుగా రాజుగా అవుతాడని ఒక బాబిలోనియను బందీ ప్రవచించాడు; హర్రాను‌లోని ఒక ప్రవక్త్రి, ఎసర్హద్దోను, ఆయన వంశం "నాశనం" అవుతారని సాసి అనే పేరు గల ఒక అధికారి రాజు అవుతాడని ప్రకటించింది; అస్సూరు‌లో స్థానిక గవర్నరు ఒక ప్రవచనాత్మక కలను చూసిన తర్వాత ఒక కుట్రకు పాల్పడ్డాడు. ఆ కలలో ఒక పిల్లవాడు సమాధి నుండి లేచి ఆయనకు ఒక దండాన్ని అందించాడు. గూఢచారులు, సమాచారకర్తల సువిశాలమైన నెట్వర్కు‌ ద్వారా ఎసర్హద్దోను ఈ తిరుగుబాటు ప్రయత్నాలన్నింటినీ కనుగొన్నాడు. క్రీ.పూ. 670లో పెద్ద సంఖ్యలో ఉన్నత స్థాయి అధికారులకు మరణశిక్ష విధించాడు.

క్రీ.పూ. 672లో ఎసర్హడాను తన చిన్న కుమారుడు అషురు‌బానిపాలు (పాలన క్రీ.పూ. 669–631) అస్సిరియాకు వారసుడిగా అవుతాడని, పెద్ద కుమారుడు షమాషు-షుం-ఉకిను బాబిలోను‌ను పాలిస్తాడని శాసించాడు. సింహాసన వారసత్వం తన పట్టాభిషేకం కంటే సజావుగా జరిగేలా చూడటానికి ఎసర్హడాను సామ్రాజ్యంలోని ప్రతి ఒక్కరినీ ప్రముఖ అధికారులనే కాకుండా సుదూర సామంతులను, రాజకుటుంబ సభ్యులను కూడా వారసులకు విధేయత ప్రమాణాలు చేసి ఈ ఏర్పాటును గౌరవించాలని బలవంతం చేశాడు. క్రీ.పూ. 669లో ఈజిప్టు మీద దండయాత్రకు వెళ్తున్న మార్గంలో ఎసర్హడాను అనారోగ్యంతో మరణించినప్పుడు నఖియా అషురు‌బానిపాలు‌కు కూడా ఇలాంటి విధేయత ప్రమాణాలు చేయమని బలవంతం చేసింది. ఆయన ఎటువంటి ఆటంకం లేకుండా రాజు అయ్యాడు. ఒక సంవత్సరం తరువాత అషురు‌బానిపాలు షమాషు-షుం-ఉకిను‌ను బాబిలోను‌కు (ప్రధానంగా లాంఛనప్రాయ) రాజుగా పట్టాభిషేకం చేయడాన్ని పర్యవేక్షించాడు.
రథంలో అషురు‌బానిపాలు, గోడ మీద శిల్పం, క్రీ.పూ. 7వ శతాబ్దం, నినెవె నుండి, బ్రిటిషు మ్యూజియం.
అషురు‌బానిపాలు‌ను తరచుగా అస్సిరియా చివరి గొప్ప రాజుగా పరిగణిస్తారు. ఆయన పాలనలోనే అస్సిరియా సైన్యాలు సమీప ప్రాచ్యం అన్ని దిక్కులలోకి చివరిసారిగా దండయాత్ర చేశాయి. క్రీ.పూ. 667, 664లో అస్సిరియా వ్యతిరేక తిరుగుబాట్ల నేపథ్యంలో అషురు‌బానిపాలు ఈజిప్టు మీద దండెత్తాడు; ఫారో తహర్కా, ఆయన మేనల్లుడు టాంటమాని ఇద్దరూ ఓడిపోయారు.  అషురు‌బానిపాలు దక్షిణ ఈజిప్టు రాజధాని థీబ్సు‌ను స్వాధీనం చేసుకున్నాడు. అక్కడి నుండి భారీ మొత్తంలో దోచుకున్న సంపదను అస్సిరియాకు పంపారు. క్రీ.పూ. 664లో సుదీర్ఘ శాంతి కాలం తర్వాత ఎలామైటు రాజు ఉర్తకు బాబిలోనియా మీద ఆకస్మిక దండయాత్ర చేశాడు. ఇది శత్రుత్వాలను పునరుద్ధరించింది. పదేళ్ల పాటు జరిగిన నిస్సారమైన పోరాటాల తర్వాత క్రీ.పూ. 653లో ఎలామైటు రాజు టెయుమ్మాను ఉలై నది వద్ద జరిగిన యుద్ధంలో ఓడిపోయి బంధించబడి ఉరితీయబడ్డాడు. టెయుమ్మాను తలని నైనివేకు తీసుకువచ్చి ప్రజలకు ప్రదర్శించారు. అయితే ఎలాం మాత్రం ఓటమిని అంగీకరించకుండా కొంతకాలం పాటు అస్సిరియాకు వ్యతిరేకంగా పోరాడుతూనే ఉంది.
అషురు‌బానిపాలు ప్రారంభ పాలనలో పెరుగుతున్న సమస్యలలో ఒకటి అషురు‌బానిపాలు, షమాషు-షుం-ఉకిను మధ్య ఉన్న విభేదాలు. ఎసర్హడాను పత్రాల ప్రకారం షమాషు-షుం-ఉకిను మొత్తం బాబిలోనియాకు వారసుడిగా ఉండాలని ఉద్దేశించినప్పటికీ ఆయన కేవలం బాబిలోను సమీప ప్రాంతాలను మాత్రమే నియంత్రించినట్లు తెలుస్తోంది. ఎందుకంటే అనేక ఇతర బాబిలోనియను నగరాలు ఆయన పట్టించుకోకుండా అషురు‌బానిపాలు‌ను తమ రాజుగా భావించాయి. కాలక్రమేణా షమాషు-షుం-ఉకిను తన సోదరుడి ఆధిపత్య నియంత్రణ మీద అసంతృప్తి చెందాడు. క్రీ.పూ. 652లో ఆయన అనేక ఎలామైటు రాజుల సహాయంతో తిరుగుబాటు చేశాడు. క్రీ.పూ. 648లో అషురు‌బానిపాలు సుదీర్ఘ ముట్టడి తర్వాత బాబిలోను‌ను స్వాధీనం చేసుకుని నగరాన్ని నాశనం చేశాడు. షమాషు-షుం -ఉకిను తన రాజభవనంలోనే తనను తాను అగ్నికి ఆహుతి చేసుకుని మరణించి ఉండవచ్చు. అషురు‌బానిపాలు ఆయన స్థానంలో కందలాను అనే కీలుబొమ్మ పాలకుడిని నియమించి ఆ తర్వాత ఎలాం ‌మీద దండెత్తాడు. ఎలాం రాజధాని సూసాను స్వాధీనం చేసుకుని నాశనం చేశారు. పెద్ద సంఖ్యలో ఎలామైటు ఖైదీలను నైనివేకు తీసుకువచ్చి, చిత్రహింసలకు గురిచేసి అవమానించారు. అషురు‌బానిపాలు ఎలాం‌ను నియో-అస్సిరియను సామ్రాజ్యంలో విలీనం చేసుకోకుండా దానిని రక్షణ లేకుండా వదిలివేయాలని నిర్ణయించుకున్నాడు. తరువాతి దశాబ్దాలలో పర్షియన్లు ఈ ప్రాంతంలోకి వలస వచ్చి, నాశనమైన ఎలామైటు కోటలను తమ ఉపయోగం కోసం పునర్నిర్మించుకున్నారు.


అషురు‌బానిపాలు శాసనాలు అస్సిరియాను యావతు ప్రపంచం మీద తిరుగులేని, దైవసమర్థన పొందిన ఆధిపత్య శక్తిగా చిత్రీకరించినప్పటికీ ఆయన పాలన కాలంలోనే సామ్రాజ్యంలో పగుళ్లు ఏర్పడటం ప్రారంభమయ్యాయి. క్రీ.పూ. 656 తర్వాత ఏదో ఒక సమయంలో సామ్రాజ్యం ఈజిప్టు మీద నియంత్రణ కోల్పోయింది. ఈజిప్టు ఇరవై ఆరవ రాజవంశ స్థాపకుడైన ఫారో మొదటి సామ్టికు దానిని పరిపాలిస్తున్నాడు. అషురు‌బానిపాలు వివిధ అరబు తెగల మీద అనేక దండయాత్రలు చేశాడు. కానీ అవి వారి భూభాగాల మీద పాలనను సుస్థిరం చేయడంలో విఫలమయ్యాయి. అస్సిరియా వనరులను వృధా చేశాయి. బహుశా అన్నింటికన్నా ముఖ్యంగా షమాషు-షుం-ఉకిను‌ను ఓడించిన తర్వాత ఆయన బాబిలోను‌ను నాశనం చేయడం దక్షిణ మెసొపొటేమియాలో అస్సిరియా వ్యతిరేక భావనలను రగిలించింది. ఇది ఆయన మరణం తర్వాత త్వరలోనే వినాశకరమైన పరిణామాలకు దారితీసింది. అషురు‌బానిపాలు పాలనలో రాజుకు సామ్రాజ్యంలోని సాంప్రదాయ ఉన్నత వర్గాలకు మధ్య పెరుగుతున్న అంతరం కూడా కనిపించింది; ఆయన కాలంలో నపుంసకులు శక్తివంతులయ్యారు. వారికి పెద్ద పెద్ద భూభాగాలను, అనేక పన్ను మినహాయింపులను మంజూరు చేశారు.

 సామ్రాజ్యం పతనం 
క్రీ.పూ. 631లో అషురు‌బానిపాలు మరణానంతరం ఆయన కుమారుడు అషురు-ఎటిలు-ఇలాని సింహాసనాన్ని అధిష్టించాడు. అషురు-ఎటిలు-ఇలాని సింహాసనం అధిష్టించే సమయానికి మైనరు అని కొందరు చరిత్రకారులు అభిప్రాయపడినప్పటికీ ఆయన స్వల్పకాలిక పాలనలో ఆయనకు పిల్లలు ఉన్నట్లు ఆధారాలు ఉన్నందున ఇది అసంభవం. తన తండ్రికి చట్టబద్ధమైన వారసుడు అయినప్పటికీ ప్రధాన నపుంసకుడు సిన్-షుము-లిషిరు సహాయంతో గణనీయమైన వ్యతిరేకతను ఎదుర్కొని ఆయన సింహాసనాన్ని అధిష్టించినట్లు తెలుస్తోంది. అస్సిరియను అధికారి నబు-రిహ్తు-ఉసురు సింహాసనాన్ని చేజిక్కించుకోవడానికి ప్రయత్నించినట్లు తెలుస్తోంది. కానీ ఆయ్న కుట్రను సిన్-షుము-లిషిరు త్వరగా అణచివేశాడు. అషురు‌బానిపాలు మరణించిన కాలం నాటి నినెవెలో తవ్వకాలలో లభించిన శిథిలాలలో అగ్నిప్రమాదానికి సంబంధించిన ఆధారాలు ఉన్నందున ఈ కుట్ర రాజధానిలో హింసకు అశాంతికి దారితీసి ఉండవచ్చు.

అషురు-ఎటిలు-ఇలాని సాపేక్షంగా సోమరి పాలకుడిగా ఉన్నట్లు తెలుస్తోంది; ఎలాంటి సైనిక దండయాత్రల రికార్డులు అందుబాటులో లేవు. నిమ్రూదు‌లోని ఆయన రాజభవనం మునుపటి రాజుల రాజభవనాల కంటే చాలా చిన్నదిగా ఉండేది. ఆయన పాలనలో ప్రభుత్వం దాదాపుగా సిన్-షుము-లిషిరు చేతనే నడపబడి ఉండవచ్చని భావిస్తున్నారు. నాలుగు సంవత్సరాల పాలన తర్వాత అషురు-ఎటిలు-ఇలాని క్రీ.పూ. 627లో అస్పష్టమైన పరిస్థితులలో మరణించాడు. ఆయన సోదరుడు సిన్‌షరిష్కును సింహాసనాన్ని అధిష్టించాడు.

సిన్‌షరిష్కును సింహాసనాన్ని అధిష్టించడం ఎటువంటి సవాలు లేకుండా జరగలేదు. ఆయన సింహాసనం అధిష్టించిన వెంటనే సిన్-షుము-లిషిరు తిరుగుబాటు చేసి సింహాసనాన్ని తన కోసం చేజిక్కించుకోవడానికి ప్రయత్నించాడు. అయినప్పటికీ ఆయనకు వంశపారంపర్యంగా ఎటువంటి హక్కు లేకపోయినా అస్సిరియను చరిత్రలో ఇలా చేసిన ఏకైక నపుంసకుడు ఆయనే. సిన్-షుము-లిషిరు బాబిలోనియాలోని నిప్పూరు, బాబిలోను‌తో సహా అనేక ప్రముఖ నగరాలను విజయవంతంగా స్వాధీనం చేసుకున్నాడు. కానీ మూడు నెలల తర్వాత సిన్‌షరిష్కును చేతిలో ఓడిపోయాడు. ఈ విజయం సిన్‌షరిష్కును సమస్యలను తగ్గించడంలో పెద్దగా సహాయపడలేదు. బాబిలోనియను సామంతుడైన రాజు కందలాను కూడా క్రీ.పూ. 627లో మరణించాడు. వేగవంతమైన ప్రభుత్వ మార్పులు, అంతర్గత అశాంతి అస్సిరియను పాలన నుండి విముక్తి పొంది స్వాతంత్ర్యం తిరిగి పొందాలనే బాబిలోనియన్ల ఆశలను బలపరిచాయి. ఈ ఉద్యమం త్వరగా నబోపొలాసరు‌ను తమ నాయకుడిగా ప్రకటించుకుంది. ఆయన బహుశా ఉరుకు‌లోని ఒక ప్రముఖ రాజకీయ కుటుంబానికి చెందినవాడు. సిన్-షుము-లిషిరు ఓటమి చెందిన కొన్ని నెలల తర్వాత నబోపొలాసరు ఆయన మిత్రులు నిప్పూరు, బాబిలోను రెండింటినీ స్వాధీనం చేసుకున్నారు. అయినప్పటికీ అస్సిరియన్ల ప్రతిస్పందన వేగంగా ఉంది. క్రీ.పూ. 626 అక్టోబరు‌లో నిప్పూరు‌ను తిరిగి స్వాధీనం చేసుకున్నారు. అయితే బాబిలోను, ఉరుకు‌లను తిరిగి స్వాధీనం చేసుకోవడానికి సిన్‌షరిష్కును చేసిన ప్రయత్నాలు విఫలమయ్యాయి. ఆ తర్వాత క్రీ.పూ. 626 నవంబరు‌లో నబోపొలాసరు‌ను అధికారికంగా బాబిలోను రాజుగా పట్టాభిషేకం చేశారు. తద్వారా బాబిలోనియాను ఒక స్వతంత్ర రాజ్యంగా పునఃస్థాపించారు.

నబోపొలాసరు పట్టాభిషేకం జరిగిన తర్వాతి సంవత్సరాలలో బాబిలోనియా అస్సిరియను, బాబిలోనియను సైన్యాల మధ్య ఒక భీకర యుద్ధభూమిగా మారింది. నగరాలు తరచుగా చేతులు మారుతున్నప్పటికీ బాబిలోనియన్లు నెమ్మదిగా సిను‌షారిష్కును సైన్యాలను దక్షిణం నుండి వెనక్కి నెట్టారు. సిన్‌షారిష్కును వ్యక్తిగత నాయకత్వంలో నబోపొలాసరు‌కు వ్యతిరేకంగా అస్సిరియన్ల సైనిక చర్యలు ప్రారంభంలో విజయవంతమైనట్లు కనిపించాయి: క్రీ.పూ. 625లో సిప్పార్ నగరాన్ని తిరిగి స్వాధీనం చేసుకున్నారు. నిప్పూరు‌ను స్వాధీనం చేసుకోవడంలో నబోపొలాసరు విఫలమయ్యాడు; క్రీ.పూ. 623లో అస్సిరియన్లు నబోపొలాసరు పూర్వీకుల స్వస్థలమైన ఉరుకు నగరాన్ని తిరిగి ఆక్రమించుకున్నారు. క్రీ.పూ. 622లో సామ్రాజ్యం పశ్చిమ ప్రాంతాల నుండి పేరు తెలియని ఒక తిరుగుబాటుదారుడు తిరుగుబాటు చేసి నైనివే మీద దండెత్తి రాజధానిని స్వాధీనం చేసుకోకపోయి ఉంటే బహుశా సిను‌షారిష్కును అంతిమంగా విజయం సాధించి ఉండేవాడు. ఈ తిరుగుబాటుదారుడిని 100 రోజుల తర్వాత సిన్‌షారిష్కును ఓడించినప్పటికీ అస్సిరియను సైన్యం లేకపోవడం వల్ల క్రీ.పూ. 622–620 మధ్య నబోపొలాసరు దళాలు మొత్తం బాబిలోనియాను స్వాధీనం చేసుకోగలిగాయి. ఈ నష్టం జరిగినప్పటికీ నబోపొలాసరు బాబిలోనియాను ఏకీకృతం చేయడం కేవలం తాత్కాలిక ఇబ్బంది మాత్రమే కాకుండా ఒక ముఖ్యమైన సంఘటన అని అస్సిరియన్లు అనుమానించడానికి పెద్దగా కారణం లేదు; గతంలో జరిగిన బాబిలోనియను తిరుగుబాట్లలో బాబిలోనియన్లు కొన్నిసార్లు తాత్కాలికంగా పైచేయి సాధించారు.
క్రీ.పూ. 616లో అస్సీరియా హృదయభూమిలోకి నబోపొలాసరు చేసిన మొదటి దండయాత్రలు మరింత ఆందోళన కలిగించాయి. దీనిలో ఆయన కొన్ని సరిహద్దు నగరాలను స్వాధీనం చేసుకుని స్థానిక అస్సీరియను సైనిక దళాలను ఓడించాడు. 500 సంవత్సరాలుగా అస్సీరియా హృదయభూమి మీద ఎవరూ దండెత్తలేదు. ఈ సంఘటన పరిస్థితి ఎంత తీవ్రంగా ఉందో తెలియజేసింది. దీనితో ఫారో ప్సామ్టికు అస్సీరియా పక్షాన ఈ సంఘర్షణలో ప్రవేశించాడు. ప్సామ్టికు బహుశా తన పెరుగుతున్న సామ్రాజ్యానికి, తూర్పున ఉన్న బాబిలోనియన్లు, ఇతర శక్తులకు మధ్య అస్సీరియా ఒక రక్షణ కవచంగా ఉండటంలోనే ప్రధానంగా ఆసక్తి కనబరిచాడు. క్రీ.పూ. 615 మేలో నబోపొలాసరు సామ్రాజ్యంలో మిగిలి ఉన్న అత్యంత దక్షిణ నగరం అయిన అస్సూరు మీద దాడి చేశాడు. సిన్‌షరిష్కును నబోపొలాసరు దాడిని తిప్పికొట్టి, కొంతకాలం పాటు పురాతన నగరాన్ని కాపాడటంలో విజయం సాధించాడు.

ఈ సంఘర్షణలో మెడియా సామ్రాజ్యం ప్రవేశించకుండా నబోపొలాసరు శాశ్వత విజయాన్ని సాధించి ఉండేవాడనేది సందేహాస్పదమే. చాలా కాలంగా అనేక తెగలుగా విడిపోయి తరచుగా అస్సీరియను సైనిక దండయాత్రలకు లక్ష్యంగా ఉన్న మెడెసు ప్రజలు కింగ్ సియాక్సారెసు ఆధ్వర్యంలో ఏకమయ్యారు. క్రీ.పూ. 615 చివరిలో లేదా క్రీ.పూ. 614లో సియాక్సారెసు ఆయన సైన్యం అస్సీరియాలోకి ప్రవేశించి సిన్‌షరిష్కును ‌మీద దండయాత్రకు సన్నాహకంగా అరఫా చుట్టుపక్కల ప్రాంతాన్ని జయించారు. మెడెసు వారు నిమ్రూదు, నినెవె మీద దాడులు చేసి అస్సూరు నగరాన్ని స్వాధీనం చేసుకున్నారు. దీని ఫలితంగా ఆ పురాతన నగరం క్రూరంగా దోచుకోబడింది. దాని నివాసులు ఊచకోతకు గురయ్యారు. దోపిడీ జరిగిన తర్వాత నబోపొలాసరు అస్సూరు‌కు చేరుకున్నాడు. అక్కడ సియాక్సారెసును కలిసి ఆయనతో పొత్తు పెట్టుకున్నాడు. క్రీ.పూ. 612లో రెండు నెలల పాటు జరిగిన ముట్టడి తర్వాత మెడెసు, బాబిలోనియన్లు నినెవెను స్వాధీనం చేసుకున్నారు. సిన్ష‌రిష్కును నగరాన్ని రక్షిస్తూ మరణించాడు. నగరాన్ని స్వాధీనం చేసుకున్న తర్వాత విస్తృతమైన దోపిడీ, విధ్వంసం జరిగాయి. ఇది వాస్తవానికి అస్సీరియను సామ్రాజ్యానికి ముగింపు పలికింది.

నినెవె పతనం తరువాత ఒక అస్సీరియను జనరలు, యువరాజు, బహుశా సిన్ష‌రిష్కును  కుమారుడు అస్సీరియను సైన్యం అవశేషాలను నడిపించి పశ్చిమాన ఉన్న హర్రాను‌లో తనను తాను స్థాపించుకున్నాడు. ఆ యువరాజు అషురు-ఉబల్లిటు అనే రాజనామాన్ని ఎంచుకున్నాడు. అస్సూరు నగరం చేజారడంతో అషురు-ఉబల్లిటు సాంప్రదాయ అస్సీరియను పట్టాభిషేక ఆచారాన్ని నిర్వహించలేకపోయాడు. అందువలన అధికారికంగా "యువరాజు" అనే బిరుదుతో పరిపాలించాడు. అయినప్పటికీ బాబిలోనియను పత్రాలు ఆయనను అస్సీరియను రాజుగా పరిగణించాయి. హర్రాను‌లో అషురు-ఉబల్లిటు పాలన క్రీ.పూ. 610 చివరి వరకు లేదా క్రీ.పూ. 609 ప్రారంభం వరకు కొనసాగింది. ఆ సమయంలో ఆ నగరాన్ని బాబిలోనియన్లు, మెడెలు స్వాధీనం చేసుకున్నారు. మూడు నెలల తరువాత అషురు-ఉబల్లిటు, ఈజిప్షియన్లు నగరాన్ని తిరిగి స్వాధీనం చేసుకోవడానికి చేసిన ప్రయత్నం ఘోరంగా విఫలమైంది. అషురు-ఉబల్లిటు చారిత్రక ఆధారాల నుండి అదృశ్యమయ్యాడు. ఆయన చివరి గతి తెలియదు. అస్సీరియను సైన్యం అవశేషాలు క్రీ.పూ. 605లో కార్కెమిషు యుద్ధంలో ఘోర పరాజయం పొందే వరకు ఈజిప్షియను దళాలతో కలిసి బాబిలోనియన్లకు వ్యతిరేకంగా పోరాడుతూనే ఉన్నాయి. తదనంతర సామ్రాజ్య అనంతర కాలంలో ఆ తర్వాత కూడా అస్సీరియను సంస్కృతి కొనసాగినప్పటికీ హర్రాను‌లో అషురు-ఉబల్లిటు చివరి ఓటమి పురాతన అస్సీరియను రాజుల వంశానికి, ఒక రాజ్యంగా అస్సీరియాకు ముగింపు పలికింది.

 అస్సిరియా పతనానికి కారణాలు 
అస్సిరియా పతనం వేగంగా, నాటకీయంగా, ఊహించని విధంగా జరిగింది; సామ్రాజ్యం ఈ వేగవంతమైన, హింసాత్మక పతనానికి ఏ కారకాలు కారణమయ్యాయో మేధావులు ఇప్పటికీ అన్వేషిస్తున్నారు. సాధారణంగా చెప్పబడే ఒక సంభావ్య వివరణ, నబోపొలాసరు అధికారంలోకి రాకముందు జరిగిన అశాంతి, అంతర్యుద్ధాలు. ఇటువంటి అంతర్యుద్ధం చట్టబద్ధత సంక్షోభానికి కారణమై ఉండవచ్చు. అస్సిరియను ఉన్నత వర్గాల వారు అస్సిరియను రాజు నుండి తాము మరింతగా దూరం అవుతున్నామని భావించి ఉండవచ్చు. అయితే అషురు-ఎటిలు-ఇలాని, సిన్‌షారిష్కును ఒకరితో ఒకరు యుద్ధం చేశారనడానికి ఎటువంటి ఆధారాలు లేవు. అస్సిరియను అధికారుల ఇతర తిరుగుబాట్లు—అషురు-ఎటిల్-ఇలాని పట్టాభిషేకం సమయంలో జరిగిన అశాంతి, సిన్-షుము-లిషిరు తిరుగుబాటు, క్రీ.పూ. 622లో ఒక ఆక్రమణదారుడు నైన్వేను స్వాధీనం చేసుకోవడం—సాపేక్షంగా త్వరగా అణచివేయబడ్డాయి. అందువలన సుదీర్ఘ అంతర్యుద్ధం సామ్రాజ్యం పతనానికి కారణమై ఉండటానికి అవకాశం లేదు.

మరొక ప్రతిపాదిత వివరణ ఏమిటంటే అస్సిరియను పాలన తీవ్రమైన నిర్మాణాత్మక బలహీనతలతో బాధపడింది; అన్నింటికన్నా ముఖ్యంగా, అస్సిరియా తాను జయించిన ప్రాంతాలకు శాంతిభద్రతలు, కలహాల నుండి విముక్తి తప్ప మరేమీ అందించలేకపోయినట్లు కనిపిస్తుంది; జయించిన భూభాగాలను ఎక్కువగా భయం, తీవ్రవాదం ద్వారానే అదుపులో ఉంచారు. ఇది స్థానిక ప్రజలను దూరం చేసింది. అందువలన సామ్రాజ్యం మీద దాడి జరిగినప్పుడు అస్సిరియను కేంద్ర భూభాగం వెలుపల ఉన్న ప్రజలకు విధేయులుగా ఉండటానికి పెద్దగా కారణం లేకపోయి ఉండవచ్చు. మరిన్ని వివరణలు అస్సిరియను రాజుల చర్యలు, విధానాలలో ఉండవచ్చు. ఎసర్హడాను పాలనలో రాజు ప్యారానోయా ఫలితంగా చాలా మంది అనుభవజ్ఞులైన మరియు సమర్థులైన అధికారులు, జనరల్సు చంపబడ్డారు; అషురు‌బానిపాలు పాలనలో చాలా మంది తమ పదవులను నపుంసకులకు కోల్పోయారు. కొంతమంది చరిత్రకారులు అషురు‌బానిపాలు‌ను "బాధ్యతారహితమైన, విలాసవంతమైన రాజు"గా అభివర్ణించారు. ఎందుకంటే ఆయన ఒకానొక సమయంలో తన ప్రధాన సంగీతకారుడిని సంవత్సరానికి పేరు పెట్టే అధికారిగా నియమించాడు. నిందను సిన్‌షారిష్కును  ‌మీద మోపడం సులభం అయినప్పటికీ ఆయన అసమర్థ పాలకుడని సూచించడానికి ఎటువంటి ఆధారాలు లేవు. అస్సిరియా ప్రధాన భూభాగం శతాబ్దాలుగా దండయాత్రకు గురికాకపోవడంతో దాని రక్షణ కోసం ఎటువంటి ప్రణాళిక లేదు. సిన్‌షారిష్కును సుస్థిరమైన మెసొపొటేమియా సైనిక వ్యూహాలను ఉపయోగించే సమర్థుడైన సైనిక నాయకుడు. ఒక సాధారణ యుద్ధంలో సిన్‌షారిష్కును విజయం సాధించి ఉండేవాడు. కానీ సంఖ్యాపరంగా ఉన్నతమైన తన దేశాన్ని జయించడం కాకుండా నాశనం చేయడమే లక్ష్యంగా పెట్టుకున్న శత్రువుకు వ్యతిరేకంగా రక్షణాత్మక యుద్ధం చేయడానికి ఆయన సిద్ధంగా లేడు.

మరొక సంభావ్య కారణం పర్యావరణ సమస్యలు. నూతన అస్సిరియను సామ్రాజ్యం ఉచ్ఛస్థితిలో ఉన్నప్పుడు అస్సిరియా ప్రధాన భూభాగంలో జనాభా విపరీతంగా పెరగడం వల్ల తీవ్రమైన కరువు కాలం ఏర్పడి ఉండవచ్చు. ఇది బాబిలోనియా వంటి సమీప ప్రాంతాల కంటే అస్సిరియాను చాలా ఎక్కువగా ప్రభావితం చేసింది. ఇటువంటి జనాభా, వాతావరణ సంబంధిత ప్రభావాల తీవ్రతను నిర్ధారించడం అసాధ్యం.

అస్సిరియా పతనానికి ఒక ప్రధాన కారణం అస్సిరియా మొదటిసారిగా దక్షిణ మెసొపొటేమియాను జయించినప్పటి నుండి అస్సిరియను రాజులను పీడిస్తున్న "బాబిలోనియను సమస్య"ను పరిష్కరించడంలో వైఫల్యం చెందడం. సార్గోనిడు రాజవంశపు రాజులు దక్షిణాన నిరంతరం జరుగుతున్న తిరుగుబాట్లను వివిధ రకాలుగా పరిష్కరించడానికి అనేక ప్రయత్నాలు చేసినప్పటికీ—సెన్నాచెరిబు బాబిలోను‌ను నాశనం చేయడం, ఎసర్హడాను దానిని పునరుద్ధరించడం వంటివి చేసినా—తిరుగుబాట్లు, తిరుగుబాటు చర్యలు సర్వసాధారణంగానే కొనసాగాయి. ఇతర ఆక్రమిత ప్రాంతాలతో పోలిస్తే బాబిలోను‌ను చాలా వరకు మరింత ఉదారంగా చూసినప్పటికీ ఇది జరిగింది. ఉదాహరణకు బాబిలోనియాను అస్సిరియాలో నేరుగా విలీనం చేయకుండా దానిని ఒక పూర్తి రాజ్యంగానే కొనసాగించారు. దీనిని నియమించబడిన సామంతుడైన రాజు లేదా అస్సిరియా రాజు వ్యక్తిగత పాలనలో పరిపాలించేవారు. అస్సిరియన్లు బాబిలోనియన్లకు తాము కల్పిస్తున్నామని భావించిన ఈ అధికారాలు ఉన్నప్పటికీ బాబిలోను రాజకీయ విషయాలలో నిష్క్రియంగా ఉండటానికి నిరాకరించింది. బహుశా బాబిలోనియన్లు ఆ నగరానికి అరుదుగా వచ్చే అస్సిరియా రాజులు, బాబిలోనియను రాజుల సాంప్రదాయ మతపరమైన విధులను నిర్వర్తించడంలో విఫలమయ్యారని భావించడం దీనికి కారణం కావచ్చు. అస్సిరియాలో బాబిలోనియను సంస్కృతి మీద ఉన్న బలమైన ప్రశంస కొన్నిసార్లు ద్వేషంగా మారింది. ఇది తిరుగుబాట్ల తర్వాత అస్సిరియా రాజుల నుండి బాబిలోను అనేక క్రూరమైన ప్రతీకార చర్యలను ఎదుర్కోవడానికి దారితీసింది. నబోపొలాసరు తిరుగుబాటు అస్సిరియన్లకు వ్యతిరేకంగా బాబిలోనియన్లు చేసిన సుదీర్ఘ తిరుగుబాట్ల పరంపరలో చివరిది; సిన్‌షరిష్కును సంవత్సరాల తరబడి ప్రయత్నించినప్పటికీ దానిని ఆపడంలో విఫలమవడం ఆయన సామ్రాజ్యాన్ని నాశనం చేసింది. ఈ అన్ని ఏకకాల కారకాలు ఉన్నప్పటికీ బాబిలోనియన్లు, మెడెసు మధ్య ఊహించని కూటమి కుదరకపోయి ఉంటే సామ్రాజ్యం మనుగడ సాగించి ఉండే అవకాశం ఉంది.
 ప్రభుత్వం 

 రాజరికం - రాజ సిద్ధాంతం 

ప్రాచీన అస్సిరియాలో రాజు స్థానం అందరికంటే ఉన్నతంగా ఉండటం సహజంగా పరిగణించబడింది. ఎందుకంటే ఆయన దైవత్వం లేనివాడైనప్పటికీ భూమి మీద అషూరు దేవునిచే నియమించబడిన ప్రతినిధిగా చూడబడ్డాడు. మానవాళిలో తనకున్న విశిష్ట స్థానం నుండి ఉద్భవించిన ఆయన అధికారం చివరికి మొత్తం ప్రపంచాన్ని ఆవరించేలా అస్సిరియాను విస్తరించాలనే ఆయన బాధ్యత. దోపిడీ సామ్రాజ్యవాదంగా కాకుండా ఒక నైతిక, మానవతా, ఆవశ్యక కర్తవ్యంగా చిత్రీకరించబడింది. వారి అధికారం దాదాపు అపరిమితంగా ఉన్నప్పటికీ రాజులు సంప్రదాయం, వారి బాధ్యతల నుండి విముక్తులు కాలేదు. అషూరు పాలనను నాగరికతను "ప్రపంచంలోని నాలుగు మూలలకు" తీసుకువెళ్లడానికి రాజులు సంవత్సరానికి ఒకసారి సైనిక దండయాత్రకు వెళ్లడం తప్పనిసరి. ఒకవేవళ రాజు దండయాత్రకు బయలుదేరకపోతే ఆయన చట్టబద్ధత తీవ్రంగా దెబ్బతినేది. సాధారణంగా శత్రువు అషూరు‌కు వ్యతిరేకంగా ఏదో ఒక రకమైన (నిజమైన లేదా కల్పిత) అవమానం చేశాడనే కారణంతో దండయాత్రలు సమర్థించబడ్డాయి. అస్సిరియను సైన్యం అపారమైన శక్తిని అది అజేయమైనదనే భావనను కలిగించడానికి ఉపయోగించారు. తద్వారా అస్సిరియను రాజు పాలనకు మరింత చట్టబద్ధత కల్పించారు. అషూరు ఆరాధన, అస్సిరియను పౌరోహిత్యానికి మద్దతుగా వివిధ ఆచారాలను నిర్వహించడం కూడా రాజు బాధ్యత.

అస్సిరియను రాజు పాలన, చర్యలు దైవసమ్మతి పొందినవిగా పరిగణించబడినందున యుద్ధ సమయాల్లో అస్సిరియను సార్వభౌమాధికారాన్ని ప్రతిఘటించడం దైవిక సంకల్పాన్ని ప్రతిఘటించడంగా భావించబడింది. దానికి శిక్ష అర్హమైనది. అస్సిరియాకు వ్యతిరేకంగా తిరుగుబాటు చేసిన ప్రజలు, రాజ్యాలు దైవిక ప్రపంచ క్రమానికి వ్యతిరేకంగా నేరస్థులుగా పరిగణించబడ్డారు.

రాజు చట్టబద్ధత అనేది రాజు అషూరు దేవునిచే దైవికంగా ఎన్నుకోబడ్డాడు. తన పదవికి ప్రత్యేకంగా అర్హుడు అనే భావనను సామ్రాజ్య ఉన్నత వర్గాలలో, కొంతవరకు విస్తృత ప్రజానీకంలో కూడా అంగీకరించడం మీద ఆధారపడి ఉండేది. నవ్య-అస్సిరియను రాజులు, వారి రాజ దర్బారులు చట్టబద్ధతను సాధించడానికి వివిధ పద్ధతులను ఉపయోగించారు. రాజు వ్యక్తిగత చరిత్రను వార్షిక గ్రంథాల రూపంలో మార్చడం, క్రోడీకరించడం సాధారణ పద్ధతులలో ఒకటిగా ఉంది. ఇది నవ్య-అస్సిరియను సామ్రాజ్యం కొత్త ఆవిష్కరణగా కనిపిస్తుంది. ఈ రకమైన గ్రంథాలు రాజు పాలనలోని సంఘటనలను, ముఖ్యంగా ఆయన సైనిక విజయాలను నమోదు చేయడం ద్వారా ఆయన చట్టబద్ధతకు మద్దతు ఇవ్వడానికి సృష్టించబడ్డాయని నమ్ముతారు. ఈ వార్షిక గ్రంథాలను లేఖకులు కాపీ చేసి, ప్రచార ప్రయోజనాల కోసం సామ్రాజ్యం అంతటా వ్యాప్తి చేశారు. ఇది రాజు శక్తి గురించిన భావనను పెంచింది. చాలా సందర్భాలలో చారిత్రక సమాచారం దేవాలయాలు, ఇతర భవనాల మీద కూడా చెక్కబడింది. రాజులు వంశపారంపర్య చట్టబద్ధతను కూడా ఉపయోగించుకున్నారు. గత రాజవంశాలతో ఉన్న నిజమైన  (కొన్ని సందర్భాల్లో బహుశా కల్పిత) సంబంధాలు ప్రత్యేకతను, ప్రామాణికతను స్థాపించాయి. ఎందుకంటే ఇది రాజును అషూరు తరపున నాగరికతను సృష్టించడానికి, విస్తరించడానికి బాధ్యత వహించిన గొప్ప పూర్వీకుల వారసుడిగా నిరూపించింది. దాదాపు నవ్య-అస్సిరియను రాజులందరూ తమ శాసనాలలో తమ రాజ వంశాన్ని ప్రముఖంగా ప్రస్తావించారు. ప్రత్యక్ష వంశపారంపర్యానికి చెందని సింహాసనాన్ని ఆక్రమించిన వారికి వంశపారంపర్య అర్హత ఒక సమస్యగా మారింది. సింహాసనాన్ని ఆక్రమించిన వారిగా సాధారణంగా భావించబడే ఇద్దరు నవ్య-అస్సిరియను రాజులు, 3వ టిగ్లతు-పిలేసరు, 2వ సార్గాను, తమ శాసనాలలో వంశపారంపర్య సంబంధాలను ఎక్కువగా ప్రస్తావించలేదు. బదులుగా ప్రత్యక్ష దైవిక నియామకం మీద ఆధారపడ్డారు. ఈ ఇద్దరు రాజులు తమ శాసనాలలో చాలా వాటిలో అషూరు "నా పేరును పిలిచాడు" లేదా "నన్ను సింహాసనం మీద కూర్చోబెట్టాడు" అని పేర్కొన్నారు.

 నవ్య-అస్సీరియను రాణులు 
రాణులను ఇస్సి ఎకాలి అనే బిరుదుతో పిలిచేవారు దీనిని సెగల్లు అని సంక్షిప్తీకరించవచ్చు. ఈ రెండు పదాలకు "రాజభవనపు స్త్రీ" అని అర్థం. "రాజు" (సర్రు) అనే పదానికి స్త్రీలింగ రూపం సర్రటు కానీ ఈ పదాన్ని దేవతలకు, స్వయంగా పరిపాలించిన విదేశీ దేశాల రాణులకు మాత్రమే వర్తింపజేశారు. అస్సీరియను రాణులు పరిపాలించనందున అస్సీరియన్లు వారిని సర్రటు అని పిలవలేదు. పదజాలంలోని ఈ వ్యత్యాసం తరచుగా గణనీయంగా చిన్న భూభాగాలను పరిపాలించిన విదేశీ రాణులను అస్సీరియను రాణుల కంటే ఉన్నత హోదా ఉన్నవారిగా చూశారని తప్పనిసరిగా అర్థం కాదు. పత్రాలలో, వస్తువుల మీద రాణులను సూచించడానికి ఉపయోగించే ఒక తరచుగా వాడే చిహ్నం, స్పష్టంగా రాణుల రాజ చిహ్నం, తేలు.

రాజసభలోని ఇతర స్త్రీ, పురుష సభ్యులందరిలాగే రాణులు కూడా తమ అధికారాన్ని, ప్రభావాన్ని అంతిమంగా రాజుతో తమకున్న సంబంధం నుండే పొందినప్పటికీ వారు రాజకీయ అధికారం లేని కేవలం పావుల్లాంటి వారు కాదు. ఆర్థిక వ్యవహారాలలో రాణులకు తమదైన వాణి ఉండేది. ఆదర్శవంతంగా వారు సింహాసనానికి వారసుడిని కనవలసి ఉన్నప్పటికీ వారికి ప్రభుత్వంలో చాలా ఉన్నత స్థాయిలలో అనేక ఇతర విధులు  బాధ్యతలు కూడా ఉండేవి. రాణులు మతపరమైన కార్యకలాపాల ఏర్పాటులో పాలుపంచుకున్నారు, దేవతలకు బహుమతులు సమర్పించారు. దేవాలయాలకు ఆర్థికంగా మద్దతు ఇచ్చారు. వారు తమ సొంత, తరచుగా గణనీయమైన ఆర్థిక వనరులకు బాధ్యత వహించారు. దీనికి వారి గృహ వ్యవహారాలు, కార్యకలాపాలకు సంబంధించిన మిగిలి ఉన్న గ్రంథాలే కాకుండా నిమ్రూదు‌లోని రాణుల సమాధులలో కనుగొనబడిన నిధులు కూడా నిదర్శనం. సార్గోనిడు రాజవంశం పాలనలో రాణికి లోబడి ఉండే సైనిక విభాగాలు సృష్టించబడ్డాయి. అలాంటి విభాగాలు కేవలం రాణికి గౌరవ వందనం సమర్పించే దళాలు మాత్రమే కాదు వాటిలో కమాండర్లు, పదాతిదళం, రథాల సమూహాలు కూడా ఉండేవి. అవి కొన్నిసార్లు ఇతర విభాగాలతో పాటు సైనిక దండయాత్రలలో పాల్గొన్నట్లు కూడా తెలుస్తుంది.

నియో-అస్సిరియను రాణులలో బహుశా అత్యంత శక్తివంతమైనది 5వ షమ్షి-అదాదు భార్య అయిన షమ్మురమతు. ఆమె తన కుమారుడు 3వ అదాదు-నిరారి పాలన ప్రారంభంలో రాజప్రతినిధిగా పరిపాలించి, సైనిక దండయాత్రలలో పాల్గొని ఉండవచ్చు. ఎసర్హడాను తల్లి నఖియా కూడా శక్తివంతమైనది. అయితే ఆమెకు రాణి హోదా ఉందో లేదో కచ్చితంగా తెలియదు. నఖియా నియో-అస్సిరియను కాలానికి చెందిన మహిళలలో అత్యంత ఎక్కువ వివరాలు నమోదు చేయబడిన వ్యక్తి, ఆమె సెన్నాచెరిబు, ఎసర్హడాను, అశుర్బనిపాలు పాలనలలో రాజకీయాలను ప్రభావితం చేసినట్లు కనిపిస్తుంది.

 ఉన్నత వర్గం - పరిపాలన 
నియో-అస్సిరియను సామ్రాజ్యం అపూర్వమైన విజయం, జయించిన భూభాగాలను తన పరిపాలనా వ్యవస్థలో సమర్థవంతంగా విలీనం చేసుకునే దాని సామర్థ్యంతో ముడిపడి ఉంది. అస్సిరియన్ల మనస్తత్వంలో ఒక బలమైన క్రమశిక్షణ భావన ఉండేదని స్పష్టమవుతోంది. ఎంతగా అంటే నియో-అస్సిరియన్లను కొన్నిసార్లు "ప్రాచీన సమీప ప్రాచ్యం ప్రష్యన్లు" అని కూడా పిలిచేవారు. ఈ క్రమశిక్షణ భావన నియో-అస్సిరియను సమాజంలోని వివిధ భాగాలలో వ్యక్తమైంది. ఇందులో నియో-అస్సిరియను లిపిలోని అక్షరాల మరింత చతురస్రాకార, క్రమబద్ధమైన ఆకారం, అనేక ప్రావిన్సులుగా విభజించబడిన నియో-అస్సిరియను సామ్రాజ్యం వ్యవస్థీకృత పరిపాలన కూడా ఉన్నాయి. సువ్యవస్థితమైన అధికార శ్రేణులను సృష్టించడం ద్వారా క్రమాన్ని నెలకొల్పాలనే ఆలోచన, నవ్య-అస్సిరియను రాజులు తమ విస్తరణవాదాన్ని సమర్థించుకోవడానికి ఉపయోగించిన కారణాలలో ఒకటిగా ఉండేది: తన శాసనాలలో ఒకదానిలో 2వ సార్గాను తాను ఓడించిన కొన్ని అరబు తెగలకు అంతకు ముందు "ఏ పర్యవేక్షకుడు గానీ, కమాండరు గానీ తెలియదు" అని స్పష్టంగా పేర్కొన్నాడు.

ప్రాంతీయ పరిపాలనలో అగ్రస్థానంలో ప్రాంతీయ గవర్నరు ఉండేవారు (బెల్ పిహాటి లేదా సక్ను). రెండవ స్థానంలో బహుశా సనియు ("ఉప పాలకుడు" అని ఆధునిక చరిత్రకారులు అనువదించారు. ఈ బిరుదుకు అక్షరాలా "రెండవవాడు" అని అర్థం) ఉండేవారు. ఈ శ్రేణిలో దిగువన గ్రామ నిర్వాహకులు (రాబ్ అలాని) ఉండేవారు. వీరు ఒకటి లేదా అంతకంటే ఎక్కువ గ్రామాలు లేదా ఇతర నివాస ప్రాంతాలకు బాధ్యత వహించి, శ్రమ, వస్తువుల రూపంలో పన్నులు వసూలు చేయడం వారి ప్రాథమిక విధి. ప్రాంతీయ గవర్నర్లు నిర్మాణం, పన్నుల వసూలు, భద్రతతో సహా ప్రాంతీయ పరిపాలనలోని వివిధ అంశాలకు నేరుగా బాధ్యత వహించేవారు. భద్రతాపరమైన ఆందోళనలు తరచుగా సరిహద్దు ప్రాంతాలలో మాత్రమే ఎక్కువగా ఉండేవి. ఈ ప్రాంతాల గవర్నర్లు సరిహద్దు ఆవలి శత్రువుల గురించి గూఢచార సమాచారాన్ని సేకరించడానికి కూడా బాధ్యత వహించేవారు. ఈ ప్రయోజనం కోసం, విదేశీ భూములలోని సంఘటనలు, పరిణామాల గురించి అధికారులకు తెలియజేయడానికి గూఢచారుల (డయాలు) విస్తృత నెట్వర్కును ‌‌ఉపయోగించారు.
ప్రాంతీయ గవర్నర్లు దేవాలయాలకు, ముఖ్యంగా అషూరు దేవాలయానికి నైవేద్యాలను సరఫరా చేయడానికి కూడా బాధ్యత వహించేవారు. సామ్రాజ్యం నలుమూలల నుండి వచ్చే ఈ ఆదాయాలను మళ్లించడం కేవలం లాభాలను సేకరించే పద్ధతిగా మాత్రమే కాకుండా సామ్రాజ్యం అంతటా ఉన్న ఉన్నత వర్గాలను అస్సీరియను కేంద్రభూమిలోని మత సంస్థలతో అనుసంధానించే మార్గంగా కూడా ఉద్దేశించబడింది. రాజ పరిపాలన, రాజుకు నేరుగా బాధ్యత వహించే అధికారుల వ్యవస్థ ద్వారా సామ్రాజ్యం అంతటా ఉన్న సంస్థలు, వ్యక్తిగత అధికారుల మీద నిశిత నిఘా ఉంచింది. ఈ అధికారులను క్వెపు  (సాధారణంగా "రాజ ప్రతినిధులు" అని అనువదిస్తారు) అని పిలిచేవారు. సామ్రాజ్యంలోని చిన్న చిన్న నివాస ప్రాంతాలైన గ్రామాలు, పట్టణాలకు క్రమం తప్పకుండా తక్కువ స్థాయి అధికారులను నియమించడం ద్వారా స్థానికంగా నియంత్రణ కొనసాగించబడింది. వెట్టిచాకిరీ అధికారులు (షా బేత్-కుడిని) బలవంతపు కార్మికులు చేసిన శ్రమను, ఇంకా చేయవలసిన మిగిలిన సమయాన్ని లెక్కించేవారు. గ్రామ నిర్వాహకులు తమ ప్రావిన్సులలోని నివాస ప్రాంతాల పరిస్థితుల గురించి ప్రాంతీయ నిర్వాహకులకు తెలియజేసేవారు. సామ్రాజ్యం విస్తరిస్తున్న కొద్దీ, కాలం గడిచేకొద్దీ దానిలోని అనేక విదేశీ ప్రజలు అస్సిరియను పరిపాలనలో విలీనం అయ్యారు. సామ్రాజ్యం తరువాతి కాలంలో ఉన్నత అధికారులలో చాలామంది అస్సిరియన్లు కాని మూలానికి చెందినవారు.

అంతర్గత ఉన్నత వర్గంలో రెండు ప్రధాన సమూహాలు ఉన్నాయి. అవి "మహా ప్రముఖులు"  "పండితులు". "మహా ప్రముఖులు" అనేది పరిపాలనలోని ఏడుగురు అత్యున్నత స్థాయి అధికారుల సమూహాన్ని ఆధునిక చరిత్రకారులు పేర్కొన్న పేరు; వారు మసెన్ను (ఖజానా అధికారి), నాగిరు ఎకల్లి (రాజభవన దూత), రబ్ షాకే (ప్రధాన పానీయాల అధికారి), రబ్ షా-రేషి (ప్రధాన అధికారి/నపుంసకుడు), సర్టిన్ను (ప్రధాన న్యాయమూర్తి), సుక్కల్లు (మహా వజీరు), తుర్తను (సర్వ సైన్యాధ్యక్షుడు). ఈ పదవులను కొన్నిసార్లు రాజకుటుంబ సభ్యులు నిర్వహించేవారు. ఈ పదవులలో నాలుగు—మసెన్ను, నాగిరు ఎకల్లి, రబ్ షాకే, తుర్తను—పదవులను నిర్వహించేవారు ముఖ్యమైన ప్రావిన్సులకు గవర్నర్లుగా పనిచేశారు. తద్వారా స్థానిక పన్ను రాబడులు, పరిపాలన మీద నియంత్రణ కలిగి ఉండేవారు. ఈ మహా ప్రముఖులందరూ అస్సిరియను సైన్యంతో సంబంధం కలిగి ఉండేవారు. ప్రతి ఒక్కరూ గణనీయమైన సంఖ్యలో బలగాలను నియంత్రించేవారు. వారు తరచుగా పెద్ద, పన్ను రహిత ఎస్టేటు‌లను కలిగి ఉండేవారు. ఇటువంటి ఎస్టేటు‌లు సామ్రాజ్యం అంతటా విస్తరించి ఉండేవి బహుశా స్థానిక ప్రాంతీయ అధికారుల అధికారాన్ని తగ్గించడానికి, అంతర్గత ఉన్నత వర్గం వ్యక్తిగత ప్రయోజనాలను మొత్తం సామ్రాజ్యం శ్రేయస్సుతో ముడిపెట్టడానికి ఇలా చేసి ఉండవచ్చు. ఉమ్మానీ అని పిలువబడే ఈ "పండితులలో" లేఖన కళలు, వైద్యం, భూతవైద్యం, శకున శాస్త్రం, జ్యోతిష్యం వంటి వివిధ రంగాలలో నైపుణ్యం ఉన్నవారు ఉన్నారు. శకునాలను విశ్లేషించడం ద్వారా రాజులను రక్షించడం, వారికి సలహా ఇవ్వడం, మార్గనిర్దేశం చేయడమే వారి ప్రధాన పాత్ర. ఇది రాజు ఆచారపరమైన పవిత్రతను కాపాడి ఆయనను చెడు నుండి రక్షించింది.

 ప్రభుత్వ సమాచార వ్యవస్థ 
అంతకు ముందెన్నడూ లేనంతటి పెద్ద సామ్రాజ్యాన్ని పరిపాలించడానికి నవ్య-అస్సిరియను సామ్రాజ్యం, బహుశా 3వ షల్మనేసరు హయాంలో మొదటిసారిగా ఒక అధునాతన ప్రభుత్వ సమాచార వ్యవస్థను అభివృద్ధి చేసింది. ఈ వ్యవస్థ వినియోగం ఉన్నత అధికారులచే పంపబడిన సందేశాలకు మాత్రమే పరిమితం చేయబడింది; వారి సందేశాల మీద వారి అధికారానికి నిదర్శనంగా ముద్రలు వేయబడ్డాయి. అటువంటి ముద్రలు లేని సందేశాలను ఈ సమాచార వ్యవస్థ ద్వారా పంపడానికి వీలు లేదు.

కారెను రాడ్నరు అంచనాల ప్రకారం, పశ్చిమ సరిహద్దు ప్రావిన్సు అయిన క్వె నుండి అస్సిరియను కేంద్ర భూభాగం వరకు 700 కిలోమీటర్ల (430 మైళ్ల) దూరంలో ఎటువంటి వంతెనలు లేని అనేక నదులు ఉన్న భూభాగం గుండా పంపిన సందేశం ఐదు రోజుల కంటే తక్కువ సమయంలో చేరేది. నవ్య-అస్సిరియను సామ్రాజయం ఆవిర్భవించడానికి ముందు ఇటువంటి సమాచార వేగం అపూర్వం దాదాపు 2,500 సంవత్సరాల తరువాత 1865లో ఒట్టోమన్ సామ్రాజ్యం టెలిగ్రాఫును ప్రవేశపెట్టే వరకు మధ్యప్రాచ్యంలో ఇది అధిగమించబడలేదు. సామ్రాజ్య సభకు, ప్రావిన్సులలోని అధికారులకు మధ్య వేగవంతమైన సమాచార మార్పిడి సామ్రాజ్యం సమైక్యతకు ఒక ముఖ్యమైన దోహద కారకం, దాని భౌగోళిక రాజకీయ ఆధిపత్యానికి మార్గం సుగమం చేసిన ఒక ముఖ్యమైన ఆవిష్కరణ.

ప్రభుత్వం సుదూర ప్రభుత్వ దూతల కోసం వాటి బలం, దృఢత్వం మరి తక్కువ నిర్వహణ అవసరం కారణంగా కంచర గాడిదలను ఉపయోగించింది. ఈ ప్రయోజనం కోసం కంచర గాడిదలను ఉపయోగించిన మొదటి నాగరికత. అస్సిరియా దూతలు రెండు కంచర గాడిదల మీద ప్రయాణించడం సర్వసాధారణం. దీనివలన వాటిని మార్చి మార్చి ఉపయోగించి వాటిని అలసిపోకుండా ఉంచడం సాధ్యమయ్యేది. ఒక కంచర గాడిద కుంటిదైనా దూతలు మార్గమధ్యంలో చిక్కుకుపోకుండా చూసుకోవచ్చు. సందేశాలను నమ్మకమైన దూత ద్వారా గానీ లేదా వరుసగా ప్రయాణించే సందేశకుల ద్వారా గానీ పంపేవారు. అస్సిరియన్లు కనుగొన్న ఈ రిలే వ్యవస్థను 'కల్లియు' అని పిలిచేవారు. దీనివలన అవసరమైన సమయాలలో గణనీయంగా వేగవంతమైన ప్రయాణం సాధ్యమయ్యేది. ఈ పద్ధతిలో ప్రతి సందేశకుడు ప్రయాణ మార్గంలో కొంత భాగాన్ని మాత్రమే పూర్తి చేసి ఒక రిలే స్టేషను‌కు చేరుకునేవాడు. అక్కడ తాజా కంచర గాడిదల జతతో సిద్ధంగా ఉన్న తదుపరి సందేశకుడికి లేఖను అందజేసేవారు. రవాణాను, సుదూర ప్రయాణాలను సులభతరం చేయడానికి, సామ్రాజ్యం ఒక విస్తారమైన రహదారి వ్యవస్థను నిర్మించి, నిర్వహించింది. 'హూలు షర్రి' ("రాజు రహదారి") అని పిలువబడే ఈ రహదారులు, మొదటగా సైన్యం యుద్ధయాత్రల సమయంలో ఉపయోగించిన మార్గాల నుండి అభివృద్ధి చెంది ఉండవచ్చు. ఇవి నిరంతరం విస్తరించబడ్డాయి. రహదారుల విస్తరణలో అతిపెద్ద దశ 3వ షల్మనేసరు  3వ టిగ్లతు-పిలేసరు పాలన మధ్య జరిగింది.

 సైన్యం 
సామ్రాజ్యం ఉచ్ఛస్థితిలో ఉన్నప్పుడు అస్సిరియను సైన్యం ప్రపంచ చరిత్రలో అప్పటివరకు సమీకరించబడిన అత్యంత శక్తివంతమైన సైన్యం. సైనికుల సంఖ్య బహుశా కొన్ని లక్షలలో ఉండేది. అస్సిరియన్లు వినూత్న వ్యూహాలను, ముఖ్యంగా అశ్వికదళం, ముట్టడి యుద్ధానికి సంబంధించి ప్రవేశపెట్టారు. ఇవి వేల సంవత్సరాల పాటు యుద్ధాలలో ఉపయోగించబడ్డాయి. వివరణాత్మక రాజరిక రికార్డులు, శిల్పాల మీద సైనికులు, యుద్ధ సన్నివేశాల, వివరణాత్మక చిత్రణల కారణంగా సైన్యం పరికరాలు, సంస్థాగత నిర్మాణం గురించి సాపేక్షంగా బాగా అర్థమైంది. సైన్యంలో యూనిట్ల మధ్య కమ్యూనికేషను వేగంగా సమర్థవంతంగా ఉండేది; సామ్రాజ్యం సమర్థవంతమైన రాజ్య కమ్యూనికేషను పద్ధతులను ఉపయోగించి సందేశాలను చాలా దూరం వరకు చాలా త్వరగా పంపగలిగేవారు. అగ్ని సంకేతాలను ఉపయోగించి సైన్యంలోపల సందేశాలను పంపేవారు.

యుద్ధయాత్రలో ఉన్నప్పుడు సైన్యానికి ఇద్దరు దేవతలు ప్రతీకాత్మకంగా నాయకత్వం వహించేవారు; నెర్గలు అడాడు దేవతల పతాకాలను కమాండరు ఎడమ, కుడి వైపులా ఎగురవేసేవారు. కమాండరు సాధారణంగా రాజు అయి ఉంటాడు. కానీ ఇతర అధికారులను కూడా సైన్యానికి నాయకత్వం వహించడానికి నియమించవచ్చు. ప్రావిన్షియలు గవర్నర్లు సైనికులను సమీకరించడం ద్వారా ప్రధానంగా సైన్యాన్ని ఏర్పాటు చేసేవారు. ప్రావిన్షియలు గవర్నర్లు కొన్నిసార్లు యుద్ధయాత్రలకు నాయకత్వం వహించి, విదేశీ పాలకులతో చర్చలు జరిపేవారు. సార్గోనిడు రాజవంశం క్రింద సైన్యాల నాయకత్వంలో కొన్ని సంస్కరణలు జరిగినట్లు కనిపిస్తుంది; 'తుర్తను' పదవి రెండుగా విభజించబడింది. నిర్దిష్ట రెజిమెంట్లు వాటి సంబంధిత భూములతో సహా రాజు, ప్రత్యక్ష ఆదేశం నుండి యువరాజు, రాణి ఆదేశంలోకి బదిలీ చేయబడినట్లు తెలుస్తోంది. నవ్య-అస్సీరియను కాలంలో జరిగిన రెండు అత్యంత ముఖ్యమైన పరిణామాలు; పెద్ద ఎత్తున అశ్వికదళాన్ని ప్రవేశపెట్టడం, కవచాలు, ఆయుధాల కోసం ఇనుమును స్వీకరించడం.

మధ్య అస్సీరియను సైన్యం పూర్తిగా సమీకరించిన సైనికులతో కూడి ఉండగా నవ్య అస్సీరియను సామ్రాజ్యంలో 'కిసిరు షర్రి' ("రాజు దళం") అని పిలువబడే ఒక కేంద్ర స్థావర సైన్యం స్థాపించబడింది. రాజుతో పాటుగా 'షా కురుబ్తే' లేదా రాజ అంగరక్షకులు ఉండేవారు. వీరిలో కొందరు పదాతిదళం నుండి వచ్చినవారు. సైన్యం 'కిస్రు'లుగా విభజించబడింది. ఒక్కో విభాగంలో బహుశా 1,000 మంది సైనికులు ఉండేవారు. వీరిలో ఎక్కువ మంది పదాతిదళ సైనికులే (జూక్, జుక్కూ లేదా రాక్సూతే). పదాతిదళం తేలికపాటి, మధ్యస్థ, భారీ అనే మూడు రకాలుగా విభజించబడింది. తేలికపాటి పదాతిదళం యుద్ధాలలో పాల్గొనడంతో పాటు, పోలీసు విధులు నిర్వహించి, సైనిక స్థావరాలలో కూడా సేవలందించి ఉండవచ్చు. ఇది ఎక్కువగా అరామియను గిరిజనులతో కూడి ఉండేది. వీరు తరచుగా చెప్పులు లేకుండా, శిరస్త్రాణాలు ధరించకుండా, విల్లులు లేదా ఈటెలు పట్టుకుని ఉండేవారు. ఈ బృందంలో ఎలాం నుండి నియమించబడిన నిపుణులైన విలుకాళ్ళు కూడా చేరి ఉండవచ్చు. మధ్యస్థ పదాతిదళం కూడా ప్రధానంగా విలుకాళ్ళు లేదా ఈటెలు పట్టుకునేవారే. కానీ వారు ప్రత్యేకమైన మొనదేలిన శిరస్త్రాణాలు, డాలుతో సాయుధులై ఉండేవారు. అయితే అషుర్బనిపాలు కాలానికి ముందు శరీర కవచం ఉపయోగించబడలేదు. భారీ పదాతిదళంలో ఈటెలు పట్టుకునేవారు. విలుకాళ్ళు, వడిసెలతో రాళ్ళు విసిరేవారు ఉండేవారు. వారు బూట్లు, మొనదేలిన శిరస్త్రాణాలు, గుండ్రని డాలులు, పొలుసుల కవచం ధరించేవారు. యుద్ధంలో వారు దగ్గరగా ఏర్పడిన వ్యూహంలో పోరాడారు. సైన్యంలోకి చేర్చుకున్న విదేశీ సైనికులను శిల్పాలలో వారి విలక్షణమైన తలపాగాల ద్వారా తరచుగా గుర్తించవచ్చు.

అశ్వికదళం (షా పేటు‌ఖల్లి) ఉత్తర అస్సీరియాలో పెంచిన చిన్న గుర్రాలను ఉపయోగించింది. అశ్వికదళానికి 'రబ్ ముగ్గి షా పేట్‌ఖల్లి' అనే బిరుదు ఉన్న జనరలు నాయకత్వం వహించేవాడు. అశ్వికదళం ఏదో ఒక సమయంలో రెండు విభిన్న సమూహాలుగా విభజించబడింది; విలుకాళ్ళు (సాబ్ క్వాస్తి) ఈటెలు పట్టుకున్న సైనికులు (సాబ్ కబాబి) వీరిద్దరూ కూడా కత్తులతో సన్నద్ధులై ఉండేవారు. అస్సిరియా, ఉరార్టు తరచుగా యుద్ధంలో ఉన్నప్పటికీ సైన్యంలో ఉరార్టుకు చెందిన విదేశీ అశ్వికదళం ఉండేది. నూతన అస్సిరియను కాలంలో అశ్వికదళం పాత్ర మారింది; ప్రారంభంలో, అశ్వికదళ సైనికులు జంటగా పనిచేసేవారు ఒకరు బాణాలు వేయగా మరొకరు తన డాలుతో విలుకానిని రక్షించేవారు. తరువాత దాడి చేసే అశ్వికదళం ప్రవేశపెట్టబడింది. అశుర్బనిపాలు పాలనలో గుర్రాలకు తోలు కవచం, తల మీద కాంస్య పలక అమర్చబడ్డాయి. సైనికులు పొలుసుల కవచం ధరించేవారు. రథాలు ఉత్సవాల కోసం ఉపయోగించబడుతూనే ఉన్నప్పటికీ, రాజులు దండయాత్రలలో ఉన్నప్పుడు వాటిని తరచుగా ఉపయోగించినప్పటికీ సైన్యంలో ఒక ప్రముఖ భాగంగా వాటి స్థానంలో ఎక్కువగా అశ్వికదళం వచ్చింది.

దండయాత్రలో ఉన్నప్పుడు సైన్యం అనువాదకులు (టార్గుమన్ను), మార్గదర్శకులను (రాడి కిబ్సి) విస్తృతంగా ఉపయోగించుకుంది. వీరిద్దరూ బహుశా అస్సిరియాలో పునరావాసం పొందిన విదేశీయుల నుండి నియమించబడ్డారు. ముట్టడి యుద్ధంలో వినూత్న పద్ధతులు, ముట్టడి యంత్రాలలో సొరంగాలు తవ్వడం, నదులను మళ్లించడం, ఆకలితో అలమటించేలా దిగ్బంధించడం, ముట్టడి గోపురాలు, నిచ్చెనలు, వాలు మార్గాలు, ముట్టడి కొయ్యలు ఉన్నాయి. మరొక ఆవిష్కరణ ఏమిటంటే దండయాత్రలో ఉన్నప్పుడు సైన్యం ఏర్పాటు చేసుకున్న శిబిరాలు. వీటిని మడతపెట్టగల ఫర్నిచరు, గుడారాలతో జాగ్రత్తగా రూపొందించారు. తద్వారా వాటిని త్వరగా నిర్మించి, విడదీయవచ్చు.
 సమాజం 
 జనాభా 
 సామాజిక వర్గాలు, శ్రేణి - ఆర్థిక వ్యవస్థ 
సమాజంలో అగ్రస్థానంలో రాజు ఉండేవాడు. రాజు క్రింద (గౌరవం, అధికారం, అవరోహణ క్రమంలో) యువరాజు, రాజకుటుంబం, రాజసభ, నిర్వాహకులు, సైనిక అధికారులు ఉండేవారు. 2వ అశురు‌నాసిరు‌పాలు నిమ్రూదు‌ను సామ్రాజ్యానికి కొత్త రాజధానిగా ప్రకటించినప్పటి నుండి షణ్ముఖులు ఉన్నత స్థానాన్ని పొందారు. పౌర పరిపాలన, సైన్యం రెండింటిలోనూ అత్యున్నత పదవులు సాధారణంగా ఉద్దేశపూర్వకంగా అస్పష్టమైన, నిమ్న మూలాలు ఉన్న షణ్ముఖులకు కేటాయించబడ్డాయి. ఎందుకంటే ఇది వారు రాజుకు విధేయులుగా ఉండేలా నిర్ధారించింది. రాజసభ సభ్యులను తరచుగా షణ్ముఖులు పట్టణ ఉన్నత వర్గాల నుండి ఎంపిక చేసేవారు.

ఉన్నత వర్గాల క్రింద అస్సిరియను "పౌరులు", పాక్షిక-స్వేచ్ఛా కార్మికులు (సాధారణంగా ఎక్కువగా బహిష్కృతులతో కూడినవారు), ఆ తర్వాత బానిసలు ఉండేవారు. బానిసల సంఖ్య పెద్దగా లేదు. వీరు యుద్ధ ఖైదీలు, తమ అప్పులు చెల్లించలేని అస్సిరియన్లతో కూడి ఉండేవారు. తద్వారా రుణ బానిసత్వంలోకి నెట్టబడ్డారు. చాలా సందర్భాలలో అస్సిరియను కుటుంబ సమూహాలు లేదా "వంశాలు" సామ్రాజ్యంలో తెగలుగా పిలువబడే పెద్ద జనాభా సమూహాలను ఏర్పరిచాయి. అస్సిరియను ప్రభుత్వ యంత్రాంగానికి నిరంతర సేవ చేయడం ద్వారా ఒక కుటుంబం సామాజిక నిచ్చెనలో పైకి ఎదగడం సాధ్యమైంది; కొన్ని సందర్భాలలో ఒకే వ్యక్తి చేసిన అద్భుతమైన పని వారి కుటుంబం హోదాను తరతరాలుగా పెంచింది. విదేశీయులు కూడా ఉన్నత పదవులను పొందగలిగారు. క్రీ.పూ. 8వ శతాబ్దం చివరి నాటికి అరామికు పేర్లు ఉన్న వ్యక్తులు ఉన్నత పదవులలో ఉన్నట్లు ఆధారాలు ఉన్నాయి. భద్రపరచబడిన ఆధారాలలో చాలా వరకు ఉన్నత వర్గాల గురించి మాత్రమే అంతర్దృష్టిని ఇస్తున్నప్పటికీ జనాభాలో అత్యధిక శాతం మంది తమ కుటుంబాలకు చెందిన భూములలో పనిచేసే రైతులుగా ఉండేవారు.

కుటుంబాలు, తెగలు తమ వ్యవసాయ భూములకు సమీపంలో ఉన్న నివాసాలలో కలిసి జీవించేవి. స్థానిక నివాసాలు అంతర్గతంగా ఎలా నిర్వహించబడ్డాయో స్పష్టంగా తెలియదు. అయితే ప్రతి నివాసానికి ఒక మేయరు నాయకత్వం వహించేవాడు. ఈ మేయరు స్థానిక న్యాయమూర్తిగా (తీర్పు ఇచ్చే వ్యక్తి కంటే వివాదంలో ఉన్న పక్షాలకు సలహాదారుగా) వ్యవహరిస్తూ రాజ్య అధికార యంత్రాంగంలో ఆ నివాసానికి ప్రాతినిధ్యం వహించేవాడు. స్థానిక సమస్యలను ప్రభుత్వానికి తెలియజేయడానికి మేయర్లు బాధ్యత వహించి ఉండవచ్చని భావిస్తున్నారు; సాధారణ ప్రజలచే ఎటువంటి తిరుగుబాట్లు జరిగినట్లు తెలియదు (స్థానిక గవర్నర్లు, ఉన్నతాధికారులచే మాత్రమే తిరుగుబాట్లు జరిగాయి). ఉత్పత్తి సాధనాలన్నీ ప్రభుత్వ యాజమాన్యంలో ఉన్నప్పటికీ, సామ్రాజ్యంలో ఒక చైతన్యవంతమైన ప్రైవేటు ఆర్థిక రంగం ఉండేది. వ్యక్తుల ఆస్తి హక్కులకు ప్రభుత్వం హామీ ఇచ్చేది. స్మారక నిర్మాణ ప్రాజెక్టులను ప్రభుత్వం స్థానిక గవర్నర్ల నుండి సామగ్రిని, ప్రజలను సేకరించడం ద్వారా చేపట్టింది. అయితే కొన్నిసార్లు ప్రైవేటు కాంట్రాక్టర్ల సహాయంతో కూడా ఈ పనులు జరిగాయి.

ప్రైవేటు పెట్టుబడుల ద్వారా సృష్టించబడిన సంపద, రాజ్య సంపద ముందు చాలా తక్కువగా ఉండేది. రాజ్యం సామ్రాజ్యంలోనే అతిపెద్ద యజమానిగా ఉండేది. వ్యవసాయం, ఉత్పాదక రంగం, ఖనిజాల వెలికితీత మీద స్పష్టమైన గుత్తాధిపత్యాన్ని కలిగి ఉండేది. సామ్రాజ్య ఆర్థిక వ్యవస్థ ప్రధానంగా ఉన్నత వర్గాల వారికి ప్రయోజనం చేకూర్చింది. ఎందుకంటే మిగులు సంపద ప్రభుత్వానికి చేరేలా, ఆ తర్వాత సామ్రాజ్యం అంతటా రాజ్యం నిర్వహణ కోసం ఉపయోగించబడేలా దాని నిర్మాణం ఉండేది.

 పునరావాస విధానం 
పునరాక్రమణ కాలం నుండి, అస్సీరియన్లు బహిష్కరణలు, పునరావాసాల నిరంతరం సంక్లిష్టమవుతున్న వ్యవస్థను విస్తృతంగా ఉపయోగించుకున్నారు. స్థానిక గుర్తింపులను నాశనం చేసే ప్రయత్నంలో ఇటీవల ఓడించబడిన శత్రు దేశాలు, నగరాలలో పెద్ద ఎత్తున పునరావాస ప్రాజెక్టులు చేపట్టబడ్డాయి. దీనివల్ల స్థానిక ప్రజలు అస్సిరియాకు వ్యతిరేకంగా తిరుగుబాటు చేసే ప్రమాదం తగ్గుతుంది. ఒక నిర్దిష్ట అభివృద్ధి చెందని ప్రాంతంలో ప్రజలను స్థిరపరచడం ద్వారా దాని వనరులను మెరుగ్గా ఉపయోగించుకుని సామ్రాజ్య వనరులను గరిష్టంగా సద్వినియోగం చేసుకోవచ్చు. పునరావాసం పొందిన ప్రజలకు ఇది మానసికంగా తీవ్ర వినాశకరంగా ఉన్నప్పటికీ వారు వచ్చిన ప్రాంతాలు ఆర్థికంగా వినాశకరంగా ఉన్నప్పటికీ ఈ విధానంలో పునరావాసం పొందిన ప్రజలలో ఎవరినీ చంపడం జరగలేదు. ఇది సామ్రాజ్యాన్ని పరిరక్షించడానికి, దాని నిర్వహణను మరింత సమర్థవంతంగా చేయడానికి ఉద్దేశించబడింది. తరలించబడిన వ్యక్తుల మొత్తం సంఖ్య 1.5 నుండి 4.5 మిలియన్ల మందిగా అంచనా వేయబడింది.
రాజ్యం బహిష్కృతులను వారి శ్రమ, సామర్థ్యాల కోసం విలువ ఇచ్చింది. పునరావాసానికి అత్యంత ముఖ్యమైన కారణాలలో ఒకటి, అస్సిరియా అభివృద్ధి చేసిన వ్యవసాయ పద్ధతులను అన్ని ప్రావిన్సులకు పరిచయం చేయడం ద్వారా సామ్రాజ్యం వ్యవసాయ మౌలిక సదుపాయాలను అభివృద్ధి చేయడం. ఫలితంగా సామ్రాజ్యంలోని అనేక ప్రాంతాలలో నీటిపారుదల వ్యవస్థలో గణనీయమైన మెరుగుదలలు, తద్వారా శ్రేయస్సు కనిపించాయి.

ఈ పునరావాసాలు జాగ్రత్తగా ప్రణాళిక చేయబడి నిర్వహించబడ్డాయి. పునరావాసం పొందిన ప్రజలను వారి ఆస్తులను తమతో పాటు తీసుకురావడానికి, స్థిరపడటానికి, వారి కుటుంబాలతో కలిసి జీవించడానికి అనుమతించారు. వారు ఇక మీద విదేశీయులుగా కాకుండా అస్సిరియన్లుగా పరిగణించబడ్డారు. ఇది కాలక్రమేణా రాజ్యానికి విధేయత భావనను పెంపొందించడానికి దోహదపడింది. అస్సిరియన్లుగా ఈ గుర్తింపు కేవలం నామమాత్రం కాదు. ఎందుకంటే తరతరాలుగా అదే ప్రదేశాలలో నివసిస్తున్న పాత జనాభాతో పోలిస్తే కొత్త వలసవాసులను అస్సిరియను రాజ్యం ఏమాత్రం భిన్నంగా చూడలేదని పత్రాల ఆధారాలు రుజువు చేస్తున్నాయి.

పునరావాసాల పర్యవసానంగా కారెను రాడ్నరు ప్రకారం "అస్సిరియను సామ్రాజ్యం అత్యంత శాశ్వతమైన వారసత్వం"గా సమీప ప్రాచ్యం సాంస్కృతిక వైవిధ్యం సన్నగిల్లింది. ఇది ఆ ప్రాంతం జాతి-భాషా కూర్పును మార్చి, స్థానిక లింగ్వా ఫ్రాంకాగా అరామైకు భాష ఆవిర్భావానికి దోహదపడింది. క్రీ.శ. 14వ శతాబ్దంలో ఇల్ఖానెటు, తైమూరిడ్ సామ్రాజ్యం కింద క్రైస్తవుల మీద అణచివేత జరిగే వరకు అరామైకు ఆ ప్రాంతానికి లింగ్వా ఫ్రాంకాగా కొనసాగింది.

 భాషలు 

 అకాడియను 
ప్రాచీన అస్సిరియన్లు ప్రధానంగా అస్సిరియను భాషను మాట్లాడేవారు, వ్రాసేవారు. ఇది ఒక సెమిటికు భాష (అంటే ఆధునిక హీబ్రూ, అరబిక్ భాషలకు సంబంధించినది). ఇది మెసొపొటేమియా దక్షిణాన మాట్లాడే బాబిలోనియను భాషకు దగ్గరి సంబంధం కలిగి ఉంది. అస్సిరియను, బాబిలోనియనూ భాషలను ఆధునిక పండితులు సాధారణంగా అకాడియను భాష మాండలికాలుగా పరిగణిస్తారు. తన పరిపాలనలోని అన్ని స్థాయిలలో సాంప్రదాయ అకాడియను క్యూనిఫార్ము లిపిని ప్రోత్సహించిన చివరి రాజ్యం ఈ సామ్రాజ్యమే. ఫలితంగా నియో-అస్సిరియను కాలంలో ప్రాచీన మెసొపొటేమియను గ్రంథ సంప్రదాయం, వ్రాత పద్ధతులు అపూర్వమైన స్థాయిలో అభివృద్ధి చెందాయి. కీలక రూపంలో వ్రాయబడిన గ్రంథాలు సాంప్రదాయకంగా అకాడియను మాట్లాడే అస్సిరియను హృదయభూమి బాబిలోనియాలోనే కాకుండా సామ్రాజ్యం నలుమూలలా ఉన్న అధికారులు, లేఖకులచే కూడా వ్రాయబడ్డాయి. సామ్రాజ్యం ఉచ్ఛదశలో ఉన్నప్పుడు. ఈనాడు ఇజ్రాయెలు, లెబనాను, టర్కీ, సిరియా, జోర్డాను, ఇరాను వంటి దేశాలలో భాగమైన భూభాగాలలో కూడా కీలక పత్రాలు వ్రాయబడ్డాయి. ఈ ప్రాంతాలలో శతాబ్దాలుగా, కొన్ని సందర్భాలలో అంతకు ముందు ఎన్నడూ కూడా కీలక రచనలు జరగలేదు.

అకాడియను భాషలో మూడు విభిన్న రూపాలు, లేదా మాండలికాలు ఉపయోగించబడ్డాయి: స్టాండర్డు బాబిలోనియను, నియో-అస్సిరియను, నియో-బాబిలోనియను. స్టాండర్డు బాబిలోనియను అనేది క్రీ.పూ. 1500 ప్రాంతంలో ఉపయోగించబడిన ప్రాచీన బాబిలోనియను భాష అత్యంత క్రమబద్ధీకరించబడిన రూపం. దీనిని ఉన్నత సంస్కృతి భాషగా, దాదాపు అన్ని పాండిత్య పత్రాలు, సాహిత్యం, కవిత్వం కోసం ఉపయోగించారు. ఉన్నత వర్గాల సంస్కృతి దక్షిణాన ఉన్న బాబిలోనియాచే బలంగా ప్రభావితమైంది. బాబిలోనియా, అస్సిరియను కేంద్ర ప్రభుత్వం మధ్య రాజకీయ సంబంధం అస్థిరంగా, చంచలంగా ఉన్నప్పటికీ, నియో-అస్సిరియను కాలమంతటా దక్షిణాది సంస్కృతి మీద ప్రశంస స్థిరంగా ఉంది. స్టాండర్డు బాబిలోనియను‌లో వ్రాయబడిన అనేక పత్రాలు వాస్తవానికి దక్షిణ మెసొపొటేమియా నుండి వచ్చి ఉత్తరాన ఉద్యోగం చేస్తున్న లేఖకులచే వ్రాయబడ్డాయి. అకాడియను భాష నియో-అస్సిరియను, నియో-బాబిలోనియను రూపాలు స్థానిక భాషలు, ఇవి వరుసగా ఉత్తర, దక్షిణ మెసొపొటేమియాలో ప్రధానంగా మాట్లాడబడ్డాయి.

 అరామికు 
ఈ సామ్రాజ్యం సామ్రాజ్యవాదం తర్వాతి సామ్రాజ్యాల సామ్రాజ్యవాదం కంటే కొన్ని విధాలుగా భిన్నంగా ఉండేది. బహుశా అతిపెద్ద వ్యత్యాసం ఏమిటంటే, రాజులు అస్సిరియను హృదయభూమి వెలుపల తాము జయించిన విదేశీ ప్రజల మీద తమ మతాన్ని లేదా భాషను రుద్దలేదు; జాతీయ దేవత అయిన అషూరు‌కు ఉత్తర మెసొపొటేమియా వెలుపల ముఖ్యమైన దేవాలయాలు లేవు. నియో-అస్సిరియను భాష, ఇది ప్రాంతీయ గవర్నర్లచే మాట్లాడబడినందున అధికారిక భాషగా పనిచేసినప్పటికీ, జయించిన ప్రజల మీద బలవంతంగా రుద్దబడలేదు. విదేశీ భాషల మీద ఈ అణచివేత లేకపోవడం, మధ్య అస్సిరియను, తొలి నియో-అస్సిరియను కాలంలో అరామికు మాట్లాడే ప్రజలు సామ్రాజ్యంలోకి వలస రావడం, అరామికు భాష వ్యాప్తికి దోహదపడింది. అరామికు ప్రాముఖ్యత పెరిగింది. అస్సిరియను హృదయభూమిలో కూడా నియో-అస్సిరియను భాష స్థానంలోకి క్రమంగా వచ్చింది. క్రీ.పూ. 9వ శతాబ్దం నుండి, అరామికు సామ్రాజ్యం, వాస్తవ వ్యవహార భాషగా మారింది. నియో-అస్సిరియను, అకాడియను, ఇతర రూపాలు రాజకీయ ఉన్నత వర్గాల భాషగా పరిమితమయ్యాయి.
దాని పెరుగుదల ఉన్నప్పటికీ, నియో-అస్సిరియను కాలం నాటి అరామికు భాష మిగిలి ఉన్న ఉదాహరణలు అకాడియను రచనల కంటే గణనీయంగా తక్కువ సంఖ్యలో ఉన్నాయి. దీనికి ప్రధాన కారణం అరామికు లేఖకులు తమ రచనల కోసం ఎక్కువగా నశించిపోయే పదార్థాలను ఉపయోగించడం. శాసనాలలో అరామికు భాష రికార్డు కొంత తక్కువగా ఉన్నప్పటికీ అది ఆ భాషకు తక్కువ హోదా ఉందని సూచించదు. ఎందుకంటే రాజ శాసనాలు దాదాపు ఎల్లప్పుడూ అత్యంత క్రమబద్ధమైన, స్థిరపడిన పద్ధతిలో వ్రాయబడ్డాయి. రాతి మీద చెక్కబడిన కొన్ని అరామికు భాషా శాసనాలు తెలిసినవి. ఒకే పాఠం అకాడియను, అరామికు రెండు భాషలలో వ్రాయబడిన ద్విభాషా శాసనాలకు సంబంధించిన కొన్ని ఉదాహరణలు కూడా ఉన్నాయి.

నియో-అస్సిరియను సామ్రాజ్యం అకాడియను భాషను ప్రోత్సహించినప్పటికీ అరామికు కూడా విస్తృతంగా వాడుకలో ఉన్న భాషగా అభివృద్ధి చెందింది 3వ షల్మనేసరు పాలన నాటికే అధికారిక ప్రభుత్వ సంబంధిత పనులలో కూడా ఉపయోగించడం ప్రారంభమైంది. ఎందుకంటే ఆయన నిమ్రూదు‌లో నిర్మించిన ఒక ప్యాలెసు నుండి అరామికు రచనల కొన్ని ఉదాహరణలు లభించాయి. అయితే అకాడియను, అరామికు భాషల మధ్య సంబంధం కొంత సంక్లిష్టంగా ఉంది. 2వ సార్గాను రాజ వ్యవహారాల ఉత్తరప్రత్యుత్తరాలకు అరామికు భాష పనికిరాదని స్పష్టంగా తిరస్కరించినప్పటికీ ఆయన పూర్వీకుడైన 5వ షల్మనేసరు కాలంలో అరామికు స్పష్టంగా అధికారికంగా గుర్తింపు పొందిన భాషగా ఉండేది. ఆయన వద్ద అకాడియను, అరామికు రెండు భాషలలోనూ వచనం చెక్కబడిన సింహం ఆకారపు బరువుల సమితి ఉండేది. 2వ సార్గాను కాలంలో రాజ వ్యవహారాల ఉత్తరప్రత్యుత్తరాలలో అరామికు వాడకం గురించిన ప్రశ్న అసలు లేవనెత్తబడటమే ఒక ముఖ్యమైన పరిణామం. 3వ టిగ్లతు-పిలేసరు నుండి అషురు ‌బనిపాలు వరకు ఉన్న రాజులు నిర్మించిన రాజభవనాల శిల్పాలలో, అకాడియను, అరామికు భాషలలో రాస్తున్న లేఖకులు తరచుగా పక్కపక్కనే చిత్రీకరించబడ్డారు. ఇది సామ్రాజ్య పరిపాలన ఉపయోగించే అధికారిక భాషగా అరామికు ఎదిగిందని ధృవీకరిస్తుంది.

 ఇతర భాషలు 

నియో-అస్సిరియను సామ్రాజ్యం అత్యంత బహుభాషా సామ్రాజ్యం. దాని విస్తరణవాదం ద్వారా, ఈ సామ్రాజ్యం సమీప ప్రాచ్యం అంతటా వివిధ భాషలు మాట్లాడే ప్రాంతాలను కలుపుకొని ఒక విశాలమైన భూభాగాన్ని పాలించింది. ఈ భాషలలో వివిధ సెమిటికు భాషలు (ఫోనీషియను, హీబ్రూ, అరబికు, ఉగారిటికు, మోఅబైటు, ఎడోమైటు భాషలతో సహా) అలాగే అనేక సెమిటికు-యేతర భాషలు కూడా ఉన్నాయి. వీటిలో ఇండో-యూరోపియను భాషలు (లువియను, మీడియను భాషలతో సహా), హుర్రియను భాషలు (ఉరార్టియనుం షుప్రియను భాషలతో సహా), ఆఫ్రో-ఆసియాటికు భాషలు (ఈజిప్షియను), భాషా ఏకాంతాలు (మన్నేయను, ఎలామైటు భాషలతో సహా) ఉన్నాయి. ఇది ఇక మీదట వాడుకలో లేనప్పటికీ నియో-అస్సిరియను కాలం నాటి కొన్ని పాండిత్య గ్రంథాలు పురాతన సుమేరియను భాషలో కూడా వ్రాయబడ్డాయి. అవి అవసరమై ఉన్నప్పటికీ నియో-అస్సిరియను గ్రంథాలలో అనువాదకులు, వ్యాఖ్యాతల (తర్గుమాను) గురించి చాలా అరుదుగా ప్రస్తావించబడింది. అస్సిరియన్లు సెమిటికు కాని భాషలు మాట్లాడేవారితో సంభాషించిన సందర్భాలలో మాత్రమే అనువాదకుల ప్రస్తావన ఉంది.

 పాండిత్యం - ఇంజనీరింగు 
 సాహిత్యం 
అస్సిరియను పాండిత్యం ప్రారంభం సాంప్రదాయకంగా క్రీ.పూ. 14వ శతాబ్దంలో మధ్య అస్సిరియను సామ్రాజ్యం ప్రారంభానికి సమీపంలో గుర్తించబడింది. ఆ సమయంలో అస్సిరియన్లు బాబిలోనియను పాండిత్యం మీద తీవ్రమైన ఆసక్తిని కనబరచడం ప్రారంభించారు. దానిని వారు స్వీకరించి, తమ సొంత పాండిత్య సంప్రదాయంగా అభివృద్ధి చేశారు. పాండిత్యం పెరుగుతున్న హోదా, రాజులు జ్ఞానాన్ని కూడబెట్టడాన్ని తమ అధికారాన్ని బలోపేతం చేసుకునే మార్గంగా చూడటం ప్రారంభించడంతో ముడిపడి ఉండవచ్చు. పాండిత్యం పట్ల రాజ వైఖరిలో ఒక స్పష్టమైన మార్పు వచ్చింది; గతంలో రాజులు జ్ఞానాన్ని పరిరక్షించడం దేవాలయాలు, ప్రైవేటు వ్యక్తుల బాధ్యతగా చూసినప్పటికీ అది క్రమంగా రాజు బాధ్యతగా కూడా పరిగణించబడింది. ఈ పాండిత్యం క్రీ.పూ. 9వ శతాబ్దంలో 2వ టుకుల్టి-నినుర్తా కాలంలోనే ప్రారంభమైనట్లు కనిపిస్తుంది. ఎందుకంటే ఆయన కాలంలోనే ప్రధాన పండితుడి పదవి ఉన్నట్లు మొట్టమొదటగా నమోదు చేయబడింది. టుకుల్టి-నినుర్తా కాలంలో ఆ పదవిని గబు-ఇలాని-ఎరేశ్ నిర్వహించారు. ఆయన తర్వాతి కాలంలో ప్రభావవంతమైన సలహాదారులు, లేఖకుల కుటుంబానికి చెందిన పూర్వీకుడు.

లేఖన సంస్కృతి, పాండిత్యాన్ని కొనసాగించడానికి, గతం జ్ఞానాన్ని పరిరక్షించడానికి గ్రంథాలయాలు నిర్మించబడ్డాయి. ఇటువంటి గ్రంథాలయాలు దేవాలయాలు, రాజభవనాలకు మాత్రమే పరిమితం కాలేదు; వ్యక్తిగత పండితులు నిర్మించి, నిర్వహించే ప్రైవేటు గ్రంథాలయాలు కూడా ఉండేవి. గ్రంథాలయాలలో లభించిన గ్రంథాలు అనేక రకాల ప్రక్రియలకు చెందినవి. వాటిలో భవిష్యవాణి గ్రంథాలు, జ్యోతిష్య నివేదికలు, రోగులకు చికిత్సలు (వైద్యపరమైనవి లేదా మాంత్రికమైనవి), ఆచార గ్రంథాలు, మంత్రాలు, ప్రార్థనలు, స్తోత్రాలు, పాఠశాల గ్రంథాలు, సాహిత్య గ్రంథాలు ఉన్నాయి.

మెసొపొటేమియా చరిత్రలో అతిపెద్ద, అత్యంత ముఖ్యమైన రాజ గ్రంథాలయం అషురు‌బానిపాలు గ్రంథాలయం. ఇది ఒక ప్రతిష్టాత్మకమైన ప్రాజెక్టు, దీని కోసం అషురు‌బానిపాలు అస్సిరియను, బాబిలోనియను గ్రంథాలయాల నుండి పలకలను సేకరించాడు. ఈ గ్రంథాలయంలోని గ్రంథాలను సామ్రాజ్యం నలుమూలల నుండి ఇప్పటికే ఉన్న పలకలను సేకరించడం ద్వారా లేఖకులను నియమించి వారి సొంత గ్రంథాలయాలలో ఉన్న రచనలను కాపీ చేసి రాజుకు పంపమని ఆదేశించడం ద్వారా సేకరించారు. అషురు‌బానిపాలు గ్రంథాలయంలో 30,000 కంటే ఎక్కువ పత్రాలు ఉన్నాయి.
 పౌర సాంకేతికత 
ఈ సామ్రాజ్యం అనేక సంక్లిష్టమైన సాంకేతిక ప్రాజెక్టులను పూర్తి చేసింది. ఇది అధునాతన సాంకేతిక పరిజ్ఞానాన్ని సూచిస్తుంది. నియో-అస్సిరియను ఆధారాలలో ఇంజనీరింగు పనులు చేసిన వివిధ నిపుణుల గురించి ప్రస్తావించబడింది. వారిలో సిటింగల్లు ("ప్రధాన బిల్డరు"),సెల్లపజు ("ఆర్కిటెక్టు"),ఎటిన్ను ("ఇంటి బిల్డరు"), గుగల్లు ("కాలువల ఇన్‌స్పెక్టరు") వంటి పదవులను నిర్వహించిన వ్యక్తులు ఉన్నారు.

అత్యంత ఆకట్టుకునే ఇంజనీరింగు, నిర్మాణ ప్రాజెక్టులలో రాజధాని నగరాల (నిమ్రూదు, దుర్-షర్రుకిను, నినెవె) పునరావృత నిర్మాణాలు, పునరుద్ధరణలు ఉన్నాయి. ఈ ప్రదేశాలలో జరిగిన నిర్మాణ పనులను స్మరించుకుంటూ వేయబడిన రాజ శాసనాలు తరచుగా నిర్మాణ ప్రక్రియను వివరంగా వివరిస్తాయి. పెద్ద భవనాలలో అంతటా కాంతిని అందించడం, మరుగుదొడ్లు, పైకప్పులు, ప్రాంగణాలకు కాలువలను నిర్మించడం వంటి సాంకేతిక సమస్యలకు పరిష్కారాల నుండి ఇంజనీరింగు‌లోని అధునాతన స్థాయి స్పష్టమవుతుంది. పెద్ద గదుల పైకప్పులను నిర్మించడం ఒక తరచుగా ఎదురయ్యే సవాలుగా ఉండేది. ఎందుకంటే అస్సిరియన్లు వాటిని కేవలం చెక్క దూలాలను ఉపయోగించి మాత్రమే ఆధారం ఇవ్వవలసి వచ్చేది. ఫలితంగా పెద్ద ప్రతినిధి గదులు తరచుగా వాటి వెడల్పు కంటే చాలా పొడవుగా ఉండేవి.

రాజులు తమ పూర్వీకులను మించిపోవాలనే సాధారణ ధోరణి ఉండేది: నినెవెలోని సెన్నాచెరిబు ప్యాలెసు 2వ సార్గాను ప్యాలెసు కంటే గణనీయంగా పెద్దదిగా ఉండేది. అది కూడా 3వ షల్మనేసరు ప్యాలెసు కంటే గణనీయంగా పెద్దదిగా ఉండేది. అన్ని రాజధానులలో గొప్ప ఉద్యానవనాలు ఉండేవి. ఇది నియో-అస్సిరియను కాలం ఒక ఆవిష్కరణ. ఉద్యానవనాలు సంక్లిష్టమైన ఇంజనీరింగు పనులుగా ఉండేవి. ఎందుకంటే అవి సుదూర దేశాల నుండి తెచ్చిన అన్యదేశ మొక్కలను ప్రదర్శించడమే కాకుండా కృత్రిమ కొండలు, చెరువులు, అలాగే మండపాలు, ఇతర చిన్న భవనాలను జోడించడం ద్వారా ప్రకృతి దృశ్యాన్ని మార్చడానికి కూడా ప్రయత్నించబడ్డాయి.
నగరాలకు నీటిని సరఫరా చేయడానికి, అస్సిరియన్లు తూర్పు మరియు ఉత్తరాన ఉన్న సుదూర పర్వత ప్రాంతాల నుండి నీటిని మళ్లించి రవాణా చేయడానికి అధునాతన జలవనరుల నిర్మాణాలను నిర్మించారు. బాబిలోనియాలో నీటిని సాధారణంగా టైగ్రిసు నది నుండి తీసుకునేవారు. కానీ చుట్టుపక్కల భూములతో పోలిస్తే నది నీటి మట్టం, నీటి మట్టంలో మార్పుల కారణంగా అస్సిరియాలో అలా చేయడం కష్టంగా ఉండేది. కరువు కాలాలు తరచుగా అస్సిరియను మెట్ట వ్యవసాయానికి ముప్పు కలిగించినందున అనేక మంది రాజులు కాలువల నిర్మాణం సహా నీటిపారుదల ప్రాజెక్టులను చేపట్టారు. అత్యంత ప్రతిష్టాత్మకమైన జలవనరుల ఇంజనీరింగు ప్రాజెక్టును సెన్నాచెరిబు నినెవె నగరాన్ని పునరుద్ధరించే సమయంలో చేపట్టాడు. ఆయన నిర్మాణ ప్రాజెక్టులో భాగంగా 150 కిలోమీటర్ల (93.2 మైళ్లు) కంటే ఎక్కువ విస్తీర్ణంలో ఉన్న నాలుగు పెద్ద కాలువ వ్యవస్థలను నాలుగు వేర్వేరు దిశల నుండి నగరానికి అనుసంధానించారు. ఈ వ్యవస్థలలో కాలువలు, సొరంగాలు, ఆనకట్టలు, జలసేతువులు, సహజ నీటి ప్రవాహాలు ఉన్నాయి. ఇతర జలవనరుల నిర్మాణాలలో భవనాల కోసం మురుగునీటి, పారుదల వ్యవస్థలు ఉన్నాయి. ఇవి మురుగునీటిని పారవేయడానికి, రాజభవనాలు, దేవాలయాలు, ప్రైవేటు గృహాల ప్రాంగణాలు, పైకప్పులు, మరుగుదొడ్ల నుండి నీటిని సమర్థవంతంగా పారద్రోలడానికి వీలు కల్పించాయి.

సుదూర ప్రాంతాల నుండి వస్తువులు, సామగ్రిని రవాణా చేయడంలో కొన్నిసార్లు చాలా భారీ బరువులను మోయాల్సి వచ్చేది. ఉదాహరణకు, అస్సిరియను ప్రధాన భూభాగంలో కలప సాపేక్షంగా అరుదుగా ఉండేది. అందువల్ల దానిని సుదూర ప్రాంతాల నుండి సేకరించి నిర్మాణ సామగ్రిగా ఉపయోగించడం కోసం రవాణా చేయాల్సి వచ్చేది. కలపను సాధారణంగా దూరంలోని అడవుల నుండి సేకరించి, నదుల వద్దకు రవాణా చేసి, ఆ తరువాత తెప్పలు లేదా ఓడల మీద తరలించేవారు. వివిధ నిర్మాణ ప్రాజెక్టులకు అవసరమైన పెద్ద రాతి దిమ్మలను రవాణా చేయడం అత్యంత సవాలుతో కూడిన రవాణా పద్ధతి. తమ రాజభవనాల కోసం గొప్ప లమాస్సు (మానవ తల, రెక్కలు ఎద్దు శరీరం కలిగిన రక్షణ రాతి విగ్రహాలు) నిర్మించడానికి అవసరమైన భారీ రాతి దిమ్మలను రవాణా చేయడంలో ఎదురైన ఇబ్బందుల గురించి అనేక రాజులు తమ రాజ శాసనాలలో పేర్కొన్నారు. ఈ రాళ్లను రాజధానుల నుండి చాలా కిలోమీటర్ల దూరంలో ఉన్న గనుల నుండి తీసుకురావాల్సి ఉండటం, వాటిని సాధారణంగా పడవల మీద రవాణా చేయడం వల్ల ఇది ఒక కష్టమైన ప్రక్రియగా ఉండేది. మార్గమధ్యంలో అనేక పడవలు మునిగిపోయాయి. సెన్నాచెరిబు పాలనలో టైగ్రిసు నది ఎడమ ఒడ్డున ఒక రాతి గనిని తెరవడంతో రాళ్లను పూర్తిగా భూమార్గం ద్వారా రవాణా చేయడం సాధ్యమైంది. ఇది మరింత సురక్షితమైనప్పటికీ చాలా శ్రమతో కూడిన ప్రాజెక్టుగా ఉండేది. భూమార్గం ద్వారా రవాణా చేసేటప్పుడు, ఆ పెద్ద రాళ్లను పర్యవేక్షకుల పర్యవేక్షణలో, చెక్క పలకలు లేదా రోలర్లను ఉపయోగించి నాలుగు కార్మికుల బృందాలు కదిలించేవి.

 వారసత్వం 

 సంస్కృతి 

 సాహిత్య - మతపరమైన సంప్రదాయాలు 
ఈ సామ్రాజ్యం గొప్ప ప్రాముఖ్యత కలిగిన సాంస్కృతిక వారసత్వాన్ని వదిలివెళ్ళింది. ఉత్తర మెసొపొటేమియా ప్రజలు తమ ప్రాచీన నాగరికత స్మృతిని సజీవంగా ఉంచుకున్నారు. ససానియను కాలం వరకు వ్రాయబడిన స్థానిక చరిత్రలలో అస్సిరియను సామ్రాజ్యంతో సానుకూలంగా అనుసంధానించబడ్డారు. 2వ సార్గాను, సెన్నాచెరిబు, ఎసర్హడాను, అషుర్బనిపాలు, షమాషు-షుం-ఉకిను వంటి వ్యక్తులు చాలా కాలం పాటు స్థానిక జానపద కథలు, సాహిత్య సంప్రదాయంలో ప్రముఖంగా నిలిచారు. చాలా వరకు ససానియను కాలం తరువాతి కాలాల కథలు ప్రాచీన అస్సిరియను చరిత్ర మీద ఆధారపడి ఉంది. కానీ స్థానిక, ప్రస్తుత పరిసరాలకు వర్తింపజేయబడిన కల్పిత కథనాలు అరామికు (లేదా సిరియాకు) భాషలో వ్రాయబడిన మధ్యయుగ కథలు సెన్నాచెరిబు‌ను సాధారణంగా ఒక కుటుంబ కలహంలో భాగంగా హత్య చేయబడిన ఒక విగ్రహారాధక రాజుగా చిత్రీకరిస్తాయి. ఆయన పిల్లలు క్రైస్తవ మతంలోకి మారతారు. 4వ శతాబ్దంలో జరిగినట్లు చెప్పబడే కానీ చాలా కాలం తర్వాత వ్రాయబడిన సెయింట్సు బెహ్నాం, సారా కథలో, సెన్నాచెరిబు సిన్హారిబు అనే పేరుతో వారి రాజ తండ్రిగా చిత్రీకరించబడ్డాడు.

కొన్ని అరామికు కథలు ఉత్తర మెసొపొటేమియాకు చాలా దూరాలకు వ్యాపించాయి. అహికారు కథ, సెన్నాచెరిబు, ఎసర్హడాను కాలానికి చెందిన అహికారు అనే పౌరాణిక రాజ సలహాదారుడి కథను అనుసరిస్తుంది. ఇది క్రీ.పూ. 500 నాటి ఈజిప్టు ‌లోని ఎలిఫాంటైను నుండి లభించిన ఒక పాపిరసు ‌మీద మొదటిసారిగా నమోదు చేయబడి ఈ కథ ప్రాచుర్యం పొందింది. ఇది అనేక భాషలలోకి అనువదించబడింది. ఈజిప్టు నుండి వచ్చిన ఇతర కథలలో ఎసర్హడాను ఈజిప్టు ‌మీద దండయాత్రకు వ్యతిరేకంగా పోరాడిన ఈజిప్షియను వీరుడు ఇనారసు కథలు ఉన్నాయి. ఆయన తిరుగుబాటుదారుడైన 1వ ఇనారోసు కల్పిత రూపం. అలాగే అషురు‌బానిపాలు, షమాషు-షుం -ఉకిను మధ్య జరిగిన అంతర్యుద్ధాన్ని వివరించే కథ కూడా ఉంది. కొన్ని ఈజిప్షియను కథలలో షమ్మూరమతు‌ను ఆధారంగా చేసుకుని సృష్టించబడిన సెర్పాటు అనే అమెజాన్ల రాణి కనిపిస్తుంది. గ్రీకో-రోమను గ్రంథాల నుండి అస్సిరియాకు సంబంధించిన అనేక పురాణాలు మనకు తెలుసు. వాటిలో పౌరాణిక వ్యక్తి నైనసు చేత అస్సిరియను సామ్రాజ్యం, నినెవె స్థాపన గురించిన కల్పిత కథనం, అలాగే నైనసి, శక్తివంతమైన భార్య సెమిరామిసు కథలు ఉన్నాయి. ఈమె కూడా షమ్మూరమతు మరొక కల్పిత రూపం. సామ్రాజ్యం పతనం గురించి పౌరాణిక కథలు వ్రాయబడ్డాయి. వీటిని పొరపాటున అషురు‌బానిపాలు కల్పిత రూపమైన స్త్రీ స్వభావం గల సర్దానాపలసు పాలనతో ముడిపెట్టారు.
సామ్రాజ్యం మత మార్పిడులను బలవంతం చేయనప్పటికీ ఒక పెద్ద సామ్రాజ్యవాద రాజ్యంగా దాని ఉనికి దాని చుట్టూ ఉన్న ప్రజల మతపరమైన దృక్కోణాలను పునర్నిర్మించింది. ముఖ్యంగా ఇజ్రాయెలు యూదా హీబ్రూ రాజ్యాలలో బైబిలు‌లో అస్సిరియా గురించి సుమారు 150 సార్లు ప్రస్తావించబడింది; హెబ్రీయులతో సంబంధం ఉన్న అనేక ముఖ్యమైన సంఘటనలు ప్రస్తావించబడ్డాయి. వాటిలో ముఖ్యంగా హిజ్కియా మీద సెన్నాచెరిబు చేసిన యుద్ధం ఒకటి. అలాగే 3వ టిగ్లతు-పిలేసరు, 5వ షల్మనేసరు, 2వ సార్గాను, సెన్నాచెరిబు, ఎసర్హడాను, బహుశా అషుర్బనిపాలు‌తో సహా అనేక నియో-అస్సిరియను రాజుల పేర్లు ప్రస్తావించబడ్డాయి. అస్సిరియాకు సంబంధించిన కొన్ని సానుకూల విషయాలు చేర్చబడినప్పటికీ, బైబిలు సాధారణంగా ఈ సామ్రాజ్యాన్ని ఒక సామ్రాజ్యవాద దురాక్రమణదారుగా చిత్రీకరిస్తుంది. యూదుల వేదాంతం ఈ సామ్రాజ్యం ద్వారా ప్రభావితమైంది: ద్వితీయోపదేశకాండ గ్రంథం అస్సిరియను సామంతుల ఒప్పందాలలోని విధేయతా ప్రమాణాలతో బలమైన పోలికను కలిగి ఉంది. అయితే అస్సిరియను రాజు పట్ల సంపూర్ణ విధేయతకు బదులుగా అబ్రహామిక దేవుని పట్ల సంపూర్ణ విధేయతతో ఇది ఉంటుంది. అదనంగా  బైబిలు‌లోని కొన్ని కథలు అస్సిరియను చరిత్రలోని సంఘటనల నుండి కనీసం పాక్షికంగానైనా తీసుకోబడినట్లు కనిపిస్తాయి; యోనా, తిమింగలం కథ షమ్మురమతు‌కు సంబంధించిన మునుపటి కథల నుండి ప్రేరణ పొంది ఉండవచ్చు. యోసేపు కథ బహుశా ఎసర్హడాను అధికారంలోకి రావడం నుండి కనీసం పాక్షికంగానైనా ప్రేరణ పొంది ఉండవచ్చు.

బహుశా తరువాతి అబ్రహామికు మత సంప్రదాయం మీద ఈ సామ్రాజ్యం గొప్ప ప్రభావం ఏమిటంటే హెబ్రీయులలో ఒక కొత్త మతం "జాతీయ" గుర్తింపు ఆవిర్భవించడం అనేది అస్సిరియను సామ్రాజ్యవాదం విసిరిన రాజకీయ, మేధో సవాళ్లకు ప్రత్యక్ష ప్రతిస్పందన అయి ఉండవచ్చు. నూతన అస్సిరియను సామ్రాజ్యం కాలానికి సుమారుగా సరిపోలే కాలంలో హెబ్రీయ వేదాంతశాస్త్రంలో అత్యంత ముఖ్యమైన ఆవిష్కరణ ఏమిటంటే, యాహ్వేను ఏకైక దేవుడిగా ఉన్నత స్థానానికి తీసుకురావడం. తరువాత జుడాయిజం, క్రైస్తవం, ఇస్లాం మతాల లక్షణంగా మారబోయే ఏకేశ్వరోపాసన ప్రారంభం కావడం. ఈ పరిణామం అషూరు దేవుని విషయంలో అస్సిరియన్ల పాక్షిక ఏకేశ్వరోపాసనతో లేదా అస్సిరియను రాజుల సామ్రాజ్య పాలన ఏకఛత్రాధిపత్య, సార్వత్రిక స్వభావంతో పొందిన అనుభవాల తర్వాతే జరిగిందని సూచించబడింది.

 పురావస్తు శాస్త్రం 

మెడియన్లు, బాబిలోనియన్లు అస్సిరియన్ల ప్రధాన భూభాగాన్ని జయించినప్పుడు వారు స్మారక చిహ్నాలు, రాజభవనాలు, దేవాలయాలు, నగరాలను తగలబెట్టారు; అస్సీరియా ప్రజలు చెల్లాచెదురయ్యారు. నగరాలు చాలా కాలం పాటు ఎక్కువగా నిర్జనంగా వదిలివేయబడ్డాయి. సామ్రాజ్య అనంతర కాలంలో ప్రధానంగా సెల్యూసిడ్లు, పార్థియన్ల పాలనలో అస్సీరియా పునరుజ్జీవనాన్ని అనుభవించినప్పటికీ, క్రీ.శ. 3వ శతాబ్దంలో ససానియన్ సామ్రాజ్యం ఆవిర్భవించిన సమయంలో ఈ ప్రాంతం మరోసారి తీవ్రంగా ధ్వంసమైంది. నియో-అస్సీరియను సామ్రాజ్యం కాలం నుండి నేటి వరకు నిరంతరాయంగా పట్టణ కేంద్రంగా నివసించబడుతున్న ఏకైక ప్రాచీన అస్సీరియను నగరం అర్బేలా దీనిని ఈనాడు ఎర్బిలు అని పిలుస్తారు.

ఉత్తర మెసొపొటేమియాలోని స్థానిక జనాభా నియో-అస్సీరియను సామ్రాజ్యాన్ని, దాని రాజధాని నగరాల స్థానాలను ఎన్నడూ మర్చిపోనప్పటికీ పశ్చిమ దేశాలలో అస్సీరియా గురించిన జ్ఞానం శతాబ్దాల తరబడి ప్రధానంగా బైబిలు వృత్తాంతాలు, ప్రాచీన రచయితలు సామ్రాజ్యాన్ని వర్ణిస్తూ రాసిన రచనల ద్వారానే నిలిచి ఉంది. ఇతర ప్రాచీన నాగరికతలలా కాకుండా, అస్సీరియా, ఇతర మెసొపొటేమియా నాగరికతలు భూమి మీద అద్భుతమైన శిథిలాలను ఏవీ వదిలిపెట్టలేదు; చూడటానికి మిగిలి ఉన్నవి  మైదానాలలో గడ్డితో కప్పబడిన మట్టి దిబ్బలు మాత్రమే. వాటిని ప్రయాణికులు కొన్నిసార్లు ప్రకృతిసిద్ధమైన భూభాగ లక్షణాలుగా భావించేవారు.

19వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో యూరోపియను అన్వేషకులు, పురావస్తు శాస్త్రవేత్తలు మొట్టమొదటగా పురాతన దిబ్బలను పరిశోధించడం ప్రారంభించారు. అస్సిరియను పురావస్తు శాస్త్రంలో ముఖ్యమైన తొలి వ్యక్తులలో ఒకరు బ్రిటిషు వ్యాపార ఏజెంటు క్లాడియసు రిచ్ ఆయన 1820లో నినెవె సైటు‌ను సందర్శించి స్థానికులతో పురాతన వస్తువులను వ్యాపారం చేసి ఆ దిబ్బల కొలతలను తీసుకున్నాడు. రిచు సేకరణ (అది చివరికి బ్రిటిషు మ్యూజియంలో చేరింది), ఆయన రచనలు, ఫ్రెంచి సొసైటీ ఏషియాటికు కార్యదర్శి అయిన జూలియసు వాన్ మోలు‌ను ప్రేరేపించాయి. ఆయన ఫ్రెంచి అధికారులను ఒప్పించి, మోసులు‌లో ఫ్రెంచి కాన్సులు పదవిని సృష్టించి నినెవెలో తవ్వకాలు ప్రారంభించేలా చేశాడు. 1841లో నియమితులైన మొదటి కాన్సులు పాల్-ఎమిలే బోట్టా. వాన్ మోలు సేకరించిన నిధులను ఉపయోగించి బోట్టా నినెవెలో ముఖ్యంగా కుయుంజికు దిబ్బ మీద విస్తృతమైన తవ్వకాలు జరిపాడు. నినెవె పురాతన శిధిలాలు తరువాతి కాలపు నివాసాలు, వ్యవసాయ కార్యకలాపాల పొరల కింద లోతుగా దాగి ఉన్నందున బోట్టా తవ్వకాలు వాటిని చేరుకోలేకపోయాయి. తాము అస్సిరియను శిధిలాలను కనుగొన్నామని స్థానికుల నుండి నివేదికలు విన్న తర్వాత, బోట్టా తన దృష్టిని ఈశాన్య దిశలో 20 కిలోమీటర్ల దూరంలో ఉన్న ఖోర్సాబాదు సైటు ‌పైకి మళ్ళించాడు. అక్కడ ఆయన ఒక పురాతన రాజభవనం, శిధిలాలను కనుగొన్నాడు. బోట్టా దుర్-షర్రుకిను అనే పురాతన నగరాన్ని వెలికితీశాడు. బోట్టా పర్యవేక్షణలో కనుగొనబడిన కళాఖండాలలో శిల్పాలు, రాతి లమాస్సులు ఉన్నాయి. 1847లో లూవరు‌లో అస్సిరియను శిల్పాల మీద మొదటి ప్రదర్శన జరిగింది. 1840ల చివరలో ఐరోపాకు తిరిగి వచ్చిన తర్వాత, బోట్టా ఈ పరిశోధనల మీద ఒక విస్తృతమైన నివేదికను సంకలనం చేశాడు. అందులో కళాకారుడు యూజీను ఫ్లాండిను గీసిన అనేక శిల్పాల చిత్రాలు ఉన్నాయి. 1849లో ప్రచురించబడిన ఈ నివేదిక, అస్సిరియను కళ, వాస్తుశిల్పం వైభవాన్ని ప్రదర్శిస్తుంది. 19వ శతాబ్దంలో ఆంగ్ల పురావస్తు శాస్త్రవేత్త ఆస్టెను హెన్రీ లేయార్డు ఇలా వ్రాశారు: "ఎడారుల మధ్యలో ఉన్న శక్తివంతమైన శిధిలాలు, వాటి నిర్జనత్వం, నిర్దిష్ట రూపం లేకపోవడం ద్వారా, ప్రయాణికుడి వర్ణనకు అందకుండా ఉన్నాయి". లేయార్డు తన కార్యకలాపాలను 1845 నవంబరులో నిమ్రూదు‌లో ప్రారంభించాడు (అయితే ఇది నినెవెహు ప్రదేశమని ఆయన నమ్మాడు), ఒట్టోమను అధికారుల నుండి తవ్వకాలకు ఎలాంటి అనుమతి లేకుండా ఒక ప్రైవేటు వ్యక్తిగా పనిచేశాడు; తాను వేట యాత్రలో ఉన్నానని చెప్పి స్థానిక పాషాను మోసం చేయడానికి ఆయన మొదట ప్రయత్నించాడు. ఈ యాత్రకు ఒట్టోమన్ సామ్రాజ్యంలో బ్రిటిషు రాయబారి అయిన స్ట్రాటు‌ఫోర్డు కానింగు నిధులు సమకూర్చారు. లేయార్డు అనేక రాజభవనాల శిధిలాలను కనుగొన్నాడు. వాటిలో 2వ అశురు‌నాసిరు‌పాలు వాయువ్య రాజభవనం కూడా ఉంది. దాని అనేక గోడల మీద శిల్పాలు చెక్కబడి ఉన్నాయి. తన ఆవిష్కరణలను వివరిస్తూ లేయార్డు రాసిన రెండు సంపుటాల పుస్తకం, 'నినెవెహు అండు ఇట్స్ రిమెయిన్సు', 1849లో ప్రచురించబడింది. లేయార్డు రెండవ యాత్రను నిర్వహించాడు. అందులో ఆయన తన దృష్టిని కుయుంజికు దిబ్బ వైపు మళ్ళించాడు. అక్కడ ఆయన సెన్నాచెరిబు నిర్మించిన రాజభవనంతో సహా ముఖ్యమైన ఆవిష్కరణలు చేశాడు.
1852లో ఫ్రెంచి వారు ఖోర్సాబాదు‌లో తవ్వకాలను కొనసాగించారు. విక్టరు ప్లేసు‌కు "సాధ్యమైనంత ఎక్కువ" అస్సిరియను కళాఖండాలను సేకరించాలని ఆదేశాలు జారీ చేయబడ్డాయి. అస్సిరియను ప్రదేశాల ప్రారంభ అన్వేషణ, తవ్వకాల తీవ్రతలో లూవ్రే, బ్రిటిషు మ్యూజియం మధ్య పోటీ ముఖ్యమైన పాత్ర పోషించింది. లేయార్డు 1851లో మెసొపొటేమియాను విడిచిపెట్టినప్పటికీ బ్రిటిషు మ్యూజియం ఆయన సన్నిహిత సహాయకుడైన అస్సిరియను హోర్ముజ్డు రస్సాం‌ను ఆ ప్రాంతంలో తవ్వకాల ప్రాజెక్టులను కొనసాగించడానికి నియమించింది. 1853లో క్రిమియను యుద్ధం ప్రారంభమైన తర్వాత అస్సిరియాలో పురావస్తు శాస్త్రం చాలా కాలం పాటు స్తంభించిపోయింది. అయినప్పటికీ 20వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో తవ్వకాలు మళ్లీ ప్రారంభమై అప్పటి నుండి కొనసాగుతున్నాయి.

 ప్రపంచ సామ్రాజ్యంగా హోదా 
కొందరు అకాడియన్ సామ్రాజ్యం (సుమారు క్రీ.పూ. 2334–2154) లేదా ఈజిప్టు పద్దెనిమిదవ రాజవంశాన్ని (సుమారు క్రీ.పూ. 1550–1290) పేర్కొన్నప్పటికీ చాలా మంది పరిశోధకులు నవ్య-అస్సిరియను సామ్రాజ్యాన్ని చరిత్రలో మొదటి ప్రపంచ సామ్రాజ్యంగా పరిగణిస్తారు. నవ్య-అస్సిరియను సామ్రాజ్యం 1.4, 1.7 మిలియన్ల చదరపు కిలోమీటర్ల (0.54–0.66 మిలియన్ల చదరపు మైళ్లు; గ్రహం భూభాగంలో కేవలం ఒక శాతానికి కొద్దిగా ఎక్కువ) విస్తీర్ణంలో విస్తరించి ఉన్నప్పటికీ "ప్రపంచ సామ్రాజ్యం" లేదా "సార్వత్రిక సామ్రాజ్యం" అనే పదాలను వాస్తవ ప్రపంచ ఆధిపత్యాన్ని సూచించేవిగా పరిగణించకూడదు. నవ్య-అస్సిరియను సామ్రాజ్యం దాని ఉచ్ఛస్థితిలో చరిత్రలో అప్పటివరకు ఏర్పడిన సామ్రాజ్యాలలోకెల్లా అతిపెద్దదిగా ఉంది. అస్సిరియన్లు, వారి సమకాలీనులలో చాలా మంది దీనిని "సార్వత్రిక"మైనదిగా భావించారు. అయితే వారి ఆధిపత్యం వెలుపల ఉన్న భూభాగాలైన అరేబియా ఎడారి, జాగ్రోసు పర్వతాల ఉన్నత ప్రాంతాలను "ఖాళీగా ఉన్నవిగా", ప్రపంచపు అంచులలో ఉన్నవిగా, నాగరికత లేని ప్రజలు నివసించేవిగా కొట్టిపారేశారు.

"ప్రపంచ సామ్రాజ్యం" అనేది ఎటువంటి పోటీదారులు లేని సామ్రాజ్య రాజ్యంగా కూడా అర్థం చేసుకోవచ్చు. నవ్య-అస్సిరియను కాలంలో ప్రాచీన సమీప ప్రాచ్యంలో ఇతర సహేతుకంగా పెద్ద రాజ్యాలు ఉన్నప్పటికీ—ముఖ్యంగా ఉత్తరాన ఉరార్టు, పశ్చిమాన ఈజిప్టు, తూర్పున ఎలాం—వాటిలో ఏవీ అస్సిరియను సామ్రాజ్యానికి మనుగడకు ముప్పుగా పరిణమించలేదు. అస్సిరియాకు ముప్పులు పొంచి ఉండేవి. యుద్ధ సమయాలలో తమను తాము రక్షించుకోవడం తప్ప వారు మరేమీ చేయలేకపోయేవారు; అస్సిరియా సైన్యాలు ఈ రాజ్యాల హృదయభూభాగాలలో నిరంతరం దోపిడీలు  దండయాత్రలు చేస్తుండగా సామ్రాజ్యం పతనమయ్యే వరకు అస్సిరియా కేంద్ర భూభాగం మీద దండయాత్ర జరగలేదు. అయినప్పటికీ ఇతర వ్యవస్థీకృత రాజ్యాల ఉనికి, అస్సిరియన్లు సార్వత్రిక పాలకులనే భావనను బలహీనపరిచింది. ఈ రాజ్యాలను జయించి, ప్రపంచాన్ని పరిపాలించాలనే సైద్ధాంతిక లక్ష్యాన్ని నెరవేర్చాలనే స్పష్టమైన ఉద్దేశ్యంతో పెద్ద ఎత్తున సైనిక దండయాత్రలు నిర్వహించడానికి ఇది కూడా పాక్షికంగా ఒక కారణం. ఎసర్హడాను, అశురు‌బనిపాలు పాలనలో సామ్రాజ్యం ఉచ్ఛదశలో ఉన్నప్పుడు. ఈజిప్టు జయించబడటం, ఎలాం నాశనం చేయబడి నిర్జనంగా మిగిలిపోవడంతో ఉరార్టు మాత్రమే మిగిలి ఉంది.
సామ్రాజ్యాల వారసత్వ భావన సెల్యూసిడ్ సామ్రాజ్యం పతనంతో ముగియలేదు; బదులుగా తర్వాతి సామ్రాజ్యాలను కూడా ఈ క్రమంలో చేర్చడానికి సంప్రదాయాలు సర్దుబాటు చేయబడ్డాయి. క్రీ.పూ. 63లో రోమన్ సామ్రాజ్యం సెల్యూసిడు సామ్రాజ్యం చివరి అవశేషాలను జయించిన కొద్దికాలానికే, సాహిత్య సంప్రదాయాలు రోమను సామ్రాజ్యాన్ని ఐదవ ప్రపంచ సామ్రాజ్యంగా పరిగణించడం ప్రారంభించాయి. రోమను సామ్రాజ్యం తన సొంత వారసత్వ వాదదారుల పరంపరను సృష్టించింది; తూర్పున దాని తర్వాత బైజాంటైన్ సామ్రాజ్యం వచ్చింది. దీని నుండి రష్యను, ఒట్టోమను సామ్రాజ్యాలు వారసత్వాన్ని క్లెయిం చేసుకున్నాయి. పశ్చిమాన, ఫ్రాంకిషు  చివరికి పవిత్ర రోమను సామ్రాజ్యాలు తమను తాము రోం  వారసులుగా భావించుకున్నాయి. తర్వాతి పండితులు కొన్నిసార్లు మధ్యప్రాచ్యం మీద మరింత దృష్టి సారించిన ప్రపంచ సామ్రాజ్యాల పరంపరను ప్రతిపాదించారు. బ్రిటిషు పండితుడు జార్జి రావిన్సను 1862–67 నాటి 'ది ఫైవు గ్రేటు మొనార్కీసు ఆఫ్ ది ఏన్షియంటు ఈస్టర్ను వరల్డు' అనే గ్రంథంలో, ఐదు ప్రాచ్య సామ్రాజ్యాలుగా చాల్డియా (ఇలాంటి సామ్రాజ్యం ఏదీ ఉనికిలో లేనందున ఇది తప్పు), అస్సిరియా, బాబిలోనియా, మీడియా, పర్షియాగా పరిగణించబడ్డాయి. రావ్లిన్సను తన 1876 నాటి 'ది సెవెను గ్రేటు మోనార్కీసు ఆఫ్ ది ఏన్షియంటు ఈస్టర్ను వరల్డు' గ్రంథంలో ఈ క్రమాన్ని విస్తరించి అందులో పార్థియను, ససానియను సామ్రాజ్యాలను చేర్చారు. ఆధునిక పరిశోధనలో 'ట్రాన్సు‌లేషియో ఇంపీరియై' , విస్తృత క్రమాలకు పెద్దగా ప్రాముఖ్యత లేనప్పటికీ, నేటి పండితులు నవ్య-అస్సిరియను సామ్రాజ్యం నుండి నవ్య-బాబిలోనియను సామ్రాజ్యానికి ఆ తరువాత అకెమెనిడు సామ్రాజ్యానికి జరిగిన సామ్రాజ్య వారసత్వపు ప్రాథమిక క్రమాన్ని ఇప్పటికీ గుర్తిస్తున్నారు.

 పరిపాలనా ప్రభావం 
నవ్య-అస్సిరియను సామ్రాజ్యం స్థాపించిన రాజకీయ నిర్మాణాలు, దాని తర్వాత వచ్చిన సామ్రాజ్యాలకు నమూనాగా మారాయి. నవ్య-బాబిలోనియను సామ్రాజ్యం కీలక భాగాలు నవ్య-అస్సిరియను సామ్రాజ్యం మీద ఆధారపడి ఉన్నాయి. లభించిన ఆధారాలు చాలా తక్కువగా ఉన్నందున నవ్య-బాబిలోనియను సామ్రాజ్యం  పరిపాలనా నిర్మాణం గురించి తెలియదు. నవ్య-అస్సిరియను సామ్రాజ్యం పాత ప్రాంతీయ విభాగాలు, పరిపాలన ఏ మేరకు వాడుకలో కొనసాగాయో స్పష్టంగా తెలియదు. అయినప్పటికీ నవ్య-బాబిలోనియను రాజుల క్రింద ఉన్న కేంద్ర రాజభవన అధికార యంత్రాంగం వ్యవస్థ, అంతకు ముందు స్థాపించబడిన ఏ బాబిలోనియను నమూనాల మీద కాకుండా, నవ్య-అస్సిరియను సామ్రాజ్యం వ్యవస్థ మీద ఆధారపడి ఉంది. అదనంగా 2వ నెబుచాడ్నెజ్జరు బాబిలోను‌ను భారీగా విస్తరించడం వంటి నవ్య-బాబిలోనియను నిర్మాణ ప్రాజెక్టులు అస్సిరియను సంప్రదాయాలను అనుసరించాయి; నవ్య-అస్సిరియను రాజులు తమ కొత్త రాజధానులలో చేసినట్లే, నెబుచాడ్నెజ్జరు తన రాజభవనాన్ని నగర గోడకు ఆవలి వైపున ఒక ఎత్తైన వేదిక మీద నిర్మించాడు. అంతర్గత నగరం కోసం దీర్ఘచతురస్రాకార ప్రణాళికను అనుసరించాడు. మధ్య అస్సిరియను కాలంలో మొదటిసారిగా సృష్టించబడిన అధునాతన అస్సిరియను రహదారి వ్యవస్థ కూడా వాడుకలో కొనసాగింది. నవ్య-బాబిలోనియను, అకెమెనిడు సామ్రాజ్యాల అధునాతన రహదారి వ్యవస్థలకు నమూనాగా పనిచేసింది.

 క్రూరత్వానికి పేరుగాంచినవారు 

నేను నగర ద్వారం ఎదురుగా ఒక స్తంభాన్ని నిర్మించాను తిరుగుబాటు చేసిన ముఖ్యులందరి చర్మాన్ని ఒలిచి, ఆ స్తంభాన్ని వారి చర్మాలతో కప్పాను. కొందరిని స్తంభం మీద మేకులకు గుచ్చాను, మరికొందరిని స్తంభం చుట్టూ ఉన్న మేకులకు కట్టాను. తిరుగుబాటు చేసిన అధికారుల అవయవాలను నరికివేశాను, చాలా మంది బందీలను అగ్నితో కాల్చివేశాను, చాలా మందిని సజీవ ఖైదీలుగా పట్టుకున్నాను. కొందరి ముక్కులు, చెవులు, వేళ్లను నరికివేశాను. చాలా మంది కళ్ళు పొడిపించాను. నేను సజీవులతో ఒక స్తంభాన్ని, తలలతో మరొక స్తంభాన్ని తయారు చేసి, వారి తలలను నగరం చుట్టూ ఉన్న చెట్ల కాండాలకు కట్టాను. వారి యువకులను, యువతులను అగ్నితో దహించివేశాను. వారి మిగిలిన యోధులను యూఫ్రటీసు ఎడారిలో ఉంచి నేను వారిని దాహంతో చంపేశాను. రచయిత ;2వ అషురు‌నాసిరు‌పాలు శాసనం (క్రీ.పూ. 883-859)


ఈ సామ్రాజ్యం బహుశా తన సైన్యం క్రూరత్వం, కిరాతకత్వానికి అత్యంత ప్రముఖంగా గుర్తుండిపోతుంది. నవ్య-అస్సిరియను శాసనాలు, కళాఖండాలు వివిధ అకృత్యాల వర్ణన, చిత్రణలో అసాధారణంగా స్పష్టంగా ఉంటాయి. తరచుగా వాటిని "భయంకరమైన వాస్తవికతతో" వివరిస్తాయి. మధ్య అస్సిరియను సామ్రాజ్యం కాలంలో అధికారం క్షీణించిన తర్వాత నవ్య-అస్సిరియను రాజులు తమ జయించిన భూభాగాలను అదుపులో ఉంచడానికి భయాన్ని ఉపయోగించడం దీనికి కారణం కావచ్చు.


అస్సిరియన్ల క్రూరత్వం గురించిన బైబిలు, ఇతర చారిత్రక ప్రస్తావనలు, 19వ శతాబ్దంలో కనుగొనబడిన పురాతన కళాఖండాలు, శాసనాల ద్వారా వాటిని కనుగొన్న చరిత్రకారులు, పురావస్తు శాస్త్రవేత్తలు అస్సిరియాకు, ఒట్టోమను సామ్రాజ్యానికి మధ్య చేసిన ప్రతికూల పోలికల ద్వారా బలపడ్డాయి. నేడు పురాతన అస్సిరియను సంస్కృతిలో వైవిధ్యం ఉన్నప్పటికీ వాటి ప్రత్యేక స్వభావం కారణంగా అస్సిరియా మీద మ్యూజియం ప్రదర్శనలలో సైనిక, క్రూరమైన దృశ్యాలు ఆధిపత్యం చెలాయిస్తున్నాయి.

నియో-అస్సిరియను ప్రభుత్వం క్రూరమైనదని ఆధునిక మేధావులు ఎవరూ కాదననప్పటికీ, శాసనాలు, కళాఖండాలు వాస్తవ క్రూరకృత్యాలను ఏ మేరకు ప్రతిబింబిస్తాయనే దాని మీద చర్చ జరుగుతోంది. శాసనాలు, కళాఖండాలు అన్ని భయంకరమైన వివరాలను చేర్చవు లేదా ప్రతి సంఘటనను నమోదు చేయవు కాబట్టి అస్సిరియన్లు చిత్రీకరించిన దానికంటే ఎక్కువ క్రూరంగా ఉన్నారని కొందరు నమ్ముతారు. మరికొందరు అస్సిరియను రాజులు క్రూరమైన చర్యల అతిశయోక్తి వర్ణనలను ప్రచారం, మానసిక యుద్ధానికి సాధనాలుగా ఉపయోగించారని నమ్ముతారు.

నిమ్రూదు‌లోని టిగ్లతు-పైలేజరు ప్యాలెసు నుండి లభించిన శిల్పం, అస్సిరియన్లు ఒక పట్టణాన్ని ముట్టడిస్తున్నట్లు చిత్రిస్తుంది.
నియో-అస్సిరియను కళ ప్రత్యేకంగా స్పష్టంగా ఉన్నప్పటికీ  యుద్ధంలో వారి వాస్తవ ఆచరణ వారి సాంస్కృతిక పొరుగువారికి సారూప్యంగా ఉండే అవకాశం ఉంది. అయితే ఉన్నత స్థాయి అధికారిక సంస్థాగత నిర్మాణం కారణంగా ఇది మరింత ప్రభావవంతంగా, విస్తృత ప్రభావంతో ఉండేది. ప్యాలెసు ఫ్రీజు‌ల పరిణానాత్మక విశ్లేషణ, క్రూరత్వం సాధారణంగా విదేశీయులను, సామంతులను అస్సిరియను ఆధిపత్యానికి వ్యతిరేకంగా పోరాడకుండా భయపెట్టడానికి, నిరుత్సాహపరచడానికి లక్ష్యంగా పెట్టుకుందని సూచిస్తుంది. చిత్రీకరించిన క్రూరమైన చర్యలలో అధిక భాగం అస్సిరియా శత్రువుల సైనికులు, ఉన్నత వర్గాల వారి మీదనే నిర్దేశించబడ్డాయి. పౌరుల మీద  చాలా అరుదుగా మాత్రమే క్రూరత్వం ప్రదర్శించబడింది. ఇది నియో-అస్సిరియను పాలనలో చాలా వరకు సాంస్కృతిక పరిమితులు, నియంత్రణలు ఉన్నాయని సూచిస్తుంది.

 ఇవి కూడా చూడండి 
 అస్సిరియన్ జాతీయవాదం
 మెసొపొటేమియా చరిత్ర
 మెసొపొటేమియా రాజవంశాల జాబితా
 మహాశక్తి

 మూలాలు